ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ. Τομέας Φυσικής Στερεάς Κατάστασης ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΖΩΤΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ. Τομέας Φυσικής Στερεάς Κατάστασης ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΖΩΤΟΥ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Τομέας Φυσικής Στερεάς Κατάστασης ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΖΩΤΟΥ ΣΤΑ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ MOS ΣΕ ΠΥΡΙΤΙΟ ΥΠΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΑΣΗ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Π. ΚΕΛΑΪΔΗΣ ΦΥΣΙΚΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009

2

3 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Τομέας Φυσικής Στερεάς Κατάστασης ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΖΩΤΟΥ ΣΤΑ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ MOS ΣΕ ΠΥΡΙΤΙΟ ΥΠΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΑΣΗ Διδακτορική Διατριβή του Νικόλαου Π. Κελαϊδή Συμβουλευτική Επιτροπή: Καθ. Δημητριάδης Χαράλαμπος Αν. Καθ. Παπαδημητρίου Λεωνίδας Τσάμης Χρήστος, Κύριος Ερευνητής ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009

4 Ευχαριστίες Στα πλαίσια της διδακτορικής διατριβής θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τα μέλη της τριμελούς μου επιτροπής για το χρόνο που αφιέρωσαν προκειμένου να έλθει εις πέρας η παρούσα διατριβή. Ειδικότερα θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Δρ. Χρ. Τσάμη για την καθοδήγηση και τη συνεργασία καθ όλη τη διάρκεια της διατριβής και τον Καθ. Δημητριάδη Χαράλαμπο για την υποστήριξη και υπομονή του. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω τους Δρ. Β. Ιωάννου Σουγλερίδη και Δρ. Π. Δημητράκη για τη βοήθεια και συνεργασία σε ότι έχει σχέση κυρίως με θέματα ηλεκτρικού χαρακτηρισμού, τoυς Καθ. Δ. Σκαρλάτο και Χρ. Κροντηρά για τη γενικότερη συνεργασία και υποστήριξη, την Καθ. Φ. Κομνηνού για την μικρογραφία ΤΕΜ, τους Δρ. Κ. Παπαγγελή και Ι. Παρθένιο για τη φασματοσκοπία RAMAN καθώς και τους B. Kellerman και M. Seacrist για τη κατασκευή των υποστρωμάτων strained-si. Επιπλέον, ευχαριστώ θερμά τα τωρινά και παλαιότερα μέλη του Ινστιτούτου Μικροηλεκτρονικής του Ε.ΚΕ.Φ.Ε. «Δημόκριτος» για τη πολυετή συνεργασία. Ειδικότερα αναφέρω τους Δρ. P. Normand, Δρ. Σταυρούλα Κολλιοπούλου, Δρ. Δ. Βελλεσιώτη, Στ. Πολυμενάκο, Ι. Ράμφο, Δρ. Νικόλαο Ιωάννου, τους τεχνικούς καθαρού χώρου Χ. Γεωργίου, Μ. Λαγκουβάρδου, Μ. Σέργη, Ε. Μπολομύτη, Δ. Τσορομώκο, Λ.Λιναράκη, την υπεύθυνο καθαρού χώρου Δρ. Ε. Τσώη καθώς και τη κα. Ζαχαρούλα Μακρίδη. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους γονείς μου και την Έλενα για την αμέριστη υποστήριξη τους. Στην οικογένεια μου και εις μνήμην Νικόλαου και Ναταλίας Αποστολάκη.

5 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1. Πυρίτιο υπό μηχανική τάση 1.1. Εισαγωγή στην Τεχνολογία Ολοκληρωμένων Κυκλωμάτων ημιαγωγικών διατάξεων Ιστορική Αναδρομή Προβλήματα στην σμίκρυνση υπό κλίμακα ανάγκη για νέες δομές και υλικά Πυρίτιο υπό μηχανική τάση Μηχανική τάση και κρίσιμο πάχος επιταξιακού στρώματος Μέθοδοι ανάπτυξης υποστρωμάτων πυριτίου υπό μηχανική τάση Επιταξία μοριακής δέσμης (Molecular Beam Epitaxy, MBE) Χημική Εναπόθεση Ατμών (Chemical Vapour Deposition, CVD) Υποστρώματα μεταβλητής περιεκτικότητας Γερμανίου (εικονικά υποστρώματα) Επίδραση της μηχανικής τάσης στις ηλεκτρονικές ιδιότητες του υλικού Κεφάλαιο 2. Ανάπτυξη διηλεκτρικού πύλης με θερμική οξείδωση και οξυνιτριδίωση του πυριτίου 2.1 Εισαγωγή Η Θερμική Οξείδωση του Πυριτίου Κινητική της οξείδωσης : Το μοντέλο ανάπτυξης οξειδίου Deal Grove Αποκλίσεις από το Μοντέλο Deal - Grove: Η Περίπτωση των Λεπτών Οξειδίων Εμπλουτισμός του οξειδίου με άζωτο νιτριδιωμένα οξείδια Θερμική οξυνιτριδίωση σε περιβάλλον Ν 2 Ο Οξείδωση πυριτίου εμφυτευμένου με άζωτο (Ν + 2 ) Τεχνικές Ηλεκτρικού χαρακτηρισμού διατάξεων πυκνωτή MOS Κεφάλαιο 3. Ανάπτυξη τεχνολογίας κατασκευής υπέρλεπτων θερμικών οξειδίων σε κοινό Πυρίτιο και προσομοίωσης των ηλεκτρικών χαρακτηριστικών τους 3.1 Εισαγωγή Διεργασία κατασκευής διατάξεων MOS Καθαρισμός του φούρνου οξείδωσης Χημικός καθαρισμός των δειγμάτων πριν την οξείδωση Διεργασία Οξείδωσης Διαδικασία κατασκευή πυκνωτών MOS σε υποστρώματα Silicon ii

6 3.3 Ανάπτυξη και μελέτη υπέρλεπτων (<4 nm) θερμικών οξειδίων σε κοινό Si Επίδραση χημικού καθαρισμού και ανόπτησης στα ηλεκτρικά χαρακτηριστικά των οξειδίων Επίδραση χημικού καθαρισμού και ανόπτησης στην πυκνότητα διεπιφανειακών καταστάσεων Dit Μελέτη των ηλεκτρικών ιδιοτήτων με εξομοίωση σε υπολογιστή Εισαγωγή Φυσικά μοντέλα ηλεκτρικής συμπεριφοράς των δομών Εξομοίωση ηλεκτρικής συμπεριφοράς πυκνωτή MOS : Ορισμός της δομής Μελέτη της επίδρασης του πλέγματος στην αριθμητική λύση Μελέτη της χαρακτηριστικής χωρητικότητας τάσης C-V Σύγκριση χαρακτηριστικών χωρητικότητας - τάσης με πειραματικά αποτελέσματα Διέλευση φορτίου από το οξείδιο - Σύγκριση χαρακτηριστικών ρεύματος τάσης με πειραματικά αποτελέσματα Κεφάλαιο 4. Ανάπτυξη θερμικών οξειδίων σε υποστρώματα πυριτίου υπό μηχανική τάση με ξηρή θερμική οξείδωση 4.1 Εισαγωγή Υποστρώματα πυριτίου υπό μηχανική τάση Δομικός χαρακτηρισμός των υποστρωμάτων s-si Ηλεκτρονική μικροσκοπία διέλευσης (ΤΕΜ) Χαρτογράφηση μηχανικής τάσης με φασματοσκοπία Raman Ανάπτυξη οξειδίων: μελέτη ρυθμού οξείδωσης ως συνάρτηση της μηχανικής τάσης Ηλεκτρικός χαρακτηρισμός οξειδίων πυριτίου υπό μηχανική τάση Μεθοδολογία Μελέτη χαρακτηριστικών χωρητικότητας τάσης Μελέτη της επίδρασης της θερμικής ανόπτησης Μελέτη εξάρτησης της μηχανικής τάσης από τις θερμικές διεργασίες με μετρήσεις φασματοσκοπίας RAMAN Διερεύνηση της επίδρασης των δομικών χαρακτηριστικών των πυκνωτών s-si MOS στην ηλεκτρική τους συμπεριφορά Επίδραση της περιεκτικότητας σε Γερμάνιο Επίδραση πάχους στρώματος s - Si Επίδραση προφίλ ετεροεπαφής s-si / SiGe iii

7 Επίδραση θέσης των διεπιφανειακών σταθμών παγίδευσης Κεφάλαιο 5. Ανάπτυξη νιτριδιωμένων θερμικών οξειδίων σε υποστρώματα πυριτίου υπό μηχανική τάση 5.1 Εισαγωγή Μεθοδολογία Ανάπτυξη οξειδίων σε περιβάλλον Ν 2 Ο: μελέτη ρυθμού οξείδωσης ως προς την μηχανική τάση Μελέτη της μηχανικής τάσης του υποστρώματος με φασματοσκοπική ανάλυση RAMAN Ηλεκτρικές Ιδιότητες των οξυνιτριδίων ανεπτυγμένο σε περιβάλλον Ν 2 Ο Μετρήσεις χωρητικότητας τάσης Υπολογισμός τάσης επιπέδων ζωνών και σταθερού φορτίου οξειδίου Μετρήσεις παράλληλης αγωγιμότητας ως προς συχνότητα Μετρήσεις ρεύματος τάσης Σύγκριση μεθόδων καθαρισμού RCA και Piranha για την ανάπτυξη οξυνιτριδίων σε περιβάλλον Ν 2 Ο Νιτριδίωση με εμφύτευση αζώτου χαμηλής ενέργειας εμφύτευσης Μελέτη του ρυθμού ανάπτυξης του οξειδίου Χαρακτηρισμός υποστρώματος Μελέτη της μηχανικής τάσης του υποστρώματος με φασματοσκοπική ανάλυση RAMAN Ηλεκτρικές Ιδιότητες των οξειδίων Συμπεράσματα Κεφάλαιο 6. Μελέτη της επίδρασης του πάχους του στρώματος s-si στις ηλεκτρικές ιδιότητες των δομών s-si 6.1. Εισαγωγή Μελέτη λέπτυνσης υποστρώματος S Δομικός χαρακτηρισμός (a) Υπόστρωμα S1-A οξειδωμένο στους 800 o C 60min N 2 O (β) Υπόστρωμα S1-Β οξειδωμένο στους 800 o C 120min N 2 O Ηλεκτρικός χαρακτηρισμός (α) Μετρήσεις χωρητικότητας τάσης C-V και διαγωγιμότητας G p (ω) ως προς τη συχνότητα σε θερμοκρασία δωματίου iv

8 (β) Μετρήσεις χωρητικότητας τάσης C-V και διαγωγιμότητας G p (ω) ως προς τη συχνότητα σε υψηλότερες θερμοκρασίες ( 295Κ 355Κ ) Μελέτη λέπτυνσης υποστρώματος S (α) Οξυνιτριδίωση στους 800 ο C και 850 o C (β) Οξυνιτριδίωση στους 900 ο C Κεφάλαιο 7. Συμπεράσματα και Προοπτικές 7.1. Συμπεράσματα Προοπτικές v

9 Κεφάλαιο 1 Κεφάλαιο 1 Πυρίτιο υπό μηχανική τάση Περιεχόμενα 1.1. Εισαγωγή στην Τεχνολογία Ολοκληρωμένων Κυκλωμάτων ημιαγωγικών διατάξεων Ιστορική Αναδρομή Προβλήματα στην σμίκρυνση υπό κλίμακα ανάγκη για νέες δομές και υλικά Πυρίτιο υπό μηχανική τάση Μηχανική τάση και κρίσιμο πάχος επιταξιακού στρώματος Μέθοδοι ανάπτυξης υποστρωμάτων πυριτίου υπό μηχανική τάση Επιταξία μοριακής δέσμης (Molecular Beam Epitaxy, MBE) Χημική Εναπόθεση Ατμών (Chemical Vapour Deposition, CVD) Υποστρώματα μεταβλητής περιεκτικότητας Γερμανίου (εικονικά υποστρώματα) Επίδραση της μηχανικής τάσης στις ηλεκτρονικές ιδιότητες του υλικού

10 Κεφάλαιο Εισαγωγή στην Τεχνολογία Ολοκληρωμένων Κυκλωμάτων ημιαγωγικών διατάξεων Ιστορική Αναδρομή Η τεχνολογία ολοκληρωμένων κυκλωμάτων (Ο.Κ.) εξελίσσεται διαρκώς για τουλάχιστον 40 έτη, διαμορφώνοντας τον κόσμο γύρω μας. Είναι εντυπωσιακό να αναλογιστεί κανείς το μέγεθος και τις επιπτώσεις της εξέλιξης αυτής, η οποία καθοδηγείται από την βιομηχανία ημιαγωγών και ολοκληρωμένων κυκλωμάτων. Επιχειρώντας μια σύντομη ιστορική αναδρομή 1,2, θα ξεκινούσε κανείς από τα τέλη του 2 ου παγκοσμίου πολέμου όταν με την ραγδαία εξέλιξη των οπλικών συστημάτων προέκυψε η ανάγκη δημιουργίας φορητών ηλεκτρονικών συστημάτων, όπως ραντάρ και συστημάτων καθοδήγησης πυραύλων. Για την πραγματοποίηση αυτού του στόχου, οι μελέτες κατευθύνθηκαν αρχικά στην ελάττωση των διαστάσεων των λυχνιών, του συστατικού στοιχείου των ηλεκτρονικών διατάξεων της εποχής. Την ίδια χρονική περίοδο, ερευνητές είχαν επικεντρωθεί στην μελέτη και κατανόηση των ιδιοτήτων των ημιαγωγών (αρχικά του Γερμανίου), παράλληλα με την παραγωγή καθαρότερων κρυστάλλων. Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε κυρίως στα εργαστήρια Bell Labs, οδήγησε στην ανακάλυψη της διόδου Γερμανίου και λίγο αργότερα, το 1947, στην ανακάλυψη του τρανζίστορ σημειακής επαφής, από τους Bardeen και Brattain. Το 1951, ο William Shockley μετέτρεψε το τρανζίστορ σε μια χρηστική δομή, δημιουργώντας το τρανζίστορ επαφής από Γερμάνιο. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε την αρχή μιας αλματώδους εξέλιξης. Η έρευνα σύντομα στράφηκε στο πυρίτιο (Si), καθώς το τρανζίστορ Γερμανίου απεδείχθη αναξιόπιστο. Ήταν το τρανζίστορ πυριτίου που κατασκευάστηκε από την Texas Instruments, το 1954, που έφερε επανάσταση στην τεχνολογία. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1950, το τρανζίστορ όντας μικρότερο και πιο αξιόπιστο, είχε αντικαταστήσει τις λυχνίες κενού στα περισσότερα ηλεκτρονικά συστήματα. Φορητά πλέον συστήματα ήταν δυνατά, με το ραδιόφωνο τσέπης («τρανζίστορ») να είναι η πιο διαδεδομένη εφαρμογή της περιόδου αυτής. Σημαντικές ανακαλύψεις που ακολούθησαν ήταν η εφεύρεση του τρανζίστορ επίδρασης πεδίου (Metal Oxide Semiconductor Field-Effect Transistor, MOSFET) από τους Kahng και Atalla 3,4 το 1960 και η κατασκευή του πρώτου MOSFET συμπληρωματικής συμμετρίας (Complementary MOSFET, CMOS) το 1967, το οποίο είχε προταθεί το 1963 από τους Wanlass και Sah 5. Στη δεκαετία του 1970 η τεχνολογία MOSFET αντικαθιστά σε μεγάλο βαθμό την τεχνολογία του διπολικού τρανζίστορ στη βιομηχανία, οδηγώντας έτσι στην 2

