Τιτίκα Δημητρούλια. Μετάφραση και μνήμη. Η μετάφραση ως μνήμη και η μνήμη στη μετάφραση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Τιτίκα Δημητρούλια. Μετάφραση και μνήμη. Η μετάφραση ως μνήμη και η μνήμη στη μετάφραση"

Transcript

1 Τιτίκα Δημητρούλια Μετάφραση και μνήμη Η μετάφραση ως μνήμη και η μνήμη στη μετάφραση

2 Μνημοσύνης θυμίαμα, λίβανον Μνημοσύνην καλέω, Ζηνὸς σύλλεκτρον, ἄνασσαν, ἣ Μούσας τέκνωσ' ἱεράς, ὁσίας, λιγυφώνους, ἐκτὸς ἐοῦσα κακῆς λήθης βλαψίφρονος αἰεί, πάντα νόον συνέχουσα βροτῶν ψυχαῖσι σύνοικον, εὐδύνατον κρατερὸν θνητῶν αὔξουσα λογισμόν, ἡδυτάτη, φιλάγρυπνος ὑπομνήσκουσά τε πάντα, ὧν ἂν ἕκαστος ἀεὶ στέρνοις γνώμην κατ<ά>θηται, οὔτι παρεκβαίνουσ', ἐπεγείρουσα φρένα πᾶσιν. ἀλλά, μάκαιρα θεά, μύσταις μνήμην ἐπέγειρε εὐιέρου τελετῆς, λήθην δ' ἀπὸ τῶν <δ'> ἀπόπεμπε. Της Μνημοσύνης θυμίαμα με λίβανο Επικαλούμαι την Μνημοσύνη, την ομόκλινη του Διός, την άνασσα, αυτή που τεκνοποίησε τις ιερές Μούσες, τις όσιες, τις γλυκύφωνες, που βρίσκεται μακριά από την κακή λήθη την πάντα φρενοφθόρα, που των ανθρώπων όλων συγκρατεί το νου με τις ψυχές συντροφιασμένο, που αυξάνει τον πανίσχυρο στέρεο λογισμό των θνητών, η γλυκυτάτη,φιλάγρυπνη και που τα πάντα υπενθυμίζει, εκείνα που πάντοτε ο καθένας μπορεί ν αποθηκεύει μέσα του, αυτή που δεν παρεκτρέπεται, τις φρένες που αφυπνίζει όλων, αλλά, μακάρια θεά, στους μύστες ξύπναγε τη μνήμη της πανιέρου τελετής, κι απόδιωχνε απ αυτούς τη λήθη. 1 1 Ο ορφικός ύμνος για τη Μνημοσύνη, μητέρα των Μουσών, στο Παπαδίτσας και Λαδιά (1984: 172-3). 2

3 0. Εισαγωγή Συγκροτητική έννοια του ανθρώπινου πολιτισμού, η μνήμη και η μελέτη της χάνονται στα βάθη των αιώνων και του μύθου, όπως φαίνεται και από τον ορφικό ύμνο που προεξαγγελτικά παραθέτουμε. Η διάκριση μεταξύ ενεργής και παθητικής μνήμης που εισηγείται η Aleida Assmann έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όσον αφορά τους προφορικούς πολιτισμούς, οι οποίοι διοχετεύουν την ενεργή μνήμη στις πρακτικές και τις τελετές, αλλά δεν την καταγράφουν-σωρεύουν (2011: 105). Ο αιγυπτιολόγος Jan Assmann έχει αναφερθεί διεξοδικά στη λειτουργία και τις λειτουργίες της στους αρχαίους πολιτισμούς, με αναφορά στην Αίγυπτο, τους Εβραίους και την ελληνική σκέψη (2011). Στην αρχαία Ελλάδα ειδικότερα, ο Πλάτωνας (Φαίδρος, Θεαίτητος κ.ά.) και ο Αριστοτέλης (Περί μνήμης και αναμνήσεως) πραγματεύονται αναλυτικά τη μνήμη και τη λειτουργία της. Οι Ρωμαίοι μας παραδίδουν την επίσης ελληνικής προέλευσης, εφόσον αποδίδεται στον Σιμωνίδη τον Κείο, μνημοτεχνική: την πρακτική άσκηση της μνήμης στο πλαίσιο της πειθούς και των ποικίλων εγχειρημάτων της (Yates 2013: 17 κ.ε.). Η μνημοτεχνική / ars memoriæ, η μνήμη δηλαδή ως τέχνη, στην οποία αναφέρεται ήδη ο Αριστοτέλης σε διάφορα έργα του αλλά και στο «Περί μνήμης και αναμνήσεως», θα κυριαρχήσει στον Μεσαίωνα με διάφορες μορφές. Ως τον 19ο αιώνα, η έννοια και η λειτουργία της μνήμης, πέραν της άσκησής της στην μνημοτεχνική, εξετάζεται κατά κύριο λόγο από τη φιλοσοφία. Μόνον τότε, χωρίς να αποσπαστεί από τον φιλοσοφικό στοχασμό τον οποίο συνεχίζει να απασχολεί (Bergson 1896, Nietzsche 1874), γίνεται αντικείμενο μελέτης νεότερων επιστημών, προερχόμενων από τη φιλοσοφία, όπως η ψυχολογία, η ιστορία και η κοινωνιολογία. Κατά τη μετάβαση, όμως, από τον 19ο στον 20ο αιώνα παρατηρείται μια «έκρηξη», ή αλλιώς μια «κρίση» όπως τη θεωρούν 3

4 ορισμένοι μελετητές, της μνήμης: η ρήξη ανάμεσα στο παρόν και στο παρελθόν που δημιουργούσαν το γύρισμα του αιώνα και η μετάβαση σε μια νέα εποχή, σε ένα άγνωστο μέλλον, η καλπάζουσα εκβιομηχάνιση στο πλαίσιο του ταχύτατου καπιταλιστικού μετασχηματισμού και ο νεωτερικός αστισμός-εθνικισμός από τη μια η ανάπτυξη της κοινωνιολογίας, της ιστορίας, της ψυχολογίας και της ψυχανάλυσης στον αστερισμό του θετικισμού από την άλλη προκάλεσαν αυτή την «κρίση» της μνήμης (Wolf 2002, Terdiman 1993, παρατίθ. από τον Olick 2011: 10). Τον συστηματικό δηλαδή και έντονο στοχασμό και αναστοχασμό σχετικά με τη μνήμη, σε όλα αυτά τα πεδία αλλά και στη λογοτεχνία, ως αντίδοτο στη βαθιά κρίση ταυτότητας που συγκλονίζει εκείνη την περίοδο τον δυτικό κόσμο και όχι μόνο. Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο στη μνημονική αυτή έκρηξη είναι ότι για πρώτη φορά τίθεται το ζήτημα του κοινωνικού επικαθορισμού της ατομικής μνήμης από τον Maurice Halbwachs, φιλόσοφο και κοινωνιολόγο, μαρξιστή και μαθητή-διάδοχο του Emile Durkheim. Τα έργα του Halbwachs που πραγματεύονται τη συλλογική μνήμη και τη συγκρότησή της είναι Τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης στον μεσοπόλεμο (1925) και η Συλλογική μνήμη (1950), έργο που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μπούχενβαλντ το 1945 όπου ο συγκρατούμενός του Jorge Semprun του ψιθύριζε την ώρα του θανάτου του στίχους του Baudelaire, «Ώ, θάνατε, γεροκαπετάνιε, ήλθε η ώρα, ας σαλπάρουμε», όπως αναφέρει ο Ricœur, εγκωμιάζοντας εν προκειμένω την εν γένει απαξιωμένη «αποστήθιση» (2013:105). Αρκετά νωρίτερα, ο Henri Bergson, στο κλασικό έργο του Ύλη και μνήμη (2013 [1896]) πραγματευόταν συστηματικά, αναφορικά με την ατομική μνήμη, το πολύ σημαντικό ζήτημα της διαφοροποίησης της μνήμης από την 4

5 ανάμνηση, ζήτημα στο οποίο είχε ήδη αναφερθεί ο Αριστοτέλης στο Περί μνήμης και αναμνήσεως έργο που, μεταξύ άλλων, αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη της μνημοτεχνικής στον Μεσαίωνα. Το έργο του Halbwachs αποτελεί κριτική στον Bergson, αλλά και στον Freud, και στη θεώρησή τους της ατομικής μνήμης, ενώ και ο ίδιος δέχεται την αντίστροφη κριτική από συναδέλφους του των Annales, όπως ο Marc Bloch, ο οποίος τον επικρίνει ότι στα Κοινωνικά πλαίσια της μνήμης μεταφέρει μηχανιστικά κατηγορίες της ατομικής μνήμης στη συλλογική (1925). 2 Την ίδια περίοδο, καίρια για την ανάπτυξη της προβληματικής της μνήμης στην κοινωνική της διάσταση, είναι η συμβολή του γερμανού ιστορικού της τέχνης και του πολιτισμού Aby Warburg, ο οποίος εστίαζε στις μετακενώσεις εικόνων και συμβόλων στην τέχνη, ως εκφράσεις πολιτισμικής μνήμης και όχι συνειδητής ατομικής επιλογής του καλλιτέχνη. Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εκδοχή της «εικονολογίας» του παρουσίαζε στο τελευταίο, μεγαλεπήβολο και ημιτελές έργο του Mnemosyne Atlas. 3 Η χαρτογράφηση των μειζόνων επιδράσεων όσον αφορά τη μνήμη στη σχέση της με τις συλλογικότητες, τον πολιτισμό-κουλτούρα και την ιστορία δεν μπορεί να είναι πλήρης χωρίς αναφορά στον Walter Benjamin, η συμβολή του οποίου υποστηρίζει την ερευνητική μας προβληματική σε επίπεδο αντίληψης της ιστορίας στη σχέση της με τη μνήμη, αλλά και αντίληψης της μετάφρασης ως μνήμης, επιβίωσης του έργου. Πέραν του κλασικού κειμένου του για τη 2 Για τις ιδέες των Halbwachs, Bloch, Bastide και τον μεταξύ τους «διάλογο», βλ. επίσης Lavabre (2000). 3 Σχετικά με το έργο Mnemosyne Atlas, βλ. το Ινστιτούτο Warburg στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, όπου το εγχείρημα μεταφέρθηκε το 1993, μετά τον θάνατό του, για να διασωθεί από τη ναζιστική καταστροφική μανία: αλλά και σε άλλα σημεία όπου η Μνημοσύνη του αποτελεί αντικείμενο επεξεργασίας, όπως στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ: ( ). 5

6 μετάφραση Η αποστολή του μεταφραστή (2014 [1923]), 4 το οποίο έχει ασκήσει πολύ μεγάλη επίδραση στις μεταφραστικές σπουδές, 5 είναι πολύ σημαντικές οι επεξεργασίες του για τη σχέση μνήμης και ιστορίας, στο γνωστό κείμενό του Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας, το οποίο έγραψε λίγο πριν αυτοκτονήσει για να μην πέσει στα χέρια των ναζί, κοντά στα ισπανικά σύνορα. 6 Το συγκροτημένο στο τελευταίο τέταρτο του 20 ου αιώνα, σε συνθήκες νέας κρίσης της μνήμης, και ακαδημαϊκά θεσμοθετημένο πλέον πεδίο των σπουδών μνήμης / memory studies 7 θεωρεί την περίοδο αυτή ως το «πρώτο κύμα» των εν λόγω σπουδών. Συμπίπτει με μια ευρεία και σημαντική σχετική λογοτεχνική παραγωγή στις αρχές του 20 ου αιώνα, από τον Marcel Proust ως τον Thomas Mann, τον Georg Trakl και τον Stefan George λόγου χάρη. Την ίδια στιγμή θριαμβεύει το αίτημα του καινούργιου, το «Make it new» του μοντερνισμού, αλλά και η απόλυτη ρήξη των πρωτοποριών, από τον υπερρεαλισμό ως τον ιταλικό και ρωσικό, κυρίως, φουτουρισμό. Στο πρώτο αυτό κύμα, πάντως, εντάσσονται, πέραν της «συλλογικής μνήμης», σημαντικές συνεισφορές στη μελέτη των μνημονικών φαινομένων από την πλευρά της ψυχολογίας και της ψυχανάλυσης, με τον Frederic Bartlett και το έργο του Remembering (1932) και τον Freud αντίστοιχα, του οποίου η θεωρία και το έργο στηρίζονται στη μνήμη και τη μελετούν συστηματικά και στον οποίο απαντά, με άξονα τα όνειρα και την ερμηνεία τους, ο Halbwachs στα Κοινωνικά πλαίσια της μνήμης. Ήδη νωρίτερα 4 Αυτοτελής έκδοση το 2013, παρότι το κείμενο είχε δημοσιευτεί παλαιότερα σε περιοδικά και σε συλλογή κειμένων του Benjamin. Βλ. Benjamin Ειδικά στο ζήτημα της θεώρησης της μετάφρασης στη σχέση της με τη συλλογική μνήμη, βλ. τη μετάφραση ως επιβίωση στο Brοdzki, Παραθέτουμε στο παράρτημα ένα άλλο, λιγότερο γνωστό κείμενό του, για την ενθύμηση ως ανασκαφή. Για τις Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας, βλ. την έκδοση του Löwy, (2004). 7 Για τη θεσμοθέτηση του πεδίου, βλ. Gensburger 2011, Erll. 2011, Olick, 2008, Erll & Nünning, Βλ. επίσης για μια κριτική θεώρηση του πεδίου, Rosenfeld, 2009, Radstone, 2008,. Kansteiner,

7 ωστόσο έχουν διατυπωθεί οι πρώτες κριτικές της υπερμνησίας, έχει αρχίσει να συγκροτείται το αίτημα της λήθης (Νietzsche [1874] 1964). Το «δεύτερο κύμα» σπουδών μνήμης τοποθετείται στο τελευταίο τέταρτο του 20 ου αιώνα και το «τρίτο», ως άμεση συνέχεια του δεύτερου, στην τελευταία δεκαετία, όπου καταβάλλονται συστηματικές προσπάθειες αναπροσδιορισμού του πεδίου (Erll 2011, Feindt 2014). Για λόγους ιστορικούς προφανώς, η πτυχή της συζήτησης που αφορούσε τη συλλογική μνήμη διακόπηκε και δεν συνεχίστηκε στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, ενδεχομένως επειδή η λήθη ήταν πολύ πιο απαραίτητη από τη μνήμη για τη συμβίωση. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί από τους στοχαστές που ασχολήθηκαν με την κοινωνική διάσταση της μνήμης ήταν εβραϊκής καταγωγής και εξορίστηκαν ή δολοφονήθηκαν από τους ναζί. Αν ισχύει η γνωστή ρήση του Adorno, που συχνά διαβάζεται εκτός των συμφραζομένων της ωστόσο, ότι η ποίηση είναι αδύνατη και βάρβαρη μετά το Άουσβιτς, ισχύει και η επανόρθωσή του, η οποία δεν αφορά τη ρήση καθαυτή αλλά την πρόσληψή της, και τη διευρύνει στην Αρνητική διαλεκτική: ο διαρκής πόνος έχει το ίδιο δικαίωμα να εκφράζεται, όπως ο βασανισμένος να ουρλιάζει και υπό την έννοια αυτή δεν είναι ίσως σωστό να πει κανείς ότι δεν μπορούν να γράφονται ποιήματα μετά το Άουσβιτς. Αλλά είναι εξίσου σωστό να θέσει κανείς ένα ερώτημα λιγότερο σχετικό με τον πολιτισμό, αν μετά το Άουσβιτς μπορεί κανείς να συνεχίσει να ζει ειδικά αν εκείνος που γλίτωσε κατά τύχη, ο οποίος κανονικά θα έπρεπε να έχει θανατωθεί, μπορεί να συνεχίσει να ζει. Η ίδια η επιβίωσή του επιτάσσει την ψυχρότητα, τη βασική αρχή της αστικής υποκειμενικότητας, χωρίς την οποία δεν θα μπορούσε το Άουσβιτς να έχει υπάρξει αυτή είναι η τεράστια ενοχή εκείνου που γλίτωσε (1978: 284). 8 Θα χρειαστεί να περάσουν κάποιες δεκαετίες για να μελετηθεί αυτή η αφόρητη μνήμη, στη δεύτερη φάση των μνημονικών σπουδών, η οποία μάλιστα θα εστιάσει στο Ολοκαύτωμα και τις μαρτυρίες του. Στην πρώτη μεταπολεμική 8 Όπου δεν υπάρχει αναφορά σε μεταφραστή και έκδοση, η μετάφραση είναι δική μας. 7

