ΠΝΕΥΜΩΝ PNEUMON. ΑΘΗΝΑ. Cited in: SCOPUS Εmbase Copernicus Index Google Scholar doaj ISSN X. e-issn ATHENS

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΝΕΥΜΩΝ PNEUMON. www.pneumon.org ΑΘΗΝΑ. Cited in: SCOPUS Εmbase Copernicus Index Google Scholar doaj ISSN 1105-848X. e-issn 1791-4914 ATHENS"

Transcript

1 ΠΝΕΥΜΩΝ/PNEUMON ΤΟΜΟΣ/VOL. 25 ΤΕΥΧΟΣ/No 1 ΙΑΝΟΥΑρΙΟΣ/JANUARY - ΜΑΡΤΙΟΣ/MARCH 2012 ΠΛΗΡΩΜΕΝΟ ΤΕΛΟΣ Ταχ. Γραφείο ΚΕΜΠ Αθηνών Αριθμός Άδειας 4/2007 ôåχíïãñáììámed Λ. Μεσογείων Áãßá ÐáñáóêåõÞ AÖÌ: PNEUMON VOL. 25 No 1 JANUARY-MARCH 2012 ΠΝΕΥΜΩΝ ΤΟΜΟΣ 25 ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΑΝΟΥΑρΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2012 ΠΝΕΥΜΩΝ ΤΡΙΜΗΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ PNEUMON ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΡΟΓΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ GREEK BRONCHOLOGIC HELLENIC THORACIC SOCIETY SOCIETY QUARTERLY MEDICAL JOURNAL Cited in: SCOPUS Εmbase Copernicus Index Google Scholar doaj ΑΘΗΝΑ ATHENS ISSN X e-issn

2 ΠΝΕΥΜΩΝ ΤΡΙΜΗΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ PNEUMON ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΡΟΓΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΝΕΥΜΟNOΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ GREEK BRONCHOLOGIC HELLENIC THORACIC SOCIETY SOCIETY QUARTERLY MEDICAL JOURNAL ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÐÍÅÕÌÏÍÏËÏÃÉÊÇÓ ÅÔÁÉÑÅÉÁÓ ΕΠΙΣΗΜΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÂÑÏÃ ÏËÏÃÉÊÇÓ ÅÔÁÉÑÅÉÁÓ Ιδιοκτήτης: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΡΟΓΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ISSN X e-issn ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Περιοδικό ΠΝΕΥΜΩΝ Μεσογείων 152 Αθήνα Νοσοκομείο Νοσημάτων Θώρακος Αθηνών "Η Σωτηρία" Τηλ.: , FREE ONLINE ACCESS ΕΤΗΣΙΕΣ ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ Eσωτερικού Μέλη ΕΠΕ - ΕΒΕ Ειδικευόμενοι - Φοιτητές Εταιρείες - Οργανισμοί Βιβλιοθήκες Εξωτερικού Εκτύπωση: ΤΕΧΝΟΓΡΑΜΜΑ Λ. Μεσογείων 380, Αγία Παρασκευή Τηλ: , fax: Εκδότης: Μ. Στεφανάκης Διευθυντής Σύνταξης: Βοηθοί σύνταξης: Διεθνής Συντακτική Επιτροπή Philippe Astoul (France) Bruno Balbi (Italy ) Robert Baughman (USA) Semra Bilaceroglou (Turkey) Christopher Bolliger (South Africa) Philippe Camus (France) John Catravas (USA) Carlos Robalo Cordeiro (Portugal) Ulrich Costabel (Germany) Vincent Cotin (France) Claudio Donner (Italy) Elisabeth Fireman (Israel) Patricia Haslam (UK) Kazuhiro Ito (UK) Talmadge King (USA) Richard Light (USA) Fernando Martinez (USA) Dario Olivieri (Italy) Paco Panadero (Spain) Panos Pantelidis (UK) Martin Petrek (CZ) Vesna Petrovic (Serbia) Udaya Prakash (USA) Ganesh Raghu (USA) Steven Rennard (USA) Paola Rotoli (Italy) Om Sharma (USA) Cuneyt Tetikkurt (Τurkey) Theocharis Theocharides (USA) Argyris Theophilopoulos (USA) Athol Wells (UK) ΣυντακτικH ΕπιτροπH Δημοσθένης Μπούρος Κώστας Κωστίκας Στέλιος Λουκίδης Πέτρος Μπακάκος Ιωάννης Πνευματικός Γεώργιος Σταθόπουλος Joanna Floros PhD (USA) Μέλη Εθνικής Συντακτικής Επιτροπής Αντώνης Αντωνιάδης (Σέρρες) Νικόλαος Γαλάνης (Θεσ/νίκη) Δημήτριος Γεωργόπουλος (Ηράκλειο) Μίνα Γκάγκα (Αθήνα) Κώστας Γουργουλιάνης (Λάρισα) Γεώργιος Δημόπουλος (Αθήνα) Κώστας Ζαρογουλίδης (Θεσ/νίκη) Κωνσταντίνος Κατής (Αθήνα) Γεώργιος Κολιός (Αλεξανδρούπολη) Επαμεινώνδας Κοσμάς (Αθήνα) Αντωνία Κουτσούκου (Αθήνα) Σταύρος Κωνσταντινίδης (Αλεξανδρούπολη) Κώστας Κωνσταντίνου (Αθήνα) Σταύρος Κωνσταντόπουλος (Ιωάννινα) Κατερίνα Μαλαγάρη (Αθήνα) Αργύρης Μιχαλόπουλος (Αθήνα) Γεώργιος Μπαλτόπουλος (Αθήνα) Παναγιώτης Μπεχράκης (Αθήνα) Γεώργιος Νάκος (Ιωάννινα) Σπύρος Παπίρης (Αθήνα) Βλάσης Πολυχρονόπουλος (Αθήνα) Κώστας Πρίφτης (Αθήνα) Αντώνης Ρασιδάκης (Αθήνα) Νικόλαος Σιαφάκας (Ηράκλειο) Μιχάλης Τουμπής (Αθήνα) Γεώργιος Τσελέπης (Αθήνα) Μάριος Φρουδαράκης (Αλεξανδρούπολη)

3 ΠΝΕΥΜΩΝ ΤΡΙΜΗΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ PNEUMON ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΡΟΓΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΝΕΥΜΟNOΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ GREEK BRONCHOLOGIC HELLENIC THORACIC SOCIETY SOCIETY QUARTERLY MEDICAL JOURNAL THE HELLENIC THORACIC SOCIETY (HTS) OFFICIAL JOURNAL THE GREEK BRONCHOLOGIC SOCIETY (GBS) Owner: GREEK BRONCHOLOGIC SOCIETY ISSN X e-issn Address: PNEUMON Medical Journal Athens Chest Hospital (Sotiria) 152 Messogion Ave. Athens Greece Tel.: FREE ONLINE ACCESS Annual Subscriptions Inland Members of HTS and GBS Interns-Medical Students Medical Societies Medical Libraries Abroad Publisher: Technogramma 380 Messogion Ave., Athens - Greece Tel.: , Fax: Editor-in-Chief: Associate Editors: Demosthenes Bouros, MD, PhD, FCCP Kostas Kostikas, MD, FCCP Stelios Loukidis, MD, FCCP Petros Bakakos, MD International Board Philippe Astoul (France) Bruno Balbi (Italy ) Robert Baughman (USA) Semra Bilaceroglou (Turkey) Christopher Bolliger (South Africa) Philippe Camus (France) John Catravas (USA) Carlos Robalo Cordeiro (Portugal) Ulrich Costabel (Germany) Vincent Cotin (France) Claudio Donner (Italy) Elisabeth Fireman (Israel) Patricia Haslam (UK) Kazuhiro Ito (UK) Talmadge King (USA) Richard Light (USA) Fernando J. Martinez (USA) Dario Olivieri (Italy) Paco Panadero (Spain) Panos Pantelidis (UK) Martin Petrek (CZ) Vesna Petrovic (Serbia) Udaya Prakash (USA) Ganesh Raghu (USA) Steven Rennard (USA) Paola Rotoli (Italy) Om Sharma (USA) Cuneyt Tetikkurt (Τurkey) Theocharis Theocharides (USA) Argyris Theophilopoulos (USA) Athol Wells (UK) EDITORIAL BOARD Ioannis Pneumatikos, MD, FCCP Georgios Stathopoulos, MD Joanna Floros PhD (USA) National Board Antonis Antoniadis (Serres) George Baltopoulos (Athens) Panagiotis Behrakis (Athens) George Dimopoulos (Athens) Marios Froudarakis (Alexandroupolis) Mina Gaga (Athens) Nikolaos Galanis (Thessaloniki) Demetrios Georgopoulos (Heraklion) Kostas Gourgoulianis (Larisa) Konstantinos Katis (Athens) George Kolios (Alexandroupolis) Stauros Konstantinidis (Alexandroupolis) Kostas Konstantinou (Athens) Stavros Konstantopoulos (Ioannina) Epameinondas Kosmas (Athens) Antonia Koutsoukou (Athens) Katerina Malagari (Athens) Argyris Michalopoulos (Athens) George Nakos (Ioannina) Spyros Papiris (Athens) Vlasis Polychronopoulos (Athens) Kostas Priftis (Athens) Antonis Rassidakis (Athens) Nikolaos Siafakas (Heraklion) Michael Toumbis (Athens) George Tselepis (Athens) Kostas Zarogoulidis (Thessaloniki)

4 ΠΝΕΥΜΩΝ ΤΡΙΜΗΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΡΟΓΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΝΕΥΜΟNOΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ GREEK BRONCHOLOGIC HELLENIC THORACIC SOCIETY SOCIETY PNEUMON QUARTERLY MEDICAL JOURNAL Περιεχόμενα Άρθρο Σύνταξης Οι μεγάλες προσδοκίες από τους μικρούς αεραγωγούς Π. Μπακάκος, Σ. Λουκίδης, Κ. Κωστίκας...10 Ανασκόπηση Bρογχοσκοπική μείωση του πνευμονικού όγκου στο προχωρημένο εμφύσημα: Nεότερες μέθοδοι, ασφάλεια και αποτελεσματικότητα Φ. Εμμανουήλ, Ν. Κουφός, Ν. Κουλούρης, Μ. Αλχανάτης, Γ. Στρατάκος...21 Εικόνες στη Χειρουργική του Θώρακος Ιατρογενής αμφοτερόπλευρη εκχύμωση βλεφάρων Χ. Κωτούλας, Δ. Παπαδάκος, Ι. Παναγιώτου, Εικόνες στην Πνευμονολογία Όγκος Φάντασμα: Απεικόνιση Δερματικού Αιμαγγειώματος ως Πνευμονικού Όζου Ε. Χαϊνη, Δ. Χαϊνη, Ν. Χαϊνης Ειδικά Άρθρα για το Άσθμα Γενετικές και περιβαλλοντικές αλληλεπιδράσεις στις αποφρακτικές ασθένειες του πνεύμονα Α. Καρακατσάνη Γενετικές και περιβαλλοντικές αλληλεπιδράσεις στα νοσήματα του πνεύμονα Π. Μπακάκος, Α. Τραυλός, Ν. Κουφός Αλληλεπίδραση Γονιδίων - Περιβάλλοντος στο Άσθμα: Τι γνωρίζουμε σήμερα; Ε. Ζέρβας, J.W. Holloway, Β. Κεχαγιά Οξειδωτικού τύπου βλάβη στο DNA και Σωματικές Μεταλλάξεις στη Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια Ε.Γ. Τζωρτζάκη, Ε. Νεοφύτου, Ν.Μ. Σιαφάκας Γενετικές και περιβαλλοντικές επιδράσεις στο σύνδρομο αποφρακτικών απνοιών-υποπνοιών στον ύπνο Σ. Σχίζα, Ι. Μπουλουκάκη, Ν.Μ. Σιαφάκας ΠΝΕΥΜΩN Τόμος 25, Τεύχος 1 Ιανουάριος - Μάρτιος 2012

5 ΠΝΕΥΜΩΝ ΤΡΙΜΗΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΡΟΓΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΝΕΥΜΟNOΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ GREEK BRONCHOLOGIC HELLENIC THORACIC SOCIETY SOCIETY PNEUMON QUARTERLY MEDICAL JOURNAL Contents Editorial The great expectations of small airways P. Bakakos, S. Loukides, K. Kostikas...15 Review Bronchoscopic lung volume reduction in advanced pulmonary emphysema: the safety and efficacy of novel methods P. Emmanuil, N. Koufos, N. Koulouris, M. Alchanatis, G. Stratakos Images in Cardiothoracic Surgery Iatrogenic bilateral eyelid ecchymosis C. Kotoulas, D. Papadakos, I. Panagiotou,...51 Images in Pneumonology Phantom Tumour: Skin haemangioma presenting on chest X-ray as a pulmonary nodule E. Haini, D. Haini, N. Hainis...53 Severe Asthma Series Gene-environment interactions in obstructive pulmonary diseases A. Karakatsani Genetic and environmental interactions in lung diseases P. Bakakos, A. Travlos, N. Koufos Gene-Environment interactions in asthma: what we know today? E. Zervas, J.W. Holloway, V. Kehagia Oxidative DNA damage and somatic mutations in chronic obstructive pulmonary disease E.G. Tzortzaki, E. Neofytou, N.M. Siafakas Genetic and environmental influences in obstructive sleep apnoea hypopnoea syndrome S. Schiza, I. Bouloukaki, N.M. Siafakas PNEUMON Vol. 25, No 1 January - March 2012