11 Κεφάλαιο 1 τεράστια ανάπτυξη των ολοκληρωμένων κυκλωμάτων ή «τσιπς». Βασικός πυρήνας της εξέλιξης αυτής ήταν η σμίκρυνση υπό κλίμακα 6 (scaling), η συνεχής δηλαδή προσπάθεια ελάττωσης των διαστάσεων της δομικής μονάδας και η ολοκλήρωση ολοένα και μεγαλύτερου αριθμού MOSFET στο ίδιο κύκλωμα, το οποίο και παρέμενε βασικό δομικό στοιχείο λογικού κυκλώματος ή διάταξης μνήμης. Η εξέλιξη αυτή ακολούθησε έναν ρυθμό που περιγράφεται πλέον ως νόμος του Moore. Ο Gordon Moore παρατήρησε το 1965, σε άρθρο του στο εορταστικό τεύχος του περιοδικού Electronics 7, ότι ο αριθμός των τρανζίστορ σε ένα ολοκληρωμένο κύκλωμα διπλασιαζόταν κάθε 12 μήνες. Αυτή η δημοσίευση είχε μεταξύ άλλων, και ως σκοπό να ηρεμήσει τους ανήσυχους επενδυτές της τότε εταιρείας του που είχε χάσει μερικούς ικανούς μηχανικούς. Αργότερα, ο Moore διόρθωσε το χρονικό διάστημα αυτό σε 24 μήνες. Σήμερα, το αντίστοιχο χρονικό διάστημα ανέρχεται σε 18 μήνες περίπου. Μέσα σε αυτό διπλασιάζεται ο αριθμός των τρανζίστορ που περιλαμβάνονται σε μια ψηφίδα (chip) ελαττώνοντας τις διαστάσεις των δομών, αυξάνοντας το μέγεθος των ψηφίδων και των δισκίων και βελτιώνοντας τη σχεδίαση των δομών και των κυκλωμάτων. Ξεκινώντας από την ολοκλήρωση μικρής κλίμακας SSI (Small Scale Integration) λίγων τρανζίστορ φτάσαμε στην εξαιρετικά ευρείας κλίμακας ολοκλήρωση (Ultra LSI, ULSI). Από τις αρχές του 1990 η βιομηχανία ημιαγωγών πέρασε στη ULSI εποχή με περισσότερες από 107 ξεχωριστές διατάξεις, κατασκευασμένες στο ίδιο τσιπ. Το βασικό δομικό στοιχείο των ULSI ολοκληρωμένων κυκλωμάτων (π. χ. των μικροεπεξεργαστών και των διατάξεων μνήμης MOS) παραμένει το MOSFET, εξαιτίας των πλεονεκτημάτων που παρουσιάζει όσον αφορά τη δυνατότητα σμίκρυνσης των φυσικών διαστάσεών του και της χαμηλής κατανάλωσης ισχύος. Το μήκος καναλιού, από μερικά μm στις αρχές της δεκαετίας του 1970 έχει ελαττωθεί σήμερα στα 45 nm, με την τεχνολογία των 32 nm να αναμένεται στην παραγωγή από την INTEL το Η αλματώδης αυτή εξέλιξη καθοδηγείται πλέον από τη Διεθνή Επιτροπή Εξέλιξης της Τεχνολογίας Ημιαγωγών 8 στην οποία συμμετέχουν οι σημαντικότερες βιομηχανίες των Η.Π.Α., της Ιαπωνίας, της Ευρώπης, της Ταϊβάν και της Κορέας. Η επιτροπή αυτή καθοδηγεί και διασφαλίζει την εξέλιξη της τεχνολογίας ολοκληρωμένων κυκλωμάτων με τη συνεργασία βιομηχανιών, ερευνητικών κοινοτήτων και συνεταιρισμών (consortia). Οι τεχνικές αναφορές τις επιτροπής αυτής ορίζουν τις νέες τεχνολογικές προκλήσεις και στόχους και αποτελούν χάρτη τεχνολογικής εξέλιξης (International Technology Roadmap for Semiconductors). 3

12 Κεφάλαιο Προβλήματα στην σμίκρυνση υπό κλίμακα ανάγκη για νέες δομές και υλικά. Το πυρίτιο κυριαρχεί ως υλικό στην βιομηχανία των ημιαγωγών τα τελευταία 30 χρόνια λόγω των ικανοποιητικών του ιδιοτήτων όπως της υψηλής ποιότητας του θερμικού οξειδίου SiO 2 που σχηματίζει, του σχετικά μεγάλου συντελεστή θερμικής διάχυσης και βέβαια του χαμηλότερου κόστους σε σύγκριση με άλλα υλικά. Παρόλο που υποστρώματα άλλων ημιαγωγών παρουσιάζουν υψηλότερη ευκινησία φορέων, μεγαλύτερο ενεργειακό χάσμα ή μεγαλύτερες ταχύτητες κορεσμού, οι δομές πυριτίου εξακολουθούν να αποτελούν σήμερα το μεγαλύτερο μέρος των εφαρμογών μικροηλεκτρονικής. Η διαρκής σμίκρυνση όμως των διατάξεων ωθεί την υπάρχουσα τεχνολογία πυριτίου στα φυσικά όρια των δομικών διαστάσεων, δημιουργώντας παράλληλα πληθώρα θεμάτων που χρήζουν αντιμετώπισης. Tα σημαντικότερα εμπόδια στην περαιτέρω σμίκρυνση του Si - MOSFET είναι: - το πάχος του οξειδίου πύλης, το οποίο κάτω των 2nm περίπου εμφανίζει έντονο κβαντομηχανικό φαινόμενο σήραγγας - η απογύμνωση των φορέων πολυκρυσταλλικού πυριτίου πύλης - φαινόμενο σήραγγας των φορέων μεταξύ πηγής απαγωγού (και απαγωγού σώματος) του MOSFET και υψηλό ρεύμα διαρροής - ο ακριβής έλεγχος της πυκνότητας και της θέσης των προσμίξεων είναι δυσκολότερος σε τόσο μικρές διαστάσεις - άλλα φαινόμενα (finite subthreshold slope, short channel effects) Γι αυτό, η τεχνολογία επιζητά λύσεις σε νέα υλικά και δομές με σκοπό την κατασκευή ταχύτερων διατάξεων χωρίς απαραίτητα περαιτέρω σμίκρυνση τους. Διερευνώνται έτσι υποστρώματα υψηλής ευκινησίας όπως το Πυρίτιο υπό μηχανική τάση και το Γερμάνιο, ενώ συγχρόνως αναζητούνται μακροπρόθεσμες λύσεις με σκοπό την αντικατάσταση στο απώτερο μέλλον του τρανζίστορ πυριτίου από άλλου είδους διατάξεις ή υλικά (π.χ. μοριακά ηλεκτρονικά, νανοτεχνολογία). Η έρευνα όμως σε αυτή την κατεύθυνση βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Προς το παρόν, η τεχνολογία αναζητά και εφαρμόζει λύσεις σε κατευθύνσεις όπως: - Ανάπτυξη υπέρλεπτων οξειδίων με εισαγωγή αζώτου στη διεπιφάνεια - Υλικά υψηλής διηλεκτρικής σταθεράς k - Δομές SOI - Μεταλλικές Πύλες - Υποστρώματα υψηλότερης ευκινησίας φορέων όπως Γερμανίου ή Πυριτίου υπό μηχανική τάση. Σε κάποιες από αυτές τις τεχνολογίες θα αναφερθούμε επιγραμματικά στη συνέχεια. 4

13 Κεφάλαιο 1 (α) Νιτριδιωμένα οξείδια Ένα από τα κυριότερα προβλήματα σμίκρυνσης είναι αυτό της αξιοπιστίας του οξειδίου πύλης των διατάξεων μετάλλου οξειδίου ημιαγωγού (MOS), το πάχος του οποίου αναμένεται να φθάσει το 1 nm, με αμφίβολη συμπεριφορά ως προς τις μονωτικές του ιδιότητες. Η συνεχιζόμενη σμίκρυνση απαιτεί την ελάττωση του οξειδίου πύλης ώστε να δύναται να ελέγχονται φαινόμενα μικρού καναλιού (short channel effects) και να επιτυγχάνεται υψηλό ρεύμα οδήγησης (high current drive) κρατώντας το φορτίο υψηλό στο κανάλι. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτό που είναι σημαντικό σε πρώτη προσέγγιση είναι το ηλεκτρικό πάχος. Στην περιοχή αναστροφής, το ηλεκτρικό πάχος είναι ο συνδυασμός τριών χωρητικοτήτων σε σειρά: της χωρητικότητας απογύμνωσης του ηλεκτροδίου πύλης, της χωρητικότητας του διηλεκτρικού και της χωρητικότητας του στρώματος αναστροφής του πυριτίου. Όσο όμως μειώνεται το πάχος του οξειδίου, το ρεύμα σήραγγος που διαπερνά το διηλεκτρικό μεγαλώνει και μάλιστα εκθετικά. Αυτό το ρεύμα διαρροής έχει ως αποτέλεσμα την υψηλή κατανάλωση ισχύος σε κατάσταση αναμονής της δομής και αποτελεί σημαντικό πρόβλημα στην σμίκρυνση του διηλεκτρικού. Διηλεκτρικά λεπτότερα των 0.8 nm δεν μπορούν να γίνουν ανεκτά για καμία εφαρμογή. Για την αντιμετώπιση του υψηλού ρεύματος σήραγγος που συναντάται σε ένα λεπτό οξείδιο καθώς και της ελάττωση της χωρητικότητας πύλης πολυκρυσταλλικού πυριτίου από την απογύμνωση των φορέων του, μελετώνται νέα υλικά και συγκεκριμένα διηλεκτρικά υψηλής σταθεράς k (high-k) ως αντικαταστάτες του SiO 2 καθώς και πύλες μετάλλου αντί πολυκρυσταλλικού πυριτίου. Καθώς η έρευνα για τα υλικά αυτά εξελίσσεται, σημαντικό ρόλο παίζουν τα νιτριδιωμένα οξείδια, είτε ως ενδιάμεσο στάδιο εξέλιξης μεταξύ του κοινού θερμικού οξειδίου και των υλικών υψηλής διηλεκτρικής σταθεράς είτε ως αξιόπιστα διηλεκτρικά για διάφορες εφαρμογές. Η ανάγκη για νέα διηλεκτρικά υλικά οδηγεί στη χρήση οξειδίου εμπλουτισμένου με άζωτο (SiO x N y ) αντί του SiO 2, καθώς το άζωτο αποτελεί ισχυρό φραγμό για τη διάχυση προσμίξεων. Εμποδίζει έτσι τη διείσδυση του εμφυτευμένου Βορίου προς το διηλεκτρικό και ελαττώνει την παρουσία των θερμών ηλεκτρονίων (hot-electrons) που εγχέονται από το υπόστρωμα. Παράλληλα, το άζωτο χρησιμοποιείται για την κατασκευή λεπτών οξειδίων σε υψηλές θερμοκρασίες γιατί ελαττώνει τον ρυθμό οξείδωσης, καθώς αποτελεί φραγμό στη διάχυση του οξυγόνου κατά τη διάρκεια της οξείδωσης. Θα αναφερθούμε στη συνέχεια με λεπτομέρεια για τα νιτριδιωμένα οξείδια καθώς αποτελούν βασικό στοιχείο της παρούσας μελέτης. 5

14 Κεφάλαιο 1 (β) Υλικά υψηλής διηλεκτρικής σταθεράς k (high-k) Το διηλεκτρικό πύλης σε ένα τρανζίστορ MOSFET μπορεί να θεωρηθεί σαν ένας πυκνωτής παράλληλων οπλισμών. Η χωρητικότητα του, αγνοώντας σε πρώτη προσέγγιση κβαντομηχανικά φαινόμενα και φαινόμενα απογύμνωσης φορέων στο σώμα του Si και στην πύλη πολυκρυσταλλικού Si, θα δίνεται από την απλή σχέση χωρητικότητας πυκνωτή, C = kε A t (όπου Α η επιφάνεια της πύλης και t το πάχος του διηλεκτρικού). 0 / Χρησιμοποιώντας διηλεκτρικά υψηλότερης σταθεράς από το SiO 2 (k = 3.9) επιτυγχάνουμε την ίδια χωρητικότητα με μεγαλύτερο πάχος διηλεκτρικού. Αποφεύγεται έτσι το έντονο ρεύμα σήραγγας. Πολλά υλικά είναι αυτή τη στιγμή υπό εξέταση ως πιθανοί αντικαταστάτες του SiO 2 ως διηλεκτρικά πύλης για τις τεχνολογίες CMOS κάτω των 0.1 μm. Οι ιδιότητες που θα πρέπει να έχει το νέο διηλεκτρικό, πέρα από την υψηλότερη διηλεκτρική σταθερά, είναι η δυνατότητα να ολοκληρωθεί στη διεργασία κατασκευής, μεγάλο ενεργειακό διάκενο ώστε να πληροί φραγμό δυναμικού, θερμοδυναμική σταθερότητα με το Si, μη κρυσταλλική μορφολογία, δυνατότητα σχηματισμού υψηλής ποιότητας διεπιφάνειας με το Si και συμβατότητα με τα ηλεκτρόδια πύλης και τις υπάρχουσες διεργασίες CMOS. Τα περισσότερα διηλεκτρικά που εξετάζονται έχουν σαν βάση το στοιχείο Άφνιο (Hf). Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης καλείται να ανατρέξει στην βιβλιογραφία για το θέμα 9, 10, 11. (γ) Πύλες Μετάλλου Μεταλλικό Ηλεκτρόδιο πύλης Για τη σύγχρονη τεχνολογία CMOS χρησιμοποιούνται πύλες πολυκρυσταλλικού πυριτίου (poly-si), τύπου n+ για το NMOS και τύπου p+ για το PMOS, οι οποίες δημιουργούνται με εμφύτευση της κατάλληλης πρόσμιξης και επακόλουθη ανόπτηση. Κατά τη διάρκεια της διεργασίας, προσμίξεις όπως το Βόριο (Β) μπορούν να εισέλθουν στο λεπτό διηλεκτρικό της διάταξης μεταβάλλοντας τα ηλεκτρικά χαρακτηριστικά της, όπως την τάση κατωφλίου. Για κατασκευή υπομικρομετρικών δομών, απαιτούνται πολύ ρηχές επαφές. Για την επίτευξη τους, η ενέργεια εμφύτευσης και η θερμοκρασία ενεργοποίησης των προσμίξεων ελαττώνονται, με αποτέλεσμα την χαμηλή συγκέντρωση ενεργών προσμίξεων στο poly-si. Επίσης, η συγκέντρωση προσμίξεων του poly-si μειώνεται λόγω διαχωρισμού των προσμίξεων και διάχυση προς την επιφάνειας και εκτός του υλικού 12. Η χαμηλή συγκέντρωση προσμίξεων οδηγεί στην δημιουργία στρώματος απογύμνωσης φορέων στην διεπιφάνεια poly-si / οξειδίου πύλης που υποβαθμίζει την απόδοση του τρανζίστορ ελαττώνοντας το ρεύμα και την διαγωγιμότητα. Η απογύμνωση του poly-si γίνεται εντονότερη καθώς μειώνεται το (ενεργό) πάχος του διηλεκτρικού και αυξάνεται η αντίσταση φύλλου του. Για να αντιμετωπιστούν τα παραπάνω προβλήματα που δημιουργούνται λόγω 6