8 περίοδο, αντιθέτως, η έρευνα και ο επιστημονικός διάλογος για την ατομική μνήμη συνεχίστηκαν με αμείωτο ρυθμό, οδηγώντας στη ραγδαία ανάπτυξης της γνωστικής ψυχολογίας στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, την οποία συνεπικουρούν, τις τελευταίες δεκαετίες, οι ραγδαίες εξελίξεις στο πεδίο των νευροεπιστημών και οι δυνατότητες απεικόνισης και μελέτης του εγκεφάλου. Η δεύτερη «έκρηξη μνήμης» στα τέλη της δεκαετίας του 70 θα είναι κοινωνικά-ιστορικά-συλλογικά προσανατολισμένη και θα βασιστεί στην ανακάλυψη των δύο έργων του Halbwachs και της λιγότερο συστηματικής σε επίπεδο θεωρητικό, αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσας σε επίπεδο εννοιών και πρακτικής δουλειάς εικονολογίας του Aby Warburg. Σημαντικός είναι ο ρόλος που διαδραματίζει στην αναβίωση αυτή του ενδιαφέροντος για τη μνήμη στην κοινωνική της διάσταση το γαλλικό έργο οι Τόποι της μνήμης (Les lieux de la mémoire ) του Pierre Nora, το οποίο, εξετάζοντας την επιτάχυνση της ιστορίας και τη λήθη στις σύγχρονες κοινωνίες θα προσανατολίσει την έρευνα στην εθνική μνήμη, τις παραμορφώσεις της, τις τελετές αναμνημόνευσης, έχοντας ωστόσο όmως την αντίθετη στόχευση, όπως τονίζει ο Nora στον επίλογό του. Αντίστοιχα εξαιρετικά σημαντική, την ίδια περίοδο, ήταν η επίδραση που άσκησε ο Yosef Hayim Yerushalmi με το έργο του Zakhor: Jewish History and Jewish Memory (1982), ο οποίος αντιπαραθέτει στην παγιωμένη και ουδέτερη ιστορία τη θέρμη και τη συνεκτικότητα της συλλογικής μνήμης. Θα κλείσουμε την επιλεκτική, ως εκ της φύσεως της ίδιας της μνήμης κατά τον Yerushalmi, αυτή αναφορά με τους Jan και Aleida Assmann και τη συμβολή τους, μια δεκαετία αργότερα, στη συζήτηση σε επίπεδο εννοιών και εργαλείων, από τη διάκριση μετά μνήμης-τέχνης / memoria-ars και μνήμης-δύναμης / memoria-vis (A. 8

9 Assmann 1999: 27-32, Erll 2011: 34) ως την έννοια της «πολιτισμικής μνήμης», την οποία ο Assmann συνδέει με την πολιτική (J. Assmann 1995). Αυτή η δεύτερη φάση των μνημονικών σπουδών, στην οποία επανέρχονται και επαναπροσδιορίζονται έννοιες όπως η συλλογική, κοινωνική (Olick 1998, 1999a, 2009) και πολιτισμική μνήμη (Assmann 1999, 2011), αναπτύσσεται λόγω των μειζόνων ιστορικών αλλαγών και της ραγδαίας μεταβολής των μέσων σε παγκόσμιο επίπεδο, της παγκοσμιοποίησης, ειδικά της μεταδιπολικής μετά την ένρηξη του σοσιαλισμού, της ψηφιοποίησης και της δικτύωσης, αλλά και του μεταμοντερνισμού σύμφωνα με την Erll (2011: 4-5), ενώ δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη σημαντική ανάπτυξη των νευροεπιστημών. 9 Υπό μία έννοια, πάντως, θα λέγαμε ότι προκύπτει επίσης από την αγωνία της Ιστορίας που αρνείται πεισματικά να τελειώσει, κατά τα κελεύσματα του Fukuyama, και το άγχος της αμνησίας που οδηγεί συχνά στην υπερμνησία (Paschalidis 2008). Αυτή η φάση, στην οποία το πεδίο άρχισε να συγκροτεί τις δικές του ιδρυτικές αφηγήσεις, με πληθώρα μελετών και επισκοπήσεων και συναγωγές κειμένων για τη συλλογική / κοινωνική / πολιτισμική μνήμη (βλ. ενδεικτικά Erll & Nünning 2008, Olick, Vinitzky-Serussi, Levy 2011, Erll 2011) είναι εξίσου και ακόμη περισσότερο διεπιστημονική σε σχέση με την πρώτη. Στην πρώτη φάση, διαλέγονταν η ιστορία με την κοινωνιολογία, την ψυχολογία-ψυχανάλυση και την ιστορία της τέχνης και μάλιστα όχι αναγκαστικά όλες μαζί, αλλά μάλλον κατά ζεύγη, που όλα περιλάμβαναν την κοινωνιολογία και την έννοια της «συλλογικής μνήμης». Η Erll, στην εισαγωγή της στο συλλογικό έργο Cultural Memory 9 Για τη σημασία των αλλαγών στα μέσα όσον αφορά την ανάπτυξη της περί μνήμης συζήτηση, οι Caldicott & Fuchs σημειώνουν: "ο πολλαπλασιασμός των θεωριών σχετικά με την πολιτισμική μνήμη ειδικότερα τροφοδοτήθηκε από την αντίληψη ότι η ψηφιακή τεχνολογία προοιωνίζεται την έλευση νέων αποθηκευτικών συστημάτων την ίδια στιγμή, κατά τρόπο πιο σημαντικό, η νέα τεχνολογία δημιούργησε μια αλλαγή παραδείγματος που επηρεάζει τη διαπραγμάτευση και τη διάρθρωση των πολιτισμικών μας ταυτοτήτων" (2003: 11). Αντίστοιχα, ένα μεγάλο μέρος της ερευνητικής δουλειάς της Erll είναι προσανατολισμένο στα μέσα και στη σχέση τους με τη μνήμη (Erll 2011). 9

10 Studies, περιγράφει αναλυτικά τις επιστήμες που συνεργούν στις σπουδές μνήμης, όπως η ιστορία και η κοινωνιολογία, η θεωρία και η ιστορία της λογοτεχνίας και της τέχνης, η γνωστική ψυχολογία, η θεωρία των μέσων, η θεολογία, η ανθρωπολογία, η αρχαιολογία, οι νευροεπιστήμες κ.ά., υπογραμμίζοντας τη συμπόρευση ανθρωπιστικών, κοινωνικών και θετικών επιστημών σε ποικίλα ερευνητικά έργα, όπως και τον διεθνή χαρακτήρα του εγχειρήματος (2008: 1). Αντίστοιχα, στο παλιότερο έργο της Memory in culture ([2005] 2011), καταγράφει πιο αναλυτικά τις συνεισφορές των επιστημών και τα πεδία που διαμορφώνουν τις μνημονικές σπουδές στη δεύτερη φάση, προτείνοντας μάλιστα μια κατηγοριοποίησή τους με αναφορά στις κατευθύνσεις τους (2011b: 38-94). Το σύγχρονο «τρίτο κύμα» αναμένεται να είναι ακόμη πιο διεπιστημονικό, καθώς φαίνεται ότι η δυναμική του προκύπτει από τις πολλαπλές συνέργειες ανάμεσα στις διεπιστημονικές σπουδές μνήμης με άλλα επίσης διεπιστημονικά πεδία, όπως οι μεταφραστικές σπουδές εν προκειμένω. Αποτελεί, όπως φαίνεται, μια προσπάθεια διεύρυνσης και αναμόρφωσης του πεδίου των σπουδών μνήμης, των εννοιών και των εργαλείων του, στο πλαίσιο της διαπολιτισμικότητας (transculturality), με την έννοια που της αποδίδει ο γερμανός φιλόσοφος Wolfang Welsch και την χρησιμοποιούν ερευνητές των μνημονικών σπουδών: ως μελέτη διαμέσου και πέρα από τις μεμονωμένες κουλτούρες/πολιτισμούς (Erll 2011a: 7 κ.ε). Με το τρίτο αυτό κύμα θα συνδέσουμε δύο στοχαστές που οι έρευνές τους εμπίπτουν στη δεύτερη φάση των μνημονικών σπουδών, αλλά η πολύπλοκη οπτική τους τις τοποθετεί στην τρίτη αυτή φάση. Ο πρώτος είναι ο Paul Ricoeur, με το έργο Η μνήμη, η ιστορία, η λήθη ([2000] 2013), μια φαινομενολογία της μνήμης, η οποία αναιρεί τις διχοτομήσεις που συχνά κυριάρχησαν στη δεύτερη 10

11 φάση των σπουδών μνήμης μνήμη ή ιστορία, ατομική ή συλλογική μνήμη λόγου χάρη και αναδεικνύει την κατάχρηση της μνήμης, την υπερμνησία, διαλεγόμενος με τις σχετικές θέσεις του Tzvetan Todorov. 10 Αντίστοιχα, η θεώρησή του του χρόνου σε συνάρτηση με την αφήγηση και ειδικά τη λογοτεχνία, όπως την έχει εκθέσει στο Temps et récit ( ), έχει δώσει έναυσμα για πολύ γόνιμες επεξεργασίες στο πεδίο των σπουδών μνήμης όσον αφορά τη λογοτεχνία (Erll 2011: 152 κ.ε.), ιδιαίτερα χρήσιμες για την έρευνά μας. 11 Αν όμως ο Ricœur αναφέρεται, έστω περιορισμένα, στις βιβλιογραφίες του πεδίου, ο δεύτερος στοχαστής, ο Michel de Certeau, με το έργο του La culture au pluriel (1993 [1974]) αλλά και το Επινοώντας την καθημερινή πρακτική ([1980] 2010), που τοποθετείται με το έργο του στις απαρχές της δεύτερης φάσης μαζί με τον κοινωνιολόγο και ανθρωπολόγο Roger Bastide (1970), που επίσης χρήζει ιδιαίτερης αναφοράς στο πεδίο της μνήμης (Lavabre 2000), αναφέρεται ελάχιστα (Ο Donovan 2003). 12 Ως προς τα καθ ημάς, ο προβληματισμός σχετικά με τη μνήμη, στο πλαίσιο του τραύματος, της καταστροφής, της εθνικής και συλλογικής ιστορίας σε σχέση με την ταυτότητα, με έμφαση στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, πυκνώνει και στην Ελλάδα όπου εμφανίστηκε, ωστόσο, πολύ νωρίς, από τη δεκαετία του 80. Η συστηματική έκδοση πρωτότυπων και σημαντικών ξένων έργων σε 10 Ο Ricœur, στο Η μνήμη, η Ιστορία, η λήθη αναφέρεται διαρκώς και διάσπαρτα στην υπερβολή της μνήμης και συνομιλεί ρητά με τον Todorov στις σελ , λόγου χάρη. Το κείμενο του Todorov Les abus de la memoire (Οι καταχρήσεις της μνήμης) έχει τεθεί ως επίμετρο στο συλλογικό έργο Εβραϊκή ιστορία και μνήμη (Βαρών-Βασάρ 1998). 11 Γενικότερα, η προσπάθεια να γεφυρωθεί η ατομική με τη συλλογική μνήμη βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο πολλών διεπιστημονικών ομάδων διαφορετικών κατευθύνσεων. Αναφέρουμε ενδεικτικά την ομάδα Memory Analogy Group, υπό την εποπτεία του νευροεπιστήμονα Thomas Anastasio και της ιστορικού Lillian Hoddeson στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις, που συγκεντρώνει επιστήμονες από πολλές περιοχές για να αποδείξει αυτό ακριβώς που, υπό μία έννοια, δεν δεχόταν ο Marc Bloc, ότι η διαμόρφωση της ατομικής και της συλλογικής μνήμης έχουν κοινά χαρακτηριστικά (Anastasio et al. 2012). 12 Προφανώς δεν είναι τυχαίος ο κοινός προσανατολισμός de Certeau με τον Ricœur όσον αφορά το ερώτημα του ποιος και πώς θυμάται (Caldicott &Fuchs 2003: 30), με τον de Certeau να δίνει έμφαση στον λόγο και στην παρεμπόδισή του. 11

12 μετάφραση, η δημοσίευση αφιερωμάτων περιοδικών κατά την τελευταία δεκαετία, όπως και η πολύ πιο συστηματική αναφορά στη μνήμη και τη θεωρία της στον ακαδημαϊκό λόγο, δεν μπορεί παρά να σημαίνει την αύξηση του ενδιαφέροντος αυτού, που εστιάζεται στην ιστορία αλλά και την υπερβαίνει. 13 Η μνημονική αυτή στροφή, πάντως, και ειδικότερα η στροφή στη διαπολιτισμική μελέτη της μνήμης, εντάσσεται, υπό μία έννοια, στη γενικότερη πολιτισμική στροφή των ανθρωπιστικών σπουδών και συνολικά των επιστημών στη δεκαετία του 1970, η οποία διαμόρφωσε και τις σύγχρονες μεταφραστικές σπουδές. Όπως σημειώνει η Susan Bassnett στον πρόλογο της τρίτης έκδοσης του κλασικού έργου της Translation Studies: παρά την ποικιλομορφία των μεθόδων και των προσεγγίσεων [μετά το 1990], ένα κοινό στοιχείο σε σημαντικό τμήμα της έρευνας στις Μεταφραστικές Σπουδές είναι η έμφαση στις πολιτιστικές πτυχές της μετάφρασης, στα συμφραζόμενα μέσα στα οποία πραγματώνεται η μετάφραση. Νοούμενη κάποτε ως κλάδος της γλωσσολογίας, η μετάφραση θεωρείται σήμερα ένα διεπιστημονικό πεδίο σπουδής και η ακαδημαϊκή κοινότητα εστιάζει συστηματικά στην οργανική σχέση ανάμεσα στη γλώσσα και τον τρόπο ζωής (2002: 2). Αντίστοιχα, η Aleida Assmann δηλώνει ότι «την τελευταία δεκαετία, έχει αναπτυχθεί η πεποίθηση πως ο πολιτισμός συνδέεται εγγενώς με τη μνήμη.» Και αναφέρει τον ορισμό του πολιτισμού από τους Lotman και Uspenskij, ως «μη γενετικά μεταβιβαζόμενη μνήμη μιας κοινωνίας», στον οποίο η ίδια προσθέτει τον τρόπο, με εξωτερικά σύμβολα (2008: 97). Δεν παραλείπει μάλιστα να τονίσει τη σημερινή σημασία του διαδικτύου, λέγοντας ότι διευρύνει την επικοινωνία στον χώρο, όπως η πολιτισμική μνήμη συνδέει στον χρόνο (ibid.). Η λειτουργία του διαδικτύου, το οποίο λειτουργεί ως ενεργή και μαζί παθητική μνήμη, καταγράφει τα ίχνη και ταλαντεύεται μεταξύ μνήμης και λήθης, είναι πολύ πιο 13 Βλ. ενδεικτικά τον τελευταίο χρόνο Ricoeur 2013, Bergson, 2013, Halbwachs 2013 και 2013α, αλλά και τη «Σημείωση για το Μαγικό σημειωματάριο του Freud,