6 Άρθρο Σύνταξης Οι μεγάλες προσδοκίες από τους μικρούς αεραγωγούς Πέτρος Μπακάκος, Στέλιος Λουκίδης, Κωνσταντίνος Κωστίκας «Μην αξιολογείς τίποτε όπως φαίνεται αναζήτησε πάντα αποδείξεις. Δεν υπάρχει καλύτερος κανόνας.» Charles Dickens, Μεγάλες Προσδοκίες Συντακτική Ομάδα Πνεύμων Αλληλογραφία: Πέτρος Μπακάκος Κόνωνος 11, Αθήνα Τηλ.: , Fax: Εισαγωγή Η παθοφυσιολογία του άσθματος παραδοσιακά αποδίδεται σε μια φλεγμονώδη διεργασία που επισυμβαίνει πρωταρχικά στους μεγάλους αεραγωγούς. 1 Επιπρόσθετα, πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι στο άσθμα εμπλέκονται και δομικές αλλαγές των αεραγωγών, όπως υπερτροφία και υπερπλασία λείων μυικών ινών, πάχυνση βασικής μεμβράνης, υπερέκκριση βλέννης και οίδημα του τοιχώματος των αεραγωγών και αυτές οι μεταβολές επίσης κυριαρχούν στους μεγάλους αεραγωγούς. 1 Μελέτες σε νεκροτομικό υλικό και κυρίως η βρογχοσκόπηση έχουν συμβάλλει τα μέγιστα στην αναγνώριση της συμμετοχής των μεγάλων αεραγωγών στην παθογένεια του άσθματος. 2,3 Η πιθανότητα η φλεγμονή ή/και η αναδιαμόρφωση των μικρών αεραγωγών να εμπλέκεται στην παθοφυσιολογία και τις κλινικές εκδηλώσεις του άσθματος έχει προσλάβει τελευταία ιδιαίτερο ενδιαφέρον. 4-6 Η νόσος των μικρών αεραγωγών στο άσθμα δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς λόγω δυσκολιών στη λήψη δειγμάτων από αυτούς αλλά και στην έλλειψη ειδικών φυσιολογικών παραμέτρων για την εκτίμηση τους. Στη δεκαετία του 1960 λύθηκε το ζήτημα των αντιστάσεων των αεραγωγών και επιτεύχθηκε η διάκριση μικρών και μεγάλων αεραγωγών. 7 Ως μικροί αεραγωγοί ορίζονται εκείνοι με εσωτερική διάμετρο <2mm που αντιστοιχούν στις γενιές του μοντέλου του Weibel για την αρχιτεκτονική του πνεύμονα. 8,9 Λόγω των πολλαπλών διακλαδώσεων του τραχειοβρογχικού δέντρου, ο συνολικός όγκος και η επιφάνεια των μικρών αεραγωγών είναι πολύ μεγαλύτερα από εκείνα των μεγάλων αεραγωγών. 8 Οι μικροί αεραγωγοί είναι οδοί χαμηλής αντίστασης που συνδράμουν κατά λιγότερο από 10% στις συνολικές αντιστάσεις του πνεύμονα Συνεπώς απαιτείται καταστροφή μεγάλου μέρους αυτών προτού εμφανιστούν συμπτώματα και προτού οι συμβατικές εξετάσεις του λειτουργικού ελέγχου των πνευμόνων γίνουν παθολογικές. Γι αυτό και οι μικροί αεραγωγοί έχουν περιγραφεί στη δεκαετία του 70 ως η «σιωπηλή ζώνη» των πνευμόνων. 10 Πιο πρόσφατα έχει δειχθεί ότι σε ασθενείς με ήπιο βρογχικό άσθμα και φυσιολογική σπιιρομέτρηση οι περιφερικές αντιστάσεις των αεραγωγών ήταν 7 φορές πιο υψηλές σε σύγκριση με υγιείς

7 ΠΝΕΥΜΩΝ Τεύχος 1ο, Τόμος 25ος, Ιανουάριος - Μάρτιος και οι μετρήσεις αυτές συσχετίζονταν με την απάντηση στη μεταχολίνη. 13 Παθολογοανατομικά δεδομένα Τα κύρια ερωτήματα που αφορούν τους μικρούς αεραγωγούς είναι (1) αν η φλεγμονή που χαρακτηρίζει τους μεγάλους αεραγωγούς είναι παρούσα και στους μικρούς (2) σε τι βαθμό υπάρχει στους μικρούς αεραγωγούς και (3) αν προκαλεί δομικές αλλαγές. Μελέτες σε χειρουργικά εξαιρεμένο πνευμονικό ιστό, σε νεκροτομικό υλικό και σε διαβρογχικές βιοψίες έχουν δείξει ότι φλεγμονώδεις και δομικές αλλαγές επισυμβαίνουν και στους μικρούς αεραγωγούς και το πνευμονικό παρέγχυμα ασθματικών ασθενών. 4,14-20 Η ιστολογική εξέταση νεκροτομικού υλικού από περιπτώσεις άσθματος έχει αναδείξει την παρουσία βυσμάτων βλέννης και σε μικρούς αεραγωγούς που στερούνται βλεννογονίων αδένων 21 ενώ παρατηρείται και επιθηλιακή καταστροφή. 22 Νεκροτομικό υλικό από θανατηφόρες και μη περιπτώσεις άσθματος έχει δείξει αυξημένους αριθμούς λεμφοκυττάρων και ηωσινοφίλων τόσο σε μεγάλους όσο και σε μικρούς αεραγωγούς σε ασθενείς με ήπιο και σοβαρό άσθμα συγκριτικά με υγιείς. 4,15 Επιπρόσθετα, αυξημένοι αριθμοί Τ λεμφοκυττάρων (CD3+), ολικών ηωσινοφίλων (θετική μείζονα κατιονική πρωτείνη) και ενεργοποιημένων ηωσινοφίλων (EG2 +) έχουν βρεθεί τόσο σε μικρούς όσο και σε μεγάλους αεραγωγούς ασθματικών σε υλικό που ελήφθη από ασθενείς που υποβλήθηκαν σε θωρακοτομή σε σύγκριση με μη ασθματικούς ασθενείς. 4 Μάλιστα, παρατηρήθηκε μεγαλύτερος αριθμός ενεργοποιημένων ηωσινοφίλων στους μικρούς σε σύγκριση με τους μεγάλους αεραγωγούς, υποδεικνύοντας μια εντονότερη φλεγμονώδη διεργασία στους περιφερικούς αεραγωγούς. 23 Αυξημένη έκφραση IL-4 and IL-5 mrna θετικών κυττάρων βρέθηκε στους μικρούς αεραγωγούς ασθενών με ήπιο-μέτριο άσθμα σε σύγκριση με υγιείς και είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η έκφραση του IL-5 mrna ήταν υψηλότερη στους μικρούς παρά στους μεγάλους αεραγωγούς. 19 Οι Haley και συν. έδειξαν ότι η πυκνότητα των φλεγμονωδών κυττάρων διέφερε στο εσωτερικό και εξωτερικό τοίχωμα των αεραγωγών. 24 Πιο ειδικά, βρέθηκε ότι η πλειονότητα των φλεγμονωδών κυττάρων όπως τα ηωσινόφιλα και τα CD45 + λευκοκύτταρα στους μικρούς αεραγωγούς των ασθματικών εντοπίζονταν στην περιοχή του εξωτερικού τοιχώματος (μεταξύ λείων μυών και κυψελιδικών συνδέσεων). 24 Αντίθετα, η πλειονότητα των ηωσινοφίλων στους μεγάλους αεραγωγούς των ασθματικών βρισκόταν στην περιοχή του εσωτερικού τοιχώματος (μεταξύ βασικής μεμβράνης και λείων μυών). 24 Οι συγγραφείς της μελέτης αυτής κατέδειξαν επίσης ότι οι διαφορές αυτές στην κατανομή των κυττάρων μεταξύ μικρών και μεγάλων αεραγωγών ήταν ειδικές για το άσθμα μιας και δεν παρατηρήθηκαν σε ασθενείς με κυστική ίνωση. 24 Σε ασθενείς με νυκτερινό άσθμα οι Kraft και συν. βρήκαν ότι υπάρχει σημαντική φλεγμονή στις κυψελίδες δείχνοντας ότι η κυψελιδική φλεγμονή είναι επίσης σημαντική στην παθογένεια του άσθματος. 17 Στη μελέτη αυτή ελήφθησαν ενδοβρογχικές από κεντρικούς αεραγωγούς καθώς και διαβρογχικές βιοψίες στους ασθματικούς στις 4.00 π.μ και 4.00 μ.μ. Οι ασθενείς με νυκτερινό άσθμα είχαν αυξημένο αριθμό ηωσινοφίλων στο παρέγχυμα στις 4.00 μ.μ σε σύγκριση με εκείνους που δεν είχαν νυκτερινό άσθμα. 17 Επιπρόσθετα, μεγαλύτερος αριθμός ηωσινοφίλων και μακροφάγων βρέθηκε στον κυψελιδικό ιστό στις 4.00 μ.μ σε σύγκριση με τις 4.00 π.μ στους ασθενείς με νυκτερινό άσθμα. 17 Το βρογχοκυψελιδικό έκπλυμα (BAL) έχει βοηθήσει στο χαρακτηρισμό των φλεγμονωδών αλλοιώσεων στους περιφερικούς αεραγωγούς. Ωστόσο, οι φλεγμονώδεις διεργασίες μπορεί να διαφέρουν από εκείνες που επισυμβαίνουν στο βρογχικό τοίχωμα και το BAL δεν παρέχει πληροφορίες για δομικές αλλαγές. Ενδοβρογχικές βιοψίες που ελήφθησαν από λοβαίους, τμηματικούς και υποτμηματικούς βρόγχους έχουν χρησιμοποιηθεί προς την ίδια κατεύθυνση για τη διασαφήνιση της παθοφυσιολογίας του άσθματος, αλλά καλύτερη μέθοδος για λήψη πληροφοριών από τους περιφερικούς αεραγωγούς και το πνευμονικό παρέγχυμα είναι οι διαβρογχικές βιοψίες (ΔΒΒ). 17,18,25 Σε μελέτη των Balzar και συν. οι μικροί αεραγωγοί που ελήφθησαν μέσω διαβρογχικών βιοψιών είχαν μεγαλύτερη πυκνότητα φλεγμονωδών κυττάρων σε σχέση με τους μέσου μεγέθους και τους μεγάλους αεραγωγούς. 25 Ωστόσο, περιορισμένος αριθμός μικρών αεραγωγών μπορεί να ληφθεί με ΔΒΒ, ενώ δεν πρέπει να παραβλέπεται και η πιθανότητα σοβαρών επιπλοκών όπως ο πνευμοθώρακας και η αιμορραγία. 26,27 Οι μυοινοβλάστες παρατηρούνται κυρίως σε μεγάλους αεραγωγούς και θεωρούνται υπεύθυνοι για την ινωτική διεργασία και την υποεπιθηλιακή εναπόθεση κολλαγόνου. Πιστεύεται πως υπάρχει ένας συνεχής πληθυσμός τέτοιων κυττάρων στους αεραγωγούς αλλά δεν είναι γνωστή η συμβολή τους στη διεργασία της αναδιαμόρφωσης των μικρών αεραγωγών. 22 Μεταβολές στην εξωκυττάρια ουσία, όπως η μειωμένη έκφραση ντεκορίνης στο τοίχωμα των αεραγωγών έχει περιγραφεί σε μικρούς αεραγωγούς

8 12 ΠΝΕΥΜΩΝ Τεύχος 1ο, Τόμος 25ος, Ιανουάριος - Μάρτιος 2012 ασθενών με θανατηφόρο άσθμα που πιθανά συμβάλει στην ίνωση μέσω ρύθμισης από τον TGF-β. 28 Ο επιφανειοδραστικός παράγοντας μπορεί επίσης να παίζει ρόλο στο θανατηφόρο άσθμα λόγω του γεγονότος ότι η απώλειά του προάγει τη σύγκλειση των μικρών αεραγωγών. Συμπερασματικά, η πλειονότητα των μελετών δείχνει ότι η κατανομή των φλεγμονωδών κυττάρων διαφέρει μεταξύ μικρών και μεγάλων αεραγωγών σε ότι αφορά τα λεμφοκύτταρα τα μακροφάγα τα ηωσινόφιλα και τα μαστοκύτταρα. Ωστόσο, θα πρέπει να συνυπολογίζονται σοβαροί περιορισμοί: το μέγεθος των κυττάρων σε σχέση με το πάχος της τομής, ο προσανατολισμός των τομών, η μη στοχευμένη λήψη του ιστοτεμαχιδίου και ο προσανατολισμός των κυττάρων εντός της τομής είναι σημαντικοί παράγοντες για τον ακριβή καθορισμό του αληθούς αριθμού των κυττάρων ανά όγκο ιστού. Επιπρόσθετα, η δομή των τοιχωμάτων των αεραγωγών σε σχέση με την ποσότητα συνδετικού ιστού, αγγείων και λείων μυών διαφέρει σημαντικά μεταξύ μεμβρανωδών και στηρικτικών αεραγωγών, και αυτό θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν συγκρίνουμε ευρήματα από δείγματα μικρών και μεγάλων αεραγωγών. Ακόμη, η σχετική συνδρομή της πνευμονικής και βρογχικής κυκλοφορίας στην αιμάτωση του τοιχώματος των αεραγωγών είναι διαφορετική για μικρούς και μεγάλους αεραγωγούς και έτσι η κινητοποίηση των φλεγμονωδών κυττάρων μπορεί να είναι πολύ διαφορετική και γι αυτό το λόγο. Τέλος, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι τα νεκροτομικά ευρήματα σε ασθενείς με θανατηφόρο άσθμα που πιθανώς αντανακλούν παροξύνσεις της νόσου δεν ισχύουν απαραίτητα και σε ασθενείς με χρόνιο σοβαρό άσθμα. Φυσιολογία των μικρών αεραγωγών Η αξιολογηση των μικρών αεραγωγών εξακολουθεί να είναι περίπλοκη και περιλαμβάνει τεχνικές όπως οι δοκιμασίες έκπλυσης αερίων, η εξαρτημένη από τη συχνότητα διατασιμότητα, η τεχνική της ταλαντωσιμετρίας (FOT) και πιο πρόσφατα απεικονιστικές τεχνικές Οι φυσιολογικές δοκιμασίες των μικρών αεραγωγών βασίζονται στην ανομοιγένεια του αερισμού και στη σύγκλειση των αεραγωγών. 11 Η πιο γνωστή φυσιολογική παράμετρος των μικρών αεραγωγών είναι η ροή σε μικρούς αναπνευστικούς όγκους (MEF 25%). Ωστόσο, η δοκιμασία αυτή είναι δύσκολο να πραγματοποιηθεί, εμφανίζει σημαντική διακύμανση και μπορεί να επηρεάζεται από μεταβολές στους μεγάλους αεραγωγούς και τους πνευμονικούς όγκους ΟΙ ροές σε χαμηλούς όγκους μπορεί να εκφράζουν τους μικρούς αεραγωγούς μόνο όταν η ελαστική δύναμη του πνεύμονα είναι φυσιολογική, δεν υπάρχει στένωση των μεγάλων αεραγωγών και δεν υπάρχει διαφορά στις αναπνοές της μέγιστης και υπομέγιστης εκπνευστικής προσπάθειας. Δεδομένα που προέρχονται από τη βάση δεδομένων του προγράμματος Έρευνας του Σοβαρού Άσθματος από το Ινστιτούτο Καρδιάς, Πνεύμονα και Αίματος, έδειξαν ότι η FEF 25-75% παρουσίαζε φτωχή συσχέτιση με άλλους δείκτες παγίδευσης του αέρα, όπως ο RV/TLC και η FVC, αμφισβητώντας την αξία της ως δείκτη απόφραξης των μικρών αεραγωγών. 38 Ο λόγος RV/TLC ίσως αποτελεί τον πιο σημαντικό δείκτη των μικρών αεραγωγών στην κλινική πράξη και σε μεγάλες πολυκεντρικές μελέτες γιατί είναι ευρέως αποδεκτός και πιο αναπαραγώγιμος συγκριτικά με την MEF25%. 39 Η μέτρηση του όγκου σύγκλεισης (CV) παρέχει μια πιο ευαίσθητη εκτίμηση και πιθανώς πιο πρώιμη αναγνώριση της δυσλειτουργίας των μικρών αεραγωγών, αλλά είναι πιο περίπλοκη και απαιτεί ειδικά ερευνητικά κέντρα. 40,41 Αν η καμπύλη της φάσης ΙΙΙ ή ο όγκος σύγκλεισης στη δοκιμασία έκπλυσης του αζώτου με μια αναπνοή αυξάνεται, τότε οι μικροί αεραγωγοί πιθανότατα έχουν προσβληθεί. 42 Επιπρόσθετα, ο όγκος σύγκλεισης συσχετίζεται ικανοποιητικά με τον RV/TLC, 43 αλλά η κλινική του εφαρμογή είναι περιορισμένη λόγω της μεγάλης διακύμανσης στον ίδιο ασθενή. 44 Η δοκιμασία έκπλυσης του αζώτου με πολλαπλές αναπνοές βασίζεται στην ανομοιογένεια του αερισμού στην περιοχή των μικρών αεραγωγών ενώ η FOT μετρά τη διατασιμότητα των αεραγωγών. 45 Και οι δύο τεχνικές έχουν χρησιμοποιηθεί στην εκτίμηση της λειτουργικότητας των μικρών αεραγωγών, αλλά η εφαρμογή τους προς το παρόν περιορίζεται για ερευνητικούς σκοπούς. Το εκπνεόμενο μονοξείδιο του αζώτου (NO) μπορεί να διακρίνει μεταξύ της βρογχικής και κυψελιδικής συμμετοχής με τη χρήση ενός μαθηματικού μοντέλου, 46 και η μέθοδος έχει καλή αναπαραγωγιμότητα. 47 Οι Van Veen και συν. έδειξαν ότι το κυψελιδικό ΝΟ σχετίζεται με την παγίδευση αέρα, όπως αυτή μετράται από το λόγο RV/TLC που είναι δείκτης πρώιμης σύγκλεισης των αεραγωγών. 48 Η σύγχρονη αξονική τομογραφία θώρακος υψηλής ευκρίνειας (HRCT) δεν επιτρέπει την άμεση επισκόπηση των αεραγωγών με διάμετρο μικρότερη από <2-2.5 mm. Η απεικόνιση των μικρών αεραγωγών στην HRCT, συνίσταται σε περιοχές υψηλής και χαμηλής έντασης του πνευμονικού παρεγχύματος ακτινολογικό πρότυπο που αποκαλείται μωσαϊκό που θεωρείται το αποτέλεσμα αντανακλαστικής αγγειοσύσπασης σε υποαεριζόμενες περιοχές του πνεύμονα. Αυτή η απεικόνιση ενισχύεται στο τέλος της εκπνοής λόγω της παγίδευσης αέρα, και