15 Κεφάλαιο 1 της απογύμνωσης του poly-si διερευνάται η αντικατάσταση των ηλεκτροδίων πύλης με ηλεκτρόδια μετάλλου. Τα υποψήφια υλικά για τα νέα μεταλλικά ηλεκτρόδια απαιτείται να έχουν καλή θερμική και χημική σταθερότητα και να είναι συμβατά με τις υπάρχουσες διεργασίες τεχνολογίας CMOS και τα υλικά υψηλής διηλεκτρικής σταθεράς k. Επίσης, πρέπει να έχουν κατάλληλο έργο εξόδου για δομές NMOS ή PMOS, εντός δηλαδή 0.2 ev από τα άκρα των ζωνών σθένους και αγωγιμότητας. Έχει βρεθεί ότι τα έργα εξόδου για τα Al, Ta, Mo, Ti, Hf, και Zr είναι κοντά στη ζώνη αγωγιμότητας του Si και αποτελούν υποψήφια για μέταλλο πύλης για τις δομές NMOS, ενώ τα Pt, Ru, Rh, Co, Pb, and RuO 2 έχουν έργο εξόδου κοντά στη ζώνη σθένους και παρουσιάζονται κατάλληλα για ηλεκτρόδια πύλης για τις δομές PMOS. Υπάρχουν επίσης αγώγιμα νιτρίδια όπως τα WNx, TiNx, TaNx και TaSixNy που μπορούν να λειτουργήσουν ως αξιόπιστα μεταλλικά ηλεκτρόδια. Μεταλλικά στοιχεία με χαμηλότερα έργα εξόδου βρέθηκαν να έχουν προβλήματα ευστάθειας λόγω της υψηλής ελεύθερης ενέργειας σχηματισμού, ενώ μέταλλα υψηλού έργου εξόδου προσφέρουν καλύτερη σταθερότητα αλλά μπορεί να παρουσιάζουν προβλήματα προσκόλλησης (adhesion) του υλικού Πυρίτιο υπό μηχανική τάση Όταν αναπτύσσεται επιταξιακά ένα λεπτό υμένιο πυριτίου πάνω σε χαλαρό (χωρίς μηχανικές τάσεις) στρώμα Si x Ge 1-x, τότε τα άτομα του κρυσταλλικού πλέγματος του Si τείνουν να ευθυγραμμιστούν με το υποκείμενο τους στρώμα, το οποίο έχει ελαφρώς μεγαλύτερη πλεγματική σταθερά. Έτσι, στο υμένιο Si εμφανίζεται μηχανική τάση (μ.τ.), εκτατική στην συγκεκριμένη περίπτωση, η οποία επηρεάζει της ενεργειακές στάθμες του κρυστάλλου Si και προσδίδει στους φορείς αυξημένη ευκινησία 13,14. Υπάρχουν διάφορες υλοποιήσεις υποστρωμάτων πυριτίου υπό μηχανική τάση (s-si, strained-silicon) με σημαντικότερη τη δομή s-si / Si x Ge 1-x η οποία αναπτύσσεται πάνω σε δισκίο πυριτίου, με το λεπτό στρώμα s-si να αποτελεί το κανάλι της δομής που θα δημιουργηθεί (Σχήμα 1.1). Αν και όλες οι δομές στις οποίες το κανάλι Si βρίσκεται υπό μ.τ. ονομάζονται γενικά δομές s-si, στη παρούσα εργασία θα αναφερόμαστε στη δομή καναλιού s-si ανεπτυγμένο πάνω σε στρώμα Si x Ge 1-x (το οποίο συχνά αναφέρεται απλούστερα ως SiGe). Το πυρίτιο υπό μηχανική τάση είναι το σημαντικότερο υπόστρωμα αυξημένης ευκινησίας καθώς προσφέρει υψηλότερη ευκινησία φορέων όντας συμβατό με την ήδη υπάρχουσα τεχνολογία πυριτίου. Προσφέρει έτσι σημαντικά οφέλη με μικρή αύξηση του κόστους υλοποίησης και αποτελεί σημαντική καινοτομία. Αντίθετα, υποστρώματα διαφορετικών ημιαγωγών όπως το Γερμάνιο είναι ακόμη σε ερευνητικό στάδιο. 7

16 Κεφάλαιο 1 (α) (β) (γ) Σχήμα 1.1. (α) Στοιχειώδες πλέγμα κρυστάλλου πυριτίου και (β) απλό σχηματικό δομής πυριτίου υπό μηχανική τάση πριν την επαφή των υλικών και (γ) μετά την επαφή και την παραμόρφωση του πλέγματος Si Το φαινόμενο της ανάπτυξης μηχανικών τάσεων δεν είναι καινούριο στην τεχνολογία ημιαγωγών και παρουσιάζεται σε διάφορες διεργασίες, όπως π.χ. στην οξείδωση όπου το αναπτυσσόμενο οξείδιο δημιουργεί μ.τ.. 15,16,17 Ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις είναι αναγκαίο επακόλουθο, στην περίπτωση του πυριτίου υπό μ.τ. είναι το ζητούμενο λόγω της ευεργετικής επίδρασης της τάσης στις ηλεκτρονικές ιδιότητες του υλικού. Ενώ είναι πολύ δύσκολο να εισάγουμε μεγάλη τάση στο πυρίτιο με μηχανικούς τρόπους, είναι εφικτό να εισάγουμε μηχανική τάση και παραμόρφωση μέσω των διεργασιών κατασκευής. Η μηχανική παραμόρφωση και τάση μπορεί να εισαχθεί είτε τοπικά είτε ολικά, σε όλο δηλαδή το υμένιο μέσω του υποστρώματος. Διακρίνουμε δηλαδή δύο περιπτώσεις ανάπτυξης μ.τ.: (α) Σε μία διάσταση (γραμμική - uniaxial) τάση και (β) Σε δύο διαστάσεις (σε όλη την επιφάνεια του υμενίου - biaxial). Στην τελευταία περίπτωση ανήκουν ετεροδομές υπό μηχανική τάση οι οποίες κατασκευάζονται με επιταξία ενός υλικού πάνω σε υπόστρωμα το οποίο έχει διαφορετική κρυσταλλική σταθερά. Αυτή η επιταξία ονομάζεται ετεροεπιταξία (heteroepitaxy) ή επιταξία υπό μηχανική τάση και είναι μια από τις σημαντικότερες περιοχές της έρευνας ανάπτυξης κρυσταλλικών δομών διότι επιτυγχάνεται: (α) Ενσωμάτωση μηχανικής τάσης Όταν αναπτύσσεται ένα πολύ λεπτό στρώμα ημιαγωγού πάνω σε υπόστρωμα διαφορετικής πλεγματικής σταθεράς, εφόσον η διαφορά αυτή είναι μικρή, τότε το επίστρωμα παρουσιάζει / ενσωματώνει μ.τ.. Η ενδογενής αυτή μ.τ. όπως αναφέρθηκε, επηρεάζει τις ηλεκτρονικές ιδιότητες του υλικού. 8

17 Κεφάλαιο 1 (β) Δυνατότητα ανάπτυξης και χρήσης νέων ενεργών υποστρωμάτων. Καθώς ψηλής ποιότητος υποστρώματα είναι διαθέσιμα μόνο για Si, GaAs και InP, με την επιταξία δίνεται η δυνατότητα χρήσης και άλλων υλικών ως ενεργά υποστρώματα όπως π.χ. GaAs σε Si, CdTe σε GaAs, κλπ. Σε αυτή την περίπτωση, το ημιαγώγιμο υλικό που αναπτύσσεται δεν έχει παραπλήσια πλεγματική σταθερά. Αναπτύσσονται φυσικά ατέλειες (dislocation - εξαρμώσεις) αλλά αυτές εξομαλύνονται καθώς αυξάνεται το πάχος του επιστρώματος. Πάνω στο νέο επίστρωμα αναπτύσσονται οι επιθυμητές διατάξεις, αποφεύγοντας το πρόβλημα και το κόστος της ανάπτυξης νέων υποστρωμάτων, αποκτώντας συγχρόνως τη δυνατότητα ανάπτυξης στο ίδιο δισκίο τεχνολογίες διαφορετικές ημιαγωγών Μηχανική τάση και κρίσιμο πάχος επιταξιακού στρώματος Ανεξάρτητα από την αναλογία του Γερμανίου (Ge) στο κράμα Si x Ge 1-x, αυτό διατηρεί την κρυσταλλική του δομή, η οποία είναι όμοια με αυτή του διαμαντιού. Η πλεγματική σταθερά του Ge (a Ge = nm) είναι κατά 4.2% μεγαλύτερη από αυτήν του πυριτίου (a Si = nm), σε θερμοκρασία δωματίου (Σχήμα 1.1Α). Η σχέση που δίνει την πλεγματική σταθερά του κράματος Si 1-X Ge X όταν αυτό δεν βρίσκεται υπό μ.τ. είναι σχεδόν γραμμική, όπως προβλέπεται από την εμπειρική σχέση του Vergard 18, και δίνεται με μεγάλη ακρίβεια από τη σχέση 19 ( 0 x 1 ) : a Si ( 1 x) Ge( x) = x x (nm) εξ Η διαφορά της παραπάνω σχέσης στην υπολογιζόμενη κρυσταλλική διαφορά με τη γραμμική προσέγγιση 18,20 είναι ελάχιστη, και στη πράξη μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί η τελευταία: α SiGe = α Si + x (α Ge α Si ) εξ Οι παραπάνω σχέσεις δίνουν ουσιαστικά μια μέση κρυσταλλική σταθερά, καθώς στον κρύσταλλο υπάρχει τυχαιότητα στις θέσεις που το Ge αντικαθιστά το Si στο πλέγμα.. Η ελαστική παραμόρφωση του στρώματος υπό μ.τ. είναι : ε // = ε = ( α υποστρώματος α επιστρώματος ) / α επιστρώματος εξ Για s-si θα είναι: το οποίο ισούται με x. α Si Ge α 1 x x Si = α Si εξ Οι κυριότερες εφαρμογές ετεροδομών SiGe βασίζονται σε 1 ή 2 στρώματα Si ή SiGe υπό μηχανική τάση. Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, αν η σχετική διαφορά των πλεγματικών 9

18 Κεφάλαιο 1 σταθερών (misfit) δύο διαδοχικών στρωμάτων είναι μικρή, τότε τα πρώτα ατομικά στρώματα που αναπτύσσονται θα είναι υπό τάση (2 διαστάσεων) και ευθυγραμμισμένα με το κρύσταλλο του υποστρώματος. Έτσι, αν αναπτύξουμε ένα λεπτό στρώμα πυριτίου (π.χ. της τάξεως των nm) πάνω σε Si 1-y Ge y, το στρώμα αυτό θα είναι υπό εκτατική επιφανειακή (2 διαστάσεων) μηχανική τάση. Το στρώμα Si 1-y Ge y θα πρέπει είναι σημαντικά παχύτερο από το υπερκείμενο στρώμα που βρίσκεται υπό τάση και να μην εμφανίζει το ίδιο, μηχανικές τάσεις. Το χαλαρό αυτό στρώμα SiGe ονομάζεται εικονικό υπόστρωμα (virtual substrate) και αναπτύσσεται και αυτό πάνω στο δισκίο πυριτίου. Βασικός παράγοντας για την διαμόρφωση αυτής της δομής, είναι η ποιότητα του κρυσταλλικού πλέγματος του υποβάθρου SiGe. Εάν το στρώμα SiGe βρίσκεται και αυτό υπό μηχανική τάση τότε εμφανίζει εξαρμόσεις (dislocations) οι οποίες διαβιβάζονται και στο λεπτό υμένιο s-si. Κατά συνέπεια, βασικό στοιχείο της τεχνολογίας s - Si είναι η ανάπτυξη ενός απαλλαγμένου από τάσεις και εξαρμόσεις υποστρώματος SiGe. Αυτό κατέστη εφικτό με την ανάπτυξη ενός στρώματος SiGe διαβαθμισμένης συγκέντρωσης Ge (E. Fitzgerald, MIT) το οποίο χρησιμοποιείται σαν υπόστρωμα για την ανάπτυξη του υμενίου s-si. Έτσι, η βασικότερη δομή s-si αποτελείται από s-si / Si 1-x Ge x / Si y Ge 1-y (y από 0 μέχρι την τελική τιμή x) / Si (bulk substrate). Το στρώμα δηλαδή του SiGe αποτελείται από ένα στρώμα μεταβλητής περιεκτικότητας Ge, έτσι ώστε η γραμμομοριακή αναλογία του Ge να φτάσει ομαλά από τη τιμή 0 στην τελική της τιμή, και ένα στρώμα σταθερής πια αναλογίας, σημαντικού πάχους. Καθώς το πάχος του επιστρώματος s-si αυξάνεται, η ελαστική ενέργεια του συστήματος αυξάνεται δραματικά. Έτσι μόνο ένα συγκεκριμένος αριθμός πλεγματικών επιπέδων μπορεί να αναπτυχθεί συνεκτικά προτού εμφανιστούν ατέλειες για να εκτονώσουν το σύστημα από την υψηλή του ενέργεια. Υπάρχει λοιπόν ένα μέγιστο πάχος του στρώματος s-si, το οποίο ονομάζεται κρίσιμο πάχος h c πάνω από το οποίο εμφανίζονται ατέλειες, σε αυτήν την περίπτωση μετατοπίσεις / εξαρμώσεις (misfit dislocation), για να μετριάσουν την τάση. Τότε, το επιταξιακό στρώμα χαλαρώνει, οι ατέλειες αλληλεπιδρούν με το σύστημα επηρεάζοντας τις ηλεκτρικές, οπτικές και θερμικές ιδιότητες του και υποβαθμίζεται η απόδοση των δομών (oι ατέλειες στο σύστημα Si Ge είναι εξαρμόσεις τύπου α / 2 (110) 60 ο ). Διάφορα μοντέλα έχουν αναπτυχθεί για να υπολογίσουν θεωρητικά το κρίσιμο πάχος του επιταξιακού στρώματος πυριτίου υπό τάση, με βασική διαφοροποίηση στην υπόθεση του ποσού της ενέργειας που αποθηκεύεται σε μία εξάρμοση. Ο Van der Merwe 21 υπολόγισε πρώτος το κρίσιμο πάχος του υμενίου ως προς την διαφορά των πλεγματικών σταθερών των Si και SiGe, εισάγοντας ένα περιοδικό πλέγμα από εξαρμόσεις και αναζητώντας τη 10