13 σύνθετη, όπως θα δούμε στο σχετικό κεφάλαιο. Η αδιαμφισβήτητη κυριαρχία του στις πολιτισμικές πρακτικές τίθεται σε όλα τα πεδία, της μετάφρασης με τη μεταφραστική τεχνολογία και τις ψηφιακές ανθρωπιστικές σπουδές, αλλά και στις μνημονικές σπουδές. Για να επανέλθουμε στη συνάφεια μεταξύ των δύο πεδίων, των μεταφραστικών και μνημονικών σπουδών, καθώς η πολιτισμική στροφή εισηγείται συστηματικά και συστημικά την ιστορικότητα, και επομένως τη χρονικότητα, την ηθική και την πολιτική στην πραγμάτευση όλων των αντικειμένων, οι μνημονικές και οι μεταφραστικές σπουδές, ακολουθούν υπό μία έννοια παράλληλη πορεία στο πλαίσιο του πολιτισμικού επιστημολογικού παραδείγματος, όπως αποδεικνύεται και από τις μετρημένες, ακόμη, εργασίες που τοποθετούνται στο σημείο σύγκλισής τους από την πλευρά της μεταφρασεολογίας. Η σχέση μετάφρασης και μνήμης, πάντως, έχει αποτυπωθεί εξαιρετικά και πάλι από την Bassnett: H μετάφραση είναι, όπως και η μνήμη, πάντα άπιστη, γιατί δεν υπάρχει απόλυτα τέλεια μνήμη, όπως δεν υπάρχει κι απόλυτα τέλεια μετάφραση. Αλλά η μετάφραση, όπως και η μνήμη, γράφει το μέλλον, και το κάνει αυτό ξαναγράφοντας το παρελθόν (2003: 308-9). Πέραν αυτού, έχει μεγάλη σημασία το γεγονός ότι τόσο στις πολιτισμικές σπουδές εν γένει όσο και στις μεταφραστικές αλλά και στις μνημονικές παρατηρείται μια στροφή «από τα παραγόμενα στις διαδικασίες, από την εστίαση στα πολιτισμικά αντικείμενα στο ενδιαφέρον για τον τρόπο με τον οποίο τα αντικείμενα αυτά κυκλοφορούν και επηρεάζουν το περιβάλλον τους.» (Rigney 2008: 346). Με αποτέλεσμα, όπως συνεχίζει η ίδια η Rigney, «η διασκευή, η μετάφραση, η πρόσληψη να έχουν έτσι γίνει λέξεις αναφοράς, ενώ η πολιτισμική δύναμη ενός έργου εντοπίζεται στις πολιτισμικές δραστηριότητες τις οποίας γεννά, παρά στην αυτόνομη ύπαρξή της.» (ibid. 349). 13

14 Όπως και να έχει, σήμερα οι σπουδές μνήμης, ως διακριτό πεδίο, γνωρίζουν μεν αναδιατάξεις και επαναπροσδιορισμούς εντός και εκτός των πλαισίων τους (Lavabre 2013, Feindt et al. 2014), αλλά συνεχίζουν να θεωρούνται κομβικό σημείο διαμόρφωσης εργαλείων και προσεγγίσεων διεπιστημονικής πρακτικής με μεγάλες προοπτικές (Anastasio et al Erll 2011 Erll & Nünning 2008). Εντός της μεταφρασεολογικής πολιτισμικής στροφής, η οποία συναρμόζεται ποικιλοτρόπως με διαφορετικές τάσεις, ειδικά κοινωνιολογικής και πολιτικής ανάλυσης, η διεπιστημονική μνημονική στροφή διαμορφώνει ένα πλαίσιο για την προσωπική μου έρευνα τα τελευταία δέκα χρόνια, όσον αφορά ποικίλες εκδοχές της μνήμης και της χρονικότητας στη μετάφραση, ειδικά στην ιστορικήκοινωνική τους διάσταση τη διακειμενικότητα ως μνήμη της λογοτεχνίας και τη μετάφραση ως διακείμενο, το όνειρο της καθολικής γλώσσας, τη γραφή, το μέσο, τη χρονικότητα του ξένου και του μεταφρασμένου κειμένου και την αναγνωστική του πρόσληψη, τους θεσμοί κύρους και κύρωσης, τους ποικίλους πολιτισμικούς επικαθορισμούς, την έμμεση μετάφραση, την τεχνολογία ως μνήμη κ.λπ. Ορισμένα επιμέρους αποτελέσματα της έρευνας αυτής έχουν κατά καιρούς δημοσιευτεί 14 και η ανάπτυξη και η εμβάθυνσή τους βρίσκει εδώ ένα ενοποιητικό πλαίσιο που προάγει τον προβληματισμό τους μέσα από τη νέα οπτική μιας διευρυμένης διεπιστημονικότητας η οποία αποτελεί, ως γνωστόν, την πλέον γόνιμη συνθήκη για την εξέλιξη της έρευνας και την παραγωγή καινοτόμων εργαλείων και μεθοδολογιών (Otis 2002 και 2001 Boden 1990). Όπως μας θυμίζει ο Patrick Charaudeau, ειδικότερα για τον γαλλικό χώρο, μια σειρά από μεγάλοι διανοητές, όπως παλαιότερα οι Claude Lévi-Strauss, Roland Barthes, Michel Foucault, Edgar Morin και πιο πρόσφατα οι Pierre 14 Ο προβληματισμός αυτός ξεκινά από τη διδακτορική διατριβή μου (2005) και καταλήγει σε άρθρα για την έμμεση μετάφραση (2010), τη διακειμενικότητα (2012), τη χρονικότητα και τη μνήμη (2012), και τους θεσμούς (υπό δημ.).. 14

15 Rosanvallon et Jacques Rancière, περιέρχονται με μεγάλη άνεση ποικίλα πεδία, αρυόμενοι από αυτά μεθοδολογίες και εργαλεία που εμπλουτίζουν τις θεωρίες τους. Δεν θα αναφερθούμε αναλυτικά στις μεγάλες σχετικές συζητήσεις που δίχασαν τους επιστήμονες στη δεκαετία του , ή στις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους όρους pluridisciplinarity, multidisciplinarity, transdisciplinarity και interdisciplinarity, αλλά και σε μια σειρά όρους που διαφοροποιούνται, όπως και ολόκληρες θεωρίες, μεταφερόμενες από πεδίο σε πεδίο. Αυτό δεν αναιρεί φυσικά τους προβληματισμούς που μπορεί να δημιουργεί η συναίρεση δύο διεπιστημονικών πεδίων, όσον αφορά την ανταλλαγή μεθόδων και εργαλείων. Θα θέσουμε μόνο το ερώτημα αν και κατά πόσο η κατά Charaudeau «εστιασμένη» διεπιστημονικότητα: να μεταφερθεί μπορεί σε ανάλογες περιστάσεις διεπιστημονικής διεπιστημονικότητας: Διεπιστημονικότητα είναι η προσπάθεια διάρθρωσης εννοιών, εργαλείων και αναλυτικών αποτελεσμάτων από διαφορετικές επιστημονικά πεδία. Αυτό δε μπορεί να γίνει ανάμεσα σε πολλά επιστημονικά πεδία μαζί, διότι για να μπορέσει κανείς να αρθρώσει μια διερώτηση ή να δανειστεί έννοιες, πρέπει να μπορεί να θεωρεί τις θεωρεί μέσα στο θεωρητικό τους πλαίσιο, προκειμένου να μην τις παραμορφώνει, να τις εξετάζει υπό το φως ενός νέου πεδίου και να εξηγεί σε ποιο βαθμό και για ποιους λόγους σε επίπεδο ανάλυσης μπορούν να αποτελέσουν δάνεια και να ενταχθούν σε ένα άλλο γνωστικό πεδίο. Αυτή η διεργασία δεν είναι δυνατή παρά μόνο στο επίπεδο δύο γνωστικών πεδίων, ενώ στη συνέχεια μπορεί να επαναλαμβάνεται, από πεδίο σε πεδίο. Οι εν λόγω προβληματισμοί βρίσκουν σε ένα βαθμό την απάντησή τους σε ανάλογα εγχειρήματα, που έχουν ήδη καταγραφεί στις μνημονικές (Erll & Nünning 2008) αλλά και τις μεταφραστικές μνημονικές σπουδές (Brownlie 2013 και 2011 Brodzki 2007 και 1999 Baccolini & Zanettin 2008 Kuhiwczak 2007 Deane-Cox 2014 και 2013 Bassnett 2003), επιτάσσοντας βεβαίως πάντα επαγρύπνηση και αναστοχασμό. 15

16 Το συνοπτικό αυτό πόνημα δεν έχει ολοποιητικές φιλοδοξίες. Εντάσσεται στη διεπιστημονική περί μνήμης συνομιλία που διεξάγεται πλέον, εδώ και αρκετό καιρό, και στη χώρα μας. Επιδιώκει να συμβάλει στον διάλογο σχετικά με τη θέση της μνήμης στη μετάφραση στον ελληνόφωνο μεταφρασεολογικό χώρο, στο πλαίσιο της γενικότερης σύγχρονης διερώτησης για την ατομική, ομαδική και συλλογική ταυτότητα, με άξονα τη μνήμη, τη λειτουργία της, την ηθική και την πολιτική της διάσταση σε μια περίοδο όπου ο ακτιβισμός περνά και στις διαδικτυακές μεταφραστικές κοινότητες των μη επαγγελματιών / εθελοντών μεταφραστών (Δημητρούλια, υπό δημ.). Οι πολυάριθμες πρόσφατες μεταφράσεις ιδρυτικών κειμένων του πεδίου των σπουδών μνήμης και η υποδοχή τους επιβεβαιώνουν τη θεώρησή μας του φαινομένου της μετάφρασης ως πολιτισμικής / συλλογικής / κοινωνικής μνήμης: αποτελούν «ίχνη» της εξέλιξης της συζήτησης για τη μνήμη στη χώρα μας., κείμενα-διακείμενα των πρωτότυπων κειμένων και της πρόσληψής τους από την εγχώρια ακαδημαϊκή κοινότητα και το ευρύ κοινό. Τέλος, έχει στόχο να συνεισφέρει στον διεθνή και ποικιλόμορφο διάλογο αναφορικά με τη μνήμη, ο οποίος αναπτύσσεται και στις μεταφραστικές σπουδές, στο σταυροδρόμι διαφορετικών προσεγγίσεων. Σ αυτή την προοπτική, η παρούσα εργασία εξετάζει τη σχέση της μνήμης με τη λογοτεχνική μετάφραση, στην κατά Berman εκδοχή της ως μετάφραση έργων, αλλά όχι μόνο, αφού: α. όπως ωραία το διατυπώνει ο Steiner, είτε μεταφράζει κανείς μια φορτωτική είτε τον Παράδεισο του Δάντη, η διαδικασία είναι η ίδια (2004: 493). β. στη διαπολιτισμική της προοπτική αποδέχεται την έννοια του κατά Assmann πολιτισμικού κειμένου, το οποίο δεν προϋποθέτει καν τη γραφή, πολλώ μάλλον τη λογοτεχνία, αλλά εστιάζει στην αποθήκευση, τη μετάδοση και την ανάσυρση της πληροφορίας, διαθέτοντας κανονιστική και διαμορφωτική ισχύ σε μια 16

17 συγκεκριμένη κοινωνία (2006: 101 κ.ε. και passim). Στη λογική αυτή, σημειώνουμε ότι η αλλαγή παραδείγματος της ψηφιακότητας, μετασχηματίζοντας το υπόστρωμα και μέσο της γραφής, επηρεάζει συνολικά τη μετάφραση λόγου χάρη, με τον Παγκόσμιο Ιστό να λειτουργεί ως μια τεράστια τεχνητή μνήμη, πέραν των βάσεων δεδομένων και των ειδικών λογισμικών. Η αλλαγή αυτή του μέσου και η σημασία της για τη μνήμη βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης των λογοτεχνικών και μεταφραστικών σπουδών, αλλά και των μνημονικών σπουδών από την πολιτισμική στροφή και εξής. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το πλαίσιο του μεταφράζειν μετασχηματίζεται αναλόγως με τον τύπο του κειμένου και τη λειτουργία του. Η διαφορά αυτή θα μας απασχολήσει, χωρίς όμως να αναιρεί τη δυνατότητα συνεξέτασης διαφορετικών τύπων μετάφρασης στο πλαίσιο της προβληματικής μας. Ως προς την οργάνωση της εργασίας, το πρώτο κεφάλαιο παραθέτει τα βασικά εργαλεία που θα χρησιμοποιηθούν στην έρευνά μας και παρουσιάζει το μεθοδολογικό πλαίσιο. Το δεύτερο κεφάλαιο αναφέρεται στη μετάφραση ως πολύμορφο «τόπο μνήμης» και «ίχνος» του λογοτεχνικού, πολιτισμικού, κοινωνικοπολιτικού πολυσυστήματος, στη συλλογική του διάσταση, και διερευνά την κανονιστική και αρχειακή της διάσταση. Το τρίτο κεφάλαιο αφορά τη μνήμη του μεταφραστή, ατομική και συλλογική, και τη σχέση της με την κατά Bourdieu έξη. Το τέταρτο κεφάλαιο πραγματεύεται το μετάφρασμα καθαυτό ως μνήμη του κειμένου, με αναφορά στη διακειμενικότητα, την αναμετάφραση και την έμμεση μετάφραση, αλλά και στη διαπολιτισμική μετάφραση εν γένει. Το πέμπτο κεφάλαιο πραγματεύεται τη μετάφραση της μνήμης ως θεματικής, των ποικίλων μορφών μνημονικής αφήγησης και πρακτικής, από τα ιστορικά μυθιστορήματα και την ιστοριογραφική μεταμυθοπλασία ως τις μαρτυρίες και τα διαφορετικά 17

18 λογοτεχνικά έργα όπου η μνήμη διαδραματίζει πρωταγωνιστικό ρόλο. Το έκτο κεφάλαιο εξετάζει την τεχνητή μνήμη και τη σημασία της για τη μετάφραση ως φαινόμενο και ως διαδικασία. Τέλος, στο έβδομο κεφάλαιο γίνεται μια πρόταση ορισμού της μετάφρασης ως πολύπλοκου συστήματος, με άξονα τη χρονικότητα και τη μνήμη, ως ενός συστήματος δηλαδή όπου η ανάδραση-ανατροφοδότηση διαδραματίζουν κομβικό ρόλο στη μη γραμμική, μη προβλέψιμη πολιτισμική δυναμική του. Μια εργασία για τη μνήμη και τη μετάφραση δεν μπορεί παρά να αναγνωρίζει τη συλλογική διάσταση σε οποιοδήποτε έργο: οι ευχαριστίες είναι η μικρότερη ανταπόδοση σε δασκάλους, συναδέλφους και φίλους, που στήριξαν με ποικίλους τρόπους το εγχείρημα αυτό, στις διάφορες φάσεις του, με ιδέες, προτάσεις, παρατηρήσεις, ευκαιρίες, εκδόσεις δυσεύρετες. Ας δεχτούν λοιπόν τις ευχαριστίες μου όσοι αναφέρονται στη συνέχεια αλφαβητικά: Βενετία Αποστολίδου, Βασίλης Βασιλειάδης, Σίμος Γραμμενίδης, Διαμαντής Καραβόλας, Διονύσης Γούτσος, Δημήτρης Δημηρούλης, Αλέκος Καζαμίας, Μπάμπης Καράογλου, Χριστόφορος Λιοντάκης, Λένα Πολίτου-Μαρμαρινού, Μαίρη Μικέ, Μαρία Παπαγεωργίου, Γρηγόρης Πασχαλίδης, Ζάχος Σιαφλέκης, Κώστας Σκορδύλης, Κατερίνα Τικτοπούλου αλλά και εκείνοι που η μνήμη δεν ανακάλεσε τη συγκεκριμένη αυτή στιγμή των ευχαριστιών. Τέλος, ευχαριστώ από καρδιάς όλες τις φοιτήτριες και όλους τους φοιτητές μου, για τη διαρκή δημιουργική συνομιλία. 18