9 ΠΝΕΥΜΩΝ Τεύχος 1ο, Τόμος 25ος, Ιανουάριος - Μάρτιος διακρίνεται από την ετερογένεια που παρατηρείται σε εισπνευστικές τομές σε μωσαικά πρότυπα όπως αυτά της θρομβοεμβολικής ή άλλης αγγειακής νόσου. 49 Σε μελέτη που περιέλαβε ασθματικούς ασθενείς, όπου ελήφθησαν τομές υψηλής ευκρίνειας πριν και μετά τη δοκιμασία μεταχολίνης και οι οποίες επαναλήφθηκαν μετά από 4 εβδομάδες θεραπεία με μοντελουκάστη ή placebo, διαπιστώθηκε ευεργετική επίδραση της μοντελουκάστης στη βατότητα των μικρών αεραγωγών. 33 Η μελέτη αυτή επανέφερε στο προσκήνιο την άποψη ότι η συστηματική από του στόματος αντιφλεγμονώδης θεραπεία μπορεί να βελτιώσει τη λειτουργία των μικρών αεραγωγών. Εντούτοις, η μείωση στην παγίδευση του αέρα δεν συσχετιζόταν με τη βρογχική υεπραντιδραστικότητα και τους όγκους σύγκλεισης της δοκιμασίας έκπλυσης αζώτου με μια αναπνοή και καμία από τις φυσιολογικές παραμέτρους των μικρών αεραγωγών (FEF25-75, RV, RV/TLC, FRC, CV/ VC) δεν έδειξε σημαντικές μεταβολές συγκριτικά με την αρχική προ θεραπείας τιμή. 33 Η έκθεση στην ακτινοβολία παραμένει ένα σημαντικό πρόβλημα στην ευρύτερη εφαρμογή της HRCT. Εφόσον δεν αυξηθεί η διακριτική ευχέρεια χωρίς ταυτόχρονη αύξηση στην έκθεση στην ακτινοβολία, η προοπτική της άμεσης επισκόπησης των μικρών αεραγωγών με τη HRCT θα παραμένει περιορισμένη. Η μικρο-ct διέπεται από την ίδια αρχή με την CT αλλά χρησιμοποιεί μια μικροεστιακή πηγή ακτινοβολίας και επιτυγχάνει καλύτερη απεικόνιση των βρογχιολικών και κυψελιδικών δομών. 50,51 Παρά τη συνεχιζόμενη πρόοδο στις τεχνικές απεικονιστικής και λειτουργικής εκτίμησης του αναπνευστικού, δεν υπάρχει σήμερα διαθέσιμη δοκιμασία που να μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην κλινική πράξη για τη διάγνωση και παρακολούθηση της προσβολής των μικρών αεραγωγών. Το μέλλον στην αξιολόγηση των μικρών αεραγωγών είναι πιθανόν η εκτίμηση ενός μεγάλου αριθμού καλά χαρακτηρισμένων ασθενών με τη χρήση συνδυασμού πολλαπλών τεχνικών. Θεραπεία με στόχο τους μικρούς αεραγωγούς στο άσθμα Το κύριο ερώτημα είναι εάν οι υπάρχουσες διαθέσιμες αντιφλεγμονώδεις θεραπείες στοχεύουν τους μικρούς αεραγωγούς και εάν μια τέτοια στόχευση είναι σημαντική για τη βέλτιστη κλινική απάντηση. Μια από τις πιο σημαντικές τρέχουσες θεραπευτικές προκλήσεις είναι να αναπτυχθούν καλύτερες τεχνικές εισπνοής έτσι ώστε να βελτιωθεί η μεταφορά των αντιφλεγμονωδών παραγόντων σε απομακρυσμένους αεραγωγούς και στο πνευμονικό παρέγχυμα. Η θεραπευτική πρόκληση είναι να αναστραφεί η βλάβη ή να προληφθεί η πρόοδος της νόσου σε τέτοιο στάδιο που να μην είναι πλέον αναστρέψιμη. Λιγοστές μελέτες στα βρογχοδιασταλτικά έχουν επιχειρήσει να αξιολογήσουν αυτά τα ζητήματα, αφού για τα φάρμακα αυτά ο λειτουργικός έλεγχος της αναπνοής παρέχει μια ταχεία μέτρηση της απάντησης ενώ δεδομένα για την αντιφλεγμονώδη θεραπεία δεν είναι ευρέως διαθέσιμα, κυρίως λόγω δυσκολιών στον καθορισμό της κατάλληλης μέτρησης για εκτίμηση της απάντησης Μελέτες που εκτιμούν το βέλτιστο μέγεθος σωματιδίων δεν δίνουν ταυτόσημα αποτελέσματα. Σε μια μελέτη που περιέλαβε ασθενείς με χρόνιο σταθερό σοβαρό άσθμα, η σεσημασμένη με τεχνήτιο σαλβουταμόλη είχε παρόμοια εναπόθεση και παρόμοια βρογχοδιασταλτική δράση τόσο για σωματίδια διαμέτρου 1.4 όσο και 5.5μm. 52 Σε άλλη μελέτη, η νεφελοποιούμενη τερβουταλίνη με σωματίδια διαμέτρου 1.8μm ήταν ανώτερη τόσο από τα 4.6 όσο και από τα 10.3μm. 55 Τα χαρακτηριστικά του αερολύματος που δυνητικά επηρεάζουν την εναπόθεση στους αεραγωγούς περιλαμβάνουν το μέγεθος (διάμετρος), το σχήμα, το ηλεκτρικό φορτίο, τα υγροσκοπικά χαρακτηριστικά, την πυκνότητα και τη μάζα των δημιουργούμενων σωματιδίων Η χρήση από του στόματος φαρμάκων καθώς η συστηματική οδός είναι πιθανότερο να φθάνει την περιοχή των μικρών αεραγωγών μπορεί επίσης να ωφελεί ασθενείς με κυρίαρχη νόσο των μικρών αεραγωγών. 59 Για να ξεπεραστεί το εμπόδιο της περιορισμένης μεταφοράς φαρμάκου στους αεραγωγούς, θα πρέπει το μέσο μέγεθος των σωματιδίων του εισπνεόμενου φαρμάκου να είναι από 1.5-3μm ώστε να φθάνει τους μικρούς αεραγωγούς. Πρόσφατα έγιναν διαθέσιμα αερολύματα με μικρά σωματίδια, όπως η HFA-134a μπεκλομεθαζόνη και η σικλεσονίδη με σωματίδια περίπου στο 1 μm που φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη εναπόθεση στην περιφέρεια του πνεύμονα. 60 Μια πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι η θεραπεία με σικλεσονίδη για 5 εβδομάδες βελτίωσε το κυψελιδικό εκπνεόμενο ΝΟ, τη βρογχική υπεραντιδραστικότητα και τη σπιρομέτρηση αλλά όχι τον όγκο σύγκλεισης. 29 Σε άλλη μελέτη, η χρήση σκευάσματος μπεκλομεθαζόνης με μικρά σωματίδια οδήγησε σε βελτίωση των συμπτωμάτων και της αναπνευστικής λειτουργίας στη μισή δόση του ίδιου σκευάσματος κορτικοστεροειδούς χωρίς μικροσωματίδια. 61 Επιπλέον, η HFA-μπεκλομεθαζόνη ήταν καλύτερη από τη φλουτικαζόνη στη βελτίωση της σύγκλεισης των αεραγωγών, όπως αυτή μετράται με την δοκιμασία έκπλυσης του αζώτου με μια αναπνοή. 62 Άλλη μελέτη, έδειξε βελτίωση της ανομοιογένειας αερισμού σε 30 ασθενείς με άσθμα μετά από θεραπεία με HFA-μπεκλομεθαζόνη

10 14 ΠΝΕΥΜΩΝ Τεύχος 1ο, Τόμος 25ος, Ιανουάριος - Μάρτιος 2012 σε σύγκριση με την ίδια δόση βουδεσονίδης. 47 Σε μια πρόσφατη μελέτη διάρκειας 12 εβδομάδων, η θεραπεία με συνδυασμό HFA-μπεκλομεθαζόνης/φορμοτερόλης με μικροσωματίδια, προκάλεσε μια μικρή βελτίωση στην χωρητικότητα σύγκλεισης με τη δοκιμασία έκπλυσης του αζώτου με μια αναπνοή, δείχνοντας αποτελεσματικότητα των μικροσωματιδιακών συνδυασμών τόσο σε μικρούς όσο και σε μεγάλους αεραγωγούς. 63 Τέλος, σε μια άλλη μελέτη καθημερινής κλινικής πράξης ασθενείς που έλαβαν αυξανόμενη θεραπεία με μικροσωματιδιακή HFA-μπεκλομεθαζόνη είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να επιτύχουν έλεγχο του άσθματος σε σύγκριση με εκείνους που χορηγήθηκε CFC-μπεκλομεθαζόνη. 64 Χρησιμοποιώντας τομές υψηλής ευκρίνειας (HRCT) μια μελέτη έδειξε λιγότερη παγίδευση άερα με τα σωματίδια μικρής διαμέτρου σε σύγκριση με αυτά που είχαν μεγαλύτερη διάμετρο. 65 Εντούτοις, σε άλλη μελέτη δεν παρατηρήθηκε διαφορά στις τομές HRCT ανάμεσα στην HFA-μπεκλομεθαζόνη και σε ένα κορτικοστεροειδές σε ξηρά σκόνη. 66 Παρά τα αντιφατικά αποτελέσματα από διάφορες ερευνητικές ομάδες που χρησιμοποιούν διαφορετικές τεχνικές, είναι λογικό ότι συγκεκριμένοι φαινότυποι ασθματικών ασθενών θα ωφελούνται περισσότερο από τη θεραπεία με μικροσωματίδια, και ειδικότερα εκείνοι με εμφανή προσβολή των μικρών αεραγωγών. Συμπεράσματα Η τρέχουσα βιβλιογραφία αποδεικνύει ότι οι γνώσεις μας για τους μικρούς αεραγωγούς είναι ακόμα περιορισμένες. Πολλές από τις προαναφερθείσες μελέτες είναι υπό αυστηρή κριτική σχετικά με την επιλογή των ασθενών και τις τεχνικές που χρησιμοποιήθηκαν και υπάρχουν σοβαροί περιορισμοί στον τρόπο με τον οποίο παθολογοανατόμοι, φυσιολόγοι, ακτινολόγοι και μοριακοί βιολόγοι προσεγγίζουν τους μικρούς αεραγωγούς. Συνδυαστικές προσεγγίσεις όπως ο κυτταρικός φαινοτυπικός χαρακτηρισμός σε επίπεδο RNA, πρωτεομικές ή μεταβολομικές τεχνικές στη μελέτη του εκπνεόμενου αέρα, εξελιγμένες απεικονιστικές τεχνικές ή ακόμη και τροποποιημένες τεχνικές πνευμονικής λειτουργίας μπορεί να μας διαφωτίσουν στην εκτίμηση του ρόλου των μικρών αεραγωγών στο άσθμα. Από την άλλη μεριά, υπάρχει σήμερα αξιοσημείωτο πλήθος πληροφοριών ότι η φλεγμονή των μικρών αεραγωγών συμβάλλει στην κλινική έκφραση του άσθματος και ειδικά στο δύσκολο να θεραπευτεί και στο νυκτερινό άσθμα και ότι τα μικροσωματίδια βελτιώνουν τη φλεγμονή και γενικότερα τη λειτουργία των μικρών αεραγωγών. Είναι ακόμη άγνωστο αν όλοι οι ασθματικοί ασθενείς έχουν συμμετοχή των μικρών αεραγωγών ή απλά υπάρχει ένας φαινότυπος ασθματικού με συμμετοχή μικρών αεραγωγών. Όποια και αν είναι η απάντηση, οι μικροί αεραγωγοί παριστούν σήμερα την περιοχή των πνευμόνων με τις μεγαλύτερες προσδοκίες για μελλοντικές παρεμβάσεις. Η συνεχιζόμενη έρευνα θα δώσει την απάντηση υπέρ ή κατά αυτού του επιχειρήματος. BΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (Βλέπε αγγλικό κείμενο)

11 Editorial The great expectations of small airways Petros Bakakos, Stelios Loukides, Konstantinos Kostikas Editorial Board Pneumon Correspondence to: Petros Bakakos 11 Κononos Str., Αthens Τel.: , Fax: Take nothing on its looks; take everything on evidence. There s no better rule. Charles Dickens, Great Expectations INTRODUCTION The pathophysiology of asthma has traditionally been attributed to an inflammatory process occurring predominantly in the large airways. 1 Studies have clearly shown that asthma involves structural changes in the airways, including hypertrophy and hyperplasia of the smooth muscle, thickening of the basement membrane, mucus hypersecretion and oedema in the airway wall. 1 Autopsy studies and, to a greater extent, fiberoptic bronchoscopy have enabled scientists to identify the involvement of the large airways in the pathogenesis of asthma. 2,3 The possible involvement of small airways inflammation and/or remodelling in the pathophysiology and clinical manifestations of asthma has recently been re-emphasized. 4-6 Small airways disease has not been thoroughly investigated in asthma due to the difficulties of in vivo sampling and the lack of specificity of the physiological measurements for this site. It was not until the 1960s that the issue of airways resistance was highlighted and the distinction was drawn between the large and small airways. 7 Small airways are defined as airways of less than 2 mm internal diameter, without cartilage, that correspond to generations in Weibel s model of lung architecture. 8,9 Due to the extensive branching pattern of the tracheobronchial tree, the total volume and the surface area of the small airways are much greater than those of the large airways. 8 The small airways are considered traditionally to be pathways of little resistance, contributing less than 10% of the total airflow resistance in the lung Accordingly, extensive damage of small airways may occur before the appearance of any symptoms or the results of any of the conventional lung function tests become abnormal. For that reason, in the 1970s the small airways were described as the quiet zone of the lung. 10 More recently, it has been shown that in mild asthma with normal spirometric values, peripheral airway resistance may be increased up to 7-fold compared to that in control subjects, and these measurements are correlated with responsiveness to methacholine. 13