19 Κεφάλαιο 1 θερμοδυναμική συνθήκη ελαχίστης διεπιφανειακής και ελαστικής ενέργειας ισορροπίας. Σαν κρίσιμο πάχος όρισε το όριο μετάβασης από στρώμα υπό μ.τ. σε χαλαρό στρώμα. Ελαχιστοποιώντας την ολική ενέργεια του συστήματος κατέληξε στο εξής αποτέλεσμα για το κρίσιμο πάχος : h c ν b 2 εξ π 1 ν f όπου b η απόσταση που μετατοπίζεται το κρυσταλλικό επίπεδο (στην απλούστερη περίπτωση ισούται με το διάνυσμα Burgers), ν ο συντελεστής Poisson (~0.3). Για bulk-si υπόστρωμα η σταθερά b = 0.4 nm, ενώ γενικότερα ισούται με a / 2, όπου α Α η πλεγματική σταθερά του χαλαρού υποστρώματος. Πάραυτα, οι περισσότερες εργασίες αναφέρουν την προσέγγιση των Matthews και Blake, κατά την οποία ορίζεται το κρίσιμο πάχος σαν η περιοχή μετάβασης από την θερμοδυναμικά σταθερή περιοχή στην μετασταθή περιοχή. Οι Matthews και Blake ανέπτυξαν μια παρόμοια προσέγγιση 22, εξισορροπώντας τη τάση που ασκεί μια νηματοειδείς μετατόπιση στο επιταξιακό στρώμα με την αντίθετη δύναμη αποκατάστασης που ασκεί μια επιπλέον διεπιφανειακή μετατόπιση που δημιουργήθηκε κατά τη χαλάρωση. Κατέληξαν στην παρακάτω σχέση: A h c 2 b (1 ν cos θ ) hc ln + 1 2πf (1 + ν ) cos λ b εξ όπου θ η γωνία μεταξύ την γραμμή μετατόπισης και το διάνυσμα Burgers της, ν ο συντελεστής Poisson και λ η γωνία μεταξύ του διανύσματος Burgers και της διεύθυνσης κάθετης στη γραμμή μετατόπισης. Για καθαρό Si και Ge, f = , cosλ = cosθ = 0.5 για 60 ο mixed α / 2 <110> μετατοπίσεις και έτσι η παραπάνω σχέση απλοποιείται ως εξής: 0.55 hc ln(10h c ) και x h C x nm εξ Η προσέγγιση των Matthews Blake είναι αυτή που χρησιμοποιείται σήμερα σχεδόν αποκλειστικά ως αναφορά για τον υπολογισμό του κρίσιμου πάχους. Το κρίσιμο πάχος σύμφωνα με τη μελέτη αυτή, απεικονίζεται στο Σχήμα 1.2 και αντιστοιχεί στο σύνορο μεταξύ των ευσταθών και μεταστατικών καταστάσεων. 11

20 Κεφάλαιο critical thickness critical thickness (nm) Ge mole fraction in Si x Ge 1-x (%) Σχήμα 1.2. Κρίσιμο πάχος του υμενίου s-si σε συνάρτηση της περιεκτικότητας του υποκείμενου στρώματος SiGe σε Γερμάνιο Σε πειραματικό επίπεδο έχει παρατηρηθεί ότι στρώματα s-si μπορούν να αναπτυχθούν αρκετά περισσότερο από το κρίσιμο πάχος που προβλέπεται από τα παραπάνω μοντέλα 14. Το θέμα είναι υπό διερεύνηση, επικρατέστερος όμως λόγος θεωρείται η ύπαρξη ενός κινητικού φραγμού στην διεργασία χαλάρωσης, καθιστώντας δυνατή την ανάπτυξη επιπλέον στρωμάτων, τα οποία βρίσκονται στην μεταστατική περιοχή 23. Για την μελέτη της επίδρασης του πάχους του στρώματος πυριτίου υπό τάση σε σχέση με τα ηλεκτρικά χαρακτηριστικά των δομών MOSFET 24, μελετήθηκαν MOSFETS σε s-si πάνω σε SiGe, για διαφορετικά πάχη s-si, πάνω και κάτω του κρίσιμου πάχους. Σε κάθε περίπτωση υπήρχε αύξηση της ευκινησίας (low field mobility) περίπου κατά 1.8 φορές ακόμη και για πάχη σημαντικά μεγαλύτερα από το κρίσιμο πάχος. Όμως, σε κάποιες από αυτές τις περιπτώσεις παρατηρήθηκε ότι, για τάσεις μικρότερες της τάσης κατωφλίου, τα ρεύματα διαρροής σε κατάσταση μη λειτουργίας (off-state leakage current) ήταν σημαντικά μεγαλύτερα. Το γεγονός αυτό αποδίδεται σε αυξημένη διάχυση των προσμίξεων κοντά σε εξαρμόσεις (misfit dislocations) που βραχυκυκλώνουν τη πηγή και τον απαγωγό. 12

21 Κεφάλαιο Μέθοδοι ανάπτυξης υποστρωμάτων πυριτίου υπό μηχανική τάση Οι επιταξιακές μέθοδοι ανάπτυξης ημιαγώγιμων στρωμάτων, απαραίτητες για την ανάπτυξη των στρωμάτων του SiGe και του s-si, αποτελούν σημαντικό σκέλος της τεχνολογίας ημιαγωγών γενικότερα. Κάθε επιταξιακή μέθοδος για ανάπτυξη ημιαγωγών σχετίζεται με κάποιο υλικό, άτομο ή μόριο, που προσκρούει σε μια επιφάνεια. Το υλικό αυτό, εφόσον υπάρχει η κατάλληλη επιφανειακή θερμοκρασία, διαχέεται στην επιφάνεια. Η ανάπτυξη του επιταξιακού στρώματος προϋποθέτει την απορρόφηση του υλικού και στην περίπτωση που πρόκειται για πολυατομικό μόριο μπορεί και να περιλαμβάνει και την αποβολή κάποιου στοιχείου του (π.χ. απορρόφηση του Si με αποβολή του υδρογόνου από το αέριο σιλάνη SiH 4 ). Ατέλειες ή σκαλοπάτια στην επιφάνεια, μπορούν να δράσουν ως κέντρα συγκέντρωσης του υλικού από τα οποία θα ξεκινάει η ανάπτυξη του επιταξιακού στρώματος. Στην απλούστερη περίπτωση, αυτή της ομοεπιταξίας Si σε υπόστρωμα Si, δεν αναπτύσσεται μηχανική τάση. Η αρχή της ελάχιστης επιφανειακής ενέργειας απαιτεί για την έναρξη της διεργασίας επίπεδη επιφάνεια υποστρώματος σε θερμοκρασία άνω των 100 ο C και φυσικά κάτω της θερμοκρασίας τήξης του Si (1250 ο C). Στην ομοεπιταξία Si δημιουργούνται νησίδες οι οποίες συνενώνονται με την εναπόθεση ενός στρώματος. Αυτό το είδος ανάπτυξης ονομάζεται τύπου Frank van der Merwe και χαρακτηρίζεται δηλ. από ανάπτυξη σε δύο διαστάσεις μέσω νησίδων που συνενώνονται. Αυτός ο μηχανισμός ακολουθείται και στην ετεροεπιταξία, αν η αναπτυσσόμενη μηχανική τάση δεν είναι μεγάλη. Η ανάπτυξη του επιταξιακού στρώματος εξαρτάται από διάφορους παράγοντες όπως η κρυσταλλική δομή της επιφάνειας, οι ατέλειες και εξαρμόσεις της, η θερμοκρασία ανάπτυξης, η ροή του υλικού, η επιφανειακή τάση και η μηχανική ενέργεια στα διάφορα στρώματα 25. Η επιταξία είναι πολύ σημαντική διεργασία για την τεχνολογία ημιαγωγών δεδομένου ότι όλες οι ενεργές δομές κατασκευάζονται στην άνω επιφάνεια των υποστρωμάτων πυριτίου. Διάφοροι μέθοδοι επιταξιακής ανάπτυξης έχουν αναπτυχθεί με τις μεθόδους επιταξίας μοριακής δέσμης (Molecular Beam Epitaxy) και χημική εναπόθεση ατμών (CVD, Chemical Vapour Deposition) να είναι οι πιο σημαντικές. Συμπληρωματικά αναφέρουμε και τις μεθόδους επιταξίας υγρής φάσης (LPD, Liquid Phase Epitaxy) και αέριας φάσης (VPE, Vapour Phase Epitaxy). Οι διάφορες τεχνικές επιταξίας, μαζί με τα σχετικά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα, αναφέρονται στο παρακάτω σχεδιάγραμμα (Σχήμα 1.3), ενώ στη συνέχεια θα αναφερθούμε στις τεχνικές MBE και CVD. 13

22 Κεφάλαιο 1 Σχήμα 1.3. Τεχνικές επιταξίας Si / SiGe Επιταξία μοριακής δέσμης (Molecular Beam Epitaxy, MBE) Πρόκειται για την πρώτη τεχνική που χρησιμοποιήθηκε για την ανάπτυξη στρωμάτων SiGe και για την τεχνική που κυριαρχεί στην ανάπτυξη των III-V ημιαγωγών. Δεν χρησιμοποιείται στην παραγωγή, όπου επικρατεί η CVD μέθοδος, αλλά εφαρμόζεται στον ερευνητικό τομέα από πολλά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα. Για την εφαρμογή της τεχνικής αυτής χρησιμοποιούνται κάμινοι τήξεως που περιέχουν ως φορτίο τα συστατικά του κρυστάλλου που θα αναπτυχθεί, όπως επίσης και τις νοθεύσεις που θα χρησιμοποιηθούν. Όταν μια κάμινος θερμανθεί, άτομα ή μόρια από το φορτίο της εξαχνώνονται και ταξιδεύουν σε ευθεία γραμμή προς το υπόστρωμα το οποίο επίσης θερμαίνεται. Για την επιλογή του υλικού που προσπίπτει στο υπόστρωμα χρησιμοποιούνται κατάλληλα κλείστρα ενώ η διαδικασία αυτή απαιτεί υψηλό κενό (μέχρι Torr). Πρόκειται για μέθοδο που εναποθέτει με αργό ρυθμό, περίπου ενός κρυσταλλικού επιπέδου (monolayer) ανά δευτερόλεπτο. Με τη βοήθεια των κλείστρων που επιτρέπουν το κατάλληλο υλικό να οδηγηθεί στο υπόστρωμα, δύναται να ελεγχθεί η σύσταση του κρυστάλλου με ακρίβεια κρυσταλλικού επιπέδου. Η μέθοδος είναι αρκετά ελέγξιμη καθώς δεν πραγματοποιούνται 14

23 Κεφάλαιο 1 χημικές αντιδράσεις. Για τη διατήρηση του υψηλού κενού όμως πρέπει να αποφεύγονται διαρροές, γι αυτό και τα τοιχώματα του θαλάμου ανάπτυξης συνήθως ψήχονται με υγρό άζωτο. Έτσι αποτρέπονται επίσης άτομα ή μόρια που έχουν επικαθίσει στα τοιχώματα του θαλάμου να μεταφερθούν προς το υπόστρωμα. Για τον έλεγχο της ποιότητας και του ρυθμού ανάπτυξης του επιταξιακού στρώματος χρησιμοποιείται επιτόπου και σε πραγματικό χρόνο η τεχνική χαρακτηρισμού επιφανειών RHEED (περίθλασης ανακλώμενων ηλεκτρονίων υψηλής ενέργειας). Στο Σχήμα 1.4 απεικονίζεται η δομή ενός οργάνου επιταξίας μοριακής δέσμης ΜΒΕ. Σχήμα Σχηματικό ενός συστήματος ΜΒΕ. Από αναφορά [26]. Στην ειδικότερη περίπτωση της επιταξίας στρώματος SiGe για την κατασκευή υποστρωμάτων s-si, το υψηλό σημείο τήξης των Si και Ge κάνει δύσκολη την χρήση των τυπικών κάμινων (Knudsen cells) που συνήθως χρησιμοποιούνται κατά την επιταξία Si με τη μέθοδο αυτή. Για το σκοπό αυτό, καθώς επίσης και για την επίτευξη σημαντικής ροής υλικού και ρυθμού ανάπτυξης SiGe, η χρήση εξαχνωτή ηλεκτρονικής δέσμης κρίνεται απαραίτητη. Όμως, στην περίπτωση αυτή παρουσιάζεται το μειονέκτημα της εμφάνισης ανεπιθύμητων ατελειών στο επιταξιακό στρώμα λόγω της ακτινοβολίας. Επίσης, η νόθευση σε υμένια που έχουν κατασκευαστεί με τη μέθοδο ΜΒΕ είναι δύσκολη. Μόνο Αντιμόνιο και Γάλλιο μπορούν να εισαχθούν στο συγκεκριμένο σύστημα, αλλά όχι χωρίς τεχνικές δυσκολίες. 15

24 Κεφάλαιο 1 Το σαφές όμως πλεονέκτημα της μεθόδου ΜΒΕ είναι ότι το περιεχόμενο σε Ge ενός υμενίου εξαρτάται από τη ροή των πηγών και όχι από άλλες παραμέτρους όπως τη θερμοκρασία του υποστρώματος ή την πίεση του θαλάμου, αρκεί αυτή να είναι βέβαια μικρότερη από ένα αποδεκτό επίπεδο. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη μέθοδο CVD όπου η πίεση του θαλάμου, η θερμοκρασία του υποστρώματος και οι ροές των αέριων πηγών καθορίζουν την περιεκτικότητα σε Ge. Συνεπώς, είναι πολύ πιο εύκολη η βαθμονόμηση του συστήματος ΜΒΕ και αυτό τη καθιστά σαφώς πιο ευέλικτη μέθοδο και πιο εύχρηστη για ερευνητικούς σκοπούς Χημική Εναπόθεση Ατμών (Chemical Vapour Deposition, CVD) Η μέθοδος CVD για την επιταξία στρώματος SiGe προέρχεται από τη συνήθη CVD μέθοδο για την ομοεπιταξία Si. Στην ομοεπιταξία υμενίου Si σε υπόστρωμα Si, πραγματοποιείται πυρόλυση αερίου όπως το SiH 4 ή το SiH 4-Z Cl Z σε ατμοσφαιρική πίεση και υψηλή θερμοκρασία απουσία οξυγόνου. Κατά την διεργασία της πυρόλυσης, τα μόρια του αερίου αποσυντίθενται στα ατομικά του συστατικά. Το όλο σύστημα θερμαίνεται με τη βοήθεια πηνίων σε υψηλές θερμοκρασίες που κυμαίνονται από 900 o C έως και περισσότερο από 1100 o C, ώστε στοιχεία που διαφορετικά θα μόλυναν, όπως νερό, οξυγόνο ή άνθρακας, να γίνονται πτητικά Όμως, η εισαγωγή Γερμανίου ή πρόσμιξης στο σύστημα CVD απαιτεί σημαντικά χαμηλότερες θερμοκρασίες. Σε θερμοκρασία μεγαλύτερη των 1000 ο C, η διάχυση των προσμίξεων από το υπόστρωμα στο επιταξιακό φιλμ θα προκαλέσει αυτο-νόθευση του συστήματος και πιθανή ανισοτροπική παραμόρφωση του επιταξιακού στρώματος. Η νόθευση διαχέεται και εξαχνώνεται εκτός του υλικού δημιουργώντας ένα λεπτό αιωρούμενο στρώμα αερίου πάνω από την επιφάνεια. Ελαττώνοντας την ατμοσφαιρική πίεση του συστήματος επιτρέπεται πιο γρήγορη απομάκρυνση του αερίου της νόθευσης μακριά από το υπόστρωμα, ελαττώνοντας το φαινόμενο της αυτονόθευσης. Μειώνοντας επίσης τη θερμοκρασία της διαδικασίας μειώνεται ο ρυθμός διάχυσης της νόθευσης μέσα στο υπόστρωμα και εκτός του υλικού. Συμπερασματικά, για την κατασκευή υποστρωμάτων s-si δύο είναι τα βασικά προβλήματα που προκαλούνται με την υψηλή θερμοκρασία. Το πρώτο είναι η τράχυνση της επιφάνειας ή διαφορετικά η δημιουργία κυματισμών σε αυτήν (surface roughening / undulations) 27 ενώ το δεύτερο είναι η διάχυση του Γερμανίου. Για δημιουργία στρώματος Si πάνω σε Si 0.7 Ge 0.3, το μήκος διάχυσης του Ge είναι της τάξεως μερικών nm για τη θερμοκρασία των 1000 C και χρόνο 1 min (με ενέργεια ενεργοποίησης 4.7 ev και συντελεστής διάχυσης/diffusivity 0.04 m 2 s 1 ). Οι θερμοκρασίες αυτές δηλαδή είναι απαγορευτικές για την δημιουργία s-si γιατί μεταβάλλουν το συγκεκριμένο υλικό. 16