19 Ως προς τις αυθεντικές ενθυμήσεις, δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία το τι λέει γι' αυτές ο ερευνητής, αλλά το να σημειώνει, κατά το δυνατόν με ακρίβεια, τον τόπο από όπου τις απέσπασε. Walter Benjamin 1. Αναπαραστάσεις της μνήμης / εργαλεία / μεθοδολογίες 1.1. Περί ατομικής μνήμης H παρούσα εργασία δεν φιλοδοξεί να παρουσιάσει μια ιστορία της μνήμης και της σπουδής της. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι η μνήμη βρίσκεται στο επίκεντρο μελετών και πρακτικών από τη αρχαιότητα ως σήμερα. Όπως επισημαίνει ο γνωστός αμερικανός κοινωνιολόγος J. K. Olick, ακόμα και στην κοινωνική της διάσταση η μνήμη δεν αποτελεί κάτι καινούργιο. Πολύ νωρίς οι ιερείς και οι πολιτικοί κατάλαβαν τη δύναμη που είχε το παρελθόν να δημιουργεί αλληλεγγύη και να προκαλεί δράση, ενώ ποιητές, απομνημονευματογράφοι και φιλόσοφοι εξερευνούσαν για χιλιετίες τις πολυπλοκότητές της (2011: 9 κ.ε.). Μια σειρά από έργα, που μπορούν συχνά να διαβαστούν συμπληρωματικά και στα οποία έχουμε ήδη αναφερθεί, καταγράφουν τις ποικίλες διαχρονικές προσεγγίσεις της μνήμης από την αρχαιότητα ως την πρόσφατη τρίτη φάση των σπουδών μνήμης. 15 Οι διάφορες προσεγγίσεις της μνήμης, ωστόσο, έχουν αποτυπωθεί διαχρονικά σε μια σειρά από μεταφορές που επίσης παρατίθενται σε βιβλία για την ιστορία της μνήμης και των τεχνικών της, όπως της Yates και της Carruthers, άρθρα διαφορετικών επιστημονικών κλάδων που μετέχουν στις μνημονικές σπουδές (Baumgarten 2006 Draaisma, 2000 Rœdiger, 1980), αλλά και στη βιβλιογραφία των μνημονικών σπουδών καθαυτή (A. Assmann 2011). Οι 15 Πέραν των όσων αναφέραμε στην Εισαγωγή, σημειώνουμε ακόμη: Radstone & Shwarz, 2010 Whitehead, 2009 Foster, 2008 Agazzi & Fortunati, 2007 Radstone, 2000 Fara & Patterson,1998. Για μια επισκόπηση σειρών, περιοδικών και εν γένει της εκδοτικής δραστηριότητας του πεδίου, βλ. Erll, 2011:

20 μεταφορές αυτές συνδέονται επί μακρόν με την τέχνη της μνήμης και την πρωταρχική χωρική της θεώρηση. Συναρτώνται δε με τα μέσα και τις τεχνολογίες διαφύλαξης, αποθήκευσης και ανάσυρσης της πληροφορίας: είναι ενδεικτικό ότι από την επί αιώνες κυρίαρχη μεταφορά του κεριού, η οποία δημιουργεί το λεξιλογικό πεδίο της «εντύπωσης» και της «απάλειψης», περνάμε αργότερα στη «φωτογραφική μνήμη» 16 και σήμερα στην «κωδικοποίηση και αποκωδικοποίηση» της μνήμης, κατά το πρότυπο της υπολογιστικής μνήμης. Πριν περάσουμε στην παρουσίαση του μεθοδολογικού μας παραδείγματος, θα προβούμε σε μια πολύ σύντομη ιστορική αναδρομή στην έννοια της μνήμης, μέσα από κάποιες επιλεγμένες μεταφορές που έχουν διαχρονικά χρησιμοποιηθεί για να την περιγράψουν, δίνοντάς μας έτσι μια γενική εικόνα της εξελισσόμενης αντίληψης γι' αυτήν. Ο Πλάτωνας χρησιμοποιεί πολλές μεταφορές για τη μνήμη, η πλέον γνωστή όμως είναι η μεταφορά του κεριού που χρησιμοποιεί για την περιγραφή της στον Θεαίτητο (191 c-d): ἐν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν ἐνὸν κήρινον ἐκμαγεῖον, τῷ μὲν μεῖζον, τῷ δ' ἔλαττον, καὶ τῷ μὲν καθαρωτέρου κηροῦ, τῷ δὲ κοπρωδεστέρου, καὶ σκληροτέρου, ἐνίοις δὲ ὑγροτέρου, ἔστι δ' οἷς μετρίως ἔχοντος, το οποίο εκμαγείο εν προκειμένω είναι δώρο "τῆς τῶν Μουσῶν μητρὸς Μνημοσύνης". Η ίδια μεταφορά του κεριού απαντά και στον Αριστοτέλη, στο Περί μνήμης και αναμνήσεως, στο απόσπασμα όπου θέτει τη σχέση της ανάμνησης με την εικόνα και τη φαντασία, μια σχέση που βρίσκεται στο επίκεντρο του προβληματισμού σχετικά με τη μνήμη ως κατασκευή: ἀπορήσειε δ ἄν τις πῶς ποτε τοῦ μὲν πάθους παρόντος τοῦ δὲ πράγματος ἀπόντος μνημονεύεται τὸ μὴ παρόν. δῆλον γὰρ ὅτι δεῖ νοῆσαι τοιοῦτον τὸ γιγνόμενον διὰ τῆς αἰσθήσεως ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τῷ μορίῳ τοῦ 16 Να θυμίσουμε στο σημείο αυτό τη σχέση εικόνας / αναπαράστασης και μνήμης, που διατρέχει τον φιλοσοφικό προβληματισμό διαχρονικά και την αποτυπώνει ο Ricœur (2013 passim) αλλά και το Photography του Kracauer (1927), που επεξεργάζεται την εικόνα-φωτογραφία σε σχέση με την εικόνα-μνήμη. 20

21 σώματος τῷ ἔχοντι αὐτήνοἷον ζωγράφημά τι [τὸ πάθος] οὗ φαμεν τὴν ἕξιν μνήμην εἶναι ἡ γὰρ γιγνομένη κίνησις ἐνσημαίνεται οἷον τύπον τινὰ τοῦ αἰσθήματος καθάπερ οἱ σφραγιζόμενοι τοῖς δακτυλίοις. Όπως υπογραμμίζει ο Rœdiger, η πλειονότητα των μεταφορών παρουσιάζουν τη μνήμη ως χώρο με δυνατότητα αναζήτησης (1980: 232) και έχει ενδιαφέρον ότι αντίστοιχες προσεγγίσεις έχουμε και στη γνωστική ψυχολογία. Έτσι, η μεταφορά του περιστερεώνα, για το μυαλό και τη μνήμη που συγκρατούν τις γνώσεις, στον Θεαίτητο αποδίδει πιο ενεργό ρόλο στη μνήμη και φωτίζει τη διαδικασία της ανάσυρσης: Πάλιν δή, ὥσπερ ἐν τοῖς πρόσθεν κήρινόν τι ἐν ταῖς ψυχαῖς κατεσκευάζομεν οὐκ οἶδ ὅτι πλάσμα, νῦν αὖ ἐν ἑκάστῃ ψυχῇ ποιήσωμεν περιστερεῶνά τινα παντοδαπῶν ὀρνίθων, τὰς μὲν κατ ἀγέλας οὔσας χωρὶς τῶν ἄλλων, τὰς δὲ κατ ὀλίγας, ἐνίας δὲ μόνας διὰ πασῶν ὅπῃ ἂν τύχωσι πετομένας [ ] Παιδίων μὲν ὄντων φάναι χρὴ εἶναι τοῦτο τὸ ἀγγεῖον κενόν, ἀντὶ δὲ τῶν ὀρνίθων ἐπιστήμας νοῆσαι ἣν δ ἂν ἐπιστήμην κτησάμενος καθείρξῃ εἰς τὸν περίβολον, φάναι αὐτὸν μεμαθηκέναι ἢ ηὑρηκέναι τὸ πρᾶγμα οὗ ἦν αὕτη ἡ ἐπιστήμη, καὶ τὸ ἐπίστασθαι τοῦτ εἶναι (197d-e). Συνεχίζοντας, θα λέγαμε ότι, αν, όπως διατείνεται ο Olick: «το μυαλό είναι επίσης μια τεχνολογία μνήμης και οι λειτουργίες της διαμορφώνονται ιστορικά» (ibid. 10), μια δεύτερη σημαντική τεχνολογία μνήμης και συνέχεια του νου είναι η γραφή, που καθηλώνει την ανάμνηση και την αποθηκεύει με χωρικούς προσδιορισμούς, για να την ανασύρει στη συνέχεια. Ο Freud ξεκινά με τη σχετική αναφορά τη «Σημείωση για το 'Μαγικό σημειωματάριο'», παραπέμποντας ωστόσο στη συνέχεια στη μεταφορά του κεριού: Όταν δυσπιστώ απέναντι στη μνήμη μου ως γνωστόν, ο νευρωτικός το κάνει αυτό με έναν πολύ έκδηλο τρόπο, αλλά και ο υγιής επίσης έχει κάθε λόγο να το κάνει μπορώ να συμπληρώσω και να διασφαλίσω τη λειτουργίας της κρατώντας για τον εαυτό μου μια γραπτή σημείωση. Η επιφάνεια που διατηρεί αυτή τη σημείωση, είτε πρόκειται για πίνακα είτε 21

22 για φύλλο χαρτί, είναι τότε ένα, τρόπον τινά, υλικής μορφής εξάρτημα του μνημονικού μηχανισμού, τον οποίο κατά τα άλλα φέρω αδιόρατα μέσα μου. Αρκεί να σημαδέψω τον τόπο όπου αποθήκευσα την κατά τέτοιο τρόπο καθηλωμένη «ανάμνηση», για να μπορώ κάθε φορά να την «αναπαραγάγω» κατά βούληση. Έτσι, είμαι βέβαιος ότι θα παραμείνει αναλλοίωτη, έχοντας αποφύγει τις παραμορφώσεις που θα είχε ενδεχομένως υποστεί στη μνήμη μου (2013: 43). Θα επανέλθουμε στον Freud και την ψυχανάλυση, αφού η ανάπτυξή της επηρέασε, και συνεχίζει ως σήμερα να επηρεάζει, την αντίληψή μας για την ατομική μνήμη, αλλά με την κοινωνική διάσταση διαρκώς να υπεισέρχεται στο πλαίσιό της ο Halbwachs, άλλωστε, που καθόρισε τόσο το «πρώτο κύμα» των σπουδών μνήμης όσο και το δεύτερο, απαντούσε, όπως είδαμε, με τις εργασίες του, εν μέρει, και στην ψυχανάλυση. Στις μεταφορές που αναπαριστούν τη μνήμη ως χώρο-τόπο με δυνατότητα αναζήτησης, περιλαμβάνεται λοιπόν η μεταφορά του κεριού και ο περιστερώνας στον Θεαίτητο (197b) το σπίτι στο κλασικό έργο Principles of Psychology του William James (1890) αλλά και στον Freud το σουρωτήρι και το κόσκινο μεταξύ άλλων πολλών στον γνωστικό ψυχολόγο G. A. Miller (1956 και 1963) το λεξικό στην Elisabeth Loftus (1977) και άλλα. Εξαιρετικά σημαντική είναι η μεταφορά των θέσεων / τόπων στον Σιμωνίδη Κείο, που θα θεμελιώσει τη μνημοτεχνική, με τους loci memoriæ, όπως την παρουσιάζει ο Κικέρωνας στο De oratore (II, lxxxvi, ). Αντίστοιχα, ο ιερός Αυγουστίνος, του οποίου οι Εξομολογήσεις αποτελούν μια πρώτη μορφή της αυτοβιογραφίας, ερειδόμενης στη μνήμη και την ανάμνηση ως ενεργή ανάκληση, αναφέρεται στους «λειμώνες και τα αχανή ανάκτορα της μνήμης» (campos et lata prætoria memoriæ), «τα αχανή δώματα» (in aula ingenti memoriæ), τις «τεράστιες αποθήκες της», τους «μυστικούς και ανεξιχνίαστους κόλπους της» (penetrale amplum et infinitum) όπου 22

23 αποθηκεύονται οι θησαυροί των εικόνων, των προερχόμενων από αισθητηριακές αντιλήψεις (Yates ibid.: 78-79). Η μεσαιωνική μνημοτεχνική θα στηριχτεί τόσο στον Αριστοτέλη όσο και στον ιερό Αυγουστίνο, με τον Αλβέρτο τον Μέγα να πραγματοποιεί μια πολύ ενδιαφέρουσα μετατόπιση της μνήμης στο πεδίο της φρόνησης, στο έργο του De bono: θεωρεί, επικαλούμενος τον Αριστοτέλη, ότι η ανάμνηση, ως συνειδητή και ενεργή ανάκληση, ανήκει στο έλλογο μέρος της ψυχής, σε αντίθεση με τη μνήμη που ανήκει στο αισθητικό μέρος της ως εκ τούτου, η ανάμνηση ανήκει στη Φρόνηση, το ίδιο και η μνήμη ως ηθική έξη, που μας επιτρέπει να αντλούμε διδάγματα από το παρελθόν για μια συνετή διαχείριση του μέλλοντος (ibid: ). Η φρονηματική αυτή οπτική μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, καθώς έχουμε ήδη προτείνει την ενδεχόμενη συμπερίληψη της μετάφρασης στα κατά Champy (2009) φρονηματικά επαγγέλματα (Δημητρούλια 2013). Ολόκληρος ο Μεσαίωνας θα χαρακτηριστεί από χωρικές μεταφορές της μνήμης, παλάτια, θέατρα, τροχούς και άλλα πολλά, ειδικά μεταξύ 13ου ως 16ου αιώνα, οπότε και η τέχνη της μνήμης αρχίζει να απαξιώνεται (Yates ibid: passim). Στην ίδια κατεύθυνση, πάντως, μας ενδιαφέρει ο μεταγενέστερος ορισμός της νόησης στον Descartes, στον δωδέκατο κανόνα του, στο Règles pour la direction de l'esprit (Regulae ad directionem ingeni), καθώς συναρτά τη νόηση με τη φαντασία, τις αισθήσεις και τη μνήμη. Ενδιαφέρον έχει να σημειώσουμε επίσης τις πολλές μεταφορές που αναφέρονται στη μνήμη ως θησαυροφυλάκιο και πουγκί, τις οποίες σχολιάζει συγκριτικά ο Baumgarten στη χριστιανική και την εβραϊκή φιλολογία, μαζί και με τις χωρικές μεταφορές (ibid: 81-83). Αλλά και την αρχαιολογική-ανασκαφική οπτική του Benjamin: 23