12 16 PNEUMON Number 1, Vol. 25, January - March 2012 Pathological evidence The main questions regarding the small airways in asthma are: 1) whether the inflammation that is characteristically present in the large airways is also present in the small airways; 2) what is the extent of this inflammation; and 3) whether this inflammation induces structural changes. Studies on surgically resected lung tissue, autopsy lung specimens and transbronchial biopsies (TBB) have indicated that inflammatory and structural changes do occur in the small airways and lung parenchyma of patients with asthma. 4,14-20 Histological examination of autopsy lung material from cases of asthma often demonstrates luminal changes of mucus plugging in small airways which are devoid of mucus-secreting glands, 21 and epithelial damage is also seen in these airways. 22 Autopsy studies have demonstrated increased numbers of lymphocytes and eosinophils uniformly distributed throughout the large and small airways in lung tissue from both fatal cases of asthma and subjects with mild and severe asthma who died of other causes, compared to control subjects with no history of asthma. 4,15 In addition, increases in T cells (CD3 + ), total eosinophils, major basic protein (MBP + ) and activated eosinophils (EG2 + ) were found in both small and large airways of resected lung specimens from patients with asthma who underwent thoracic surgery compared with specimens from asthmafree patients. 4 Greater numbers of activated eosinophils were seen in small than in large airways, indicating a more severe inflammatory process in the peripheral airways. 23 Increased numbers of interleukin-4 (IL-4) and IL-5 mrnapositive cells were found in the small airways of patients with mild-to-moderate asthma compared with control subjects, and the expression of IL-5 mrna was higher in the small than in the large airways. 19 Haley and co-workers demonstrated that the density of the inflammatory cells was different in the inner and outer walls of conducting airways 24 ; specifically, in asthma the majority of inflammatory cells, such as eosinophils and CD45 + leukocytes, in the small airways were located in the outer airway wall region (i.e., between the smooth muscle and the alveolar attachments) 24 ; while most of the eosinophils in the large airways were found in the inner airway wall region (i.e., between the basement membrane and the smooth muscle). 24 The authors were able to show that these differences in the distribution of cells between the large and small airways are diseasespecific, as they were not observed in cystic fibrosis (CF). 24 In patients with nocturnal asthma, Kraft and co-workers showed significant alveolar inflammation, which they suggested may also be important in the pathogenesis of asthma. 17 They evaluated proximal endobronchial biopsies and TBB in patients with asthma, at 4:00 a.m. and at 4:00 p.m. Patients with nocturnal asthma had increased numbers of eosinophils in the lung parenchyma at 4:00 a.m. compared with those without nocturnal asthma 17, and a greater number of eosinophils and macrophages in alveolar tissue at 4:00 a.m. than at 4:00 p.m. 17 Bronchoalveolar lavage (BAL) can help in the characterization of inflammatory events occurring in the peripheral airways, but BAL findings may be different from the changes in the airway wall, and BAL does not provide information on changes in airway structure. Endobronchial biopsies obtained from lobar, segmental and subsegmental bronchi have been used to elucidate the pathophysiology of asthma, but the most appropriate means of retrieving information about the structure of the peripheral airways and lung parenchyma is by TBB. 17,18,25 Balzar and co-workers sampled small airways by TBB and found a greater density of inflammatory cells in the small than in the medium or large airways. 25 Only a limited number of small airways can be obtained by TBB, however, 25 and the possible significant complications, including pneumothorax or significant bleeding, should always be considered. 26,27 Bronchial myofibroblasts are observed in the large airways and are thought to be responsible for the fibrotic process and the subepithelial collagen deposition. It appears that there is a continuous population of such cells throughout the airways, but their contribution to the formation and remodelling of the small conducting airways is not known. 22 Changes in the extracellular matrix, such as decreased decorin expression in the airway wall, have been described in the small airways of patients with fatal asthma, possibly contributing to fibrosis via TGF-β regulation. 28 Surfactant may also play a role in fatal asthma, because its loss may enhance small airways closure. In conclusion, the majority of histological studies have shown that the distribution of inflammatory cells between large and small airways differs for lymphocytes, macrophages, eosinophils and mast cells. However, certain limitations should always be considered; important factors for the accurate determination of the true number of cells within a volume of tissue include the size of cells relative to section thickness, the orientation of sections, the randomness of the tissue sample and the orientation of cells within the section. The relative amounts of connec-

13 PNEUMON Number 1, Vol. 25, January - March tive tissue, blood vessel and smooth muscle in the airway wall are very different in membranous and cartilaginous airways, and this should be considered when comparing findings from samples of small and large airways. In addition, the relative contribution of the bronchial and pulmonary circulations to airway wall perfusion are different in the large and small airways, which may affect the traffic of inflammatory cells in the two sites. Finally it should be pointed out that autopsy findings in patients with fatal asthma, which probably represents an acute exacerbation of the disease, cannot necessarily be extrapolated to patients with chronic severe asthma. Physiological evidence Assessment of the small airways continues to be complex, and includes a variety of techniques, such as gas washout tests, frequency dependence of compliance, forced oscillation technique (FOT) and, more recently, novel imaging techniques The physiological tests of the small airways are based on non-uniformity of ventilation and airway closure. 11 The best known physiological measurement of the small airways is flow rate at low lung volumes (MEF 25%), a test which is technically difficult to perform and which exhibits marked variability and may be affected by changes in the large airways and lung volumes Low flow rates during the last part of the volume may be considered to express the small airways only if the elastic recoil of the lung is normal, there is no narrowing of the large airways and there is no difference between breaths of maximal and submaximal expiratory effort. Data originating from the database of the Severe Asthma Research Program of the US National Heart Lung and Blood Institute showed that FEF 25-75% presented poor correlation with other markers of air trapping, such as RV/TLC and FVC, thus questioning the ability of this technique to detect small airways obstruction. 38 The RV/TLC ratio may represent the most interesting marker of small airways closure for use in clinical practice and large multicentre trials, because it is widely available and more reproducible than the MEF25%. 39 The measurement of closing volume (CV) offers more sensitive assessment and probably earlier identification of small airways dysfunction, but it is more complex and available only in research centres. 40,41 When the slope of phase III or the CV in the single breath nitrogen washout test is increased, the small airways are likely to be involved. 42 The CV correlates well with RV/TLC, 43 but its clinical application is limited due to its wide within-subject and inter-reader variability. 44 Multiple-breath nitrogen washout is based on ventilation heterogeneity in the intra-acinar airway zone and the peripheral conducting zone, 31 while FOT measures the distensibility of the airways. 45 Both techniques have been used in the evaluation of small airways function, but their use is currently limited to research purposes. The exhaled nitric oxide (NO) concentration may discriminate between the bronchial and the alveolar contribution, using a mathematical model, 46 and this method has shown good reproducibility. 47 Van Veen and co-workers have shown that alveolar NO is associated with air trapping, as measured by the RV/TLC ratio, which is a marker of premature airway closure. 48 As far as imaging techniques are concerned, currently available high resolution computed tomography (HRCT) scanning does not permit visualization of airways <2-2.5 mm in diameter. The HRCT appearance of small airways disease consists of patchy areas of high and low attenuation of the lung parenchyma called mosaic perfusion which is thought to be the consequence of reflex vasoconstriction in under-ventilated areas of the lung. This is accentuated in scans obtained at the end of expiration, consistent with air trapping, and may distinguish the heterogeneity seen on inspiratory CT scans from those mosaic patterns seen occasionally in thromboembolic or other vascular disease. 49 In a study of patients with asthma, HRCT scans were acquired before and after methacholine challenge testing, then repeated after a 4-week course of treatment with either montelukast or placebo, revealing a beneficial effect of montelukast on small airways patency. 33 This study raised the concept that oral anti-inflammatory medication might improve small airway function, but the reduction in gas trapping was not correlated with airway hyperresponsiveness (AHR) or CV measured by single-breath nitrogen washout. None of the physiological measures of small airways disease (FEF25-75, RV, RV/TLC, FRC, or CV/VC) showed significant changes from baseline after montelukast treatment. 33 A major problem in the wider application of HRCT is radiation exposure. Unless resolution can be greatly increased without concomitant increase in radiation exposure, direct visualization of the small airways with HRCT will remain limited. Micro-CT is similar in principle to CT but uses a micro-focused X-ray source and achieves a better resolution of bronchiolar and alveolar structures. 50,51 Despite continuing progress in imaging and functional assessment of the respiratory system, no single test is currently available for the diagnosis and monitoring of small

14 18 PNEUMON Number 1, Vol. 25, January - March 2012 airway disease in clinical practice. The future in assessment of the small airways is probably the evaluation of large numbers of patients with well-characterized asthma by the use of a combination of multiple techniques. Treatment targeting the small airways in asthma The main questions are whether the currently available anti-inflammatory asthma therapies target the small airways, and whether such targeting is important for the optimal clinical response. One of the most important current therapeutic challenges is to develop better inhalation technologies in order to improve the delivery of anti-inflammatory agents to the distal airways and lung parenchyma. The aim of treatment is to reverse the damage or to prevent its progression to a stage when it becomes irreversible. A few studies on bronchodilators have attempted to address these issues; for these drugs, lung function testing provides a rapid measure of response, but data on inhaled anti-inflammatory therapy are not widely available, mainly due to difficulties in determining the optimal measure of response Studies assessing the optimal particle size have provided conflicting results. In one study of patients with chronic stable severe asthma, technetium-labelled salbutamol produced a similar deposition pattern and similar bronchodilator effect for both 1.4 μm and 5.5μm particles. 52 In a study using nebulized terbutaline, the effect of a particle size of 1.8μm was superior to both 4.6 μm and 10.3μm. 55 Aerosol characteristics that may influence the effectiveness of airway deposition include the size (diameter), shape, electric charge, hygroscopic characteristics, density and mass of the particles being generated The use of appropriate oral agents may benefit patients with predominantly small airways disease, as the systemic route is more likely to reach the area of the small airways. 59 To overcome the limited drug delivery to the airways, the mean particle size of the inhaled drug should be in the range of μm, in order to reach peripheral airways. Small-particle aerosols, such as hydrofluoroalkane-134a (HFA) beclomethasone and ciclesonide, with particle sizes around 1μm, have recently become available, and such formulations have been shown to achieve greater deposition in lung periphery. 60 Treatment with inhaled ciclesonide for 5 weeks improved alveolar exhaled NO, AHR and spirometry results, but not CV. 29 The use of a small-particle beclomethasone formulation resulted in similar improvements in symptoms and lung function at half the delivered dose of standard formulations. 61 HFAbeclomethasone produced results superior to fluticasone in improvement in airway closure, measured by singlebreath nitrogen washout. 62 Improvement in ventilation inhomogeneity was demonstrated in 30 patients with asthma after treatment with inhaled HFA-beclomethasone, compared to the same dose of budesonide. 47 In a recent 12-week study, inhaled treatment with HFA-beclomethasone/formoterol extra-fine combination resulted in a trend towards improvement of single breath nitrogen washout closing capacity, providing evidence for efficacy of small particle combinations in both the large and small airways. 63 Finally, in a recent real-life study, patients who received step-up inhalation therapy with small-particle HFA-beclomethasone were more likely to achieve asthma control than those treated with CFC-beclomethasone. 64 Comparison between fine-particle HFA-beclomethasone and larger particle aerosol treatment demonstrated less regional gas trapping on HRCT with the fine-particle aerosol. 65 In another study, however, no difference was found on HRCT between patients treated with either HFA-beclomethasone or a dry-powder inhaled steroid. 66 Despite the discordant findings reported by different groups using various techniques, it is possible that patients with specific asthma phenotypes, especially those with evident small airways disease, may benefit more from treatment with extra-fine particle aerosols. Conclusions Review of the current literature confirms that our knowledge on the role of the small airways in asthma is still limited. Many of the studies described here have come under criticism regarding both the selection of patients and the sampling techniques, and there are certain limitations to the ways in which pathologists, physiologists, radiologists and molecular biologists approach study of the small airways. In the future, integrated approaches, including local cellular phenotyping at the RNA level, proteomic or metabolomic approaches in the study of exhaled air, sophisticated imaging modalities, or even modified pulmonary function techniques, may provide better evidence in the evaluation of the role of small airways in asthma. On the other hand, there is already a considerable amount of documentation to show that small airway inflammation contributes to the clinical expression of asthma, especially difficult to treat and nocturnal asthma,

15 PNEUMON Number 1, Vol. 25, January - March and also that small-particle aerosols may improve small airway function and inflammation. It is still not known whether all subjects with asthma have small airways involvement or if a small airways phenotype exists. Whatever the case, the small airways currently represent the area of the lungs which gives rise to great expectations for future improvements. Ongoing research can be expected to provide the answers. REFERENCES 1. Curschmann H. Exudative bronchiolitis and its relationship with asthma nervosa [in German]. Dtsch Arch Klin Med 1882: Bentley AM, Meng Q, Robinson DS, Hamid Q, Kay AB, Durham SR. Increases in activated T lymphocytes, eosinophils, and cytokine mrna expression for interleukin-5 and granulocyte/ macrophage colony-stimulating factor in bronchial biopsies after allergen inhalation challenge in atopic asthmatics. Am J Respir Cell Mol Biol 1993;8: Djukanovic R, Wilson JW, Lai CK, Holgate ST, Howarth PH. The safety aspects of fiberoptic bronchoscopy, bronchoalveolar lavage, and endobronchial biopsy in asthma. Am Rev Respir Dis 1991;143: Hamid Q, Song Y, Kotsimbos TC, et al. Inflammation of small airways in asthma. J Allergy Clin Immunol 1997;100: Martin RJ. Therapeutic significance of distal airway inflammation in asthma. J Allergy Clin Immunol 2002;109:S Shaw RJ, Djukanovic R, Tashkin DP, Millar AB, du Bois RM, Orr PA. The role of small airways in lung disease. Respir Med 2002;96: Evans DJ, Green M. Small airways: a time to revisit? Thorax 1998;53: Weibel ER. Principles and methods for the morphometric study of the lung and other organs. Lab Invest 1963;12: Ranga V, Kleinerman J. Structure and function of small airways in health and disease. Arch Pathol Lab Med 1978;102: Macklem PT, Mead J. Resistance of central and peripheral airways measured by a retrograde catheter. J Appl Physiol 1967;22: Brown R, Woolcock AJ, Vincent NJ, Macklem PT. Physiological effects of experimental airway obstruction with beads. J Appl Physiol 1969;27: Hogg JC, Macklem PT, Thurlbeck WM. Site and nature of airway obstruction in chronic obstructive lung disease. N Engl J Med 1968;278: Wagner EM, Liu MC, Weinmann GG, Permutt S, Bleecker ER. Peripheral lung resistance in normal and asthmatic subjects. Am Rev Respir Dis 1990;141: Carroll N, Carello S, Cooke C, James A. Airway structure and inflammatory cells in fatal attacks of asthma. Eur Respir J 1996;9: Carroll N, Cooke C, James A. The distribution of eosinophils and lymphocytes in the large and small airways of asthmatics. Eur Respir J 1997;10: Christodoulopoulos P, Leung DY, Elliott MW, et al. Increased number of glucocorticoid receptor-beta-expressing cells in the airways in fatal asthma. J Allergy Clin Immunol 2000;106: Kraft M, Djukanovic R, Wilson S, Holgate ST, Martin RJ. Alveolar tissue inflammation in asthma. Am J Respir Crit Care Med 1996;154: Kraft M, Martin RJ, Wilson S, Djukanovic R, Holgate ST. Lymphocyte and eosinophil influx into alveolar tissue in nocturnal asthma. Am J Respir Crit Care Med 1999;159: Minshall EM, Hogg JC, Hamid QA. Cytokine mrna expression in asthma is not restricted to the large airways. J Allergy Clin Immunol 1998;101: Rovina N, Baraldo S, Saetta M. Severe asthma: inflammation. Pneumon 2011; 24: Saetta M, Di Stefano A, Rosina C, Thiene G, Fabbri LM. Quantitative structural analysis of peripheral airways and arteries in sudden fatal asthma. Am Rev Respir Dis 1991;143: Roche WR. Inflammatory and structural changes in the small airways in bronchial asthma. Am J Respir Crit Care Med 1998;157:S Hamid QA. Peripheral inflammation is more important than central inflammation. Respir Med 1997;91 Suppl A: Haley KJ, Sunday ME, Wiggs BR, et al. Inflammatory cell distribution within and along asthmatic airways. Am J Respir Crit Care Med 1998;158: Balzar S, Wenzel SE, Chu HW. Transbronchial biopsy as a tool to evaluate small airways in asthma. Eur Respir J 2002;20: Bolliger CT, Mathur PN, Beamis JF, et al. ERS/ATS statement on interventional pulmonology. European Respiratory Society/ American Thoracic Society. Eur Respir J 2002;19: Hernandez Blasco L, Sanchez Hernandez IM, Villena Garrido V, de Miguel Poch E, Nunez Delgado M, Alfaro Abreu J. Safety of the transbronchial biopsy in outpatients. Chest 1991;99: de Medeiros Matsushita M, da Silva LF, dos Santos MA, et al. Airway proteoglycans are differentially altered in fatal asthma. J Pathol 2005;207: Cohen J, Douma WR, ten Hacken NH, Vonk JM, Oudkerk M, Postma DS. Ciclesonide improves measures of small airway involvement in asthma. Eur Respir J 2008;31: in t Veen JC, Beekman AJ, Bel EH, Sterk PJ. Recurrent exacerbations in severe asthma are associated with enhanced airway closure during stable episodes. Am J Respir Crit Care Med 2000;161: Downie SR, Salome CM, Verbanck S, Thompson B, Berend N, King GG. Ventilation heterogeneity is a major determinant of airway hyperresponsiveness in asthma, independent of airway inflammation. Thorax 2007;62: Tgavalekos NT, Musch G, Harris RS, et al. Relationship between airway narrowing, patchy ventilation and lung mechanics in asthmatics. Eur Respir J 2007;29: Zeidler MR, Kleerup EC, Goldin JG, et al. Montelukast improves regional air-trapping due to small airways obstruction in asthma. Eur Respir J 2006;27: Kaminsky DA, Irvin CG, Lundblad LK, et al. Heterogeneity of

16 20 PNEUMON Number 1, Vol. 25, January - March 2012 bronchoconstriction does not distinguish mild asthmatic subjects from healthy controls when supine. J Appl Physiol 2008;104: Sherter CB, Connolly JJ, Schilder DP. The significance of volumeadjusting the maximal midexpiratory flow in assessing the response to a bronchodilator drug. Chest 1978;73: Macklem PT. Obstruction in small airways--a challenge to medicine. Am J Med 1972;52: Solomon DA. Are small airways tests helpful in the detection of early airflow obstruction? Chest 1978;74: Sorkness RL, Bleecker ER, Busse WW, et al. Lung function in adults with stable but severe asthma: air trapping and incomplete reversal of obstruction with bronchodilation. J Appl Physiol 2008;104: Burgel PR. The role of small airways in obstructive airway diseases. Eur Respir Rev 2011;20: Gelb AF, Zamel N. Simplified diagnosis of small-airway obstruction. N Engl J Med 1973;288: Woolcock AJ, Vincent NJ, Macklem PT. Frequency dependence of compliance as a test for obstruction in the small airways. J Clin Invest 1969;48: Stanescu D, Teculescu D, Pacuraru R. Reproducibility and normal values of the single breath nitrogen test. Scand J Respir Dis 1968;49: McFadden ER, Jr., Kiker R, Holmes B, DeGroot WJ. Small airway disease. An assessment of the tests of peripheral airway function. Am J Med 1974;57: McFadden ER, Jr., holmes B, Kiker R. Variability of closing volume measurements in normal man. Am Rev Respir Dis 1975;111: Brown NJ, Salome CM, Berend N, Thorpe CW, King GG. Airway distensibility in adults with asthma and healthy adults, measured by forced oscillation technique. Am J Respir Crit Care Med 2007;176: Tsoukias NM, George SC. A two-compartment model of pulmonary nitric oxide exchange dynamics. J Appl Physiol 1998;85: Verbanck S, Schuermans D, Paiva M, Vincken W. The functional benefit of anti-inflammatory aerosols in the lung periphery. J Allergy Clin Immunol 2006;118: van Veen IH, Sterk PJ, Schot R, Gauw SA, Rabe KF, Bel EH. Alveolar nitric oxide versus measures of peripheral airway dysfunction in severe asthma. Eur Respir J 2006;27: Desai SR, Hansell DM. Small airways disease: expiratory computed tomography comes of age. Clin Radiol 1997;52: Watz H, Breithecker A, Rau WS, Kriete A. Micro-CT of the human lung: imaging of alveoli and virtual endoscopy of an alveolar duct in a normal lung and in a lung with centrilobular emphysema--initial observations. Radiology 2005;236: Donough JE, Yuan R, Suzuki M, et al. Small-airway obstruction and emphysema in Chronic Obstructive Pulmonary Disease. New England Journal of Medicine 2011;365: Mitchell DM, Solomon MA, Tolfree SE, Short M, Spiro SG. Effect of particle size of bronchodilator aerosols on lung distribution and pulmonary function in patients with chronic asthma. Thorax 1987;42: Zainudin BM, Biddiscombe M, Tolfree SE, Short M, Spiro SG. Comparison of bronchodilator responses and deposition patterns of salbutamol inhaled from a pressurised metered dose inhaler, as a dry powder, and as a nebulised solution. Thorax 1990;45: Zainudin BM, Tolfree SE, Short M, Spiro SG. Influence of breathing pattern on lung deposition and bronchodilator response to nebulised salbutamol in patients with stable asthma. Thorax 1988;43: Clay MM, Pavia D, Clarke SW. Effect of aerosol particle size on bronchodilatation with nebulised terbutaline in asthmatic subjects. Thorax 1986;41: Ariyananda PL, Agnew JE, Clarke SW. Aerosol delivery systems for bronchial asthma. Postgrad Med J 1996;72: Ferron GA. Aerosol properties and lung deposition. Eur Respir J 1994;7: Vincent JH, Johnston AM, Jones AD, Bolton RE, Addison J. Kinetics of deposition and clearance of inhaled mineral dusts during chronic exposure. Br J Ind Med 1985;42: Evans DJ, Taylor DA, Zetterstrom O, Chung KF, O Connor BJ, Barnes PJ. A comparison of low-dose inhaled budesonide plus theophylline and high-dose inhaled budesonide for moderate asthma. N Engl J Med 1997;337: Newman S, Salmon A, Nave R, Drollmann A. High lung deposition of 99mTc-labeled ciclesonide administered via HFA-MDI to patients with asthma. Respir Med 2006;100: Vanden Burgt JA, Busse WW, Martin RJ, Szefler SJ, Donnell D. Efficacy and safety overview of a new inhaled corticosteroid, QVAR (hydrofluoroalkane-beclomethasone extrafine inhalation aerosol), in asthma. J Allergy Clin Immunol 2000;106: Thongngarm T, Silkoff PE, Kossack WS, Nelson HS. Hydrofluoroalkane-134A beclomethasone or chlorofluorocarbon fluticasone: effect on small airways in poorly controlled asthma. J Asthma 2005;42: Scichilone N, Battaglia S, Sorino C, et al. Effects of extra-fine inhaled beclomethasone/formoterol on both large and small airways in asthma. Allergy 2010;65: Barnes N, Price D, Colice G, et al. Asthma control with extrafineparticle hydrofluoroalkane-beclometasone vs. large-particle chlorofluorocarbon-beclometasone: a real-world observational study. Clin Exp Allergy Goldin JG, Tashkin DP, Kleerup EC, et al. Comparative effects of hydrofluoroalkane and chlorofluorocarbon beclomethasone dipropionate inhalation on small airways: assessment with functional helical thin-section computed tomography. J Allergy Clin Immunol 1999;104:S Tunon-de-Lara JM, Laurent F, Giraud V, et al. Air trapping in mild and moderate asthma: effect of inhaled corticosteroids. J Allergy Clin Immunol 2007;119:

17 Ανασκόπηση Bρογχοσκοπική μείωση του πνευμονικού όγκου στο προχωρημένο εμφύσημα: Nεότερες μέθοδοι, ασφάλεια και αποτελεσματικότητα Φίλιππος Εμμανουήλ, Νίκος Κουφός, Νίκος Κουλούρης, Μάνος Αλχανάτης, Γρηγόρης Στρατάκος Α Πνευμονολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Ν.Ν.Θ.Α. «Σωτηρία» Λέξεις- Κλειδιά: - Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια - Εμφύσημα - Bρογχοσκοπική μείωση πνευμονικού όγκου - Ενδοβρογχικές βαλβίδες - Μέθοδοι κυψελιδικής Πλήρωσης - Ενδοβρογχικά ελάσματα - Παράκαμψη αεραγωγών - Θεραπευτική Βρογχοσκόπηση - Επεμβατική Πνευμονολογία Αλληλογραφία: Γρ. Στρατάκος Α Πανεπιστημιακή Πνευμονολογική Κλινική ΝΝΘΑ «Σωτηρία» Λεωφ. Μεσογείων 152 Αθήνα Τηλ: Περiληψη. Μεγάλες πολυκεντρικές μελέτες έχουν δείξει την αποτελεσματικότητα της χειρουργικής μείωσης πνευμονικού όγκου (LVRS) στη βελτίωση των λειτουργικών παραμέτρων και της ικανότητας για άσκηση σε επιλεγμένες ομάδες ασθενών με σοβαρό πνευμονικό εμφύσημα ιδίως των άνω λοβών. Στο μεταξύ, μια σειρά από βρογχοσκοπικές τεχνικές μείωσης του πνευμονικού όγκου αναπτύχθηκαν με σκοπό τη μείωση του περιεγχειρητικού κινδύνου και κόστους: Παράκαμψη των αεραγωγών με δημιουργία οπών υπό υπερηχογραφική καθοδήγηση, βρογχοσκοπική μείωση πνευμονικoύ όγκου με μονόδρομες ενδοβρογχικές βαλβίδες, συρμάτινα ελάσματα, χρήση ατμού καθώς και «βιολογική» μείωση όγκου μέσω κυψελιδικής πλήρωσης με βιοπολυμερές υλικό. Οι μέθοδοι αυτές είναι ασφαλέστερες, δεν εμφανίζουν σοβαρές επιπλοκές, και απαιτούν πολύ λιγότερες υποδομές και επεμβατική εμπειρία. Η παράκαμψη των αεραγωγών συνδέεται με σημαντική βελτίωση όλων των εξεταζομένων παραμέτρων που όμως δεν έχει διάρκεια και πολύ σύντομα εκμηδενίζεται. Οι μονόδρομες βαλβίδες και οι μεθόδοι κυψελιδικής πλήρωσης αντίθετα παρουσιάζουν ουσιώδη και διαρκή βελτίωση των παραμέτρων αντοχής στην άσκηση και της ποιότητας ζωής. Η μέθοδος κυψελιδικής πλήρωσης συγκεντρώνει επιπλέον πλεονεκτήματα (βελτίωση λειτουργικών (σπιρομετρικών) τιμών, βελτίωση παραμέτρων ποιότητας ζωής, δυνατότητας για άσκηση, και δύσπνοιας τόσο σε επιλεγμένους ασθενείς με ετερογενές εμφύσημα των άνω λοβών όσο και σε ασθενείς με ομοιογενές εμφύσημα για τους οποίους οι υπόλοιπες τεχνικές βρογχοσκοπικές ή χειρουργικές δεν ενδείκνυνται. Μειονέκτημά της αποτελεί η μη αναστρεψιμότητα της παραγόμενης μείωσης όγκου, στο πρότυπο της χειρουργικής μεθόδου. Η χρήση των ελασμάτων και του ατμού απαιτεί ακόμη μεγάλο αριθμό ερευνητικών μελετών πριν μπορέσουν να αξιολογηθούν τα αποτελέσματά τους. Προς το παρόν, τα ερευνητικά δεδομένα αποτελεσματικότητας δεν κρίνονται οριστικά επαρκή για την έκδοση επίσημων θεραπευτικών συστάσεων από τις ρυθμιστικές αρχές.

18 22 ΠΝΕΥΜΩΝ Τεύχος 1ο, Τόμος 25ος, Ιανουάριος - Μάρτιος 2012 Το ζήτημα της αναλογίας κόστους/οφέλους παραμένει επίσης υπό αξιολόγηση. Νέες εκτενέστερες πολυκεντρικές μελέτες βρίσκονται σε εξέλιξη για την περαιτέρω αποσαφήνιση του βέλτιστου κλινικού φαινοτύπου και την τεκμηρίωση αυτής της νέας ανατρεπτικής προσέγγισης στο βαρύ πνευμονικό εμφύσημα. Πνεύμων 2012, 25(1): Εισαγωγή Η βρογχοσκοπική μείωση του πνευμονικού όγκου αποτελεί την ενδοσκοπική μη χειρουργική προσέγγιση στο πρόβλημα της μείωσης πνευμονικού όγκου στο προχωρημένο εμφύσημα. Η μείωση του συνολικού όγκου των υπερδιατεταμένων πνευμόνων δημιουργεί ζωτικό χώρο στη θωρακική κοιλότητα για τον υπόλοιπο πνεύμονα να εκπτυχθεί, μειώνει την υπερδιάταση όπως εκφράζεται από το λόγο RV/TLC, αποκαθιστά τις μηχανικές ιδιότητες του αναπνευστικού συστήματος και θεωρητικά βελτιώνει τη δύσπνοια και την αντοχή του ασθενούς στην άσκηση 1. Αυτή η προσέγγιση προτάθηκε αρχικά από τον Otto Brantigan το και ορίστηκε σαφώς από τους Fessler και Permut το Σποραδικές μελέτες τη δεκαετία του 1990 επιβεβαίωσαν την αποτελεσματικότητα της μεθόδου στη βελτίωση των λειτουργικών παραμέτρων καθώς και της ικανότητας άσκησης σε επιλεγμένες ομάδες ασθενών με εμφύσημα 3-5. Τα ευρήματα των μελετών αυτών κατοχυρώθηκαν από τη μεγάλη πολυκεντρική τυχαιοποιημένη μελέτη National Emphysema Treatment Trial (NETT) Η ΝΕΤΤ συμπεριέλαβε 1218 ασθενείς με εμφύσημα και συνέκρινε την επιβίωση και τη δυνατότητα άσκησης μετά από τη χορήγηση βέλτιστης συντηρητικής αγωγής (πλήρη φαρμακευτική αγωγή και φυσική αποκατάσταση) με την προσθήκη ή μη χειρουργικής μείωσης πνευμονικού όγκου (Lung Volume Reduction Surgery LVRS) 8. Στην πορεία της μελέτης (ενδιάμεση ανάλυση), οι ερευνητές συνέστησαν τη διακοπή της ένταξης ασθενών με ομοιογενές εμφύσημα, σοβαρή αποφρακτική συνδρομή (FEV1 20% της προβλεπομένης) και/ή διάχυση <20% καθώς στην υποομάδα αυτή διαπιστώθηκε υψηλή μετεγχειρητική θνητότητα 30 ημερών (16%) και μικρό όφελος από τη LVRS 7 (Ομάδα υψηλού κινδύνου). Σε ασθενείς με εμφύσημα καθ υπεροχήν στους άνω λοβούς και χαμηλή ικανότητα για άσκηση μετά από παρακολούθηση δύο ετών, η ομάδα του LVRS παρουσίαζε βελτίωση της ικανότητας για άσκηση (αύξηση κατά >10 Joule), βελτίωση της ποιότητας ζωής εκφραζόμενη από τη μείωση της βαθμολογίας στο Saint George Respiratory Questionnaire (SGRQ) κατά 8 βαθμούς και βελτίωση της επιβίωσης σε σχέση με τους ασθενείς που έλαβαν μόνο βέλτιστη συντηρητική θεραπεία 6 (Βέλτιστη ανταπόκριση). Οι ασθενείς με χαρακτηριστικά εκτός των δύο αυτών κατηγοριών εμφάνιζαν ενδιάμεσα αποτελέσματα κυρίως με βελτίωση στην άσκηση, το λειτουργικό έλεγχο, τη δύσπνοια και την ποιότητα ζωής αλλά χωρίς διαφορά στην επιβίωση έναντι της ομάδας ελέγχου 11. Η μετεγχειρητική θνητότητα η οποία μετρήθηκε σε περίοδο 90 ημερών ήταν 7,9% στην ομάδα του LVRS έναντι 1,3% στην ομάδα ελέγχου. Επίσης, η ομάδα του LVRS παρουσίασε σημαντική μετεγχειρητική νοσηρότητα σε 59% των ασθενών με κυριότερες εκφάνσεις την πνευμονία, την ανάγκη για επαναδιασωλήνωση-εισαγωγή στη Μ.Ε.Θ, τις καρδιολογικές επιπλοκές, την πνευμονική εμβολή και αρρυθμία, καθώς και την επίμονη διαφυγή αέρα που έχρηζε νέου χειρουργείου 9. Η θνητότητα 90 ημερών χωρίς τον υπολογισμό της ομάδας υψηλού κινδύνου έφτανε το 5,5% 13. Η μετα-ανάλυση όλων των υπαρχόντων δεδομένων επιβίωσης στην 5ετία έδειξε σημαντική μείωση του κινδύνου θανάτου στους ασθενείς της ομάδας βέλτιστης ανταπόκρισης που είχαν υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση μείωσης πνευμονικού όγκου στα πλαίσια της ΝΕΤΤ 9,13 Το ίδιο παρατηρείται και αν συμπεριληφθούν ασθενείς από παλιότερες μελέτες όπως φαίνεται παραστατικά στο Σχήμα Αυτά τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα καθώς και η ανάλυση των οικονομικών παραμέτρων 12 οδήγησαν στην επίσημη σύσταση για πραγματοποίηση LVRS στην ομάδα ασθενών με ανομοιογενές εμφύσημα με υπεροχή άνω λοβών και χαμηλή δυνατότητα για άσκηση που διατηρούσαν τον FEV1 και την DLCO >20%, και επέτρεψαν την κάλυψη της δαπάνης της επέμβασης από τα ασφαλιστικά ταμεία (ομάδα βέλτιστης ανταπόκρισης). Ό αριθμός ωστόσο των ασθενών που έχουν υποβληθεί την τελευταία πενταετία σε LVRS παραμένει ιδιαίτερα χαμηλός. Σύντομα η έρευνα στράφηκε στην αναζήτηση νέων εναλλακτικών βρογχοσκοπικών τεχνικών και διαφορετικών προσεγγίσεων που είτε: Α) θα παρέκαμπταν τους αποφραγμένους μικρούς αεραγωγούς δημιουργώντας (εξωανατομικές) παράπλευρες οδούς αερισμού με στόχο τη μείωση της παγίδευσης αέρα

19 ΠΝΕΥΜΩΝ Τεύχος 1ο, Τόμος 25ος, Ιανουάριος - Μάρτιος Σχήμα 1. Καμπύλες πενταετούς επιβίωσης ασθενών με εμφύσημα καθ υπεροχήν άνω λοβών μετά από LVRS (μελέτη NETT και μελέτες παρατήρησης από Cicconet et al.) έναντι ομάδας ελέγχου της ΝΕΤΤ. Η επιβίωση των ασθενών μετά από LVRS στη μελέτη NETT είναι πρακτικά ταυτόσημη με τον αντίστοιχο πληθυσμό της μελέτης των Ciccone et al, με σαφώς καλύτερα αποτελέσματα από την ομάδα ελέγχου της NETT που έλαβε μόνον συντηρητική αγωγή. (Τροποποιημένο από Berger et al: Lung Volume Reduction Therapies for Advanced Emphysema An Update Chest 2010;138: ) 14. και τη μείωση του περιορισμού της εκπνευστικής ροής ή Β) θα προκαλούσαν μείωση του πνευμονικού όγκου μέσω πρόκλησης ατελεκτασίας στο προσβεβλημένο πνευμονικό παρέγχυμα, με τη χρήση ενδοβρογχικών βαλβίδων, υλικού πλήρωσης των κυψελίδων, ατμού, συρμάτινων ελασμάτων κλπ με τελικό λειτουργικό αποτέλεσμα αντίστοιχο με αυτό της χειρουργικής μείωσης όγκου. Α. Παράκαμψη των αεραγωγών Αυτή η μέθοδος προτάθηκε αρχικά από τον P. Macklem και συνίσταται στη δημιουργία νέων εξω-ανατομικών οδών που τις ονόμασε «φυσητήρες» (spiracles). Αυτές οι οπές θα εγκαθιστούσαν ανοικτή επικοινωνία μεταξύ θωρακικού τοιχώματος και πνευμονικού παρεγχύματος κάνοντας δυνατό τον παράπλευρο αερισμό από εμφυσηματικά τμήματα του πνεύμονα. Ο παγιδευμένος αέρας θα μπορούσε να εξέλθει από τις νέες οδούς λόγω των χαμηλότερων αντιστάσεων 15. Η προσέγγιση αυτή όμως, αντιμετώπισε προβλήματα αποδοχής. Η πρωτοποριακή ενδοσκοπική παραλλαγή αυτής της μεθόδου από την ομάδα του Cooper 15 έδειξε τη δυνατότητα δημιουργίας «οπών» σε περιφερικούς βρόγχους που επικοινωνούν με το παρέγχυμα μειώνοντας τις αντιστάσεις της εκπνευστικής ροής και οδηγώντας σε αποτελεσματική μείωση της παγίδευσης αέρα. Το θεωρητικό αυτό μοντέλο θα είχε το εξέχων πλεονέκτημα της εφαρμογής του όχι μόνο στο ανομοιογενές εμφύσημα των άνω λοβών όπως στην LVRS αλλά και στο ομοιογενές εμφύσημα. Με τη χρήση καθετήρα εκτομής με ραδιοσυχνότητες (radiofrequency ablation) δημιούργησαν οπές σε βρόγχους οι οποίες οδηγούσαν στο παρακείμενο παρέγχυμα και τοποθέτησαν stents ex vivo για να διατηρήσουν τη βατότητα των οπών 16. Η μέτρηση της FEV 1 πριν και μετά την παρέμβαση έδειξε στατιστικά σημαντική αύξηση (μέσες τιμές 245± 107 ml βασική μέτρηση, 447±199 ml μετά τη δημιουργία τριών οδών και 666±284 ml με έξι οδούς) δημιουργώντας την πειραματική βάση για περαιτέρω μελέτες 16. Το επόμενο βήμα στην ανάπτυξη αυτής της μεθόδου ήταν η χρήση ενός ενδοσκοπικού καθετήρα Doppler (Broncus TechnologiesInc, MountainView, CA, USA) με τον οποίο ήταν δυνατή η ανίχνευση και αποφυγή των αγγείων μέσω του βρογχοσκοπίου για την επιλογή των σημείων της δημιουργίας οπών. Η μελέτη των Rendina και συνεργατών 16 που ακολούθησε, τεκμηρίωσε την ασφάλεια αυτής της μεθόδου διάνοιξης με τη χρήση του καθετήρα Doppler για την ανίχνευση των αγγείων σε ασθενείς που επρόκειτο να κάνουν λοβεκτομή. Οι βασικές επιπλοκές ήταν ήπια αιμορραγία ( 20 ml) και σπανιότερα πρόκληση πνευμοθώρακα. Μεταγενέστερες μελέτες έδειξαν πως οι νέες οδοί προοδευτικά αποφράσσονται μετά από 2-3 εβδομάδες ενώ η χρήση των stents παρέτεινε τη βατότητά τους μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Για αυτό το λόγο χρησιμοποιήθηκε ο χημειοθεραπευτικός παράγοντας Μιτομυκίνη C για την επικάλυψη των stents, με σκοπό την αποτροπή της ανάπτυξης ουλώδους ιστού και επανασύγκλεισης στα σημεία των οπών 18. Κατόπιν, αναπτύχθηκε νέα μέθοδος διάνοιξης με τη χρήση διαβρογχικής βελόνης ΤΒΝΑ με ενσωματωμένο αεροθάλαμο διαστολής, και νέα stents με επικάλυψη από Paclitaxel, επίσης χημειοθεραπευτικό παράγοντα 19. Στην πρώιμη κλινική μελέτη του Cardoso και συνεργατών 19, 35 ασθενείς, κυρίως με ομοιογενές εμφύσημα υπεβλήθησαν στη νέα μέθοδο για να εξεταστεί η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα όπως ορίστηκε από τη βελτίωση

20 24 ΠΝΕΥΜΩΝ Τεύχος 1ο, Τόμος 25ος, Ιανουάριος - Μάρτιος 2012 των λειτουργικών παραμέτρων, της δύσπνοιας, της ποιότητας ζωής και της 6λεπτης δοκιμασίας βάδισης (6MWT). Ένας θάνατος συνέβη κατά τη διαδικασία διάνοιξης, ενώ τα λοιπά ανεπιθύμητα συμβάντα ήταν η πρόκληση πνευμομεσοθωρακίου (5,3%), παρόξυνσης Χ.Α.Π. (38%), λοίμωξης κατώτερου αναπνευστικού (27%) και ασταθούς στηθάγχης (2,7%). Η βρογχοσκοπική παρακολούθηση των ασθενών έδειξε επιτυχή διατήρηση της βατότητας των οπών μετά από 6 μήνες σε ποσοστό 69%. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι ασθενείς με βαθμό υπερδιάτασης (όπως μετρήθηκε από το λόγο RV/TLC) πάνω από το μέσο όρο των ασθενών της μελέτης είχαν μείωση του RV κατά 1040 ml (-16.2%; P 0.001) στον πρώτο μήνα και 870 ml (-4%, P 0.022) στους 6 μήνες. Στην ομάδα με υπερδιάταση κάτω από το μέσο όρο δε φάνηκε κάποια στατιστικά σημαντική διαφορά στους 6 μήνες, παρά μόνο βελτίωση του RV, FVC και 6MWT στον πρώτο μήνα. Οι συγγραφείς σχολιάζουν πως η αυξημένη υπερδιάταση ήταν καθοριστική για την επίτευξη στατιστικά σημαντικών διαφορών μεταξύ των ομάδων των ασθενών. Η πιο πρόσφατη πολυκεντρική και τυχαιοποιημένη μελέτη της μεθόδου (EASE trial) 20 επίσης συμπεριέλαβε κυρίως ασθενείς με ομοιογενές εμφύσημα. Χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της διαβρογχικής βελόνης ΤΒΝΑ με ενσωματωμένο αεροθάλαμο διαστολής για τη διάνοιξη των οπών, με καθοδήγηση από ενδοσκοπικό Doppler για την επιλογή των σημείων και την αποφυγή των γειτονικών αγγείων. Μετά τη διάνοιξη, τοποθετήθηκαν stents με επικάλυψη από Paclitaxel για την αποφυγή επανασύγκλεισης των βρογχικών οπών (Εικόνα 1). Συμμετείχαν 305 ασθενείς (208 έλαβαν θεραπεία και 107 αποτέλεσαν την ομάδα ελέγχου με βρογχοσκόπησηεικονική τοποθέτηση stents). Κριτήρια εισαγωγής στη μελέτη ήταν τα εξής: Ομοιογενές εμφύσημα, FEV1/FVC 70%, RV/TLC 0,65, RV >180% του προβλεπομένου και συμμετοχή σε πρόγραμμα φυσικής αποκατάστασης για 6 εβδομάδες. Κριτήρια αποκλεισμού ήταν: Αναστρεψιμότητα της FEV1 >200 ml, DLCO <15% της προβλεπομένης, ΒΜΙ >31,1, 3 ή περισσότερες λοιμώδεις παροξύνσεις της νόσου στους τελευταίους 12 μήνες, ή πνευμονική υπέρταση. Τα πρώτα αποτελέσματα που παρουσιάστηκαν στο ERS έδειξαν ότι η μέθοδος είναι ασφαλής, με ποσοστό σοβαρών ανεπιθύμητων συμβάντων 3% για την ομάδα που έλαβε θεραπεία (1 θάνατος στην ομάδα θεραπείας, 1 επεισόδιο σοβαρής αιμόπτυσης, 2 επεισόδια πνευμοθώρακα, 2 επεισόδια λοίμωξης αναπνευστικού και 1 επεισόδιο σοβαρής αναπνευστικής ανεπάρκειας). Η βελτίωση των πρωτευόντων τελικών σημείων (αύξηση της FVC κατά 12% και μείωση του RV) καθώς και της FEV1, ήταν στατιστικά Εικόνα 1. Μέθοδος διάνοιξης οπών για βρογχική παράκαμψη (EASE trial). Χρησιμοποιείται διαβρογχική βελόνη ΤΒΝΑ με καθοδήγηση από ενδοσκοπικό Doppler για την επιλογή των σημείων και την αποφυγή των γειτονικών αγγείων. Στη βελόνη υπάρχει ενσωματωμένος αεροθάλαμος διαστολής για τη διάνοιξη των οπών. Μετά τη διάνοιξη, τοποθετούνται stents με επικάλυψη από Paclitaxel για την αποφυγή επανασύγκλεισης των βρογχικών οπών. σημαντική μόνο κατά την 1 η ημέρα μέτρησης μετά την παρέμβαση χωρίς όμως να διατηρηθεί στους 3 και τους 6 μήνες. Η δύσπνοια όπως εκτιμήθηκε από την κλίμακα Modified Medical Research council (MMRC) παρουσίασε μη στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο ομάδων. Η Υ.Τ. Θώρακος έδειξε μείωση στον όγκο των λοβών που έλαβαν θεραπεία κατά 89% την 1 η ημέρα μέτρησης, αλλά αύξηση του όγκου κατά 56% στους 6 μήνες. Τέλος, μόνο 24% των οπών ήταν βατές στους 6 μήνες. Η απόφραξη των οπών θεωρήθηκε η βασική αιτία της απώλειας των θετικών αποτελεσμάτων της παρέμβασης στους 3 και 6 μήνες. Οι ακριβείς συνθήκες της απόφραξης των οπών τελούν υπό διερεύνηση.

Οι μεγάλες προσδοκίες από τους μικρούς αεραγωγούς

Οι μεγάλες προσδοκίες από τους μικρούς αεραγωγούς Άρθρο Σύνταξης Οι μεγάλες προσδοκίες από τους μικρούς αεραγωγούς Πέτρος Μπακάκος, Στέλιος Λουκίδης, Κωνσταντίνος Κωστίκας «Μην αξιολογείς τίποτε όπως φαίνεται αναζήτησε πάντα αποδείξεις. Δεν υπάρχει καλύτερος

Διαβάστε περισσότερα

West JB. Η Φυσιολογία της Αναπνοής απαραίτητα στοιχεία

West JB. Η Φυσιολογία της Αναπνοής απαραίτητα στοιχεία Ο ρόλος των μικρών αεραγωγών σε Άσθμα και ΧΑΠ Δρ. Κατσούλης Κωνσταντίνος Αρχίατρος Πνευμονολόγος Δντης Πνευμονολογικής κλινικής 424 ΓΣΝΘ Ανατομία μικρών αεραγωγών Φυσιολογία μικρών αεραγωγών Εκτίμηση λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ε.Παρασκάκης Eπικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρακολούθηση αρκετών αναπνευστικών

Διαβάστε περισσότερα

Η μπεκλομεθαζόνη σε επανεξέταση: η μοντέρνα άποψη για ένα κλασσικό εισπνεόμενο κορτικοειδές

Η μπεκλομεθαζόνη σε επανεξέταση: η μοντέρνα άποψη για ένα κλασσικό εισπνεόμενο κορτικοειδές Άρθρο Σύνταξης Η μπεκλομεθαζόνη σε επανεξέταση: η μοντέρνα άποψη για ένα κλασσικό εισπνεόμενο κορτικοειδές Πέτρος Μπακάκος, Στέλιος Λουκίδης, Κωνσταντίνος Κωστίκας Συντακτική ομάδα Πνεύμων Αλληλογραφία

Διαβάστε περισσότερα

Φλεγμονή μικρών αεραγωγών στο άσθμα. Aθανάσιος Κωνσταντινίδης Πνευμονολογική Κλινική Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Φλεγμονή μικρών αεραγωγών στο άσθμα. Aθανάσιος Κωνσταντινίδης Πνευμονολογική Κλινική Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Φλεγμονή μικρών αεραγωγών στο άσθμα Aθανάσιος Κωνσταντινίδης Πνευμονολογική Κλινική Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γιατί η φλεγμονή των μικρών αεραγωγών στο άσθμα είναι σημαντική? Η βαρύτητα της φλεγμονής στους

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιατρική ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ, 23, 3. Γ Παιδιατρική Κλινική, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, 2

Παιδιατρική ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ, 23, 3. Γ Παιδιατρική Κλινική, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, 2 162 Σύγκριση της επίδρασης της Μοντελουκάστης και των Εισπνεομένων Στεροειδών στο Εκπνεόμενο Μονοξείδιο του Αζώτου (eno) και την αναπνευστική λειτουργία σε ασθματικά παιδιά Ε. Χατζηαγόρου 1, Β. Αβραμίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΟΙΖΟΥ ΑΡΙΘΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ Νικόλας Χριστοδούλου Λευκωσία, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΡΙΣΟΚΚΑ Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της Λεπτίνης, της Αδιπονεκτίνης και της Γρελίνης στο Άσθµα στη σταθερή νόσο και στην παρόξυνση

Ο ρόλος της Λεπτίνης, της Αδιπονεκτίνης και της Γρελίνης στο Άσθµα στη σταθερή νόσο και στην παρόξυνση Ο ρόλος της Λεπτίνης, της Αδιπονεκτίνης και της Γρελίνης στο Άσθµα στη σταθερή νόσο και στην παρόξυνση ΑΓΟΡΗ ΤΣΑΡΟΥΧΑ, ΖΩΗ ΑΝΙΗΛ, ΦΩΤΕΙΝΗ ΜΑΛΛΗ, ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΕΩΡΓΟΥΛΙΑΣ, ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΩΣΤΙΚΑΣ, ΜΑΡΚΟΣ ΜΗΝΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΑΝΔΡΕΟΥ ΣΤΕΦΑΝΙΑ Λεμεσός 2012 i ii ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ Γεωργία Γ. Πίτσιου,, MD, PhD Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας ΑΠΘ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ Ανταγωνιστές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μη φαρμακευτική προσέγγιση- Επεμβατικές θεραπείες Πασχάλης Στειρόπουλος MD, PhD, FCCP ΓΝΘ Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Θεσσαλονίκη

Μη φαρμακευτική προσέγγιση- Επεμβατικές θεραπείες Πασχάλης Στειρόπουλος MD, PhD, FCCP ΓΝΘ Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Θεσσαλονίκη Σοβαρό άσθμα-λύσεις για το παρόν Μη φαρμακευτική προσέγγιση- Επεμβατικές θεραπείες Πασχάλης Στειρόπουλος MD, PhD, FCCP ΓΝΘ Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Θεσσαλονίκη Δομή Σοβαρό άσθμα: ορισμός, προβληματισμοί Ρόλος των

Διαβάστε περισσότερα

Φαινότυπος μόνιμης απόφραξης αεραγωγών

Φαινότυπος μόνιμης απόφραξης αεραγωγών Φαινότυπος μόνιμης απόφραξης αεραγωγών Δρ. Κατσούλης Κωνσταντίνος Δντης Πνευμονολογικής κλινικής 424 Στρατιωτικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης Ορισμός του άσθματος σήμερα Το άσθμα είναι μια χρόνια φλεγμονώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ»

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ» I ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Διπλωματική Εργασία. Μελέτη των μηχανικών ιδιοτήτων των stents που χρησιμοποιούνται στην Ιατρική. Αντωνίου Φάνης

Διπλωματική Εργασία. Μελέτη των μηχανικών ιδιοτήτων των stents που χρησιμοποιούνται στην Ιατρική. Αντωνίου Φάνης Διπλωματική Εργασία Μελέτη των μηχανικών ιδιοτήτων των stents που χρησιμοποιούνται στην Ιατρική Αντωνίου Φάνης Επιβλέπουσες: Θεοδώρα Παπαδοπούλου, Ομότιμη Καθηγήτρια ΕΜΠ Ζάννη-Βλαστού Ρόζα, Καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας, ΑΤΕΙ Λαμίας Φυσικοθεραπευτής

Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας, ΑΤΕΙ Λαμίας Φυσικοθεραπευτής ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Τα χρόνια αποτελέσματα της συστηματικής άσκησης στο διπλό γινόμενο σε υγιή άτομα Αθανάσιος Μανδηλάρης,1 Δημήτριος Σούκος2 1 Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Φιλίππου Άντρη Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΥΔΡΟΠΟΝΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΔΥΟΣΜΟΥ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΕΡΑΤΩ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ Λεμεσός 2014

Διαβάστε περισσότερα

Παθογένεια της ΧΑΠ: νεώτερα δεδοµένα. Καθηγητής: : N.M.Σιαφάκας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Κρήτης

Παθογένεια της ΧΑΠ: νεώτερα δεδοµένα. Καθηγητής: : N.M.Σιαφάκας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Κρήτης Παθογένεια της ΧΑΠ: νεώτερα δεδοµένα Καθηγητής: : N.M.Σιαφάκας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Κρήτης Ορισµός της ΧΑΠ Η Χρόνια αποφρακτική πνευµονοπάθεια (ΧΑΠ) χαρακτηρίζεται από απόφραξη των αεραγωγών, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0

Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0 Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ - ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (Δ.Π.Μ.Σ.) "ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ" 2 η ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοβρογχική φυματίωση: Ένα σπάνιο αίτιο χρόνιου βήχα

Ενδοβρογχική φυματίωση: Ένα σπάνιο αίτιο χρόνιου βήχα Ενδοβρογχική φυματίωση: Ένα σπάνιο αίτιο χρόνιου βήχα Γκιόκα Χ. Σπυράτος Δ. Γκιουλέκας Δ. Ιακωβίδης Δ. Κοντακιώτης Θ. Χλωρός Δ. Σιχλετίδης Λ. Πνευμονολογική Κλινική ΑΠΘ Παρουσίαση περιστατικού Ασθενής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κεφάλαιο 1: Κεφάλαιο 2: Κεφάλαιο 3:

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κεφάλαιο 1: Κεφάλαιο 2: Κεφάλαιο 3: 4 Πρόλογος Η παρούσα διπλωµατική εργασία µε τίτλο «ιερεύνηση χωρικής κατανοµής µετεωρολογικών µεταβλητών. Εφαρµογή στον ελληνικό χώρο», ανατέθηκε από το ιεπιστηµονικό ιατµηµατικό Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Έλλη Φωτίου 2010364426 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρα Υπολογισµού του Κινδύνου εκδήλωσης µιας κατάστασης

Μέτρα Υπολογισµού του Κινδύνου εκδήλωσης µιας κατάστασης 1st Workshop on Evidence Based Medicine Athens, 6-7 December 2003 Ελληνικό Ίδρυµα Καρδιολογίας & Εργ. Βιοστατιστικής, Τµήµατος Νοσηλευτικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Μέτρα Υπολογισµού του Κινδύνου εκδήλωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ ΑΛΤΣΧΑΙΜΕΡ ΜΕ FMRI

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ ΑΛΤΣΧΑΙΜΕΡ ΜΕ FMRI ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ ΑΛΤΣΧΑΙΜΕΡ ΜΕ FMRI ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΘΕΜΑ: «ιερεύνηση της σχέσης µεταξύ φωνηµικής επίγνωσης και ορθογραφικής δεξιότητας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας»

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΘΕΜΑ: «ιερεύνηση της σχέσης µεταξύ φωνηµικής επίγνωσης και ορθογραφικής δεξιότητας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ «ΠΑΙ ΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΥΛΙΚΟ» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που εκπονήθηκε για τη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΤΟΓΡΑΜΜΕΤΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΔΑΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΦΩΤΟΓΡΑΜΜΕΤΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΔΑΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ AΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΜΜΕΤΡΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΑΓΓΙΓΜΑΤΟΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΩΣ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΑΝΤΡΕΑΣ ΠΙΤΣΙΛΛΟΣ Α.Φ.Τ 2007947541 ΛΕΥΚΩΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥ ΜΕ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝ ΑΝΤΛΙΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΚΧΥΣΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΒΗΤΗ ΚΥΗΣΗΣ Χρυστάλλα, Γεωργίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Τα γνωστικά επίπεδα των επαγγελματιών υγείας Στην ανοσοποίηση κατά του ιού της γρίπης Σε δομές του νομού Λάρισας

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Τα γνωστικά επίπεδα των επαγγελματιών υγείας Στην ανοσοποίηση κατά του ιού της γρίπης Σε δομές του νομού Λάρισας ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Τα γνωστικά επίπεδα των επαγγελματιών υγείας Στην ανοσοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης Τρίμηνη, ηλεκτρονική έκδοση του Τμήματος Νοσηλευτικής Α, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας _ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ_ Πολυκανδριώτη Μαρία 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγήτρια Εφαρμογών Νοσηλευτικής Α, ΤΕΙ Αθήνας 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE ΑΠΟ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΤΥΦΛΩΣΗ

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE ΑΠΟ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΤΥΦΛΩΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE

Διαβάστε περισσότερα

Math 6 SL Probability Distributions Practice Test Mark Scheme

Math 6 SL Probability Distributions Practice Test Mark Scheme Math 6 SL Probability Distributions Practice Test Mark Scheme. (a) Note: Award A for vertical line to right of mean, A for shading to right of their vertical line. AA N (b) evidence of recognizing symmetry

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα Θ. Τσιλιγιάννης Παιδίατρος Εξειδικευμένος Παιδοπνευμονολόγος Διευθυντής Παιδοπνευμονολογικού Παιδιατρική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ - ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ - ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΝΟΜΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Διπλωματική εργασία στο μάθημα «ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Θέμα: «Επιπλοκές της προεκλαμψίας στην εμβρυϊκή και νεογνική ηλικία» Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΑΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΓΝΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΕ ΜΟΝΑΔΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΟΡΓΑΝΩΝ ΑΠΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΣΡΙΚΗ ΣΕΚΜΗΡΙΩΗ ΣΟΤ ΙΕΡΟΤ ΝΑΟΤ ΣΟΤ ΣΙΜΙΟΤ ΣΑΤΡΟΤ ΣΟ ΠΕΛΕΝΔΡΙ ΣΗ ΚΤΠΡΟΤ ΜΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΤΣΟΜΑΣΟΠΟΙΗΜΕΝΟΤ ΤΣΗΜΑΣΟ ΨΗΦΙΑΚΗ ΦΩΣΟΓΡΑΜΜΕΣΡΙΑ

ΓΕΩΜΕΣΡΙΚΗ ΣΕΚΜΗΡΙΩΗ ΣΟΤ ΙΕΡΟΤ ΝΑΟΤ ΣΟΤ ΣΙΜΙΟΤ ΣΑΤΡΟΤ ΣΟ ΠΕΛΕΝΔΡΙ ΣΗ ΚΤΠΡΟΤ ΜΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΤΣΟΜΑΣΟΠΟΙΗΜΕΝΟΤ ΤΣΗΜΑΣΟ ΨΗΦΙΑΚΗ ΦΩΣΟΓΡΑΜΜΕΣΡΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΣΟΒΙΟ ΠΟΛΤΣΕΧΝΕΙΟ ΣΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ-ΣΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΟΜΕΑ ΣΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΕΡΓΑΣΗΡΙΟ ΦΩΣΟΓΡΑΜΜΕΣΡΙΑ ΓΕΩΜΕΣΡΙΚΗ ΣΕΚΜΗΡΙΩΗ ΣΟΤ ΙΕΡΟΤ ΝΑΟΤ ΣΟΤ ΣΙΜΙΟΤ ΣΑΤΡΟΤ ΣΟ ΠΕΛΕΝΔΡΙ ΣΗ ΚΤΠΡΟΤ ΜΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΤΣΟΜΑΣΟΠΟΙΗΜΕΝΟΤ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Επιστήμη και Τεχνολογία Τροφίμων και Διατροφή του Ανθρώπου» Κατεύθυνση: «Διατροφή, Δημόσια

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Οικονομετρική διερεύνηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΝΑΠΣΤΞΖ ΓΠ ΚΑΗ ΥΩΡΗΚΖ ΑΝΑΛΤΖ ΜΔΣΔΩΡΟΛΟΓΗΚΩΝ ΓΔΓΟΜΔΝΩΝ ΣΟΝ ΔΛΛΑΓΗΚΟ ΥΩΡΟ»

«ΑΝΑΠΣΤΞΖ ΓΠ ΚΑΗ ΥΩΡΗΚΖ ΑΝΑΛΤΖ ΜΔΣΔΩΡΟΛΟΓΗΚΩΝ ΓΔΓΟΜΔΝΩΝ ΣΟΝ ΔΛΛΑΓΗΚΟ ΥΩΡΟ» ΓΔΩΠΟΝΗΚΟ ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΑΘΖΝΩΝ ΣΜΗΜΑ ΑΞΙΟΠΟΙΗΗ ΦΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΜΗΥΑΝΙΚΗ ΣΟΜΕΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΥΗΜΕΙΑ ΕΙΔΙΚΕΤΗ: ΕΦΑΡΜΟΓΕ ΣΗ ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΣΟΤ ΦΤΙΚΟΤ ΠΟΡΟΤ «ΑΝΑΠΣΤΞΖ ΓΠ ΚΑΗ ΥΩΡΗΚΖ ΑΝΑΛΤΖ ΜΔΣΔΩΡΟΛΟΓΗΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή Εργασία: «Διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν τη διατήρηση της γεωργικής χρήσης της γης σε περιαστικές περιοχές»

Μεταπτυχιακή Εργασία: «Διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν τη διατήρηση της γεωργικής χρήσης της γης σε περιαστικές περιοχές» ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Τμήμα Αγροτικής Οικονομίας &Ανάπτυξης Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Μεταπτυχιακή Εργασία: «Διερεύνηση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΧΡΗΣΗ ΚΙΝΗΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΟΓΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ. ΧΡΙΣΤΟΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2012 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΜΕ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΕΠΙΚΤΗΤΗΣ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ (AIDS) Αλέξης Δημήτρη Α.Φ.Τ: 20085675385 Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία "Η ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΣΤΗ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ" Ειρήνη Σωτηρίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Διαλείπουσα αγωγή στο ήπιο άσθμα. Α. Φλέμιγκ, Πνευμονολογικό Τμήμα Παναγιώτα Λάμπρου

Διαλείπουσα αγωγή στο ήπιο άσθμα. Α. Φλέμιγκ, Πνευμονολογικό Τμήμα Παναγιώτα Λάμπρου Διαλείπουσα αγωγή στο ήπιο άσθμα Α. Φλέμιγκ, Πνευμονολογικό Τμήμα Παναγιώτα Λάμπρου Υπέρτατη Ιπποκρατική εντολή στον Ιατρό είναι ωφελέειν ή μη βλάπτειν Μία από τις βασικότερες αρχές της μοντέρνας ιατρικής:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΩΣ Η ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ Όνομα φοιτήτριας ΚΑΛΑΠΟΔΑ ΜΑΡΚΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

Στατικοί Πνευμονικοί Όγκοι Ν Γ ΚΟΥΛΟΥΡΗΣ

Στατικοί Πνευμονικοί Όγκοι Ν Γ ΚΟΥΛΟΥΡΗΣ Στατικοί Πνευμονικοί Όγκοι Ν Γ ΚΟΥΛΟΥΡΗΣ Α ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ «ΣΩΤΗΡΙΑ» «Πνευμονικός Όγκος» είναι ο όγκος αέρα που περιέχεταισεκάποιοδιακριτόδιαμέρισμαήχώρο των πνευμόνων.

Διαβάστε περισσότερα

Capacitors - Capacitance, Charge and Potential Difference

Capacitors - Capacitance, Charge and Potential Difference Capacitors - Capacitance, Charge and Potential Difference Capacitors store electric charge. This ability to store electric charge is known as capacitance. A simple capacitor consists of 2 parallel metal

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Τομέας Περιβαλλοντικής Υδραυλικής και Γεωπεριβαλλοντικής Μηχανικής (III) Εργαστήριο Γεωπεριβαλλοντικής Μηχανικής TECHNICAL UNIVERSITY OF CRETE SCHOOL of

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΧΑΝΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ & ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΩΝ. PNEUMON VOL. 27 No 2 APRIL-JUNE 2014 ΠΝΕΥΜΩΝ ΤΟΜΟΣ 27 ΤΕΥΧΟΣ 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟς 2014 PNEUMON ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΡΟΓΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΠΝΕΥΜΩΝ. PNEUMON VOL. 27 No 2 APRIL-JUNE 2014 ΠΝΕΥΜΩΝ ΤΟΜΟΣ 27 ΤΕΥΧΟΣ 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟς 2014 PNEUMON ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΡΟΓΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΝΕΥΜΩΝ/PNEUMON ΤΟΜΟΣ/VOL. 27 ΤΕΥΧΟΣ/No 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ/APRIL - ΙΟΥΝΙΟΣ/JUNE 2014 ΠΛΗΡΩΜΕΝΟ ΤΕΛΟΣ Ταχ. Γραφείο ΚΕΜΠ Αθηνών Αριθμός Άδειας 4/2007 ôåχíïãñáììámed Λ. Μεσογείων 380-15341 Áãßá ÐáñáóêåõÞ AÖÌ: 998414531

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΓΗΑΣΜΖΜΑΣΗΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΔΣΑΠΣΤΥΗΑΚΩΝ ΠΟΤΓΩΝ «ΤΣΖΜΑΣΑ ΔΠΔΞΔΡΓΑΗΑ ΖΜΑΣΩΝ ΚΑΗ ΔΠΗΚΟΗΝΩΝΗΩΝ» ΣΜΖΜΑ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ Ζ/Τ ΚΑΗ ΠΛΖΡΟΦΟΡΗΚΖ

ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΓΗΑΣΜΖΜΑΣΗΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΔΣΑΠΣΤΥΗΑΚΩΝ ΠΟΤΓΩΝ «ΤΣΖΜΑΣΑ ΔΠΔΞΔΡΓΑΗΑ ΖΜΑΣΩΝ ΚΑΗ ΔΠΗΚΟΗΝΩΝΗΩΝ» ΣΜΖΜΑ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ Ζ/Τ ΚΑΗ ΠΛΖΡΟΦΟΡΗΚΖ ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΓΗΑΣΜΖΜΑΣΗΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΔΣΑΠΣΤΥΗΑΚΩΝ ΠΟΤΓΩΝ «ΤΣΖΜΑΣΑ ΔΠΔΞΔΡΓΑΗΑ ΖΜΑΣΩΝ ΚΑΗ ΔΠΗΚΟΗΝΩΝΗΩΝ» ΣΜΖΜΑ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ Ζ/Τ ΚΑΗ ΠΛΖΡΟΦΟΡΗΚΖ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΜΖΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΙΘΑΝΟΛΗΣ,ΤΗΣ ΜΕΘΑΝΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΙΘΥΛΟΤΡΙΤΟΤΑΓΗ ΒΟΥΤΥΛΑΙΘΕΡΑ ΣΤΙΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΕΝΖΙΝΗΣ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΙΘΑΝΟΛΗΣ,ΤΗΣ ΜΕΘΑΝΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΙΘΥΛΟΤΡΙΤΟΤΑΓΗ ΒΟΥΤΥΛΑΙΘΕΡΑ ΣΤΙΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΕΝΖΙΝΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΙΘΑΝΟΛΗΣ,ΤΗΣ ΜΕΘΑΝΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΙΘΥΛΟΤΡΙΤΟΤΑΓΗ ΒΟΥΤΥΛΑΙΘΕΡΑ ΣΤΙΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΕΝΖΙΝΗΣ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: ΣΟΦΙΑ ΑΡΑΒΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ

Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: ΣΟΦΙΑ ΑΡΑΒΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ EΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ταχ. Δ/νση : Λεωφ. Αντ.Τρίτση, Αργοστόλι Κεφαλληνίας Τ.Κ. 28 100 τηλ. : 26710-27311 fax : 26710-27312

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: Ο.Α.Ε.Ε. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΣΚΑΦΕΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: Ο.Α.Ε.Ε. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΣΚΑΦΕΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: Ο.Α.Ε.Ε. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΔΟΜΟΣΤΑΤΙΚΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΩΝ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΩΤΙΣΜΟ ΤΩΝ ΘΑΛΑΜΩΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ ΑΜΠΛΙΑΝΙΤΗ ΑΛΙΚΗ ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ

ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ Γηπισκαηηθή Δξγαζία ηνπ Φνηηεηή ηνπ ηκήκαηνο Ζιεθηξνιόγσλ Μεραληθώλ θαη Σερλνινγίαο Ζιεθηξνληθώλ

Διαβάστε περισσότερα

Πνευμονική υπέρταση στις χρόνιες πνευμονοπάθειες. Ιωάννης Στανόπουλος Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μ.Α.Α.

Πνευμονική υπέρταση στις χρόνιες πνευμονοπάθειες. Ιωάννης Στανόπουλος Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μ.Α.Α. Πνευμονική υπέρταση στις χρόνιες πνευμονοπάθειες Ιωάννης Στανόπουλος Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μ.Α.Α. Πνευμονική υπέρταση σε χρόνιες υποξυγοναιμικές πνευμονοπάθειες ορίζεται ως μέση πνευμονική πίεση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Δ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΣΕΙΡΑ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ Σπουδάστρια: Διαούρτη Ειρήνη Δήμητρα Επιβλέπων καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ Π.Μ.Σ: «Σύγχρονες Προσεγγίσεις στη γλώσσα και στα κείμενα» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Το φωνηεντικό

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους Εκπόνηση:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. του Γεράσιμου Τουλιάτου ΑΜ: 697

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. του Γεράσιμου Τουλιάτου ΑΜ: 697 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΣ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ του Γεράσιμου Τουλιάτου

Διαβάστε περισσότερα

Το κοινωνικό στίγμα της ψυχικής ασθένειας

Το κοινωνικό στίγμα της ψυχικής ασθένειας Διεπιζηημονική Φρονηίδα Υγείας(2015) Τόμος 7,Τεύχος 1, 8-18 ISSN 1791-9649 Το κοινωνικό στίγμα της ψυχικής ασθένειας Κνξδώζε Α 1, Σαξίδε Μ 2, Σνπιηώηεο Κ 3 1 Ννζειεύηξηα ΤΔ, MSc, Γεληθό Ννζνθνκείν Κνξίλζνπ.

Διαβάστε περισσότερα

Η φλεγμονή των βρόγχων προκαλεί οίδημα και παραγωγή εκκρίσεων, και έτσι περιορίζεται περισσότερο η ροή του αέρα μέσα από τους βρόγχους.

Η φλεγμονή των βρόγχων προκαλεί οίδημα και παραγωγή εκκρίσεων, και έτσι περιορίζεται περισσότερο η ροή του αέρα μέσα από τους βρόγχους. Βρογχικό Άσθμα Το άσθμα είναι μια πάθηση που χαρακτηρίζεται από χρόνια κυτταρική φλεγμονή των αεραγωγών και βρογχική υπεραντιδραστικότητα. Έτσι προκαλείται μια μεταβλητή απόφραξη των αεροφόρων οδών που

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Πληροφορικής Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πληροφορική»

Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Πληροφορικής Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πληροφορική» Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Πληροφορικής Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πληροφορική» Μεταπτυχιακή Διατριβή Τίτλος Διατριβής Επίκαιρα Θέματα Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Ονοματεπώνυμο Φοιτητή Σταμάτιος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κα Παναγιώτα Ταμανά ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

UDZ Swirl diffuser. Product facts. Quick-selection. Swirl diffuser UDZ. Product code example:

UDZ Swirl diffuser. Product facts. Quick-selection. Swirl diffuser UDZ. Product code example: UDZ Swirl diffuser Swirl diffuser UDZ, which is intended for installation in a ventilation duct, can be used in premises with a large volume, for example factory premises, storage areas, superstores, halls,

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Βιολογίας Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Κατεύθυνση: Εφαρμοσμένη γενετική και βιοτεχνολογία ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου

Διαβάστε περισσότερα

Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στην καθημερινή γλώσσα και την επιστημονική ορολογία: παράδειγμα από το πεδίο της Κοσμολογίας

Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στην καθημερινή γλώσσα και την επιστημονική ορολογία: παράδειγμα από το πεδίο της Κοσμολογίας Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στην καθημερινή γλώσσα και την επιστημονική ορολογία: παράδειγμα από το πεδίο της Κοσμολογίας ΠΕΡΙΛΗΨΗ Αριστείδης Κοσιονίδης Η κατανόηση των εννοιών ενός επιστημονικού πεδίου απαιτεί

Διαβάστε περισσότερα

Test Data Management in Practice

Test Data Management in Practice Problems, Concepts, and the Swisscom Test Data Organizer Do you have issues with your legal and compliance department because test environments contain sensitive data outsourcing partners must not see?

Διαβάστε περισσότερα

Οι απόψεις και τα συμπεράσματα που περιέχονται σε αυτό το έγγραφο, εκφράζουν τον συγγραφέα και δεν πρέπει να ερμηνευτεί ότι αντιπροσωπεύουν τις

Οι απόψεις και τα συμπεράσματα που περιέχονται σε αυτό το έγγραφο, εκφράζουν τον συγγραφέα και δεν πρέπει να ερμηνευτεί ότι αντιπροσωπεύουν τις Οι απόψεις και τα συμπεράσματα που περιέχονται σε αυτό το έγγραφο, εκφράζουν τον συγγραφέα και δεν πρέπει να ερμηνευτεί ότι αντιπροσωπεύουν τις επίσημες θέσεις των εξεταστών. i ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ ΤΩΝ ΟΔΙΚΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΕΠΙΡΡΟΗΣ ΤΟΥ

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ ΤΩΝ ΟΔΙΚΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΕΠΙΡΡΟΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ ΤΩΝ ΟΔΙΚΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΕΠΙΡΡΟΗΣ ΤΟΥ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΣ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Ν. ΠΙΤΕΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

AME SAMPLE REPORT James R. Cole, Ph.D. Neuropsychology

AME SAMPLE REPORT James R. Cole, Ph.D. Neuropsychology Setting the Standard since 1977 Quality and Timely Reports Med-Legal Evaluations Newton s Pyramid of Success AME SAMPLE REPORT Locations: Oakland & Sacramento SCHEDULING DEPARTMENT Ph: 510-208-4700 Fax:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΟΙΟΤΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ» Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ιπλωµατική Εργασία του φοιτητή του τµήµατος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Τεχνολογίας Ηλεκτρονικών

Διαβάστε περισσότερα