25 Κεφάλαιο 1 Ελαττώνοντας τη θερμοκρασία ανάπτυξης του επιταξιακού στρώματος στη μέθοδο CVD, είναι απαραίτητη χαμηλότερη πίεση υποβάθρου για τη διατήρηση καθαρής επιφάνειας Si χωρίς τη δημιουργία οξειδίου, πάνω στην οποία θα γίνει η επιταξία. Η ύπαρξη οξυγόνου στο στρώμα Si 1 x Ge x ελαττώνει σημαντικά την ευκινησία των φορέων μειονότητας επιδεινώνοντας τη λειτουργία ενός διπολικού τρανζίστορ 28. Για την διατήρηση μιας επιφάνειας πυριτίου ελεύθερης από οξείδιο, απαιτείται υπερ-υψηλό κενό στο θάλαμο για την απομάκρυνση του νερού, η υψηλή μερική πίεση του οποίου είναι αυτή που καθορίζει την οξείδωση του πυριτίου. Για την ανάπτυξη υμενίων s-si 1-x Ge x σε χαμηλότερη θερμοκρασία, αναπτύχθηκαν διάφορα συστήματα CVD. Κατατάσσοντας τα σε κατηγορίες, μπορούμε να ξεχωρίσουμε αυτά στα οποία η πίεση κατά την ανάπτυξη είναι μικρότερη από 10 Pa (ultra-high vacuum CVD UHVCVD 29 ) και σε αυτά στα οποία η πίεση είναι μεταξύ 10 και 1000 Pa (low pressure CVD, LPCVD). Αυτές είναι οι κυριότερες κατηγορίες που χρησιμοποιούνται στην βιομηχανία. Υπάρχουν κι άλλα συστήματα που χρησιμοποιούνται στον ερευνητικό τομέα. Πρόσφατα επίσης αναπτύχθηκε η μέθοδος με πλάσμα χαμηλής ενέργειας low energy plasma enhanced CVD 31. Οι πηγές αερίων για την CVD μέθοδο για την κατασκευή υποστρωμάτων s-si περιλαμβάνουν τα αέρια SiH 4, Si 2 H 6, SiH 2 Cl 2 και GeH 4, ενώ νόθευση επιτυγχάνεται με τη χρήση των αερίων AsH 3, PH 3 και B 2 H 6. Η μέθοδος CVD πλεονεκτεί έναντι της MBE λόγω μικρότερης νόθευσης από ατέλειες που μολύνουν το υλικό καθώς υπάρχει λιγότερη ακτινοβολία στο θάλαμο. Επίσης, τα υμένια που εναποθέτονται με αυτή τη μέθοδο είναι σημαντικά πιο ελεγχόμενα καθώς λόγω της βιομηχανικής χρήσης και της ανάγκης για υψηλή αξιοπιστία, έχει αναπτυχθεί περισσότερο αυτή η μέθοδος. Επίσης, η ετεροεπαφή s-si / SiGe είναι σημαντικά πιο απότομη, όπως είναι επιθυμητό. Μειονεκτεί βέβαια έναντι της μεθόδου ΜΒΕ στο ότι χρειάζεται προσεκτική βαθμονόμηση και έλεγχο, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως. Αν κάποια παράμετρος από τις πίεση, θερμοκρασία και ροή μεταβληθεί, τότε μεταβάλλεται η περιεκτικότητα του Ge και ο ρυθμός ανάπτυξης -άρα και το πάχος- των επιταξιακών στρωμάτων. 17

26 Κεφάλαιο Υποστρώματα μεταβλητής περιεκτικότητας Γερμανίου (εικονικά υποστρώματα) Κατά την κατασκευή του s-si, όπως αναφέρθηκε, πραγματοποιείται ανάπτυξη Si πάνω σε υπόστρωμα SiGe. Το υμένιο του πυριτίου θα εμφανίζει σε αυτή την περίπτωση εκτατική μηχανική τάση και οι φορείς του αυξημένη ευκινησία. Το στρώμα αυτό (s-si) περιορίζεται από το κρίσιμο πάχος ανάπτυξης που εξαρτάται από την περιεκτικότητα του Ge στο υποκείμενο SiGe στρώμα. Αντιθέτως, το στρώμα SiGe αναπτύσσεται σε πάχος πολύ μεγαλύτερο από το κρίσιμο πάχος του (και από το πάχος της μεταστατική κατάστασης) με αποτέλεσμα να είναι ελεύθερο από μηχανικές τάσεις, διαφορετικά η ελαστική του ενέργεια θα ήταν απαγορευτικά μεγάλη. Η ενέργεια αυτή εκτονώνεται διοχετεύεται με την πλαστική παραμόρφωση, δηλαδή τη δημιουργία και κίνηση ατελειών. Αυτές αλληλεπιδρούν και εισχωρούν μέσα στο επίστρωμα Si με μεγάλη πυκνότητα, με αποτέλεσμα την αύξηση της επιφανειακής πυκνότητας των νηματοειδών εξαρμόσεων πάνω από 10 9 cm -2. Η πυκνότητα αυτή είναι απαγορευτική για κάθε εφαρμογή. Το θέμα αυτό αντιμετωπίζεται με την ομαλή μετάβαση από το αρχικό υπόστρωμα Si στο Si x Ge 1-x μεταβάλλοντας ομαλά την περιεκτικότητα του Ge από το μηδέν στην τελική της τιμή και διατηρώντας έπειτα τη τιμή αυτή για ένα σημαντικό πάχος. Η τεχνική αυτή είναι αποτελεσματική για ανάπτυξη με τις τεχνικές CVD και ΜΒΕ, με τελική γραμμομοριακή περιεκτικότητα Ge μέχρι 30% και ρυθμό μεταβολής της περιεκτικότητας μέχρι 10% ανά μm. Πραγματοποιείται λοιπόν ένα εικονικό υπόστρωμα (virtual substrate, Σχήμα 1.5α) πάνω στο οποίο αναπτύσσεται το λεπτό υμένιο πυριτίου που αποτελεί και το ενεργό μέρος της δομής, δηλαδή το κανάλι ενός τρανζίστορ στην περίπτωση δομών CMOS 30 (Σχήμα 1.5β). Σημαντικό ρόλο επίσης για την εξάλειψη των ατελειών παίζει και η θερμοκρασία ανάπτυξης, πέρα από τα γεωμετρικά χαρακτηριστικά της δομής. Στον Πίνακα 1.1 απεικονίζονται διάφορες μέθοδοι κατασκευής s-si με τα αντίστοιχα γεωμετρικά και δομικά χαρακτηριστικά όπου φαίνονται, από την ευκινησία σε χαμηλή θερμοκρασία, οι διαφορές στην ποιότητα του υποστρώματος. 18

27 Κεφάλαιο 1 Λεπτό υμένιο s-si χαλαρό στρώμα SiGe σταθερής περιεκτικότητας Ge SiGe διαβαθμισμένης περιεκτικότητας Ge (α) (β) Σχήμα 1.5 (α) Μικροσκοπία ΤΕΜ δομής s-si. Διακρίνονται οι εξαρμόσεις στο διαβαθμισμένο υπόστρωμα SiGe. (β) Ανάπτυξη δομής CMOS σε s-si πάνω σε εικονικό υπόστρωμα 30 Η χρήση εικονικού υποστρώματος μεταβλητής περιεκτικότητας Ge αποτέλεσε σημαντικό βήμα για την ανάπτυξη της τεχνολογίας s-si λόγω των πολύ χαμηλότερων ατελειών που φτάνουν στο άνω μέρος της δομής, το επίστρωμα s-si, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στην τεχνολογία αυτή να αποκτήσει εμπορικές εφαρμογές. Σημαντικό ρόλο προς αυτή την κατεύθυνση, έπαιξε η εισαγωγή ενός ή περισσοτέρων ενδιαμέσων βημάτων λείανσης CMP (chemical echanical polishing) τα οποία λειαίνουν το εικονικό υπόστρωμα και μειώνουν την τράχυνση της επιφάνειας 13,

28 Κεφάλαιο 1 Πίνακας 1.1. Σύγκριση διαφόρων μεθόδων ανάπτυξης s-si που έχουν αναπτυχθεί με LPCVD, MBE και LEPECVD. Οι μέσες τετραγωνικές τιμές (rms) της τράχυνσης της επιφάνειας έχουν μετρηθεί με AFM. Οι μετρήσεις ευκινησίας αναφέρονται σε n-modfet εκτός της τελευταίας που αναφέρεται σε κανάλι Ge στους 4 ο Κ (από αναφορά 14). Σύστημα ανάπτυξης Θερμ/σία ανάπτυξης ( ο C) Τελική περιεκτικότητα Ge Ρυθμός μεταβολής περιεκτικότητας (%Ge/μm) Πάχος στρώματος σταθερής περιεκτικότητας (μm) rms Τράχυνση Επιφανειας (nm) Ευκινησία 1.5 Κ (cm 2 V -1 sec -1 ) LPCVD % LPCVD % LPCVD % LPCVD % LPCVD % LPCVD % MBE % MBE % MBE % LEPECVD % < LEPECVD % (p)* * MODFET, μέτρηση ευκινησίας στους 4.2 K 1.6 Επίδραση της μηχανικής τάσης στις ηλεκτρονικές ιδιότητες του υλικού H αύξηση της αγωγιμότητας των φορέων μιας δομής s-si οφείλεται στην επίδραση της μηχανικής τάσης στις ενεργειακές ζώνες του υλικού και την κατανομή των φορέων σε αυτές 14, 32. Είναι γενικά αποδεκτό ότι υπό την επίδραση της εκτατικής μ.τ. στο επίπεδο του καναλιού οι αρχικά εξαπλά εκφυλισμένες ενεργειακές κοιλάδες στη ζώνη αγωγιμότητας του Si διαχωρίζονται σε δύο ομάδες διαφορετικής ενέργειας, τεσσάρων και δύο κοιλάδων. Οι 4 ενεργειακές στάθμες ανυψώνονται ως προς τις 2 χαμηλότερες. Η διαφορά μεταξύ των σταθμών αυτών είναι συνάρτηση της μηχανικής τάσης και κατ επέκταση της γραμμομοριακής περιεκτικότητας Ge του υποστρώματος. δίνεται δε από τη σχέση 33 : ΔΕ strain 0.6. x (ev) Σχηματική αναπαράσταση απεικονίζεται στο Σχήμα Η διπλά εκφυλισμένη ενεργειακή ομάδα (Δ 2 στο Σχήμα 1.6) έχει πλέον χαμηλότερη ενέργεια με αποτέλεσμα να είναι πιο ευνοϊκή η κατάληψη των σταθμών της. Ως αποτέλεσμα, τα ηλεκτρόνια καταλαμβάνουν τις χαμηλότερες Δ2 στάθμες, που εμφανίζουν χαμηλότερη ενεργό μάζα, με αποτέλεσμα την ελάττωση της μέσης ενεργού μάζας, αύξηση δηλαδή της ευκινησίας των ηλεκτρονίων. Η ενεργός μάζα των ηλεκτρονίων που καταλαμβάνουν αυτές τις ζώνες είναι περίπου 0.19m 0 ως προς άξονα παράλληλο στο κανάλι, ενώ κάθετα σε αυτό είναι ίσο με 0.92 m 0. 20

29 Κεφάλαιο 1 Σχήμα 1.6. Σχηματική αναπαράσταση του διαχωρισμού των ενεργειακών ζωνών της ζώνης αγωγιμότητας Προσθέτουμε επίσης ότι ακόμη και σε υπόστρωμα κανονικού Si, υπάρχει διαχωρισμός των ενεργειακών σταθμών των τροχιακών όταν το Si είναι στην περιοχή αναστροφής (φαινόμενο κβάντωσης του στρώματος αναστροφής, δηλαδή διαχωρισμός των ζωνών σε υπο-ζώνες / subbands όπου ιδιοσυναρτήσεις ίδιας ενέργειας διαχωρίζονται). Στο παρακάτω σχήμα (Σχήμα 1.7) απεικονίζεται οι ενεργειακές στάθμες της ζώνης αγωγιμότητας σε αναστροφή ή μη, και η επίδραση της μ.τ. σε αυτές. Σχήμα 1.7. Επίδραση της μ.τ. στις ενεργειακές στάθμες της ζώνης αγωγιμότητας (a) bulk και (b) στρώμα αναστροφής 21