24 Η γλώσσα έχει καταστήσει σαφέστατο το γεγονός ότι η μνήμη δεν είναι εργαλείο, αλλά μάλλον μέσο για την εξερεύνηση του παρελθόντος. Είναι το μέσο γι' αυτό που έχει βιωθεί, όπως το χώμα είναι το μέσο μέσα στο οποίο κείτονται θαμμένες αρχαίες πόλεις. Όποιος θέλει να προσεγγίσει το δικό του θαμμένο παρελθόν, πρέπει να κινείται σα να σκάβει. ([1932] 2005) Για την ιστορία δε τονίζει πως «ανασύνθεση του παρελθόντος δεν σημαίνει αναγνώρισή του με τον τρόπο που υπήρξε πραγματικά. Σημαίνει το άρπαγμα μιας μνήμης καθώς αστράφτει σε μια στιγμή κινδύνου» ([1940] 2004), παίρνοντας θέση, με τον πλέον πρακτικό τρόπο, στο ζήτημα της αναπαράστασης της ιστορίας και της μνήμης. Θα κλείσουμε την αναφορά στις μεταφορές με δύο εικόνες. Η πρώτη είναι η κυρίαρχη στον Μεσαίωνα εικόνα της μνήμης ως στομαχιού, όπως την περιγράφει η Carruthers, μια εικόνα για την απομνημόνευση των κειμένων και τον στοχασμό πάνω σ' αυτά με τη μεταφορά του μηρυκασμού (ruminatio). Το λήμμα του λεξικού της Γαλλικής Ακαδημίας (1694) καταγράφει τη μεταφορά αυτή: RUMINER. v. a. Remascher, il ne se dit que de certains animaux qui remaschent ce qu'ils ont déja avalé. Les boeufs ruminent pendant la nuit ce qu'ils ont mangé pendant le jour. Il se met presque tousjours absolument. Les brebis ruminent. Il signifie fig. Penser & repenser à une chose, la bien digerer dans son esprit. Il y a long-temps qu'il ruminoit ce dessein, qu'il ruminoit sur cette affaire. aprés avoir bien ruminé. il rumine quelque chose dans sa teste. Tα «αποθηκευμένα» στη μνήμη-στομάχι κείμενα είναι ο βλωμός, ο προερχόμενος από τους λειμώνες των βιβλίων (ή της ανάγνωσης) που τώρα επανέρχεται προς μάσηση στον ουρανίσκο, προς επανάληψη, απομνημόνευση και χρήση στο νου (Carruthers, ibid: 165). 24

25 Η δεύτερη είναι μεταφορά-εικόνα είναι αυτή του Παγκόσμιου Ιστού ως «υπερ-εγκεφάλου», με τεράστια συνειρμική μνήμη (Heylighen & Bollen 1996: 917-8), μια εικόνα χαρακτηριστική της σύγχρονης τεχνοεπιστήμης. Η σχέση του διαδικτύου με τη μνήμη είναι, όμως, πιο πολύπλοκη σήμερα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως «εξωτερικός δίσκος των αναμνήσεών μας» (Wegner &Ward 2013). Το διαδίκτυο είναι το ίδιο μνήμη, ένας χώρος με δυνατότητα αναζήτησης, ένα μνημονικό σύστημα (Caygill 1999), η οποία διαφυλάσσεται και οφείλει να διαφυλαχθεί. 17 Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ως μνήμη δε επηρεάζει τόσο την ατομική όσο και τη συλλογική μνήμη (Sparrow, Liu & Wegner 2011, A. Assmann 2006). Οι μεταφορές που παραθέσαμε μας δίνουν μια εικόνα για την πολιτισμική μνήμη της μνήμης, για τον τρόπο δηλαδή με τον οποίο μεταδίδεται η εικόνα της μνήμης στους αιώνες. Στη συνέχεια, θα παρουσιάσουμε ορισμένα δίπολα σχετικά με τη μνήμη, τα οποία όπως έχει δείξει ο Ricoeur δεν είναι κατ' ανάγκη αντιθετικά και θα αποτελέσουν βάση για τη μελέτη μας, αρχής γενομένης από το δίπολο μνήμη-ανάμνηση, από τη διάκριση μεταξύ «της απλής παρουσίας της ενθύμησης και του ανακλητικού ενεργήματος» (Ricoeur 2013: 41), όπως τη συναντάμε ήδη στον Αριστοτέλη, στο Περί μνήμης και αναμνήσεως. 18 Πιο συγκεκριμένα, το κατά Ricoeur δίπολο «μνημόνευση / αναζήτηση» (2014: 52 κ.ε.) είναι σημαντικό στην πραγμάτευσή μας της μνήμης του μεταφραστή, σε επίπεδο γνωστικής λειτουργίας αλλά και συνειρμικής μνήμης, που ενισχύεται με τη χρήση τεχνητής μνήμης στην οποία αναφέρεται και πάλι ο Αριστοτέλης στο ίδιο κείμενο, αλλά και στα Τοπικά, στο Περί ενυπνίων και το Περί ψυχής (Yates 17 Βλ. Internet Memory Archive, ( ). 18 Μπορεί να διαβάσει κανείς το αρχαίο κείμενο, σε έκδοση ed. W. D. Ross (Oxford 1955), μαζί με τη μετάφραση του Π. Γρατσιάτου (Φέξης 1912) στον ιστότοπο: ( ). 25

26 2013: 57-8). Ο Αριστοτέλης, ο οποίος θεωρεί ότι η μνήμη ανήκει στο παρελθόν, χρησιμοποιεί για το ανακλητικό ενέργημα τον όρο «ανάμνησις», παραπέμποντας στον δάσκαλό του Πλάτωνα που θεμελιώνει το μοντέλο του για τη γνώση στην έννοια της ανάμνησης τα αισθητά αναφέρονται σε ιδανικές μορφές τις οποίες γνωρίζουμε προεμπειρικά και τις οποίες προσομοιώνουν (Φαίδων 75 b-d). Ο Αριστοτέλης, μάλιστα, ξεκινά την πραγμάτευσή του για τη μνήμη με τη διάκριση μεταξύ μνήμης και ανάμνησης και των ανθρώπινων τύπων που αυτές χαρακτηρίζουν: Περὶ μνήμης καὶ τοῦ μνημονεύειν λεκτέον τί ἐστι καὶ διὰ τίν αἰτίαν γίγνεται καὶ τίνι τῶν τῆς ψυχῆς μορίων συμβαίνει τοῦτο τὸ πάθος καὶ τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι οὐ γὰρ οἱ αὐτοί εἰσι μνημονικοὶ καὶ ἀναμνηστικοί ἀλλ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μνημονικώτεροι μὲν οἱ βραδεῖς ἀναμνηστικώτεροι δὲ οἱ ταχεῖς καὶ εὐμαθεῖς. Μία άλλη παρατήρηση όσον αφορά το Περί μνήμης και αναμνήσεως αφορά τη σύνδεση της μνήμης με τη χρονικότητα και τη συνείδησή της: ἔστι μὲν οὖν ἡ μνήμη οὔτε αἴσθησις οὔτε ὑπόληψις ἀλλὰ τούτων τινὸς ἕξις ἢ πάθος ὅταν γένηται χρόνος. τοῦ δὲ νῦν ἐν τῷ νῦν οὐκ ἔστι μνήμη καθάπερ εἴρηται [καὶ πρότερον] ἀλλὰ τοῦ μὲν παρόντος αἴσθησις τοῦ δὲ μέλλοντος ἐλπίς τοῦ δὲ γενομένου μνήμη διὸ μετὰ χρόνου πᾶσα μνήμη. ὥσθ ὅσα χρόνου αἰσθάνεται ταῦτα μόνα τῶν ζῴων μνημονεύει καὶ τούτῳ ᾧ αἰσθάνεται. Αυτή η σύνδεση της μνήμης με το παρελθόν αφενός και τη χρονικότητα και τη συνείδησή της αφετέρου θα συνεχίσει να βρίσκεται ως σήμερα στο επίκεντρο της συζήτησης. Όσο για το κέντρο της μνήμης, όπως και της συνείδησης του χρόνου, αλλά και των αισθημάτων και των παθών εν γένει, αυτό είναι η καρδιά, το στήθος, γεγονός που εξηγεί την προέλευση των εκφράσεων "από / εκ στήθους" / par coeur / by heart. Ως προς τη μνημοτεχνική τέλος, την τεχνική δηλαδή ενίσχυσης της μνήμης, στην οποία θα επανέλθουμε στα κεφάλαια για τη μνήμη 26

27 του μεταφραστή και για την τεχνητή μνήμη, ο Αριστοτέλης κάνει λόγο στο συγκεκριμένο κείμενο για την αξία των μνημονικών ασκήσεων: «αἱ δὲ μελέται τὴν μνήμην σῴζουσι τῷ ἐπαναμιμνήσκειν». Επανερχόμαστε στη διάκριση μεταξύ μνημόνευσης και αναζήτησης, για να σημειώσουμε το ζεύγος που προτείνει ο Bergson στο έργο του L énergie spirituelle, την «στιγμιαία» και την «κοπιώδη» ανάκληση, τον αυτοματισμό και την ανασύσταση, την οποία ο Αριστοτέλης συσχέτιζε με τον συλλογισμό (Ricœur ibid 56 κ.ε.). Η ανακλητική προσπάθεια ως αγώνας κατά της λήθης, μας παραπέμπει στον Benjamin και την αντίληψή του για τη μετάφραση ως επιβίωση του έργου, αλλά και στην έννοια της επιβίωσης όπως προτείνεται στη μελέτη της λογοτεχνίας ως πολιτισμικής μνήμης από την Erll (2011: 144 κ.ε.). Παράλληλα, μας ενδιαφέρει άλλο ένα δίπολο του Bergson το οποίο πραγματεύεται ο Ricoeur, η μνήμη-συνήθεια και η μνήμη-ενθύμηση (49 κ.ε.). Για τον Bergson η πρώτη μνήμη επαναλαμβάνει και η δεύτερη φαντάζεται, δίνοντας ως παράδειγμα της πρώτης την αποστήθιση ενός βιβλίου, την οποία συσχετίζει με τον αυτοματισμό της βάδισης, και της δεύτερης την ονειροπόληση. Ο Ricoeur μιλάει για διαφορά ανάμεσα στο «θυμάμαι πώς» και το «θυμάμαι ότι» (2013: 51). Στη μεταφραστική πρακτική, αμφότερες οι μνήμες είναι σημαντικές. Η μνήμη-συνήθεια επιτρέπει την «αυτόματη», τρόπον τινά, αναπαραγωγή του ξένου κειμένου, την ανάγνωση, την κατανόηση, την αναδιατύπωση, το γράψιμο του κειμένου. Η επίλυση μιας σειρά δυσκολιών μπορεί επίσης να εμπίπτει, όπως θα δούμε, στη μνήμη-συνήθεια, στον βαθμό που η διαδικασία τεκμηρίωσης έχει με κάποιο τρόπο, της εκπαίδευσης συμπεριλαμβανομένης, αυτοματοποιηθεί: λεξικά, βάσεις δεδομένων, ad hoc γνώση κ.λπ. Φυσικά, εδώ η μνήμη-συνήθεια αφορά περισσότερο τη μετάφραση ως διαδικασία. Η μνήμη-ενθύμηση επικαθορίζει 27

28 συνολικά τη μετάφραση με σημαντικές επιλογές υφολογικές και σημασιολογικές και συστημικές, που όμως λειτουργούν ως αναπαραστάσεις: εντοπισμός του ρεύματος, του είδους, της ιδιοπροσωπίας, του ύφους, επιλογή στρατηγικής και τεχνικών. Καθώς η συζήτηση σχετικά με την αναπαράσταση-εικόνα είναι επίσης κεντρική στη συζήτηση περί μνήμης και αφορά τη σχέση της μνήμης με τη φαντασία, μας ενδιαφέρει να σημειώσουμε στο σημείο αυτό την έννοια της τροποποίησης, όπως αδρά την περιγράφει, στη σχέση της με τον χρόνο, ο Husserl στο δίπολο «πρωτογενής ενθύμηση / συγκράτηση» έναντι «δευτερεύουσας ενθύμησης / αναπαραγωγής» Ricœur (ibid: 59-67). Ο Husserl δίνει το παράδειγμα ενός ήχου που ακούμε σε μια συγκεκριμένη παροντική στιγμή («το εκάστοτε παρόν») και συνεχίζει να αντηχεί, μετατρέποντας επαναλαμβανόμενα αυτό το εκάστοτε παρόν σε παρελθόν. Η τροποποίηση είναι του παρόντος και η συγκράτηση αφορά τον ήχο όσο ακόμη παραμένει ζωντανός. Έπειτα, ο ήχος μετατοπίζεται στα χαμηλότερα στρώματα της μνήμης και μπορεί μόνο να αναπαρασταθεί. Ο Ricœur επιλέγει και σχολιάζει ένα πολύ εύγλωττο απόσπασμα, το οποίο ταιριάζει και με την ανασκαφική οπτική του Benjamin: Ως αρχή είναι που το παρόν έχει νόημα και η διάρκεια αξίζει τροποποίηση: 'καθώς εμφανίζεται ακατάπαυστα ένα νέο παρόν, το παρόν μεταβάλλεται σε ένα παρελθόν και συνάμα όλη η συνέχεια παρέλευσης των παρελθόντων του προηγούμενου σημείου πέφτει 'προς τα κάτω' ομοιόμορφα στα βάθη του παρελθόντος'. (63). Η παροντική αυτή χρονική αφετηρία μας ενδιαφέρει όχι μόνο με αφορμή την ατομική συνείδηση του μεταφραστή, αλλά και τη συλλογική συνείδηση, η οποία αναπαριστά το παρελθόν εκκινώντας από ένα παρόν, έχοντας έντονο το στοιχείο της κατασκευής. Στη συλλογική μνήμη θα μας οδηγήσει το τελευταίο δίπολο «αυτοπάθεια-κοσμικότητα». Ο Ricoeur θέτει έτσι το ζήτημα του εν τω κόσμω Είναι του υποκειμένου που θυμάται, του αδιαμφισβήτητου πόλου της 28

29 εσωτερικότητας σε συνδυασμό με τον πόλο των εγκοσμίων (67 κ.ε.). Η τοποθέτηση αυτή, η οποία θα αναπτυχθεί περαιτέρω στην προβληματική της συλλογικής μνήμης και της σχέσης της με την ατομική, μας παραπέμπει στον κοινωνικό επικαθορισμό των υποκειμένων εν προκειμένω των μεταφραστών, έναν επικαθορισμό που μεταξύ άλλων μελετά η κοινωνιολογία της μετάφρασης, και βρίσκεται στο επίκεντρο της μεταφρασεολογικής έρευνας, αφού η σχέση ανάμεσα στον μεταφραστή και τη μετάφραση διερμηνεύει πολλές διχοτομήσεις της κλασικής μεταφρασεολογικής σκέψης. 19 Η αναφορά του Ricœur, στην περιγραφή του πόλου της αυτοπάθειας, στον εαυτό και στο κλασικό σύγγραμμα του Taylor Ο πηγές του εαυτού. Η γένεση της νεωτερικής ταυτότητας (2007), παραπέμπει στη μεγάλη περί ταυτότητας συζήτηση, από τον Πλάτωνα ως τον Derrida, με πολλούς σημαντικούς διανοητές ενδιαμέσως, όπως ο John Locke, οι οποίοι έθεσαν τη μνήμη στην καρδιά της συνείδησης του εαυτού, εφόσον η μνήμη διασφαλίζει την ενότητα της ταυτότητας, ατομικής και συλλογικής, στον χρόνο (Ricoeur ibid Assman 2011 Taylor 1992 Gergen 1991 Maclntyre 1984 Erikson 1994 Mead 1934 James 1911). 19 Βλ. σχετικά Rao,

30 1.2. Περί συλλογικής / κοινωνικής / πολιτισμικής μνήμης Συλλογική μνήμη είναι ότι μένει από το παρελθόν στη ζωντανή πραγματικότητα των ομάδων, ή το πώς αυτές οι ομάδες διαχειρίζονται το εν λόγω παρελθόν. Jacques Le Goff Στα τέλη του 19 ου αιώνα, ο προβληματισμός σχετικά με τη μνήμη ήταν, όπως είδαμε, πολύ έντονος. Είναι η εποχή όπου αφενός οι διάφορες επιστήμες αποσπώνται από το σώμα της μητέρας των επιστημών-φιλοσοφίας και αφετέρου μια βαθιά οικονομικο-πολιτική και κοινωνική κρίση ταλανίζει την Ευρώπη, αλλά και την ευρωπαϊκή συνείδηση, με τη θριαμβεύουσα επιστήμη να δίνει τον τόνο, από κοινού με τη ρομαντική αμφισβήτηση της προόδου. Πέραν των ιστορικοκοινωνικών ρήξεων και ασυνεχειών, που σημαδεύουν τη μετάβαση στον 20 ο αιώνα, είναι σημαντικό να σημειώσουμε και το πνευματικό περίγραμμα μέσα στο οποίο αναδύεται η συζήτηση για τη μνήμη στις ποικίλες διστάσεις της, με έμφαση στη συλλογική μνήμη: είναι ο θρίαμβος και μαζί η αμφισβήτηση του λογοκεντρισμού (Olick, Vinitzky-Serussi & Levy 2011:11). Ο θρίαμβος του νεωτερικού επιστημονικού λογοκεντρισμού δημιούργησε εργαλεία μελέτης της μνήμης και η αμφισβήτησή του συναρτάται προς τη λεγόμενη "κρίση της μνήμης" τη συγκεκριμένη περίοδο. Ο Ian Hacking διατείνεται έτσι ότι οι νέες επιστήμες της μνήμης εμφανίζονται στη συγκεκριμένη περίοδο ως επιστήμες υποκατάστατες της ψυχής, εμπειρικές επιστήμες, θετικές επιστήμες που θα παρέχουν νέα είδη γνώσης με στόχο τη θεραπεία, την επικουρία και τον έλεγχο εκείνης της πτυχής του ανθρώπινου όντος που έως τότε αντιστεκόταν στη θετικιστική επιστήμη (2011:407). Υπάρχει όμως άλλη μια σημαντική διάσταση στη θετικιστική αυτή στροφή, την οποία επισημαίνει ο Ricœur: η «σχολή του εσωτερικού βλέμματος» όπως 30

31 την ονομάζει από τον όρο inwardness του Taylor στις Πηγές του εαυτού, η οποία εκκινεί από τον ιερό Αυγουστίνο, θεωρεί τη μνήμη ατομική και ενική και συνδέεται άρρηκτα με τη συγκρότηση του ατομικισμού, βρίσκεται αντιμέτωπη με την αποδοχή της αντικειμενικότητας των κοινωνικών πλαισίων, από την οποία θα προκύψει η συλλογική μνήμη ως έννοια και θεωρία (156 κ.ε.) και όχι ως πρακτική, αφού, όπως έχουμε ήδη προαναφέρει, η έγνοια για τη μνήμη, τη διαφύλαξη και τη μετάδοσή της διατρέχει ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία. Η σημαντική διαφορά είναι η εννοιοποίηση του κοινωνικού επικαθορισμού των ψυχικών και ειδικότερα των μνημονικών φαινομένων, με τις πρωτοποριακές εργασίες του Halbwachs για τη συλλογική μνήμη, στα έργα του που έχουμε ήδη αναφέρει και του Warburg για την πολιτισμική μνήμη της Ευρώπης και την κοινωνική μνήμη, όπως ονομάζει την επανάκαμψη των πολιτιστικών συμβόλων και εικόνων στη διαχρονία, τα οποία ορίζουν, με την εκάστοτε χρήση τους, το πνεύμα της εποχής. Παρά το γεγονός ότι ο πρώτος συγκροτεί θεωρία και ο δεύτερος μάλλον κινείται στο επαγωγικό πεδίο της πρακτικής και του σχολιασμού της, η επιρροή τους όχι μόνο στη θεματολογία αλλά και στην ορολογία της δεύτερης φάσης των σπουδών μνήμης θα είναι, όπως εύκολα διαπιστώνει κανείς, πολύ σημαντική. Η κατά Halbwachs συλλογική μνήμη, ασχέτως των ερμηνειών που της έχουν δοθεί στη δεύτερη φάση των μνημονικών σπουδών, προϋποθέτει ότι η μνήμη επικαθορίζεται από τις ομάδες στις οποίες το άτομο συμμετέχει στην πορεία της ζωής του, αρχής γενομένης από την οικογένεια, τη θρησκευτική κοινότητα, την τάξη. Αυτά είναι τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης και η συλλογική μνήμη που αναπτύσσεται μέσα σ' αυτά δεν είναι μια ομαδική μνήμη, αλλά η μνήμη των ατόμων όπως καθορίζεται από τη συμμετοχή τους στις ομάδες. 31

32 Αυτή ακριβώς η αποδοχή της ατομικής μνήμης μέσα στη συλλογική είναι ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο στην αντίληψη του Halbwachs. Αφενός διατείνεται ότι «υπάρχουν συλλογική μνήμη και κοινωνικά πλαίσια της μνήμης, και ότι η ατομική μας σκέψη είναι ικανή να θυμηθεί στο βαθμό που παίρνει τη θέση της στα πλαίσια αυτά και συμμετέχει στη συλλογική μνήμη» (2013α: 26). Και αφετέρου ότι «κάθε ατομική μνήμη είναι μια οπτική για τη συλλογική μνήμη, ότι αυτή η οπτική αλλάζει ανάλογα με τη θέση που κατέχω και ότι η θέση, με τη σειρά της, αλλάζει ανάλογα με τις σχέσεις που διατηρώ με άλλες ομάδες» (2013: 73) Σε κάθε περίπτωση, η μνήμη λειτουργεί ως ανακατασκευή του παρελθόντος με βάση παροντικές στοχεύσεις. Ο ορισμός του της συλλογικής μνήμης δεν θα σταματήσει ποτέ, όπως υπογραμμίζει η Lavabre, «να ταλαντεύεται ανάμεσα σε μια αντίληψη που αποδίδει βαρύτητα στην ομάδα ως ομάδα και μια αντίληψη, αντιθέτως, η οποία αποδίδει βαρύτητα στα άτομα που αποτελούν την ομάδα και πραγματώνουν τη συλλογική μνήμη» (Lavabre 2000: 54). Γι αυτό και ο Bastide κάνει λόγο για τη μνήμη ως «τόπο συνάντησης» του ατόμου με την ομάδα (1970: 83, παρατ. από τη Lavabre ibid: 55). Στο πλαίσιο της γόνιμης ανάγνωσης του Halbwachs από τον Ricœur, αναφέρουμε ακόμη τον εμπλουτισμό των κοινωνικών πλαισίων, καθώς ορίζει τρία πρόσωπα απόδοσης της ενθύμησης, τον εαυτό, τις συλλογικότητες και τους οικείους (ibid: ). Αντίστοιχα, σημειώνουμε τη συνεισφορά του αμερικανού κοινωνιολόγου Olick στη διάκριση ανάμεσα στις δύο αυτές όψεις της κατά Halbwachs συλλογικής μνήμης, που ευνοούν είτε την ατομική είτε την κοινωνική διάσταση της μνήμης: εισηγείται για τις ατομικές μνήμες που συγκροτούν τη συλλογική μνήμη μιας ομάδας τον όρο collected 32

33 (συσσωματωμένη;) και κρατά τον όρο collective / συλλογική για την κοινωνική, θεσμική πτυχή της μνήμης (1999). Ή διαφορετικά, κατά τους Caldicott & Fuchs: Παρότι οι ατομικές μνήμες του παρελθόντος του / της έχουν ένα μοναδικό σημείο αναφοράς στον εαυτό ως «σύστημα εντοπισμού», αυτές οι μνήμες διαμορφώνονται πάντα σε σχέση με κάποια διαθέσιμα κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια. Όπως λοιπόν λέει ο Jeffret Prager, παρότι οι μνήμες είναι σωματοποιημένες / embodied σε ένα συγκεκριμένο άτομο, είναι την ίδια στιγμή και κοινωνικά ενσωματωμένες /embedded (2003: 12). Αντίθετα, η διάκριση μεταξύ επικοινωνιακής και πολιτισμικής μνήμης από τον Assmann, του οποίου το θεωρητικό μοντέλο είναι εξαιρετικά επιδραστικό, μας φαίνεται λιγότερο σαφής, τόσο ως προς τη διάκριση μεταξύ των δύο τύπων μνήμης όσο και μεταξύ πολιτισμικής μνήμης και παράδοσης (1995). Ο Assmann oνομάζει επικοινωνιακή την προφορικά, ως επί το πλείστον, παραδιδόμενη ζωντανή μνήμη των απλών ανθρώπων, σε χρονικό διάστημα που δεν ξεπερνά τα χρόνια, τις τρεις-τέσσερις δηλαδή γενιές. Αντίστοιχα, πολιτισμική είναι κατ' αυτόν η θεσμοθετημένη, τελετουργικά τιμώμενη μνήμη του απώτατου παρελθόντος και της παράδοσής του, άμεσα συνδεδεμένη, ως επί το πλείστον, με την πολιτική. Θα κρατήσουμε ωστόσο, όπως προαναφέραμε, από τον Assmann την έννοια του πολιτισμικού κειμένου, ως ευρύτατα οριζόμενου πολιτισμικού αντικειμένουφαινομένου, γραπτού ή προφορικού, που διαθέτει κανονιστική και διαμορφωτική ισχύ μπορεί να είναι από απόσπασμα συζήτησης ως βιβλίο, εικόνα, νομικό έγγραφο έως προκήρυξη και τελετουργικό. Το κύριο χαρακτηριστικό του είναι η δυνατότητα αποθήκευσης, ανάσυρσης και μετάδοσης πληροφορίας στο πλαίσιο της πολιτισμικής μνήμης (2006: 106). Η έννοια αυτή του πολιτισμικού κειμένου μας παραπέμπει στους τόπους μνήμης, όπως εν τη ευρύτατη εννοία του τόπου τους ορίζει και τους παραθέτει ο Nora ( ), ο οποίος επίσης άσκησε, όπως προαναφέραμε, μείζονα επίδραση στη δεύτερη φάση των μνημονικών 33

34 σπουδών. O Nora, ο οποίος κάνει λόγο για έλλειμμα μνήμης, ορίζει λοιπόν τον «τόπο μνήμης» σε αντιπαράθεση με τα ζωντανά «περιβάλλοντα μνήμης», επομένως εκτός συλλογικής μνήμης. Μπορεί δε ο τόπος αυτός να είναι ένα μνημείο, ένα αντικείμενο, ένας άνθρωπος, ένα αρχείο, ένα σύμβολο, ένα γεγονός, ένας θεσμός, τα πάντα, στον βαθμό που επενδύονται με αισθήματα και μνημονεύονται από τους ανθρώπους. Θα σταματήσουμε εδώ τη σύντομη αυτή επισκόπηση των βασικών εννοιών στις σπουδές μνήμης, θυμίζοντας για άλλη μια φορά ότι αναφερόμαστε, ως επί το πλείστον, σε εργαλεία και έννοιες που μας ενδιαφέρουν στο πλαίσιο της εργασίας μας. Σ αυτό το πλαίσιο, θεωρούμε ότι η μετάφραση συναρτάται τόσο προς την ατομική όσο και προς την κοινωνική μνήμη, οι οποίες επικαθορίζουν τα πρόσωπα, τις διαδικασίες και τα έργα στο πλαίσιό της. Θα κλείσουμε ωστόσο με τον ορισμό της πολιτισμικής μνήμης από την Erll, καθώς τη συνδέει με μια συγκεκριμένη έννοια του πολιτισμού, που απαντά στον γερμανόφωνο περισσότερο χώρο και καλύπτει διαφορετικές εννοιοποιήσεις της. Έτσι, σύμφωνα με την Erll, o ορισμός του πολιτισμού που επιλέγει σχετίζεται περισσότερο με τη γερμανική παράδοση του πολιτισμού και της κουλτούρας (Kulturwissenschaft) και την ανθρωπολογία, ως ιδιαίτερος τρόπος ζωής μέσα σε ένα προσίδιο δίκτυο σημασιών. Αυτή η σημασία του πολιτισμού μπορεί να θεωρηθεί ένα τρισδιάστατο πλαίσιο που περιλαμβάνει κοινωνικές (άτομα, κοινωνικές σχέσεις, θεσμοί), υλικές (αντικείμενα και μέσα) και νοητικές πτυχές (πολιτισμικά επικαθορισμένοι τρόποι σκέψης, νοοτροπίες), με αντίστοιχες κατηγορίες μνήμης (κοινωνική, υλική ή των μέσων, νοητική ή γνωσιακή) (2008: 4). 34

35 2. Η μετάφραση ως μνήμη του πεδίου 2.1 Μετάφραση και συλλογική / κοινωνική / πολιτισμική μνήμη Κλείνοντας τα πρακτικά ενός συνεδρίου για τη μεταφρασιμότητα, ο Iser αποφαίνεται ότι η μνήμη και η ετερότητα έχουν το εξής κοινό, περιλαμβάνουν και οι δύο «τη διάβαση ενός ορίου και τη εκ νέου συναρμογή πραγμάτων που διαχωρίστηκαν» (1996: 297). Και συνεχίζει: «Η μνήμη διασχίζει τα όρια ενός παρελθόντος η ετερότητα διασχίζει τα όρια ενός «εκτός».» (ibid: 298). Αυτή τη σχέση ανάμεσα στο εντός και το εκτός στην κουλτούρα, η οποία δεν είναι ενιαία, διερευνά και η έννοια της διαπολιτισμικότητας, με τη σημασία που της προσδίδει, ως transculturality, ο γερμανός φιλόσοφος Wolfgang Welsch. Ο Welsch ασκεί κριτική στην ομογενοποιητική αντίληψή της κουλτούρας, λαμβάνει υπόψη την εγγενή πολυπλοκότητα της πολιτισμικής διαμόρφωσης και των πολιτισμικών μορφωμάτων, στην οριζόντια και κάθετη διάστασή τους, όπως επίσης και τις σχέσεις μεταξύ των μορφωμάτων αυτών, που υπερβαίνουν την ενότητα μιας εθνικής κουλτούρας (Erll 2011a: 7-8). Συναντά έτσι υπό μία έννοια τον Iser, ο οποίος διατείνεται ότι «το παρελθόν και το παρόν, αλληλένδετα, αντικατοπτρίζουν το ένα το άλλο, φωτίζοντας έτσι τις ανάγκες ή τις ελλείψεις του καθενός. Εξίσου αλληλοσχετίζονται η κάθετη και η οριζόντια λειτουργία της παράδοσης.» (ibid. 301). 20 Αλλά επεκτείνει επίσης τον προβληματισμό του στις πολλαπλές υποκουλτούρες στη συγχρονία και την υβριδικότητα πολλών από αυτές. Η διαπολιτισμικότητα αυτή θέτει υπό αίρεση το ζήτημα της ενιαίας κουλτούρας, του ενιαίου πολιτισμού που υπηρετεί η θεσμική, πολιτισμική μνήμη. Αυτή την πολυπλοκότητα της κουλτούρας, η οποία περιλαμβάνει πολλές υποκουλτούρες και σε καμία περίπτωση δεν είναι ομοιογενής, ενιαία και 20 Για τη χρήση της έννοιας της παράδοσης ως συλλογικής μνήμης, βλ. επίσης Hobsbawm & Ranger, 1992[1983]: 2. 35