30 Κεφάλαιο 1 Ένας άλλος μηχανισμός αύξησης της ευκινησίας που έχει προταθεί 35 είναι η ελάττωση (έως καταστολή) του φαινομένου σκέδασης φωνονίων μεταξύ των κοιλάδων λόγω του διαχωρισμού των ενεργειακών επιπέδων (intervalley phonon scattering suppression). Αυτός ο μηχανισμός σκέδασης σχετίζεται με την απορρόφηση ή εκπομπή φωνονίων κάποιας ενέργειας. Αν η ενεργειακή διαφορά των επιπέδων γίνει μεγαλύτερη από την ενέργεια των σκεδαζόμενων φωνονίων, τότε η πιθανότητα σκέδασης θα μειωθεί αισθητά. Αποτέλεσμα είναι η μεγαλύτερη βελτίωση της ευκινησίας χαμηλού ηλεκτρικού πεδίου αυξάνοντας την περιεκτικότητα του Ge στο υποκείμενο στρώμα. Για την επίδραση της μηχανικής τάσης στις οπές, εξετάζουμε πρώτα τη ζώνη σθένους του κανονικού Si. Το μέγιστο της ζώνης σθένους αποτελείται από 3 ζώνες: τις ζώνες ελαφρών και βαρέων οπών (heavy-hole HH και light hole LH ) ζώνες στον κυματικό αριθμό k = 0, και την split-off (S.O.) ζώνη, ελαφρά χαμηλότερη σε ενέργεια από τις άλλες δύο, όπως φαίνεται στο Σχήμα Η μηχανική τάση μετατοπίζει εξίσου και τις 3 ζώνες σθένους, ενώ συνιστώσα της τάσης κατά μήκος του καναλιού (η 1δ uniaxial τάση) άρει τον εκφυλισμό μεταξύ των LH και ΗΗ ζωνών, ανυψώνοντας την LH ζώνη υψηλότερα της ΗΗ. Η εφαρμογή της τάσης επίσης μεταβάλλει και το σχήμα των ζωνών, όπως φαίνεται στο Σχήμα 1.8 Η S.O. ζώνη επίσης χαμηλώνει σε σχέση με τις άλλες 2. Αποτέλεσμα είναι οι οπές να καταλαμβάνουν πρώτα την LH ζώνη. Η συνιστώσα της ενεργού μάζας στο επίπεδο του καναλιού ελαττώνεται ενώ επίσης η σκέδαση μεταξύ των οπών που βρίσκονται σε διαφορετικές ζώνες ελαττώνεται (suppression of interband scattering). Έχουμε έτσι αύξηση της ευκινησίας οπών. (α) (β) Σχήμα 1.8. (α) Ζώνη σθένους Si χωρίς μηχανική τάση (β) Ζώνη σθένους Si υπό εκτατική μηχανική τάση (biaxial) 22

ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. αρχικό υλικό. *στάδια επίπεδης τεχνολογίας. πλακίδιο Si. *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si

ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. αρχικό υλικό. *στάδια επίπεδης τεχνολογίας. πλακίδιο Si. *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ αρχικό υλικό + *στάδια επίπεδης τεχνολογίας πλακίδιο Si *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si οξείδωση εναπόθεση διάχυση φωτολιθογραφία φωτοχάραξη Παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο της άσκησης

Περιεχόμενο της άσκησης Προαπαιτούμενες γνώσεις Επαφή p- Στάθμη Fermi Χαρακτηριστική ρεύματος-τάσης Ορθή και ανάστροφη πόλωση Περιεχόμενο της άσκησης Οι επαφές p- παρουσιάζουν σημαντικό ενδιαφέρον επειδή βρίσκουν εφαρμογή στη

Διαβάστε περισσότερα

Νανοτεχνολογία και Ηλεκτρονική Μικροσκοπία

Νανοτεχνολογία και Ηλεκτρονική Μικροσκοπία ΕΚΕΦΕ ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ Ινστιτούτο Επιστήµης Υλικών Νανοτεχνολογία και Ηλεκτρονική Μικροσκοπία Ν. Μπούκος Αυτός ο κόσµος ο µικρός, ο µέγας. Περίγραµµα Εισαγωγή - Κίνητρα Νανοτεχνολογία Σχέση παρασκευής-µικροδοµήςιδιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 2.4 Παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η αντίσταση ενός αγωγού Λέξεις κλειδιά: ειδική αντίσταση, μικροσκοπική ερμηνεία, μεταβλητός αντισ ροοστάτης, ποτενσιόμετρο 2.4 Παράγοντες που επηρεάζουν την

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Κ. ΠΑΛΟΎΡΑ Ημιαγωγοί 1. Ημιαγωγοί. Το 1931 ο Pauli δήλωσε: "One shouldn't work on. semiconductors, that is a filthy mess; who knows if they really

Ε. Κ. ΠΑΛΟΎΡΑ Ημιαγωγοί 1. Ημιαγωγοί. Το 1931 ο Pauli δήλωσε: One shouldn't work on. semiconductors, that is a filthy mess; who knows if they really Ημιαγωγοί Ανακαλύφθηκαν το 190 Το 191 ο Pauli δήλωσε: "Oe should't work o semicoductors, that is a filthy mess; who kows if they really exist!" Πιο ήταν το πρόβλημα? Οι ανεπιθύμητες προσμείξεις Το 1947

Διαβάστε περισσότερα

Nανοσωλήνες άνθρακα. Ηλεκτρονική δομή ηλεκτρικές ιδιότητες. Εφαρμογές στα ηλεκτρονικά

Nανοσωλήνες άνθρακα. Ηλεκτρονική δομή ηλεκτρικές ιδιότητες. Εφαρμογές στα ηλεκτρονικά Nανοσωλήνες άνθρακα Ηλεκτρονική δομή ηλεκτρικές ιδιότητες Εφαρμογές στα ηλεκτρονικά Νανοσωλήνες άνθρακα ιστορική αναδρομή Από το γραφίτη στους Νανοσωλήνες άνθρακα Στο γραφίτη τα άτομα C συνδέονται ισχυρά

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ. Θεωρητικη αναλυση

ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ. Θεωρητικη αναλυση ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ Θεωρητικη αναλυση μεταλλα Έχουν κοινές φυσικές ιδιότητες που αποδεικνύεται πως είναι αλληλένδετες μεταξύ τους: Υψηλή φυσική αντοχή Υψηλή πυκνότητα Υψηλή ηλεκτρική και θερμική

Διαβάστε περισσότερα

οµές MOSFET (Metal Oxide Semiconductor Field Effect Transistor).

οµές MOSFET (Metal Oxide Semiconductor Field Effect Transistor). Εισαγωγή στη Μικροηλεκτρονική (ΕΤΥ-482) 1 οµές MOSFET (Metal Oxide Semiconductor Field Effect Transistor). Τα τρανζίστορ MOSFET είναι διατάξεις ελεγχόµενες από τάση οι οποίες δεν απαιτούν µεγάλα ρεύµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Σκοπός Το φωτοβολταϊκό στοιχείο είναι μία διάταξη ημιαγωγών η οποία μετατρέπει την φωτεινή ενέργεια που προσπίπτει σε αυτήν σε ηλεκτρική.. Όταν αυτή φωτιστεί με φωτόνια κατάλληλης συχνότητας

Διαβάστε περισσότερα

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος 2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος Όπως είναι γνωστό από την καθημερινή εμπειρία τα περισσότερα σώματα που χρησιμοποιούνται στις ηλεκτρικές ηλεκτρονικές

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο

Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο Μιχάλης Κομπίτσας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Ινστιτούτο Θεωρ./Φυσικής Χημείας (www.laser-applications.eu) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΑ. Γ. Λευθεριώτης Επικ. καθηγητής

ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΑ. Γ. Λευθεριώτης Επικ. καθηγητής ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΑ Γ. Λευθεριώτης Επικ. καθηγητής Αγωγοί- μονωτές- ημιαγωγοί Ενεργειακά διαγράμματα ημιαγωγού Ηλεκτρόνια (ΖΑ) Οπές (ΖΣ) Ενεργειακό χάσμα και απορρόφηση hc 1,24 Eg h Eg ev m max max Χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Σε Ολοκληρωµένα Κυκλώµατα (Microchips) Αναλογικά ή Ψηφιακά Κυκλώµατα;

Εισαγωγή Σε Ολοκληρωµένα Κυκλώµατα (Microchips) Αναλογικά ή Ψηφιακά Κυκλώµατα; Εισαγωγή Σε Ολοκληρωµένα Κυκλώµατα (Microchips) ρ. Ιούλιος Γεωργίου Further Reading Texts: Design of Analog CMOS Integrated Circuits Behzad Razavi Microelectronic Circuits, Sedra & Smith Αναλογικά ή Ψηφιακά

Διαβάστε περισσότερα

2) Μελέτη Φυσικών Διεργασιών Κατασκευής Νανοδιατάξεων σε Πυρίτιο και Γερμάνιο i) Φαινόμενα διάχυσης και ενεργοποίησης προσμίξεων εκτός

2) Μελέτη Φυσικών Διεργασιών Κατασκευής Νανοδιατάξεων σε Πυρίτιο και Γερμάνιο i) Φαινόμενα διάχυσης και ενεργοποίησης προσμίξεων εκτός ΝΑΝΟΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΤΟ Ε.Μ.Π. Δ, Τσαμάκης Πρόεδρος ΣΗΜΜΥ ΓΕΝΙΚΑ Τελευταία δεκαετία: : Τάση για επενδύσεις στην ΈΡΕΥΝΑ στους τομείς της Νανοτεχνολογίας με στόχο τη δημιουργία υποδομής νέας γνώσης στην περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΣΤΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΣΤΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΣΤΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Α. ηµουλάς Εργαστήριο ΜΒΕ Ινστιτούτο Επιστήµης Υλικών ΕΚΕΦΕ ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ Συµβολή των ηλεκτρονικών υλικών στην ανάπτυξη των συστηµάτων πληροφορικής Τρανσίστορ :

Διαβάστε περισσότερα

6η Εργαστηριακή Άσκηση Μέτρηση διηλεκτρικής σταθεράς σε κύκλωµα RLC

6η Εργαστηριακή Άσκηση Μέτρηση διηλεκτρικής σταθεράς σε κύκλωµα RLC 6η Εργαστηριακή Άσκηση Μέτρηση διηλεκτρικής σταθεράς σε κύκλωµα RLC Θεωρητικό µέρος Αν µεταξύ δύο αρχικά αφόρτιστων αγωγών εφαρµοστεί µία συνεχής διαφορά δυναµικού ή τάση V, τότε στις επιφάνειές τους θα

Διαβάστε περισσότερα

7.a. Οι δεσμοί στα στερεά

7.a. Οι δεσμοί στα στερεά ΤΕΤΥ Σύγχρονη Φυσική Κεφ. 7-1 Κεφάλαιο 7. Στερεά Εδάφια: 7.a. Οι δεσμοί στα στερεά 7.b. Η θεωρία των ενεργειακών ζωνών 7.c. Νόθευση ημιαγωγών και εφαρμογές 7.d. Υπεραγωγοί 7.a. Οι δεσμοί στα στερεά Με

Διαβάστε περισσότερα

http://www.electronics.teipir.gr /personalpages/papageorgas/ download/3/

http://www.electronics.teipir.gr /personalpages/papageorgas/ download/3/ Δίοδος επαφής 1 http://www.electronics.teipir.gr /personalpages/papageorgas/ download/3/ 2 Θέματα που θα καλυφθούν Ορθή πόλωση Forward bias Ανάστροφη πόλωση Reverse bias Κατάρρευση Breakdown Ενεργειακά

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στις κρυσταλλολυχνίες (Transistors)

Εισαγωγή στις κρυσταλλολυχνίες (Transistors) Εισαγωγή στις κρυσταλλολυχνίες (Transistors) Dr. Petros Panayi Διακόπτες Ένας διακόπτης είναι μια συσκευή που αλλάζει τη ροή ενός κυκλώματος. Το πρότυπο είναι μια μηχανική συσκευή (παραδείγματος χάριν

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα που θα καλυφθούν

Θέµατα που θα καλυφθούν Ηµιαγωγοί Semiconductors 1 Θέµατα που θα καλυφθούν Αγωγοί Conductors Ηµιαγωγοί Semiconductors Κρύσταλλοι πυριτίου Silicon crystals Ενδογενείς Ηµιαγωγοί Intrinsic semiconductors ύο τύποι φορέων για το ρεύµασεηµιαγωγούς

Διαβάστε περισσότερα

Nανο τρανζιστορ. Κανόνες σμίκρυνσης του τρανζίστορ. Εναλλακτικές αρχιτεκτονικές HEMT. Ηλεκτρονικά με σπιν

Nανο τρανζιστορ. Κανόνες σμίκρυνσης του τρανζίστορ. Εναλλακτικές αρχιτεκτονικές HEMT. Ηλεκτρονικά με σπιν Nανο τρανζιστορ Κανόνες σμίκρυνσης του τρανζίστορ Εναλλακτικές αρχιτεκτονικές HEMT Ηλεκτρονικά με σπιν Βασικές αρχές λειτουργίας Τρανζίστορ τύπου n Σκοπός είναι να ελέγχουμε τη ροή των φορέων 1. Δημιουργία

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ

Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ 1. ΓΕΝΙΚΑ Τα ηλιακά στοιχεία χρησιμοποιούνται για τη μετατροπή του φωτός (που αποτελεί μία μορφή ηλεκτρομαγνητικής ενέργειας) σε ηλεκτρική ενέργεια. Κατασκευάζονται από

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με το μάθημα. Ο Υπολογιστής Η γενική εικόνα. Η μνήμη. Ενότητες μαθήματος. Εισαγωγή στους Υπολογιστές. Βιβλία για το μάθημα

Σχετικά με το μάθημα. Ο Υπολογιστής Η γενική εικόνα. Η μνήμη. Ενότητες μαθήματος. Εισαγωγή στους Υπολογιστές. Βιβλία για το μάθημα Ιόνιο Πανεπιστήμιο Τμήμα Πληροφορικής Εισαγωγή στην Επιστήμη των Υπολογιστών 2014-15 Εισαγωγή στους Υπολογιστές (αρχές λειτουργίας και τεχνολογία) Σχετικά με το μάθημα Ενότητες μαθήματος Αρχές λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Αλλαγή της δομής των ταινιών λόγω κραματοποίησης

Αλλαγή της δομής των ταινιών λόγω κραματοποίησης Αλλαγή της δομής των ταινιών λόγω κραματοποίησης Παράμετροι που τροποποιούν την δομή των ταινιών Σχηματισμός κράματος ή περισσοτέρων ημιαγωγών Ανάπτυξη ετεροδομών ή υπερδομών κβαντικός περιορισμός (quantum

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ.

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. 1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ο σίδηρος πολύ σπάνια χρησιμοποιείται στη χημικά καθαρή του μορφή. Συνήθως είναι αναμεμειγμένος με άλλα στοιχεία, όπως άνθρακα μαγγάνιο, νικέλιο, χρώμιο, πυρίτιο, κ.α.