36 αδιαίρετη θα εξετάσουμε παρακάτω, μέσα από την αναφορά στα συλλογικά και πολιτισμικά κείμενα, τον κανόνα και το αρχείο. Το πλαίσιο της διερώτησής μας ορίζεται κατά πρώτον από την έννοια του «ίχνους», σε σχέση με διαμεσολάβηση της μετάφρασης. Κατά δεύτερον, από την εκτεταμένη φιλολογία έχει ήδη αναπτυχθεί σε σχέση με τη φύση της λογοτεχνίας ως ιδιαίτερης μορφής «πολιτισμικής μνήμης», αφού όπως επισημαίνει η Erll η λογοτεχνία έχει πολλά κοινά σημεία με τη μνήμη καθαυτή: πύκνωση, αφηγηματικότητα, κειμενικά είδη (2011: 144 κ.ε.). Και κατά τρίτον, από το γεγονός ότι η λογοτεχνική μετάφραση ως πολιτισμική μνήμη αφορά επίσης το ζήτημα των ευρύτερων διαπολιτισμικών σχέσεων και του κανόνα, στο πλαίσιο μιας κανονικοποίησης του Άλλου, της ετερότητας, η οποία προϋποθέτει κατά τον Lambert την ύπαρξη αντιθέσεων και κλίμακας αξιών σε μια κουλτούρα (1995: 160-1). Πέραν αυτού, όμως, όπως σωστά υπογραμμίζει ο Lambert και πάλι, η μετάφραση, η οποία ορίζεται ως διαφορετικότητα, άρα ως μειονότητα, βρίσκεται παντού, αλλά λόγω της «εκλεκτικής συλλογικής μνήμης» και άλλων παραμέτρων παραμένει αφανής (ibid). Η πάλη ενάντια στην αφάνεια του μεταφραστή αποτελεί έναν διαρκή στόχο των μεταφραστικών σπουδών Το μεταφραστικό ίχνος: ζητήματα ηθικής, πολιτικής, ιδεολογίας Σβήσε τα ίχνη! Bertolt Brecht Στο επίκεντρο της σύγχρονης έρευνας, η έννοια του ίχνους σημασιοδοτείται ποικιλοτρόπως, δίνοντας έναυσμα για ενδιαφέρουσες αναπτύξεις (Serres 2002). Το ίχνος ως σημείο / σημάδι, ο Ricœur το κατατάσσει σε τρεις διαφορετικές κατηγορίες: ίχνος γραπτό, πάθος στην ψυχή, σωματικό αποτύπωμα του 36

37 εγκεφάλου (2013: 33). Οι τρεις αυτές κατηγορίες ιχνών συσχετίζονται με τις διαφορετικές διαστάσεις της μνήμης και παραπέμπουν στις διαφορετικές επιστήμες που τις διακονούν, των γνωστικών επιστημών και των νευροεπιστημών συμπεριλαμβανομένων. Η συζήτηση για την έννοια του ίχνους όμως υπάρχει εδώ και πολλά χρόνια και έχει ενδιαφέρον ο ορισμός του από τον Benjamin, που συμφωνεί με τον Ricœur, ως παρουσία της απουσίας, σύμφωνα με την κλασική σημειολογική αντίληψη του σημείου αλλά και της ανάμνησης. Αντιπαραθέτει μάλιστα την έννοια του ίχνους στην άλλη κομβική γι αυτόν έννοια της αύρας: Ίχνος και αύρα. Το ίχνος εμφανίζει κάτι κοντινό μας, όσο μακριά κι αν βρίσκεται αυτό που το άφησε. Η αύρα εμφανίζει κάτι μακρινό από μας, όσο κοντινό κι αν είναι αυτό που επικαλείται. Με το ίχνος, κυριεύουμε το πράγμα με την αύρα, μας κυριεύει αυτή (Benjamin 2006: 464). Πέραν όμως των ορισμών αυτών, που αφορούν άμεσα την προβληματική μας, θα αναφερθούμε σε ορισμένες ακόμη εννοιοποιήσεις του ίχνους. Δύο από αυτές αναφέρει ο Serres και σχετίζονται επίσης με την έρευνά μας (ibid. 2-3). Πλάι στο ίχνος ως αποτύπωμα σε σχέση με τη φαντασία και τη μνήμη, κάνει λόγο για το ίχνος ως «ένδειξη», όπως ορίζεται στο μοντέλο του Ginzburg (1989), η οποία μάλιστα σχετίζεται στενά με την αστυνομική λογοτεχνία που επίσης διαχειρίζεται ίχνη από τα τέλη του 19 ου αιώνα ως τις μέρες μας, αλλά και με την ψυχανάλυση. Αναφέρεται επίσης στο ίχνος σύμφωνα με τον Derrida, ο οποίος θεωρεί ότι κάθε ίχνος είναι ίχνος ίχνους και ότι κανένα στοιχείο δεν είναι ποτέ πουθενά παρόν ούτε απλώς απόν, αλλά τα πάντα είναι ίχνη (1991: 74), θέτοντας το ζήτημα της ταυτότητας και της ετερότητας αλλά και στην έννοια της ίχνους με βάση την καταγωγική της σημασία, της θήρας, του κυνηγιού, που συνδέεται με την ένδειξη κατά τον Ginzburg αλλά και παραπέμπει στην αναζήτηση των 37

38 δρωσών δυνάμεων στη σύγχρονη μεταφρασεολογία και ειδικά στην κοινωνιολογική της πτυχή (Serres, ibid.). Προσθέτουμε ακόμη το ίχνος στην ψηφιακή πραγματικότητα, άμεσα συναρτώμενο με την ψηφιακή, τεχνητή μνήμη (Merzeau 2013), στην οποία θα αναφερθούμε στο σχετικό κεφάλαιο. Κλείνουμε την σύντομη αυτή περιήγηση στην έννοια του ίχνους με τον Jacob Burckhardt, ο οποίος διακρίνει τα κατάλοιπα των ιστορικών περιόδων του παρελθόντος σε «μηνύματα» και «ίχνη». Μηνύματα είναι τα κείμενα και τα μνημεία που απευθύνονται, εμπρόθετα, στο μέλλον ενώ ίχνη είναι τα κείμενα και τα μνημεία που δεν έχουν ανάλογες φιλοδοξίες. Σ αυτή τη διάκριση θα στηριχτεί η Assmann για τη δική της διάκριση μεταξύ κανόνα, της ενεργής πολιτισμικής μνήμης δηλαδή, και αρχείου, της παθητικής πολιτισμικής μνήμης, ή μνήμης αναφοράς, στην οποία θα αναφερθούμε στη συνέχεια (Assmann 2008: 98-99). Το πρώτο και σημαντικότερο «μνημονικό ίχνος» μιας μετάφρασης δεν είναι συχνά παρά το παρακείμενο, το περικείμενο καλύτερα (Genette 1981), ο ίδιος ο πρόλογος ή το επίμετρο του μεταφραστή, αυτός ο εμπειρικός λόγος κατά Berman, που παρουσιάζει και τεκμηριώνει. το παρακείμενο των μεταφραστών δεν κατέχει κεντρική θέση στις μεταφραστικές σπουδές, παρότι θεωρείται σημαντικό για την διαπολιτισμική επικοινωνία (Newmark 1983 και 1991) αλλά και για την ίδια την ανάδειξη του μεταφραστικού υποκειμένου (Venuti 1995). 21 Θα αναφέρουμε ορισμένους τύπους προλόγων-επιμέτρων και τη λειτουργία τους ως μνήμη των ξένων κειμένων αλλά και των μεταφρασμάτων με βάση αυτές τις δύο κατευθύνσεις, αλλά και τη γενικά αποδεκτή αντίληψη ότι το περικείμενο προσδίδει προστιθέμενη αξία στη μετάφραση σε όλα τα επίπεδα. 21 Για μια επισκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας, βλ. McRae 2012, η οποία ωστόσο αναφέρεται συνολικά στα περικειμενικά στοιχεία. Για τον πολιτισμό και τη μετάφραση του πολιτισμικού στοιχείου, βλ. Γραμμενίδης

39 Μια ενδεικτική εξέταση προλόγων μεταφράσεων δείχνει πάντως ότι κυριαρχεί η διάσταση της διαπολιτισμικής επικοινωνίας και η ανάδειξη του μεταφραστή και της μετάφρασης έρχεται σε δεύτερη μοίρα, τόσο στα κλασικά όσο και στα νεότερα έργα. Η έκταση ποικίλλει, το ίδιο και η έγνοια της τεκμηρίωσης, αλλά σε γενικές γραμμές οι περισσότεροι πρόλογοι, όταν γράφονται από τους μεταφραστές και δεν είναι μεταφράσεις ξένων δοκιμίωνμελετών-προλόγων, παρουσιάζουν το κείμενο, τη δημιουργία και την πρόσληψή του, τη θέση του στο έργο του / της συγγραφέως. Μια σύντομη αλλά περιεκτική παρουσίαση του έργου και του συγγραφέα κάνει η Οντέτ Βαρών-Βασάρ στον Καρφοχάφτη του Αλμπέρ Κοέν (1994: 7-18). Μια πολύ αναλυτική παρουσίαση του έργου Ανεμοδαρμένα ύψη, της πρόσληψής του στον αγγλόφωνο χώρο, της μετάφρασής του στην Ελλάδα και της υποδοχής του, με δισέλιδη βιβλιογραφία κάνει ο Άρης Μπερλής (1995: 7-53). Μια παρουσίαση του Δον Κιχώτη που αναφέρεται όμως και στα στοιχεία εκείνα που έχουν μεγάλη σημασία για τη μετάφραση, τους τρόπους της αφήγησης, τις αβλεψίες, τις αλλαγές του ύφους κάνει ο Ηλίας Ματθαίου (1994: 7-25). Καμία από τις τρεις εισαγωγές δεν αναφέρεται στη μεταφραστική διαδικασία, στο κλίμα μιας εποχής όπου στην Ελλάδα οι μεταφραστικές σπουδές αλλά και η μετάφραση ως αυτόνομη και σημαντική δραστηριότητα δεν βρίσκονταν ακόμη επαρκώς στο προσκήνιο. Η ίδια η επιλογή του μεταφραστή είναι ίχνος έξης, νόρμας και λογοτεχνικού συστήματος, όπως αποδεικνύει η παρακολούθηση του κλασικού Δον Κιχώτη ως την τελευταία αναμετάφρασή του από την Μελίνα Παναγιωτίδου, με το περικείμενό της (2010: 13-40). Το τελευταίο παράδειγμα αφορά έναν πρόλογο που δεν γράφεται από τον ίδιο τον μεταφραστή, ο οποίος έχει προ πολλού αποβιώσει, τον Γιώργο 39

40 Κοτζιούλα δηλαδή ( ). Ο Ηλίας Λάγιος, σε συνεργασία με τον Δημήτρη Κοσμόπουλο όπως σημειώνει στο εισαγωγικό του κείμενο, ο οποίος από σεμνότητα δεν το συνυπέγραψε, παρουσιάζουν την ανταπόκρισή τους στους Τρεις Σωματοφύλακες του Αλέξανδρου Δουμά στην εξαίρετη μετάφραση του Κοτζιούλα και την επίσης εξαίρεση έκδοση των εκδ. Παρουσία (1998). Δεν αναφέρονται καθόλου στη μετάφραση, πιστοποιώντας την αφάνεια του μεταφραστή, τη διαφάνεια της μετάφρασης. Αμέσως μετά το κείμενό τους όμως, το οποίο εμπεριέχει τη μετάφραση και τον μεταφραστή αναγκαστικά μέσω της ανάγνωσης του συγκεκριμένου, ακολουθεί ένα σύντομο αλλά περιεκτικό πορτρέτο του Κοτζιούλα από πλευράς εκδόσεων, μέσα σε πλαίσιο: ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ ΚΑΙ ΤΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ο Γιώργος Κοτζιούλας διέγραψε στα λογοτεχνικά πράγματα του καιρού του μια πορεία στολισμένη με ήθος πετεινού του ουρανού. Σπάνιας ευαισθησίας και λεπτότητας άνθρωπος και ποιητής με προσωπικό ιδίωμα, γλωσσική ιδιοφυΐα και γερές ρίζες στο έδαφος της λαϊκής εκφραστικής. Το άστρο του έλαμψε «καθώς το μάτι ανοιγοκλεί προτού δακρύσει». Οι τρεις τόμοι του ποιητικού του έργου αναμένουν την επιμελημένη έκδοσή τους. Όμως, πρωτότυπα δημιουργικές υπήρξαν και οι μεταφράσεις του. Φανερώσεις μιας ουσιαστικής και εποπτικής σχέσης με την ευρωπαϊκή λογοτεχνική πραγματικότητα συγκαιρινή του και παλαιότερη. Οι εκδόσεις «Παρουσία» ξεκινούν με την μετάφρασή του των τριών σωματοφυλάκων: ύψιστη πιστοποίηση της πολύχυμης γλωσσικής φλέβας του μεταφραστή. Θα ακολουθήσουν κι άλλες με προϋπόθεση (δεδομένη πιστεύουμε) τη δική σας στήριξη. 40

41 Ενδιαφέρει ιδιαίτερη η μνημόνευση της αξίας του μεταφραστή από τον εκδότη στην προκειμένη περίπτωση, αλλά και η λήθη της μετάφρασης στην πρόσληψη του κειμένου στον πρόλογο του Ηλία Λάγιου, σε απόλυτη συμφωνία με το πνεύμα της εποχής: «Αρχίζουμε να διαβάζουμε τον Δουμά: αυτό που διαβάζουμε είναι ίσως το υπόλειμμα αυτό που θυμόμαστε είναι το απολεσθέν» (1998: χ.σ.). Το μετάφρασμα ως ανάμνηση μιας εν απουσία παρουσίας. Οι πρόλογοι συνιστούν λοιπόν ίχνη της θέσης της μετάφρασης και του μεταφραστή, ακόμη και διαμέσου του λόγου άλλων, στο λογοτεχνικό σύστημα υποδοχής, αλλά και του εκδοτικού habitus, της έξης του εκδότη που συναρτάται προς την πολιτική του και σχετίζεται με το συμβολικό του κεφάλαιο, στο πλαίσιο πάντα μιας χρονικής περιόδου: υπάρχουν συγκεκριμένοι εκδότες, όπως λόγου οι εκδόσεις Άγρα στις οποίες αναφερθήκαμε, που προκρίνουν ένα πολύ αναλυτικό περικείμενο αντίστοιχα, υπάρχουν άλλες εκδόσεις που κάνουν αναφορά στη σημασία του μεταφραστή, όπως οι εκδόσεις Παρουσία. Ο χάρτης της εκδοτικής πρακτικής, σε συνάρτηση και με μεμονωμένες επιλογές, θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον. 22 Το περικείμενο αποτελεί λοιπόν αποτύπωμα πολλαπλής πολιτισμικής μνήμης, του ξένου κειμένου, της μετάφρασης, του εκδοτικού και λογοτεχνικού πεδίου και φυσικά του ίδιου του μεταφραστή αλλά και της μετάφρασης ως δραστηριότητας και των μεταφραστικών σπουδών. Αυτά τα στοιχεία θα είχαν μεγάλο ενδιαφέρον για την ανάπτυξη της μεταφραστικής συνείδησης στην Ελλάδα, ειδικά στη μεταπολίτευση, σε συνάρτηση δηλαδή με την ανάπτυξη διεθνώς και στην Ελλάδα των μεταφραστικών σπουδών Οι εκδόσεις της Εστίας είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα συνδυασμένης πρακτικής, αν σκεφτεί κανείς τον Proust και τη μετάφρασή του. 23 Στο παράρτημα 1, παρατίθεται ενδεικτικά η πολιτική του εκδοτικού οίκου Γκοβόστη, που καλύπτει το σύνολο ενός αιώνα, στο πλαίσιο μιας γενικότερης έρευνας που αφορά την έκδοση και της ξένης λογοτεχνίας. 41