Διαβάστε περισσότερα

B' ΤΑΞΗ ΓΕΝ.ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÅÐÉËÏÃÇ

B' ΤΑΞΗ ΓΕΝ.ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÅÐÉËÏÃÇ 1 B' ΤΑΞΗ ΓΕΝ.ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό κάθε µιας από τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη

Διαβάστε περισσότερα

τα μεταλλικά Μια στρώμα. Για την έννοια πως αν και νανοσωματίδια (με εξάχνωση Al). πρέπει κανείς να τοποθετήσει τα μερικές δεκάδες nm πράγμα

τα μεταλλικά Μια στρώμα. Για την έννοια πως αν και νανοσωματίδια (με εξάχνωση Al). πρέπει κανείς να τοποθετήσει τα μερικές δεκάδες nm πράγμα Φραγή Coulomb σε διατάξεις που περιέχουν νανοσωματίδια. Ι. Φραγή Coulomb σε διατάξεις που περιέχουν μεταλλικά νανοσωματίδια 1. Περιγραφή των διατάξεων Μια διάταξη που περιέχει νανοσωματίδια μπορεί να αναπτυχθεί

Διαβάστε περισσότερα

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Τι είναι αέριο; Λέμε ότι μία ουσία βρίσκεται στην αέρια κατάσταση όταν αυθόρμητα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στους Υπολογιστές

Εισαγωγή στους Υπολογιστές Ιόνιο Πανεπιστήμιο Τμήμα Πληροφορικής Εισαγωγή στην Επιστήμη των Υπολογιστών 2015-16 Εισαγωγή στους Υπολογιστές (αρχές λειτουργίας και τεχνολογία) http://di.ionio.gr/~mistral/tp/csintro/ Μ.Στεφανιδάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΜΙΚΡΟΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ Ηµιαγωγοί VLSI T echnol ogy ogy and Computer A r A chitecture Lab Γ Τσ ιατ α ο τ ύχ ύ α χ ς ΒΑΣΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ

ΒΑΣΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΜΙΚΡΟΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ Ηµιαγωγοί VLSI T echnol ogy ogy and Computer A r A chitecture Lab Γ Τσ ιατ α ο τ ύχ ύ α χ ς ΒΑΣΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΒΑΣΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΜΙΚΡΟΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ Ηµιαγωγοί VSI Techology ad Comuter Archtecture ab Ηµιαγωγοί Γ. Τσιατούχας ΒΑΣΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΜΙΚΡΟΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ Διάρθρωση. Φράγμα δυναμικού. Ενεργειακές ζώνες Ημιαγωγοί

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Μικροηλεκτρονική 1. Στοιχειακοί ηµιαγωγοί

Εισαγωγή στη Μικροηλεκτρονική 1. Στοιχειακοί ηµιαγωγοί Εισαγωγή στη Μικροηλεκτρονική 1 Στοιχειακοί ηµιαγωγοί Εισαγωγή στη Μικροηλεκτρονική Οµοιοπολικοί δεσµοί στο πυρίτιο Κρυσταλλική δοµή Πυριτίου ιάσταση κύβου για το Si: 0.543 nm Εισαγωγή στη Μικροηλεκτρονική

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο της άσκησης

Περιεχόμενο της άσκησης Προαπαιτούμενες γνώσεις Ημιαγωγοί Θεωρία ζωνών Ενδογενής αγωγιμότητα Ζώνη σθένους Ζώνη αγωγιμότητας Προτεινόμενη βιβλιογραφία 1) Π.Βαρώτσος Κ.Αλεξόπουλος «Φυσική Στερεάς Κατάστασης» 2) C.Kittl, «Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

αγωγοί ηµιαγωγοί µονωτές Σχήµα 1

αγωγοί ηµιαγωγοί µονωτές Σχήµα 1 Η2 Μελέτη ηµιαγωγών 1. Σκοπός Στην περιοχή της επαφής δυο ηµιαγωγών τύπου p και n δηµιουργούνται ορισµένα φαινόµενα τα οποία είναι υπεύθυνα για τη συµπεριφορά της επαφής pn ή κρυσταλλοδιόδου, όπως ονοµάζεται,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ

ΦΥΣΙΚΗ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Νόμος του Coulomb Έστω δύο ακίνητα σημειακά φορτία, τα οποία βρίσκονται σε απόσταση μεταξύ τους. Τα φορτία αυτά αλληλεπιδρούν μέσω δύναμης F, της οποίας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ : ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1 περιόδος. 24/11/2011 12:09 Όνομα: Λεκάκης Κωνσταντίνος καθ. Τεχνολογίας

ΘΕΜΑ : ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1 περιόδος. 24/11/2011 12:09 Όνομα: Λεκάκης Κωνσταντίνος καθ. Τεχνολογίας ΘΕΜΑ : ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1 περιόδος 24/11/2011 12:09 καθ. Τεχνολογίας ΜΙΚΡΟΕΠΕΞΕΡΓΑΣΤΗΣ Ένας μικροεπεξεργαστής είναι ένα ολοκληρωμένο κύκλωμα που επεξεργάζεται όλες τις πληροφορίες σε ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2.1 ΤΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΡΕΥΜΑ

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2.1 ΤΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΡΕΥΜΑ ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΡΕΥΜΑ 2.1 ΤΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΡΕΥΜΑ Τι είναι ; Ηλεκτρικό ρεύμα ονομάζεται η προσανατολισμένη κίνηση των ηλεκτρονίων ή γενικότερα των φορτισμένων σωματιδίων Που μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρική Αγωγιμότητα των μεταλλικών Υλικών

Ηλεκτρική Αγωγιμότητα των μεταλλικών Υλικών Τα αγώγιμα υλικά Ηλεκτρική Αγωγιμότητα των μεταλλικών Υλικών Mακροσκοπικά η ηλεκτρική συμπεριφορά των υλικών είναι: Τα ηλεκτρόνια μπορούν να κινηθούν ελεύθερα στο κρυσταλλικό πλέγμα I=V/R {R=ρL/S, σ=1/ρ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ

ΥΛΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΥΛΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ E-mail: gtsigaridas@teilam.gr ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΔΕΣΜΟΙ ΚΑΙ ΤΥΠΟΙ ΣΤΕΡΕΩΝ ΜΟΡΙΑΚΗ ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΜΟΡΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

3 η Εργαστηριακή Άσκηση

3 η Εργαστηριακή Άσκηση 3 η Εργαστηριακή Άσκηση Βρόχος υστέρησης σιδηρομαγνητικών υλικών Τα περισσότερα δείγματα του σιδήρου ή οποιουδήποτε σιδηρομαγνητικού υλικού που δεν έχουν βρεθεί ποτέ μέσα σε μαγνητικά πεδία δεν παρουσιάζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ- ΑΝΤΙΣΤΑΤΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ- ΑΝΤΙΣΤΑΤΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ- ΑΝΤΙΣΤΑΤΕΣ 7.1. Εισαγωγή Στο κεφάλαιο αυτό θα εξετάσουμε την ηλεκτρική αγωγιμότητα των μεταλλικών υλικών και τους παράγοντες που την επηρεάζουν, όπως η θερμοκρασία,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡΣ 1. ΟΜΗ ΚΑΙ ΑΡΧΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΠΟΛΙΚΟΥ ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡ

ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡΣ 1. ΟΜΗ ΚΑΙ ΑΡΧΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΠΟΛΙΚΟΥ ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡ ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡΣ 1. ΟΜΗ ΚΑΙ ΑΡΧΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΠΟΛΙΚΟΥ ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡ ΟΜΗ Το διπολικό τρανζίστορ (bipolar junction transistor-bjt) είναι ένας κρύσταλλος µε τρεις περιοχές εµπλουτισµένες µε προσµίξεις, δηλ. αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

4. Παρατηρείστε το ίχνος ενός ηλεκτρονίου (click here to select an electron

4. Παρατηρείστε το ίχνος ενός ηλεκτρονίου (click here to select an electron Τα ηλεκτρόνια στα Μέταλλα Α. Χωρίς ηλεκτρικό πεδίο: 1. Τι είδους κίνηση κάνουν τα ηλεκτρόνια; Τα ηλεκτρόνια συγκρούονται μεταξύ τους; 2. Πόσα ηλεκτρόνια περνάνε προς τα δεξιά και πόσα προς τας αριστερά

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανικές ιδιότητες υάλων. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain)

Μηχανικές ιδιότητες υάλων. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain) Μηχανικές ιδιότητες υάλων Η ψαθυρότητα των υάλων είναι μια ιδιότητα καλά γνωστή που εύκολα διαπιστώνεται σε σύγκριση με ένα μεταλλικό υλικό. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain) E (Young s modulus)=

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΥΛΙΚΑ & ΣΧΕΔΙΑΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΥΛΙΚΑ & ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΥΛΙΚΑ & ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ Θερμική ενέργεια Q και Ισχύς Ρ Όταν μια αντίσταση R διαρρέεται από ρεύμα Ι για χρόνο t, τότε παράγεται θερμική ενέργεια Q. Για το συνεχές ρεύμα η ισχύς

Διαβάστε περισσότερα

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev.

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. To ορατό καταλαµβάνει ένα πολύ µικρό µέρος του ηλεκτροµαγνητικού φάσµατος: 1,6-3,2eV. Page 1

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓENIKA Θερµική κατεργασία είναι σύνολο διεργασιών που περιλαµβάνει τη θέρµανση και ψύξη µεταλλικού προϊόντος σε στερεά κατάσταση και σε καθορισµένες θερµοκρασιακές και χρονικές συνθήκες.

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Αναπαράσταση δυαδικών τιμών στα ψηφιακά κυκλώματα

4.2 Αναπαράσταση δυαδικών τιμών στα ψηφιακά κυκλώματα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ 4.1 Εισαγωγή Για την υλοποίηση των λογικών πυλών χρησιμοποιήθηκαν αρχικά ηλεκτρονικές λυχνίες κενού και στη συνέχεια κρυσταλλοδίοδοι και διπολικά τρανζίστορ. Τα ολοκληρωμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΟΓΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ

ΑΝΑΛΟΓΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΑΝΑΛΟΓΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΔΙΟΔΟΙ Επαφή ΡΝ Σε ένα κομμάτι κρύσταλλο πυριτίου προσθέτουμε θετικά ιόντα 5σθενούς στοιχείου για τη δημιουργία τμήματος τύπου Ν από τη μια μεριά, ενώ από την

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο 1. Aν ο ρυθμός μεταβολής της ταχύτητας ενός σώματος είναι σταθερός, τότε το σώμα: (i) Ηρεμεί. (ii) Κινείται με σταθερή ταχύτητα. (iii) Κινείται με μεταβαλλόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων

Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων Ιόντα με υψηλές ενέργειες (συνήθως Ar +, O ή Cs + ) βομβαρδίζουν την επιφάνεια του δείγματος sputtering ουδετέρων

Διαβάστε περισσότερα

Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών

Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών Οι παρούσες σημειώσεις αποτελούν βοήθημα στο μάθημα Αριθμητικές Μέθοδοι του 5 ου εξαμήνου του ΤΜΜ ημήτρης Βαλουγεώργης Καθηγητής Εργαστήριο Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ

ΑΡΧΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ 1 ΑΡΧΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Προβλήματα μεταφοράς θερμότητας παρουσιάζονται σε κάθε βήμα του μηχανικού της χημικής βιομηχανίας. Ο υπολογισμός των θερμικών απωλειών, η εξοικονόμηση ενέργειας και ο σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογισµοί του Χρόνου Ξήρανσης

Υπολογισµοί του Χρόνου Ξήρανσης Η πραγµατική επιφάνεια ξήρανσης είναι διασπαρµένη και ασυνεχής και ο µηχανισµός από τον οποίο ελέγχεται ο ρυθµός ξήρανσης συνίσταται στην διάχυση της θερµότητας και της µάζας µέσα από το πορώδες στερεό.

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονική Φυσική (Εργαστήριο) ρ. Κ. Ι. ηµητρίου ΙΟ ΟΙ

Ηλεκτρονική Φυσική (Εργαστήριο) ρ. Κ. Ι. ηµητρίου ΙΟ ΟΙ Ηλεκτρονική Φυσική (Εργαστήριο) ρ. Κ. Ι. ηµητρίου ΙΟ ΟΙ Για να κατανοήσουµε τη λειτουργία και το ρόλο των διόδων µέσα σε ένα κύκλωµα, θα πρέπει πρώτα να µελετήσουµε τους ηµιαγωγούς, υλικά που περιέχουν

Διαβάστε περισσότερα

dq dt μεταβολή θερμοκρασίας C = C m ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ J mole Θερμικές ιδιότητες Θερμοχωρητικότητα

dq dt μεταβολή θερμοκρασίας C = C m ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ J mole Θερμικές ιδιότητες Θερμοχωρητικότητα ΥΛΙΚΑ Ι ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ 7 κές Ιδιότητες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ κές ιδιότητες Θερμοχωρητικότητα κή διαστολή κή αγωγιμότητα γμ κή τάση Θερμοχωρητικότητα Η θερμοχωρητικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΙΑΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. 1. Ηλιακή ακτινοβολία

ΗΛΙΑΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. 1. Ηλιακή ακτινοβολία ΗΛΙΑΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ 1. Ηλιακή ακτινοβολία Ο ήλιος ενεργεί σχεδόν, ως μια τέλεια πηγή ακτινοβολίας σε μια θερμοκρασία κοντά στους 5.800 Κ Το ΑΜ=1,5 είναι το τυπικό ηλιακό φάσμα πάνω

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Σκοπός Στο τρίτο κεφάλαιο θα εισαχθεί η έννοια της ηλεκτρικής ενέργειας. 3ο κεφάλαιο ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ 1 2 3.1 Θερμικά αποτελέσματα του ηλεκτρικού ρεύματος Λέξεις κλειδιά:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4 η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΗΧΑΝΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΡΕΥΜΑΤΟΣ

ΑΣΚΗΣΗ 4 η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΗΧΑΝΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΡΕΥΜΑΤΟΣ ΑΣΚΗΣΗ 4 η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΗΧΑΝΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΡΕΥΜΑΤΟΣ Σκοπός της Άσκησης: Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης είναι α) η κατανόηση της αρχής λειτουργίας των μηχανών συνεχούς ρεύματος, β) η ανάλυση της κατασκευαστικών

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Πατρών Πολυτεχνική σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ακαδημαϊκό Έτος 2007-20082008 Μάθημα: Οικονομία Περιβάλλοντος για Οικονομολόγους Διδάσκων:Σκούρας Δημήτριος ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο Βασίλης Γαργανουράκης Φυσική ήγ Γυμνασίου Εισαγωγή Στο προηγούμενο κεφάλαιο μελετήσαμε τις αλληλεπιδράσεις των στατικών (ακίνητων) ηλεκτρικών φορτίων. Σε αυτό το κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V

Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V Δ. Κουτσονικόλας 1, Σ. Τόπης 3, Σ. Καλδής 2, Γ. Σκόδρας 1,2,3 και Γ.Π. Σακελλαρόπουλος 1,2,3 * 1 Εργαστήριο Γενικής Χημικής Τεχνολογίας, Τμήμα Χημικών Μηχανικών,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 1 η & 2 η : ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 1 η & 2 η : ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 1 η & 2 η : ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΡΩΤΟΥ ΟΡΙΑΚΟΥ ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΑΚΙΝΗΤΗ ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ΕΠΙΠΕΔΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ Σκοπός της άσκησης Στην παρούσα εργαστηριακή άσκηση γίνεται μελέτη του Στρωτού

Διαβάστε περισσότερα

Όλα τα θέματα των εξετάσεων έως και το 2014 σε συμβολή, στάσιμα, ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ανάκλαση - διάθλαση Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ. Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής

Όλα τα θέματα των εξετάσεων έως και το 2014 σε συμβολή, στάσιμα, ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ανάκλαση - διάθλαση Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ. Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ 1. Τα ηλεκτροµαγνητικά κύµατα: Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής α. είναι διαµήκη. β. υπακούουν στην αρχή της επαλληλίας. γ. διαδίδονται σε όλα τα µέσα µε την ίδια ταχύτητα. δ. Δημιουργούνται από

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός υλικών με ιόντα

Χαρακτηρισμός υλικών με ιόντα Χαρακτηρισμός υλικών με ιόντα 1. Secondary ion mass spectroscopy (SIMS) Φασματοσκοπία μάζας δευτερογενών ιόντων. Rutherford backscattering (RBS) Φασματοσκοπία οπισθοσκέδασης κατά Rutherford Secondary ion

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ Ι. Ενότητα 10: Κατασκευή ολοκληρωμένων κυκλωμάτων. Χατζόπουλος Αλκιβιάδης Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχ.

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ Ι. Ενότητα 10: Κατασκευή ολοκληρωμένων κυκλωμάτων. Χατζόπουλος Αλκιβιάδης Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ Ι Ενότητα 10: Κατασκευή ολοκληρωμένων κυκλωμάτων Χατζόπουλος Αλκιβιάδης Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχ. Υπολογιστών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Α.Μ. Νέτσου 1, Ε. Χουντουλέση 1, Μ.Περράκη 2, Α.Ντζιούνη 1, Κ. Κορδάτος 1 1 Σχολή Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ 2 Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6-1 6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6.1. ΙΑ ΟΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Πολλές βιοµηχανικές εφαρµογές των πολυµερών αφορούν τη διάδοση της θερµότητας µέσα από αυτά ή γύρω από αυτά. Πολλά πολυµερή χρησιµοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΡΕΥΜΑ Σκοπός Στο δεύτερο κεφάλαιο θα εισαχθεί η έννοια του ηλεκτρικού ρεύματος και της ηλεκτρικής τάσης,θα μελετηθεί ένα ηλεκτρικό κύκλωμα και θα εισαχθεί η έννοια της αντίστασης.

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

Μνήμες RAM. Διάλεξη 12

Μνήμες RAM. Διάλεξη 12 Μνήμες RAM Διάλεξη 12 Δομή της διάλεξης Εισαγωγή Κύτταρα Στατικής Μνήμης Κύτταρα Δυναμικής Μνήμης Αισθητήριοι Ενισχυτές Αποκωδικοποιητές Διευθύνσεων Ασκήσεις 2 Μνήμες RAM Εισαγωγή 3 Μνήμες RAM RAM: μνήμη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Ηλεκτρισμένα σώματα. πως διαπιστώνουμε ότι ένα σώμα είναι ηλεκτρισμένο ; Ηλεκτρικό φορτίο

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Ηλεκτρισμένα σώματα. πως διαπιστώνουμε ότι ένα σώμα είναι ηλεκτρισμένο ; Ηλεκτρικό φορτίο ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο Ηλεκτρική δύναμη και φορτίο Ηλεκτρισμένα σώματα 1.1 Ποια είναι ; Σώματα (πλαστικό, γυαλί, ήλεκτρο) που έχουν την ιδιότητα να ασκούν δύναμη σε ελαφρά

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΑ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΑ ΔΡ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΜΠΙΝΑΣ Post Doc Researcher, Chemist Τμήμα Φυσικής, Πανεπιστήμιο Κρήτης Email: binasbill@iesl.forth.gr Thl. 1269 Crete Center for Quantum Complexity and Nanotechnology

Διαβάστε περισσότερα

panagiotisathanasopoulos.gr

panagiotisathanasopoulos.gr Χημική Ισορροπία 61 Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 62 Τι ονομάζεται κλειστό χημικό σύστημα; Παναγιώτης Αθανασόπουλος Κλειστό ονομάζεται το

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγία: Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις Α1-Α4 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Οδηγία: Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις Α1-Α4 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 03-0 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: Α (ΛΥΣΕΙΣ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 0/0/03 ΘΕΜΑ Α Οδηγία: Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις Α-Α

Διαβάστε περισσότερα

. ΠΡΩΤΟΣ ΘΕΡΜΟ ΥΝΑΜΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ

. ΠΡΩΤΟΣ ΘΕΡΜΟ ΥΝΑΜΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ . ΠΡΩΤΟΣ ΘΕΡΜΟ ΥΝΑΜΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ 1. Σε µια ισόθερµη µεταβολή : α) Το αέριο µεταβάλλεται µε σταθερή θερµότητα β) Η µεταβολή της εσωτερικής ενέργειας είναι µηδέν V W = PV ln V γ) Το έργο που παράγεται δίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΧΑΜΗΛΟ ΙΑΣΤΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟ SiC

ΜΕΛΕΤΗ ΧΑΜΗΛΟ ΙΑΣΤΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟ SiC ΤΙΤΛΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΧΑΜΗΛΟ ΙΑΣΤΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟ SiC Λαφατζής ηµήτριος Υποψήφιος διδάκτωρ στο Α.Π.Θ. Τµήµα Φυσικής ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: Καθηγ. ΛΟΓΟΘΕΤΙ ΗΣ ΣΤΕΡΓΙΟΣ (Τµ. Φυσικής,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΘΕΜΑ A ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 Παρασκευή, 0 Μαΐου 0 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ Στις ερωτήσεις Α -Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον

Διαβάστε περισσότερα

Κατασκευή διατάξεων µικροηλεκτρονικής.

Κατασκευή διατάξεων µικροηλεκτρονικής. Εισαγωγή στη Μικροηλεκτρονική (ΕΤΥ-482) 1 Κατασκευή διατάξεων µικροηλεκτρονικής. Α. ιεργασίες κατασκευής ολοκληρωµένων κυκλωµάτων. Η επίπεδη τεχνολογία κατασκευής ολοκληρωµένων κυκλωµάτων περιλαµβάνει

Διαβάστε περισσότερα

Q=Ne. Συνοπτική Θεωρία Φυσικής Γ Γυμνασίου. Q ολ(πριν) = Q ολ(μετά) Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.

Q=Ne. Συνοπτική Θεωρία Φυσικής Γ Γυμνασίου. Q ολ(πριν) = Q ολ(μετά) Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno. Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Φυσικής Γ Γυμνασίου Κβάντωση ηλεκτρικού φορτίου ( q ) Q=Ne Ολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ Διευθυντής: Διονύσιος-Ελευθ. Π. Μάργαρης, Αναπλ. Καθηγητής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡ ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΠΕ ΙΟΥ (FET)

ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡ ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΠΕ ΙΟΥ (FET) Εισαγωγή στη Μικροηλεκτρονική (ΕΤΥ-482) 1 ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡ ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΠΕ ΙΟΥ (FET) ΤΡΑΝΖΙΣΤΟΡ ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΠΕ ΙΟΥ ΕΠΑΦΗΣ (JFET) Τα τρανζίστορ επίδρασης πεδίου είναι ηλεκτρονικά στοιχεία στα οποία οι φορείς του ηλεκτρικού

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

Ο πυκνωτής είναι μια διάταξη αποθήκευσης ηλεκτρικού φορτίου, επομένως και ηλεκτρικής ενέργειας.

Ο πυκνωτής είναι μια διάταξη αποθήκευσης ηλεκτρικού φορτίου, επομένως και ηλεκτρικής ενέργειας. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ Ο πυκνωτής Ο πυκνωτής είναι μια διάταξη αποθήκευσης ηλεκτρικού φορτίου, επομένως και ηλεκτρικής ενέργειας. Η απλούστερη μορφή πυκνωτή είναι ο επίπεδος πυκνωτής, ο οποίος

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΘΕΜΑ 1 o Για τις ερωτήσεις 1 4, να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονικά Ισχύος. ίοδος

Ηλεκτρονικά Ισχύος. ίοδος Ηλεκτρονικά Ισχύος Πρόκειται για στοιχεία κατασκευασμένα από υλικά με συγκεκριμένες μη γραμμικές ηλεκτρικές ιδιότητες (ημιαγωγά στοιχεία) Τα κυριότερα από τα στοιχεία αυτά είναι: Η δίοδος Το thyristor

Διαβάστε περισσότερα

Π. Κοράλλη 1, S. Fiat 4, Μ. Κομπίτσας 2, İ. Polat 3, E. Bacaksiz 3 και Δ. Ε. Μανωλάκος 1

Π. Κοράλλη 1, S. Fiat 4, Μ. Κομπίτσας 2, İ. Polat 3, E. Bacaksiz 3 και Δ. Ε. Μανωλάκος 1 ΝΕΑ ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΓΙΑ ΧΑΜΗΛΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ & ΥΨΗΛΗΣ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Π. Κοράλλη 1, S. Fiat 4, Μ. Κομπίτσας 2, İ. Polat 3, E. Bacaksiz 3 και Δ. Ε. Μανωλάκος 1 1 Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών,

Διαβάστε περισσότερα

ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ Δ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ Δ ΕΞΑΜΗΝΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ Δ ΕΞΑΜΗΝΟ Τα φυσικοχημικά χαρακτηριστικά του νερού Μέρος 2 ο : Φυσική ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Θερμοκρασία 2. Πυκνότητα 3. Διάδοση του φωτός στο νερό 4. Διάδοση του ήχου στο νερό Μια από τις πιο σημαντικές

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ. Ι. Γενικά

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ. Ι. Γενικά ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ Ι. Γενικά Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 60 τα ηλεκτρικά κυκλώµατα των διαφόρων εφαρµογών περιείχαν λυχνίες είτε στοιχεία ηµιαγωγών τα οποία ήσαν ενεργητικά (πηγές, ενισχυτές,

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier

4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier Τι ονομάζεται θέση χημικής ισορροπίας; Από ποιους παράγοντες επηρεάζεται η θέση της χημικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 ΗΜΙΑΓΩΓΙΚΗ ΙΟ ΟΣ 1

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 ΗΜΙΑΓΩΓΙΚΗ ΙΟ ΟΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 ΗΜΙΑΓΩΓΙΚΗ ΙΟ ΟΣ 1 1-1 Ενεργειακές Ζώνες 3 1-2 Αµιγείς και µη Αµιγείς Ηµιαγωγοί 5 ότες 6 Αποδέκτες 8 ιπλοί ότες και Αποδέκτες 10 1-3 Γένεση, Παγίδευση και Ανασύνδεση Φορέων 10 1-4 Ένωση pn

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. Σχ.6.1. Απλή συνδεσµολογία καθρέπτη ρεύµατος.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. Σχ.6.1. Απλή συνδεσµολογία καθρέπτη ρεύµατος. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 6.1 ΚΑΘΡΕΠΤΕΣ ΡΕΥΜΑΤΟΣ Σε ένα καθρέπτη ρεύµατος, το ρεύµα του κλάδου της εξόδου είναι πάντα ίσο µε το ρεύµα του κλάδου της εισόδου, αποτελεί δηλαδή το είδωλο του. Μία τέτοια διάταξη δείχνει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΥΛΙΚΟΥ

ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΥΛΙΚΟΥ 19 Γ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΥΛΙΚΟΥ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι βασικότερες κατεργασίες με αφαίρεση υλικού και οι εργαλειομηχανές στις οποίες γίνονται οι αντίστοιχες κατεργασίες, είναι : Κατεργασία Τόρνευση Φραιζάρισμα

Διαβάστε περισσότερα

5.1 ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΟΙΣΟΔΥΝΑΜΟΥ ΙΟΝΤΟΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ, ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ ΚΑΙ ΧΑΛΚΟΥ ΜΕ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΣΗ

5.1 ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΟΙΣΟΔΥΝΑΜΟΥ ΙΟΝΤΟΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ, ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ ΚΑΙ ΧΑΛΚΟΥ ΜΕ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΣΗ 5.1 ΑΣΚΗΣΗ 5 ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΟΙΣΟΔΥΝΑΜΟΥ ΙΟΝΤΟΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ, ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ ΚΑΙ ΧΑΛΚΟΥ ΜΕ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΣΗ Α' ΜΕΡΟΣ: Ηλεκτρόλυση του νερού. ΘΕΜΑ: Εύρεση της μάζας οξυγόνου και υδρογόνου που εκλύονται σε ηλεκτρολυτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5 Προσδιορισµός του ύψους του οραικού στρώµατος µε τη διάταξη lidar. Μπαλής

Διαβάστε περισσότερα

Οι ταλαντώσεις των οποίων το πλάτος ελαττώνεται με το χρόνο και τελικά μηδενίζονται λέγονται φθίνουσες

Οι ταλαντώσεις των οποίων το πλάτος ελαττώνεται με το χρόνο και τελικά μηδενίζονται λέγονται φθίνουσες ΦΘΙΝΟΥΣΕΣ ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ Φθίνουσες μηχανικές ταλαντώσεις Οι ταλαντώσεις των οποίων το πλάτος ελαττώνεται με το χρόνο και τελικά μηδενίζονται λέγονται φθίνουσες ταλαντώσεις. Η ελάττωση του πλάτους (απόσβεση)

Διαβάστε περισσότερα

α. Όταν από έναν αντιστάτη διέρχεται ηλεκτρικό ρεύμα, η θερμοκρασία του αυξάνεται Η αύξηση αυτή συνδέεται με αύξηση της θερμικής ενέργειας

α. Όταν από έναν αντιστάτη διέρχεται ηλεκτρικό ρεύμα, η θερμοκρασία του αυξάνεται Η αύξηση αυτή συνδέεται με αύξηση της θερμικής ενέργειας 1 3 ο κεφάλαιο : Απαντήσεις των ασκήσεων Χρησιμοποίησε και εφάρμοσε τις έννοιες που έμαθες: 1. Συμπλήρωσε τις λέξεις που λείπουν από το παρακάτω κείμενο, έτσι ώστε οι προτάσεις που προκύπτουν να είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 5 ΧΡΟΝΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α-Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Ιστορική Αναδροµή

Εισαγωγή Ιστορική Αναδροµή Εισαγωγή Ιστορική Αναδροµή Τα θερµοηλεκτρικά είναι διατάξεις (συσκευές) οι οποίες µπορούν και µετατρέπουν τη θερµική ενέργεια σε ηλεκτρική ενέργεια και το αντίθετο (ηλεκτρική σε θερµική). Θερµοηλεκτρικές

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. 1.1 Ο κόσμος των υλικών

Εισαγωγή. 1.1 Ο κόσμος των υλικών Εισαγωγή 1 1 Εισαγωγή Βατάλης Αργύρης 1.1 Ο κόσμος των υλικών Tα υλικά αποτελούν μέρος της βάσης όλων των τεχνολογικών εξελίξεων. Όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες και το επίπεδο ζωής επηρεάζονται σε μεγάλο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΛΑΣΗ. Το εργαλείο διέλασης περιλαμβάνει : το μεταλλικό θάλαμο, τη μήτρα, το έμβολο και το συμπληρωματικό εξοπλισμό (δακτυλίους συγκράτησης κλπ.).

ΔΙΕΛΑΣΗ. Το εργαλείο διέλασης περιλαμβάνει : το μεταλλικό θάλαμο, τη μήτρα, το έμβολο και το συμπληρωματικό εξοπλισμό (δακτυλίους συγκράτησης κλπ.). ΔΙΕΛΑΣΗ Κατά τη διέλαση (extrusion) το τεμάχιο συμπιέζεται μέσω ενός εμβόλου μέσα σε μεταλλικό θάλαμο, στο άλλο άκρο του οποίου ευρίσκεται κατάλληλα διαμορφωμένη μήτρα, και αναγκάζεται να εξέλθει από το

Διαβάστε περισσότερα