42 Αν περάσουμε τώρα στον ρόλο του λογοτεχνικού κειμένου καθαυτό στη διαμόρφωση της συλλογικής, ή καλύτερα της κοινωνικής, μνήμης, είναι αξιοσημείωτο το παράδειγμα που παραθέτει η Rigney από τον Walter Scott: την επιβίωση του ονόματος της ηρωίδας στο τρίτομο The heart of Midlothian Τζίνι Ντηνς, σε μια σειρά από αντικείμενα: μεταξύ άλλων ονομάζονται πλοίο, πατάτα δημοφιλής στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία, φούξια τριαντάφυλλο, παμπ, ατμομηχανή (2004). 24 Θα αναφερθούμε λοιπόν καταρχάς αντίστοιχα σε ένα από τα πλέον ορατά «ίχνη» της μετάφρασης ως συλλογικής μνήμης, τη μετακένωση χαρακτήρων που εντάσσονται με τον πλέον οργανικό τρόπο, τον γλωσσικό, στην κουλτούρα υποδοχής, όπως ο Κουασιμόδος, που σημαίνει πλέον μετωνυμικά τον δύσμορφο άνθρωπο. 24 Η Wikipedia καταγράφει αυτή την πολλαπλότητα, ( ). Ενδιαφέρον έχει ωστόσο το γεγονός ότι αν εξετάσει κανείς το κάθε λήμμα χωριστά, την πατάτα λόγου χάρη, το τριαντάφυλλο ή το ατμόπλοιο, διαπιστώνει την περιορισμένη χρονικά και εντοπισμένη σχετικά κοντά στο μυθιστόρημα του Scot δημοφιλία του ονόματος, σε συμφωνία με τη συγχρονία στην οποία εντοπίζει τα συλλογικά κείμενα η Erll. 42

43 Εικόνα 1 Λεξικό Νεοελληνικής Κοινής, Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη. O Gavroche των Αθλίων που γίνεται γαυριάς και περνά επίσης στο νεοελληνικό λεξικό, δηλώνοντας το χαριτωμένο χαμίνι, παρουσιάζει ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Το γλωσσικό αποτύπωμα της επίδρασης του Hugo και της μετάφρασης της Παναγίας των Παρισίων και των Αθλίων απηχεί τη συνεισφορά της μετάφρασης στη συγκρότηση της συλλογικής, πολιτισμικής μνήμης, όπως άλλωστε και άλλα γλωσσικά «ίχνη», ειδικά από τους Αθλίους και πάλι του Hugo: ο Γιάννης Αγιάννης δηλώνει μετωνυμικά τον φτωχό στον οποίο εξαντλεί την αυστηρότητά του ο νόμος ο Μάριος και η Τιτίκα αποτελούν μερικό σύστοιχο του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας. και της οικουμενικής εμβέλειας της σαιξπηρικής μετάφρασης, ως συλλογικής, ευρωπαϊκής, αν όχι παγκόσμιας εν προκειμένω, μνήμης. Το όνομα της Τιτίκας δε, ωραία απόδοση του γαλλικού Cosette, έχει πολιτογραφηθεί πλέον στα ελληνικά, χωρίς βεβαίως κανείς να αποδίδει φόρο τιμής στον παθιασμένο 43

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Γραφεία: Κτήριο Αποστολίδη, Καλλιπόλεως και Ερεσού 1 T.K. 20537, 1678 Λευκωσία, Τηλ.: + 357 22893850, Τηλομ.: + 357 22 894491 Παρουσίαση 26 Ιανουαρίου 2014 2. ΣΚΟΠΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6 πρώτο δεύτερο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I ΓΑΛ 170 e-french ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής ΓΑΛ 104 Γραπτός λόγος II ΓΑΛ 111 Φωνητική ΓΑΛ 1 Από

Διαβάστε περισσότερα

Μαθαίνοντας μέσα από τη Συλλογική Μνήμη της Πόλης της Κέρκυρας, το σύστημα CLIO

Μαθαίνοντας μέσα από τη Συλλογική Μνήμη της Πόλης της Κέρκυρας, το σύστημα CLIO Μαθαίνοντας μέσα από τη Συλλογική Μνήμη της Πόλης της Κέρκυρας, το σύστημα CLIO Ελένη Χριστοπούλου Δημήτριος Ρίγγας Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Πληροφορικής Συλλογικές Μνήμες μιας Πόλης στο Χώρο και στο

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ Στο πλαίσιο της Πράξης «Ακαδημία Πλάτωνος - Η Πολιτεία και ο Πολίτης»,

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Η Βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ και η ψηφιοποίηση των συλλογών των έργων τέχνης και των αρχείων του Μουσείου

Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Η Βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ και η ψηφιοποίηση των συλλογών των έργων τέχνης και των αρχείων του Μουσείου Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης: Η Βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ και η ψηφιοποίηση των συλλογών των έργων τέχνης και των αρχείων του Μουσείου Φωτεινή Αραβανή Βιβλιοθήκη Αρχείο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 9 Η δομή της μνήμης Πέτρος Ρούσσος Μνήμη Σημασία της μνήμης Η περίπτωση του Η.Μ. (ή Henry Molaison) Μνήμη είναι το μέσο με το οποίο συγκρατούμε τις εμπειρίες του παρελθόντος

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία ελληνική τέχνη: τι είναι και σε τι χρησιμεύει;

Αρχαία ελληνική τέχνη: τι είναι και σε τι χρησιμεύει; ΕΘΝΙΚΟN ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟN ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟN ΑΘΗΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα: Ἱστορίης Ἐπίσκεψις Αρχαία ελληνική τέχνη: τι είναι και σε τι χρησιμεύει; Δημήτρης

Διαβάστε περισσότερα

138 Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Κρήτης (Ρέθυμνο)

138 Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Κρήτης (Ρέθυμνο) 138 Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Κρήτης (Ρέθυμνο) Σκοπός Το Τμήμα έχει σκοπό την ανάδειξη επιστημόνων ικανών να καλύψουν τις ανάγκες της εκπαίδευσης σε μαθήματα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής, Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΗ» ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Η σειρά σεμιναρίων με θέμα ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ διοργανώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγητής Λοΐζος Σοφός ΠΤΔΕ Πανεπιστήμιο Αιγαίου www.lsofos.com

Αν. Καθηγητής Λοΐζος Σοφός ΠΤΔΕ Πανεπιστήμιο Αιγαίου www.lsofos.com 1. Περιεχόμενα 2. Παιδαγωγική Επιστήμη (35 θέματα)... 4 1. Επιστημονικό αντικείμενο στο πεδίο των σπουδών Παιδαγωγικής Επιστήμης... 4 2. Σχέση Θεωρίας και Πράξης (6 προσεγγίσεις Duncker)... 4 3. Δυσχέρειες

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H E P I E X O M E N A Πρόλογος: Κώστας Σολδάτος........................... 9 1. ΘΑΝAΣΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ: Αρχαιογνωσία, αρχαιολατρία και αντιστάσεις στην ψυχανάλυση.. 13 2. ΠΈΤΡΟΣ ΧΑΡΤΟΚΌΛΛΗΣ: Η προέλευση και η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ Στο πλαίσιο της Πράξης «Ακαδημία Πλάτωνος - Η Πολιτεία και ο Πολίτης»,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του Περί του πολίτη Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Συγγραφέας : Hobbes Thomas Μεταφραστής : Βαβούρας Ηλίας ISBN: 9789604632732 Τιμή: 15,98 Σελίδες: 416 Διαστάσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια Eκπαίδευση» Άρθρο 1 Νέο Λύκειο 1. Από το σχολικό έτος 2013-2014 καθιερώνεται ο θεσμός του Νέου Λυκείου και αρχίζει σταδιακά η εφαρμογή του

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

Το μουσείο ζωντανεύει με ταξίδι σχολικό! Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ποδράσηη

Το μουσείο ζωντανεύει με ταξίδι σχολικό! Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ποδράσηη ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 5 ποδράσηη Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 Μουσείο Επιστημών και Τεχνολογίας Πανεπιστημίου Πατρών 2ο Δημοτικό Σχολείο Ακράτας Δημοτικό Μουσείο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ. Περιεχόμενο Τμήματος

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ. Περιεχόμενο Τμήματος ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ Γνωστικό περιεχόμενο Περιεχόμενο Τμήματος Το Τμήμα Δημοσίων Σχέσεων και Επικοινωνίας καταλαμβάνει σημαντική θέση στο χώρο των

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΙΘΟΥΣΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΜΜΥ ΙΑΚΑ ΠΤΠΕ ΠΤΔΕ ΠΤΕΑ

ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΙΘΟΥΣΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΜΜΥ ΙΑΚΑ ΠΤΠΕ ΠΤΔΕ ΠΤΕΑ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΙΘΟΥΣΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΜΜΥ 1 ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2015-2016 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Τελευταία ενημέρωση: 7/12/2015

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της Ιστοριογραφίας

Ιστορία της Ιστοριογραφίας Ιστορία της Ιστοριογραφίας Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 2) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πολυμέρης Βόγλης Παραδοσιακή ιστοριογραφία Εδραιώνεται τον 19 ο αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΦΟΡΜΑΓΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΦΟΡΜΑΓΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ, 5 CFU 1. prof. Paola Maria Minucci (6 ιδακτικές ώρες): 1 CFU Α ΜΕΡΟΣ, 0,5 CFU (In data da stabilire) ιδακτική της νεοελληνικής ποίησης 1: Ανάλυση του κειµένου Β ΜΕΡΟΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Γ φάση: Γιατί έτσι κι όχι αλλιώς;

Γ φάση: Γιατί έτσι κι όχι αλλιώς; Ζωγραφιά: Β. Χατζηβαρσάνης 2014, ΚΠΕ Ελευθερίου Κορδελιού & Βερτίσκου Γ φάση: Γιατί έτσι κι όχι αλλιώς; 95 Οδηγίες για τις δραστηριότητες της Γ φάσης Έχοντας συζητήσει για την κατάσταση της γειτονιάς μας

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Διαθεματικότητα -Ιδανικό της ολιστικής γνώσης -Διασυνδέσεις με νόημα μεταξύ γνωστικών περιοχών -Μελέτη σύνθετων ερωτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

Γενικής Υποδομής Υποχρεωτικό. Δεν υφίστανται προϋποθέσεις. Ελληνική

Γενικής Υποδομής Υποχρεωτικό. Δεν υφίστανται προϋποθέσεις. Ελληνική ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ Προπτυχιακό ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ GD0350 ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Κοινωνιολογία ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ σε περίπτωση που οι πιστωτικές

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ http://www.imibe.gr info@imibe.gr Άννα Παγοροπούλου Επικ. Καθηγήτρια Ψυχολογίας Φιλοσοφική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Η σημερινή

Διαβάστε περισσότερα

Τέλης Τύμπας (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Swedish Institute for Disability Research; tympas@phs.uoa.gr)

Τέλης Τύμπας (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Swedish Institute for Disability Research; tympas@phs.uoa.gr) Εισήγηση στην Ημερίδα Η Πολιτική για την Αναπηρία, Η Αναπηρία για την Πολιτική που συνδιοργάνωσε η ευρωβουλευτίνα του ΣΥΡΙΖΑ Κωνσταντίνα Κούνεβα, το Τμήμα ΑΜΕΑ του ΣΥΡΙΖΑ και το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός. Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές

Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός. Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές Emile Durkheim(1858-1917) Γεννήθηκε στη Γαλλία. Γιός Ραβίνου, παράλληλα με τις σπουδές του εντρύφησε στην εβραϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015 ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΘΗΝΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑΣ Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015 Αξιότιμες

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία

Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία Πολιτιστικές βιομηχανίες, ως όρος εισάγεται στις αρχές του εικοστού αιώνα, Αρχικά εμφανίστηκε από τους Μαξ Χορκ-χάιμερ και Τίοντορ Αντόρνο (Μax Horkheimer, Theodor

Διαβάστε περισσότερα

120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης

120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης 120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης Σκοπός Σκοπός αυτού του Τμήματος είναι η ανάδειξη επιστημόνων ικανών να καλύπτουν τις ανάγκες της εκπαίδευσης σε προσωπικό για την διδασκαλία των μαθημάτων της

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής Σε τι αναφέρεται το μάθημα ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία Σωτήρης Χτούρης,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ 1 Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Η ποιοτική έρευνα έχει επιχειρηθεί να ορισθεί με αρκετούς και διαφορετικούς τρόπους εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Ενότητα 2: Κατηγοριοποιήσεις Μάθησης & Μνήμης Κωνσταντίνος Παπαθεοδωρόπουλος Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Ανάλυση των γενικών αξόνων που

Διαβάστε περισσότερα

Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση

Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μαρία ημάση Μακρίνα Ζαφείρη Γρηγορία-Καρολίνα Κωνσταντινίδου Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Πλυτροπικότητα: η έννοια Ως πολυτροπικότητα, multimodality, ορίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης ΒΑΣΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ τέχνη επικοινωνία προσωπική ανάπτυξη κοινωνική συνοχή Ο πολιτισμός

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Η Έκπτωτη και η Άλλη Τόποι θηλυκότητας και σύγχρονη φωτογραφία

Η Έκπτωτη και η Άλλη Τόποι θηλυκότητας και σύγχρονη φωτογραφία Η Έκπτωτη και η Άλλη Τόποι θηλυκότητας και σύγχρονη φωτογραφία Της Χρυσής Τσιώτα Θα ξεκινήσω κάνοντας μια προσπάθεια να απαντήσω σε μερικά από τα ερωτήματα που θέτει η Συραγώ Τσιάρα στο κείμενό - αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 MACROWEB Προβλήματα Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 Παραδείγματα Προβλημάτων. Πως ορίζεται η έννοια πρόβλημα; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η κατανόηση ενός προβλήματος; Τι εννοούμε λέγοντας χώρο ενός προβλήματος;

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Περιγραφή του μαθήματος - στόχοι: Το μάθημα εξετάζει τις κοινωνικές, πολιτισμικές και ιστορικές διαστάσεις της ανάπτυξης του θεσμού του μουσείου και η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 15: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Τί κοινό έχουν; 2 Το παρόν στο παρελθόν 1 Raphael Samuel, Theatres of memory. Past and Present in contemporary

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ Δυσκολίες και προβλήματα που έχουν εντοπιστεί στα αρχικά στάδια (της προετοιμασίας και του σχεδιασμού) της ΔΕ στη ΘΕ ΕΚΠ 65 και προτάσεις για την αντιμετώπισή τους. Τα προβλήματα αφορούν κυρίως την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας. Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου

Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας. Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου Ηπόλη, όπως την αντιλαμβανόμαστε, είναι μια ιδέα του Διαφωτισμού Ο Ρομαντισμός την αμφισβήτησε Η Μετανεωτερικότητα την διαπραγματεύεται

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι, Θερμώς ευχαριστώ το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας για την

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Διδαγμένο κείμενο. Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12)

Διδαγμένο κείμενο. Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12) Διδαγμένο κείμενο Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12) Ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΠΨ (ισχύει για τους εισαχθέντες φοιτητές από το ακαδημαϊκό έτος 2010-2011)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΠΨ (ισχύει για τους εισαχθέντες φοιτητές από το ακαδημαϊκό έτος 2010-2011) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΠΨ (ισχύει για τους εισαχθέντες φοιτητές από το ακαδημαϊκό έτος 2010-2011) A. Διάρθρωση Προγράμματος Μαθματα Φιλοσοφίας: 7 ( υποχρεωτικά + 2 επιλεγόμενα) Μαθματα Παιδαγωγικς: 8 ( υποχρεωτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα