Τα φυτά διαμορφώνουν εσαεί τη βιολογική κατάσταση των πραγμάτων στον πλανήτη Γη

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Τα φυτά διαμορφώνουν εσαεί τη βιολογική κατάσταση των πραγμάτων στον πλανήτη Γη"

Transcript

1 1 ΕΙ Σ ΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΘΕΜΑ Τα φυτά δεν είναι λιγότερο περίπλοκα από τα ζώα, είναι απλώς διαφορετικά Αν θέταμε στον μέσο πολίτη ένα ερώτημα για τη σημασία των φυτών, κανείς δεν θα είχε τη διάθεση να τα υποτιμήσει. Ποιος θα μπορούσε να αμφισβητήσει τη σημασία τους ως πηγής τροφής, όταν το 35% των διαιτητικών πρωτεϊνών στις ανεπτυγμένες χώρες και το 80% στις αναπτυσσόμενες έχει άμεση φυτική προέλευση; Όταν, σε τελευταία ανάλυση, όλη η τροφή μας προέρχεται από τα φυτά, που κατέχουν τη βάση της τροφικής πυραμίδας; Όταν, επιπλέον, το 25% των παραγόμενων φαρμάκων στον Δυτικό Κόσμο περιέχει τουλάχιστον ένα φυτικό προϊόν, ποσοστό που ανεβαίνει δραματικά, αν κανείς λάβει υπ όψιν και την παραδοσιακή ιατρική του Τρίτου Κόσμου; Οι περισσότερο υποψιασμένοι θα συμπλήρωναν ότι ο πολιτισμός, τόσο ο παλαιότερος όσο και ο βιομηχανικός, στηρίχθηκαν επίσης στα φυτά. Τα αριστουργήματα της λογοτεχνίας και της επιστήμης αποτυπώθηκαν σε φυτικά προϊόντα: στους παπύρους των Αιγυπτίων και στο χαρτί των Κινέζων. Οι περισσότερο ευαίσθητοι θα ανέφεραν και την αισθητική τους αξία, τη συγκίνηση που προκαλεί η πλειάδα των χρωμάτων, των αποχρώσεων και των αρωμάτων. Άλλοι θα προσέθεταν την ανεκτίμητη απόλαυση που προσδίδει στην τροφή το φυτικό καρύκευμα, τη χαλαρή έξαψη μετά από ένα ποτήρι κρασί που φτιάχνει την παρέα ή την έκσταση από τον αρμονικό ήχο του βιολιού που κατασκευάστηκε από το κατάλληλο ξύλο. H σημασία των φυτών δεν εξαντλείται στη χρήση τους από τον άνθρωπο 21

2 ΤΙ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Η ΑΛΙΚ Η ΣΤΗ Χ ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΥ ΤΩΝ Τα φυτά διαμορφώνουν εσαεί τη βιολογική κατάσταση των πραγμάτων στον πλανήτη Γη Ένας κόσμος χωρίς ζώα είναι πιθανός. Ένας κόσμος χωρίς φυτά είναι αδιανόητος......ιδιαίτερα στη χέρσο Θα μπορούσε κανείς να συνεχίσει επ άπειρον στο ίδιο ανθρωποκεντρικό μοτίβο, να γράψει ολόκληρα βιβλία για τη χρησιμότητα των φυτών. Δεν είναι αυτός όμως ο στόχος του παρόντος βιβλίου. Ο παραπάνω ατελέστατος κατάλογος των χρήσεων των φυτών από τον άνθρωπο αφορά μια μικρή μειονότητα λίγων εκατοντάδων φυτικών ειδών που είτε έχουν εξημερωθεί και καλλιεργηθεί από τους ανθρώπους είτε προσφέρουν προϊόν ή υπηρεσία ως άγρια και αυτοφυή στη φύση. Υπάρχουν τουλάχιστον άλλες άσημα φυτικά είδη που μοιραζόμαστε μαζί τους τον πλανήτη, που χρειάζονται υποστήριξη και που έχουν τεράστια σημασία απλώς και μόνον επειδή υφίστανται, είδη που η απλή παρουσία τους, όσο κι αν περνά απαρατήρητη από τον άνθρωπο, διαμόρφωσε, διαμορφώνει και θα εξακολουθήσει να διαμορφώνει την κατάσταση των πραγμάτων στον πλανήτη Γη εσαεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αυτό συμβαίνει διότι τα φυτά διαθέτουν τον μόνο πρόσφορο τρόπο που υπάρχει στον πλανήτη μας όσον αφορά την εκμετάλλευση μιας πρακτικά ανεξάντλητης, εξωγήινης ενεργειακής πηγής, και επειδή η διαδικασία που επελέγη γι αυτή την επιτυχή εκμετάλλευση, δηλαδή η φωτοσύνθεση, καθόρισε σε μεγάλο βαθμό το κλίμα, τη σύσταση της γήινης ατμόσφαιρας, τον κύκλο του άνθρακα, τον υδρολογικό κύκλο, την παραγωγή τροφής και πολλά άλλα. Η φωτοσύνθεση διαμόρφωσε την Ιστορία και την Εξέλιξη της ζωής σε βαθμό που μόλις τις τελευταίες δεκαετίες αρχίσαμε να κατανοούμε. Είναι εύκολο να φανταστούμε ένα κόσμο αποκλειστικά φυτικό, χωρίς ανθρώπους, χωρίς καν ζωικούς οργανισμούς σαν αυτούς που υπάρχουν ή κάποτε υπήρξαν πάνω στη Γη. Είναι αδύνατο να διανοηθούμε το αντίθετο. Στην αναζήτηση στοιχειώδους ζωής στο σύμπαν, το πρώτο που αναζητούμε είναι η παρουσία νερού. Μικροί θύλακες βακτηρίων, με περιορισμένη εκμετάλλευση τοπικών ενεργειακών πηγών χημικής φύσεως και εξίσου περιορισμένες δυνατότητες επέκτασης είναι δυνατόν να υπάρχουν, αόρατοι σε μια πρώτη ματιά, θαμμένοι στα βάθη υπόγειων ή επιφανειακών υδάτινων μαζών. Τίποτα που να μοιάζει όμως με τον γαλαζοπράσινο πλανήτη. Πλούσια χερσαία ζωή, που να καλύπτει το σύνολο της διαθέσιμης επιφάνειας και να έχει την πολυπλοκότητα που βλέπουμε στη Γη, δεν νοείται χωρίς κάποιον τύπο φυτικής ζωής. Ο πλανήτης μας πέρασε τα εννέα δέκατα της ηλικίας του με τη ζωή περιορισμένη μέσα στο νερό και τη χερσαία του 22

3 1. ΤΑ ΦΥΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΠΕΡΙΠΛΟΚΑ ΑΠΟ ΤΑ ΖΩΑ επιφάνεια ως αποκρουστικό και αφιλόξενο σεληνιακό τοπίο. Μόνο μετά τον σταδιακό (αλλά συγχρόνως εξαιρετικά ταχύ, αν μετρηθεί σε γεωλογικό χρόνο) εποικισμό της ξηράς από τα φυτά, έγινε πραγματικότητα το θαύμα που σήμερα βλέπουμε, αλλά δεν εκτιμούμε. Χάρη στον εποικισμό της ξηράς από τα φυτά, έχουμε κληρονομήσει έναν πλούσιο κόσμο όπου εκατομμύρια είδη ζωικών οργανισμών βρίσκουν στέγη, τροφή και προστασία σε είδη φυτών, σε κάθε πιθανή γωνιά του πλανήτη. Αξίζει την πολύτιμη αυτή κληρονομιά να την εκτιμήσουμε και να την προστατέψουμε. Πρώτα όμως πρέπει να τη γνωρίσουμε. Το βιβλίο αυτό, λοιπόν, δεν αφορά τα καλλιεργούμενα φυτά, τα οποία εξάλλου είναι εντελώς διαφορετικά από τα άγρια. Η διαφορά έγκειται στο ότι τα μεν άγρια είναι αποτέλεσμα της φυσικής επιλογής, ενώ τα καλλιεργούμενα είναι προϊόντα της ανθρώπινης επιλογής. Προέρχονται βέβαια από άγριους προγόνους, ωστόσο στην πορεία της εξέλιξής τους παρενέβη ο άνθρωπος με τέτοια αποτελεσματικότητα, ώστε σήμερα να μη μοιάζουν καθόλου με τους προγόνους τους. Για πολλά από αυτά δεν γνωρίζουμε καν ποιος είναι ο άγριος πρόγονος. Η επιλογή που έκανε ο άνθρωπος είχε βέβαια ως στόχο την αλλαγή των φυτικών ιδιοτήτων προς όφελός του και όχι προς όφελος του φυτού. Το παράδειγμα των δημητριακών είναι χαρακτηριστικό. Όπως όλα τα φυτά, έτσι και οι άγριοι πρόγονοι του σιταριού, του κριθαριού και του καλαμποκιού διασπείρουν τα σπέρματα (που περιέχονται στους καρπούς, δηλαδή στα στάχια) μακριά από το μητρικό φυτό, ώστε οι απόγονοι να φυτρώσουν σε κάποια απόσταση. Έτσι αυξάνεται ο ζωτικός χώρος, επεκτείνεται η κυριαρχία του είδους και τα νεαρά φυτά δεν έχουν να αντιμετωπίσουν τον ανταγωνισμό των γονέων τους. Θα ήταν μεγάλη αναπαραγωγική αποτυχία αν τα σπέρματα δεν εγκατέλειπαν τη μητέρα τους. Δεν έχει κανένα νόημα να φυτρώσουν επάνω της. Η αποπομπή τους, που συχνά παίρνει τον χαρακτήρα της εκτόξευσης, ελέγχεται γενετικά από μια σειρά γονιδίων που αφυπνίζονται όταν το σπέρμα ωριμάσει. Σε μερικά άτομα όμως, τυχαίες μεταλλάξεις μπορεί να οδηγήσουν σε αποτυχία της διασποράς, με το σπέρμα να παραμένει αδικαιολόγητα πάνω στο στάχυ, όπου η φύτρωσή του είναι άστοχη. Όταν ο άνθρωπος κατάλαβε τη θρεπτική αξία των δημητριακών και άρχισε να συλλέγει τα σπέρματα, προφανώς επέλεγε εκείνα που ήταν πάνω στο φυτό, κάτι εξαιρετικά ευκολό- Ας γνωρίσουμε λοιπόν τους παρόχους στέγης, τροφής και προστασίας Άγρια και καλλιεργούμενα φυτά, δηλαδή φυσική και ανθρώπινη επιλογή Πώς επελέγησαν τα δημητριακά; 23

4 ΤΙ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Η ΑΛΙΚ Η ΣΤΗ Χ ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΥ ΤΩΝ Οι πρώτοι κήποι της ανθρωπότητας Τα περισσότερα καλλιεργούμενα φυτά είναι, υπό μίαν έννοια, μεταλλαγμένα τερο από το να σκαλίζει το χώμα σαν την κότα. Έτσι προέκυψαν τα επιλεγόμενα σπέρματα. Ήταν τα μεταλλαγμένα, η πρώτη ίσως μαζική κατανάλωση μεταλλαγμένων στην ιστορία. Τα μη μεταλλαγμένα είχαν ήδη πέσει στο έδαφος, συνιστώντας την πρώτη ύλη για την επόμενη συγκομιδή. Όντας ακόμη τροφοσυλλέκτης, ο άνθρωπος δεν είχε κανένα λόγο να κρατάει το περίσσευμα των σπερμάτων, δηλαδή των σπόρων που δεν έτρωγε. Αφού περιδρόμιαζε όσα μπορούσε, ξεφορτωνόταν τα υπόλοιπα, μια και δεν είχε ακόμη ψυγείο για να τα διατηρήσει. Όπως όμως στους φυσικούς πληθυσμούς των άγριων σιτηρών υπήρχαν ενίοτε οι κακές μεταλλάξεις της διατήρησης των σπερμάτων στο στάχυ, έτσι και στον ανθρώπινο πληθυσμό υπήρχε ποικιλία χαρακτήρων. Κάποιοι ήταν πιο παρατηρητικοί από τους άλλους, ώστε να αντιληφθούν ότι εκεί που πέταξαν τα σκουπίδια εμφανίστηκαν ω του θαύματος! τα ίδια θρεπτικά φυτά. Σήμερα αποτελεί μέρος της κοινής λογικής ότι για να διαπιστώσει κανείς αν ένα φαινόμενο δεν αποτελεί τυχαίο θαύμα πρέπει να επαναλάβει τον χειρισμό, ώστε να επαναληφθεί και το φαινόμενο, δηλαδή να κάνει ένα ελεγχόμενο πείραμα. Δεν ήταν εύκολο αυτό για τον πρωτόγονο πρόγονό μας. Εκείνος όμως που είχε το χάρισμα, επανέλαβε το πείραμα και απέκτησε τον πρώτο κήπο. Μπορούσε πια, αντί να ξεποδαριάζεται δεξιά κι αριστερά για να συλλέγει σιτάρι, να το καλλιεργεί στον ίδιο τόπο, δηλαδή από περιπλανώμενος τροφοσυλλέκτης να γίνει καλλιεργητής με μόνιμη κατοικία. Τι καλλιεργούσε όμως; Προφανώς, μεταλλαγμένα. Επέλεξε, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, ένα φυτό που δεν μπορούσε να αναπαραχθεί από μόνο του, μια και τα σπέρματά του παρέμεναν καθηλωμένα πάνω στο μητρικό φυτό. Από τότε, το σιτάρι δεν μπορεί χωρίς τον άνθρωπο, συμβιώνει μαζί του, δεν έχει την ικανότητα αυτόνομης ύπαρξης, διαχωρίστηκε από τον άγριο πρόγονό του, μπορεί μεν να αναπτυχθεί ως φυτό, αλλά δεν μπορεί να αφήσει απογόνους αν δεν το σπείρει ο άνθρωπος. Ανάλογη τύχη επιφυλάχθηκε και στα υπόλοιπα καλλιεργούμενα φυτά. Οι άγριοι πρόγονοι του μαρουλιού, παραδείγματος χάριν, έχουν πικρά και σκληρά φύλλα... Αυτό αποτελεί μέρος της άμυνας του φυτού, ώστε να αποτρέπεται η υπερκατανάλωση από τους θηρευτές του. Η ιδιότητα αυτή είναι χρήσιμη για το φυτό, δοκιμάστηκε και επελέγη από τη φυσική επιλογή ώστε να υπάρχει μια 24

5 1. ΤΑ ΦΥΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΠΕΡΙΠΛΟΚΑ ΑΠΟ ΤΑ ΖΩΑ ισορροπία που και τον θηρευτή να μην αφήνει νηστικό, αλλά και το φυτό να μην εξοντώνεται. Κάπου-κάπου βέβαια, τυχαίες μεταλλάξεις στα γονίδια που ευθύνονται για την παραγωγή σκληρών κυτταρικών τοιχωμάτων και τη σύνθεση πικρών φαινολικών ουσιών, οδηγούν στην εμφάνιση ατόμων με περιορισμένη μηχανική και χημική άμυνα. Άτομα ελαττωματικά, που δεν έχουν καμία τύχη στον ανταγωνισμό με τους πικρούς και σκληρούς συγγενείς τους. Εκτός αν επιλεγούν από τον άνθρωπο. Αυτά τα μειονεκτικά και ανάπηρα μαρούλια δεν τα προτιμά βέβαια μόνον ο άνθρωπος, αλλά και άλλα ζώα και παθογόνοι μικροοργανισμοί, που ο άνθρωπος πρέπει να απομακρύνει με μυκητοκτόνα, εντομοκτόνα και άλλες καλλιεργητικές πρακτικές. Αν αφεθούν χωρίς προστασία, δεν θα φτάσουν σε αναπαραγωγική ηλικία και δεν θα αφήσουν απογόνους. Αυτοί είναι και οι λόγοι που τα καλλιεργούμενα φυτά δεν διαφεύγουν από τις καλλιέργειες, που δεν υπάρχει περίπτωση να τα δείτε να αναπτύσσονται μόνα τους. Είναι αυστηρώς συμβιωτικά του ανθρώπου αν ο άνθρωπος αποφασίσει να τρέφεται με χάπια, θα εξαφανιστούν μέσα σε λίγα χρόνια και ο σημερινός τεχνητός τους βιότοπος θα κατακλυστεί από άγρια φυτά. Είναι σαν τα σκυλιά του καναπέ, τα ψάρια του ενυδρείου και τα καναρίνια πίσω από τα κάγκελα. Για να επιζήσουν, χρειάζονται ένα τεχνητό οικοσύστημα που τους παρέχει ο άνθρωπος, δεν αντέχουν στον φυσικό ανταγωνισμό. Είναι βιοτεχνολογικά προϊόντα με ημερομηνία λήξης, μια ανάποδη επιλογή. Η σημασία τους αφορά μόνο τον άνθρωπο, με τρόπο άμεσο και αποκλειστικό. Θα καταρρεύσουν με την κατάρρευση της ανθρωπότητας. Είναι χρήσιμα κατά το νυν, ωστόσο αδιάφορα για το αιέν της ζωής. Δεν θα εξετάσουμε λοιπόν σε αυτό το βιβλίο εκείνα τα φυτά που τους αφιερώνουμε τον χρόνο μας καλλιεργώντας τα, αυτά που θεωρούμε πολύτιμα, που τους προσδίδουμε πρόθυμα μια αξία χρήσης. Θα εξετάσουμε τα άσημα, αυτά που προσπερνάμε χωρίς να τα βλέπουμε, αυτά που βλέπουμε χωρίς να τα παρατηρούμε, αυτά που ποδοπατούμε χωρίς να διαμαρτύρονται, αυτά που κόβουμε χωρίς δεύτερη σκέψη για να διαμορφώσουμε τη θέα από το παράθυρό μας, αυτά που δεν θεωρούμε θέα ενώ θα έπρεπε, αυτά που υπήρχαν πριν από εμάς και που θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν και μετά. Αν αυτά ως σύνολο, αλλά και το κάθε ένα ξεχωριστά, έχουν έναν ρόλο, αν έχουν κάποια σημαντική λειτουργία που μας Η ανθρώπινη επιλογή παρήγαγε φυτά ανίκανα να επιβιώσουν από μόνα τους. Από τότε, συμβιώνουν με τον άνθρωπο......και δεν μπορούν να διαφύγουν από τις καλλιέργειες Στο βιβλίο αυτό θα ασχοληθούμε με τα άγρια φυτά και τις λειτουργίες τους που είναι σημαντικές σε πλανητικό επίπεδο 25

6 ΤΙ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Η ΑΛΙΚ Η ΣΤΗ Χ ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΥ ΤΩΝ Η είσοδος στον κόσμο των φυτών απαιτεί την απαλλαγή μας από την ανθρωποκεντρική θεώρηση των πραγμάτων διαφεύγει, αν όπως ισχυρίζομαι θα ήταν εντελώς διαφορετική η κατάσταση των πραγμάτων εάν δεν υπήρχαν, τότε λέω ότι ίσως αξίζει να τα προσέξουμε περισσότερο. Προϋπόθεση όμως για να τα εκτιμήσουμε, είναι πρώτα να τα γνωρίσουμε. Όπως και η είσοδος της Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων, έτσι και η ουσιαστική είσοδος στον κόσμο των φυτών, παρουσιάζει κάποιες διανοητικές δυσκολίες. Τα φυτά είναι και αυτά οργανισμοί, ωστόσο πολύ διαφορετικοί από εμάς. Διαφέρουν επίσης από τους οργανισμούς που μας είναι, λόγω ομοιότητας, περισσότερο οικείοι, δηλαδή τα ζώα. Είναι απολύτως δικαιολογημένο να κατανοούμε αυτούς τους οργανισμούς μια και το σώμα μας, η μορφή του, οι λειτουργίες του και η συμπεριφορά του μας απασχολούν καθημερινά, αποτελούν αναπόφευκτα μέρος της εμπειρίας μας, μας ενδιαφέρουν για λόγους υγείας και φυσικής κατάστασης. Η φυσιολογία όμως της δομής, των λειτουργιών και της συμπεριφοράς των φυτών είναι θεμελιωδώς διαφορετική και για να γίνει αντιληπτή απαιτεί από την πλευρά μας μια απαραίτητη διανοητική μετάθεση. Ο προσφορότερος τρόπος για να την πετύχουμε είναι να συγκρίνουμε τα ζώα (που μας είναι οικεία) με τα φυτά (που δεν είναι), να εντοπίσουμε τις βασικές ομοιότητες, και κυρίως τις βασικές διαφορές, που επιβάλλουν έναν διαφορετικό τύπο δομής, οργάνωσης, ανάπτυξης, λειτουργίας και συμπεριφοράς. Αν οι παραπάνω δυσκολίες είναι δικαιολογημένες, ίσως και αυτονόητες για τον μέσο αναγνώστη, θα περίμενε κανείς να έχουν ξεπεραστεί από τους πιο ειδικούς, παραδείγματος χάριν από τους φοιτητές των βιολογικών και άλλων συναφών επιστημών. Δυστυχώς, έχω την αίσθηση ότι δεν είναι έτσι. Στα σχετικά βιβλία, η βασική οργανωτική και λειτουργική φιλοσοφία του φυτικού κόσμου θεωρείται ίσως αυτονόητη, χωρίς να είναι. Παρακάμπτεται προς όφελος χρήσιμων μεν λεπτομερειών, που όμως δεν εντάσσονται εκπαιδευτικά μέσα στη γενική ουσία της φυτικής συμπεριφοράς. Έτσι, η γενική αίσθηση που επικρατεί είναι ότι τα φυτά, μια και δεν έχουν τη δική μας δομή, οργάνωση και συμπεριφορά, είναι οργανισμοί ατελείς και, ως εκ τούτου, ανάξιοι να κινήσουν την περιέργεια, ανάξιοι παρατήρησης και μελέτης, σε αντίθεση με τα οικεία σε εμάς ζώα και, ακόμη περισσότερο, με το μέτρον πάντων, τον άνθρωπο. Κατά την άποψη αυτή, το 99% της βιομάζας στον πλανήτη Γη θεωρείται ανυπόληπτο και δεν αξίζει την επιστημονική προσοχή μας. 26

7 1. ΤΑ ΦΥΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΠΕΡΙΠΛΟΚΑ ΑΠΟ ΤΑ ΖΩΑ Πριν από μια δεκαετία, κάποιοι βιολόγοι στις ΗΠΑ προσπάθησαν να ερμηνεύσουν επιστημονικά τη χαμηλή υπόληψη και το μέτριο ενδιαφέρον που έχει ο άνθρωπος για τα φυτά. Υιοθέτησαν τον όρο Plant Blindness, δηλαδή τυφλότητα απέναντι στα φυτά, για να περιγράψουν μια στάση που αποτυγχάνει όχι μόνο να ερμηνεύσει τη ζωή των φυτών, αλλά και να συνειδητοποιήσει ακόμη και την ύπαρξή τους γύρω μας. Έκτοτε, μια σειρά ερευνών δημοσκοπικού χαρακτήρα που απευθύνθηκε σε μαθητές, φοιτητές, δασκάλους της βιολογίας και απλούς πολίτες, επιβεβαίωσε την άποψη ότι η υπόληψη που απολαμβάνουν τα φυτά είναι δυσανάλογα μικρή σε σχέση με τη σπουδαιότητά τους ως ζωντανών οργανισμών. Ωστόσο, υπάρχουν διχογνωμίες για τα αίτια αυτής της τυφλότητας. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η τυφλότητα απέναντι στα φυτά έχει φυσιολογική βάση: ο ανθρώπινος οφθαλμός δέχεται 10 εκατομμύρια τεμάχια (bits) πληροφορίας το δευτερόλεπτο, αλλά ο εγκέφαλος επεξεργάζεται και στρέφει την προσοχή μας μόνο σε ελάχιστα (περίπου 10) από αυτά. Η υποσυνείδητη απόφαση για την επιλογή ξεχωρίζει αντικείμενα που κινούνται (τα φυτά είναι ακίνητα), έχουν έντονα χρώματα (ναι, τα άνθη τραβούν την προσοχή, ωστόσο είναι εποχικά) και αποτελούν εν δυμάμει κινδύνους (ποιος φοβάται τα φυτά;). Η φυσιολογική αυτή άποψη μας εφοδιάζει με ένα άλλοθι, μια και δεν μπορούμε να παρακάμψουμε εύκολα τις κληρονομημένες μας ιδιότητες. Τα φυτά είναι λοιπόν αντικείμενα που τα βλέπουμε μεν, αλλά δεν τα προσέχουμε, δεν μας κινούν την περιέργεια. Άλλοι όμως διατείνονται ότι στη φυσιολογική βάση της τυφλότητας προστίθενται κοινωνικές και εκπαιδευτικές προκαταλήψεις. Αν ζητούσατε από έναν δάσκαλο της βιολογίας να σας περιγράψει με ένα παράδειγμα μια βασική βιολογική λειτουργία, στις περισσότερες, αν όχι όλες, τις περιπτώσεις θα επέλεγε ένα ζώο ή ένα ανθρωποκεντρικό παράδειγμα, ίσως επειδή το γνωρίζει καλύτερα, ίσως επειδή τα ζώα είναι πιο οικεία, ίσως επειδή στα χρόνια των σπουδών του δεν έκανε την απαραίτητη διανοητική μετάθεση ώστε να δει τα φυτά με άλλο μάτι. Όπως και να έχει το πράγμα, η στάση της τυφλότητας απέναντι στα φυτά, κληρονομημένη ή επίκτητη, συσκοτίζει την κρίση μας και υποβιβάζει τα φυτά σε οργανισμούς που αξίζουν λιγότερη προσοχή. Οι σημαντικότεροι από τους πατέρες της σύγχρονης βι- Τυφλότητα απέναντι στα φυτά: μια διανοητική στάση που τα καταδικάζει σε ανυποληψία Φυσιολογική βάση της τυφλότητας Κοινωνικές και εκπαιδευτικές προκαταλήψεις 27

8 ΤΙ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Η ΑΛΙΚ Η ΣΤΗ Χ ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΥ ΤΩΝ Οι σημαντικότεροι από τους πατέρες της σύγχρονης βιολογίας μελέτησαν προσεκτικά τα φυτά Γιατί οι απόγονοί τους τα αγνοούν; Αγώνας για επιβίωση μεταξύ επιστημονικών κλάδων, με νικητή τη μοριακή βιολογία ολογίας εμπνεύστηκαν από τα φυτά και τους αφιέρωσαν μεγάλο μέρος από την επιστημονική τους δραστηριότητα. Ο μεγαλύτερος ίσως φυσιοδίφης όλων των εποχών, Alexander von Humbolt ( ), ήταν (και) μανιώδης συλλέκτης φυτών και δεινός παρατηρητής της επίδρασης του κλίματος στην εξάπλωσή τους. Ο πατέρας της θεωρίας της εξέλιξης Κάρολος Δαρβίνος ( ), στήριξε τις απόψεις του παρατηρώντας και τα φυτά και τα ζώα, ωστόσο οι επίγονοι απομόνωσαν και πρόβαλαν περισσότερο το παράδειγμα των σπίνων στα νησιά Γκαλάπαγκος. Λίγοι γνωρίζουν ότι το μεγαλύτερο μέρος του επιστημονικού του έργου αφορούσε τα φυτά. Ο πατέρας της κλασικής γενετικής, Gregor Mendel ( ), διατύπωσε τους νόμους της κληρονομικότητας πειραματιζόμενος με μπιζέλια. Τι συνέβη και φτάσαμε στη σημερινή κατάσταση; Γιατί στα πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών παρατηρείται παγκοσμίως μια υποχώρηση των μαθημάτων που αφορούν τα φυτά; Γιατί να συμβαίνει το ίδιο και στη χρηματοδότηση της σχετικής έρευνας; Γιατί στα βιβλία της βιολογίας, σε γυμνάσια, λύκεια και πανεπιστήμια, τα κεφάλαια που αφορούν τα φυτά να καταλαμβάνουν ολοένα και λιγότερο χώρο; Γιατί οι φοιτητές σπανίως επιλέγουν να μελετήσουν τα φυτά στα μεταπτυχιακά τους; Γιατί ο μέσος πολίτης θεωρεί τα φυτά οργανισμούς τρίτης κατηγορίας; Δεν είναι στόχος του βιβλίου να αναλύσει το φαινόμενο αυτό, ενδεχομένως να μην επαρκούν και οι ικανότητες του συγγραφέα. Ωστόσο, εύκολα μπορεί κανείς να αποκλείσει ως αιτία τη φυσιολογική εκδοχή της τυφλότητας: δεν μπορεί η αντιληπτική φυσιολογία του ανθρώπου να επιδεινώθηκε τα τελευταία εκατό χρόνια. Το διάστημα είναι εξαιρετικά μικρό για γενετικές αλλαγές. Η χαμηλή λοιπόν υπόληψη των φυτών, τόσο στην κοινή γνώμη όσο και στην κοινότητα των επαγγελματιών βιολόγων, θα πρέπει να έχει κοινωνική βάση. Οι βιολόγοι των φυτών δεν πούλησαν καλά το προϊόν τους. Και δεν είναι οι μόνοι. Πολλά άλλα (και εξ ίσου ενδιαφέροντα) αντικείμενα της βιολογικής επιστήμης βυθίζονται σιγά-σιγά στην αφάνεια, αδυνατώντας να αντισταθούν στην επικράτηση της μοριακής γενετικής και, κυρίως, του εφαρμοσμένου κλάδου της, της βιοτεχνολογίας. Ο τομέας αυτός εκμεταλλεύθηκε τις αναμφισβήτητα θεμελιώδεις επιτυχίες του στο επίπεδο της βασικής έρευνας για να υποσχεθεί, πρόωρα ίσως, τη ριζική αντιμετώπιση προβλημάτων υγείας και διατροφής του ανθρώπου. Διάχυτη είναι 28

9 1. ΤΑ ΦΥΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΠΕΡΙΠΛΟΚΑ ΑΠΟ ΤΑ ΖΩΑ όμως η εντύπωση ότι η αρχική και δικαιολογημένα προκλητική αισιοδοξία του κλάδου, σύντομα οδήγησε στην παιδική ασθένεια που συνοδεύει, σχεδόν αναπόφευκτα, κάθε γρήγορη επιτυχία : αίσθηση υπεροχής και απώλεια του μέτρου. Οι αλχημιστές του Μεσαίωνα έπεισαν τους άρχοντες όντας και οι ίδιοι πεπεισμένοι να τους διαθέσουν τα μέσα για να ανακαλύψουν τη φιλοσοφική λίθο που θα κάνει τον άνθρωπο αθάνατο και θα μετατρέψει τα ευτελή μέταλλα σε χρυσό. Ήταν μια μάταιη προσπάθεια, όπως σήμερα γνωρίζουμε, που όμως δέσμευσε πλούτο και ανθρώπινη ενέργεια. Δύο ήταν τα κύρια αποτελέσματα της αλχημιστικής δραστηριότητας. Στην πρώτη, την ηρωική περίοδο, προέκυψε μια πληθώρα γνώσεων για τη φύση των μετάλλων και μεθόδων για τη μελέτη τους. Παρ ότι δεν κατέληξαν στη φιλοσοφική λίθο, υπήρξαν χρήσιμες για τη μετέπειτα εξέλιξη της χημείας. Κατόπιν, εμφανίστηκαν απατεώνες και τσαρλατάνοι σε τέτοια έκταση, ώστε ανάγκασαν τους άρχοντες να απαγορεύσουν την εξάσκηση της αλχημείας. Τα πράγματα μπορεί, βέβαια, να μην είναι ακριβώς έτσι στην εποχή μας, ωστόσο διακρίνει κανείς τηρουμένων των αναλογιών κάποιες ομοιότητες. Τη χρηματοδότηση της έρευνας δεν την παρέχουν πλέον αυθαίρετοι άρχοντες που λογοδοτούν μόνο στον εαυτό τους, αλλά κυβερνήσεις που θέλουν να επανεκλεγούν και ιδιωτικές επιχειρήσεις που λογοδοτούν στους μετόχους τους. Όλοι όμως οι υποστηρικτές της επιστήμης, τότε και τώρα, προσβλέπουν σε ένα αντιστάθμισμα, στην επανεκλογή ή στο άμεσο οικονομικό όφελος, άρα πρέπει να πεισθούν για τη χρησιμότητα της επένδυσης. Ο αλχημιστής του Μεσαίωνα έπρεπε να πείσει μόνο τον τοπικό άρχοντα και σε περίπτωση αποτυχίας κινδύνευε το κεφάλι του. Ο σημερινός επιστήμονας, αν αποτύχει, δεν υφίσταται τόσο δραστικές συνέπειες ωστόσο, πρέπει να πείσει περισσότερους, δηλαδή την κοινή γνώμη. Στις μέρες μας, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης έχουν αναλάβει τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και όταν κάποιος εξασφαλίσει λίγα λεπτά προβολής αποκτά την αίγλη της αναγνωρισιμότητας και αυτομάτως χρίζεται (από την κοινή γνώμη) ειδικός, έστω κι αν στο άκουσμα και μόνο του ονόματός του οι πραγματικοί ειδικοί ξεσπούν σε ακράτητα γέλια. Εν τάξει, υπάρχουν και οι εξαιρέσεις, δεν είναι ίδιοι όλοι όσοι βγαίνουν στο γυαλί, ωστόσο εκείνοι που εμφανίζονται στην τηλεόραση κερδίζουν την αίγλη που απαιτείται ώστε να ανοίξουν κάποι- Παρατηρήσεις για τα επικοινωνιακά της έρευνας Η αίγλη της αναγνωρισιμότητας 29

10 ΤΙ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Η ΑΛΙΚ Η ΣΤΗ Χ ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΥ ΤΩΝ Μύθοι και υποσχέσεις......όταν το μέγεθος της άγνοιας είναι πολλαπλάσιο της γνώσης Κριτήρια πολυπλοκότητας των οργανισμών ες πόρτες. Μετρήστε πόσες φορές την ημέρα ακούτε τη δήλωση «το είπε η τηλεόραση». Προσέξτε, όχι το διάβασα σε ένα βιβλίο, σε μια αξιόπιστη πηγή, όχι τα έψαξα και το βρήκα μόνος μου, αλλά απλά, χωρίς κόπο, στον καναπέ το άκουσα στην τηλεόραση, και είναι πλέον αλήθεια. Ο επιστήμονας που εμφανίζεται σήμερα στα μέσα ενημέρωσης μπορεί να διακινδυνεύει λίγο την υπόληψή του στη στενή επιστημονική κοινότητα του κλάδου του και συχνά αγανακτεί όταν τα λεγόμενά του αλλοιώνονται από αγράμματους και λαϊκίζοντες δημοσιογράφους, το τίμημα όμως αντισταθμίζεται: βρίσκει εύκολα εκδότη για τα βιβλία του και επηρεάζει την κοινή γνώμη, είναι πια αναγνωρίσιμος, αυτός και οι απόψεις του. Η μοριακή βιολογία και η βιοτεχνολογία έπαιξαν καλά το επικοινωνιακό παιχνίδι τους, έφτιαξαν τον μύθο τους, μοσχοπούλησαν το προϊόν τους, υποσχέθηκαν σημεία και τέρατα, μονοπώλησαν το ενδιαφέρον κοινού, φοιτητών και επιστημόνων και εκτόπισαν τους υπόλοιπους κλάδους της βιολογίας σε ένα οικτρό περιθώριο. Για την κοινή γνώμη, η βιολογία είναι πλέον συνώνυμη με το DΝΑ, που ως λέξη έχει περάσει πλέον στην καθημερινή γλώσσα. Για κάθε χαρακτήρα που θεωρούμε έμφυτο, λέμε πια ότι είναι «γραμμένος στο DNA» και κάποιοι ετοιμάζονται να μας πουν τη μοίρα και να προδιαγράψουν το μέλλον μας στη βάση μιας αλληλουχίας γονιδίων που ναι μεν είναι πια μηχανιστικά γνωστή, αλλά για την οποία οι πιο νηφάλιοι και οξυδερκείς μοριακοί βιολόγοι διατείνονται ότι εκείνα που αγνοούμε τα πώς και τα γιατί της ρύθμισης και της λειτουργίας του γονιδιώματος είναι απείρως περισσότερα από το μικρό ψήγμα που γνωρίζουμε. Το θέμα όμως του βιβλίου δεν είναι τα επικοινωνιακά της έρευνας αλλά η θέση των φυτών ως οργανισμών που, όπως είπαμε, θεωρείται υποδεέστερη. Στη φυσιολογική ή την κοινωνιολογική ερμηνεία αυτής της στάσης απέναντι στα φυτά θα προσέθετα και την πολύ δικαιολογημένη, εκ πρώτης όψεως, άποψη ότι τα φυτά είναι οργανισμοί απλούστεροι των ζώων. Ποιο είναι το κριτήριο της πολυπλοκότητας ενός οργανισμού; Ένα σύστημα είναι πολύπλοκο όταν αδυνατούμε να ερμηνεύσουμε το όλον με βάση τις ιδιότητες των συστατικών του. Οι τελευταίες είναι αυτές που αναλύονται ευκολότερα, όμως η συνισταμένη των μερικών ιδιοτήτων σπανίως επαρκεί για την ερμηνεία του όλου, μια και τα μέρη αλληλοεξαρτώνται με ποικίλους και όχι πάντοτε 30

11 1. ΤΑ ΦΥΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΠΕΡΙΠΛΟΚΑ ΑΠΟ ΤΑ ΖΩΑ προβλέψιμους και προσεγγίσιμους τρόπους. Έτσι, μια παράμετρος της πολυπλοκότητας αφορά το μέγεθος και τη μορφή του οργανισμού. Προφανώς, όσο περισσότερα κύτταρα, ιστούς και όργανα περιέχει ένας οργανισμός τόσο πιο πολύπλοκος είναι. Με αυτή την έννοια, οι μικροοργανισμοί πρέπει να είναι απλούστεροι των υπολοίπων. Μέσα σε κάθε ξεχωριστό βασίλειο, η πολυπλοκότητα λογικά πρέπει να αυξάνεται με το μέγεθος, δηλαδή με τον αριθμό των κυττάρων και τις ανάγκες για τη μεταξύ τους συνεργασία. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, το άλογο είναι πολυπλοκότερο από το σκουλήκι και ο πλάτανος από το ραδίκι. Είναι όμως; Αν προς στιγμήν αγνοήσουμε τη μορφή και εξετάσουμε τη συμπεριφορά, δηλαδή τον τρόπο ενέργειας και αντίδρασης των οργανισμών στις περιβαλλοντικές προκλήσεις, θα καταλήξουμε σε ανάλογο συμπέρασμα. Η συμπεριφορά των ζώων είναι πολυπλοκότερη των φυτών που, στο κάτω-κάτω, δεν κινούνται. Είναι όμως; Ίσως είναι νωρίς για να σας πείσω ότι τα φυτά δεν είναι λιγότερο πολύπλοκα από τα ζώα. Ελπίζω ότι αυτό θα έλθει σταδιακά με την ανάγνωση του βιβλίου. Ωστόσο, ας δηλώσω εκ των προτέρων ότι τα φυτά διαθέτουν όλες εκείνες τις συνιστώσες βιολογικές ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τη συμπεριφορά. Αντιλαμβάνονται το περιβάλλον, στην κυριολεξία το μετρούν, καταγράφουν και ανταποκρίνονται στα ερεθίσματα, ρυθμίζουν τη χημεία του εσωτερικού του σώματός τους και τη φυσικοχημεία του περιβάλλοντός τους, τρέφονται με χαρακτηριστικό και αυτάρκη τρόπο, επιδίδονται σε κυτταρικό μεταβολισμό ουσιών κατά το δοκούν (ή, για να μη θεωρηθεί τόσο τελεολογικό, σύμφωνα με το αναπτυξιακό τους πρόγραμμα όπως αυτό τροποποιείται από το περιβάλλον), αναπτύσσονται, διαφοροποιούνται, αναπαράγονται. Όσο για την προφανή έλλειψη κίνησης ναι, δεν σηκώνονται να φύγουν όταν τα δουν σκούρα, παραδείγματος χάριν όταν κάνει κρύο ή ζέστη, απλώς αλλάζουν ιδιότητες εκεί που βρίσκονται ώστε να αντεπεξέλθουν, και αυτό αποτελεί μέρος της φυτικής συμπεριφοράς. Πρόκειται για συμπεριφορά άγνωστη σ εμάς, αδύνατη για μας ή για τα ζώα, ωστόσο πετυχημένη για τα φυτά, όπως φαίνεται από την παρουσία τους σε κάθε γωνιά της Γης. Ακόμη όμως και η κίνηση αυτή καθ εαυτή δεν λείπει από τα φυτά, είναι τόση και τέτοια που να τα εξυπηρετεί πλήρως, αλλά δεν τη βλέπουμε γιατί έχουμε συνηθίσει στις ταχείες κινήσεις. Μας αποκαλύπτεται με την προσεκτική Μέγεθος και πολυπλοκότητα Συμπεριφορά και πολυπλοκότητα Έχουν τα φυτά «συμπεριφορά»; 31

12 ΤΙ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Η ΑΛΙΚ Η ΣΤΗ Χ ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΥ ΤΩΝ Κι όμως, με τον τρόπο τους κινούνται Μοριακά κριτήρια πολυπλοκότητας Πώς είναι δυνατόν να έχει ο αχινός τόσα γονίδια όσα και ο άνθρωπος; παρατήρηση και κάποια παραπάνω τεχνικά μέσα, κυρίως όμως αποκαλύπτεται αν προσπαθήσουμε να ξεφύγουμε από την ανθρωποκεντρική έννοια της κίνησης που συνήθως σημαίνει «βάλ το στα πόδια αν κινδυνεύεις, πλησίασε αν προσδοκάς ανταμοιβή». Κίνηση στον χώρο όμως είναι και η συνεχής διείσδυση τις ρίζας προς επιλεγμένες εδαφικές θέσεις και η αέναη ανύψωση του βλαστού προς το φως. Και όχι μόνο, όπως θα δούμε σε επόμενες σελίδες. Ωστόσο, ακόμη κι αν δεχθούμε ότι τα φυτά είναι όντως πολύπλοκοι οργανισμοί, πώς θα απαντήσουμε στο ερώτημα αν είναι ή όχι πολυπλοκότεροι από τα ζώα; Υπάρχει κάποιο ποσοτικό κριτήριο για την πολυπλοκότητα; Εδώ, μπορούμε να καταφύγουμε στη μοριακή γενετική και στο κεντρικό δόγμα της που λέει ότι η μορφή και οι λειτουργίες ενός οργανισμού καθορίζονται και ελέγχονται από υλικά τεμάχια πληροφορίας που ονομάζουμε γονίδια. Με τις πρόσφατες τεχνικές προόδους έχει καθοριστεί ο αριθμός των γονιδίων σε μια περιορισμένη σειρά οργανισμών, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου. Εύλογα θα περίμενε κανείς ο αριθμός των γονιδίων να είναι μεγαλύτερος στους πολυπλοκότερους οργανισμούς. Επί δεκαετίες γινόταν αποδεκτό, χωρίς όμως να μπορεί να αποδειχθεί πειραματικά, ότι ο αριθμός των γονιδίων θα έπρεπε να είναι εν γένει μικρότερος στα φυτά, μεγαλύτερος στα ασπόνδυλα ζώα και ακόμη μεγαλύτερος στα σπονδυλωτά. Ωστόσο, η σύγχρονη μοριακή βιολογία απέδειξε ότι αυτό δεν είναι κατ ανάγκην σωστό. Παρ ότι ο προσδιορισμός του αριθμού των γονιδίων είναι δουλειά δύσκολη και αμφισβητήσιμη (αυτό υποδεικνύουν οι συχνές αναθεωρήσεις), ωστόσο ο γενικά αποδεκτός αριθμός γονιδίων για τον άνθρωπο είναι γύρω στις Το κουνούπι-φορέας της ελονοσίας Anopheles gambiae, οργανισμός αναμφίβολα λιγότερο περίπλοκος, έχει γύρω στις γονίδια. Αποτελεί αυτή η διαφορά ένα μέτρο που εκφράζει και τη διαφορά στην πολυπλοκότητα μεταξύ ανθρώπου και κουνουπιού; Είναι τα επιπλέον γονίδια ικανά να αναδείξουν την ανθρώπινη υπόσταση; Είναι ο άνθρωπος μόνο τέσσερεις φορές περισσότερο πολύπλοκος από το παθογόνο βακτήριο Escherichia coli, που έχει γονίδια; Η μοριακή βιολογία συνεχίζει να μας εκπλήσσει, μια και ο σκύλος έχει τόσα γονίδια όσα και ο άνθρωπος, ενώ ο αχινός λίγο περισσότερα (24.000). Το ταπεινό, μήκους μόλις ενός χιλιοστού εδαφόβιο σκουλήκι Caenorhabditis elegans διαθέτει τόσα γονίδια όσα και η επονο- 32

13 1. ΤΑ ΦΥΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΠΕΡΙΠΛΟΚΑ ΑΠΟ ΤΑ ΖΩΑ μαζόμενη κορωνίδα της δημιουργίας. Και τα φυτά; Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη έκπληξη. Το φυτό Arabidopsis thaliana έχει γονίδια. Μήπως είναι κανένας γίγαντας του ζωικού βασιλείου; Όχι. Μετά βίας φθάνει το μέγιστο ύψος των 20 εκατοστομέτρων. Το ρύζι έχει σχεδόν διπλάσιο αριθμό γονιδίων από τον άνθρωπο, ενώ η λεύκα υπερδιπλάσιο ( γονίδια). Θα πρέπει λοιπόν να αναθεωρήσουμε τις απόψεις μας για το τι ακριβώς σημαίνει βιολογική πολυπλοκότητα ή να δεχθούμε ότι η πολυπλοκότητα δεν σχετίζεται (ή δεν σχετίζεται μόνο) με τον αριθμό των γονιδίων. Η μοριακή βιολογία, βέβαια, μας έχει δώσει και άλλες σημαντικές πληροφορίες, παραδείγματος χάριν ότι τα πρωτεϊνικά προϊόντα κάποιων γονιδίων λειτουργούν ως διακόπτες αφύπνισης ή λήθαργου άλλων γονιδίων. Τεχνικά, τα προϊόντα αυτά ονομάζονται μεταγραφικοί παράγοντες (transcription factors). Μήπως εδώ βρίσκεται μια ποσοτική έκφραση της πολυπλοκότητας; Διότι είναι εύλογο να υποθέσει κανείς ότι οργανισμοί που μας φαίνονται πολυπλοκότεροι θα πρέπει να έχουν και αυξημένες ανάγκες ρύθμισης της γονιδιακής λειτουργίας... Μάλλον ούτε εδώ βρίσκεται το μυστικό. Ο άνθρωπος διαθέτει γύρω στις γονίδια που κωδικεύουν παράγοντες μεταγραφής, ενώ το ταπεινό φυτό Arabidopsis thaliana γύρω στα Ωστόσο, γνωρίζουμε ότι τα πρωτεϊνικά προϊόντα των γονιδίων υφίστανται εκ των υστέρων τροποποιήσεις (editing), με αποτέλεσμα ένα γονίδιο να παράγει τελικώς πολύ περισσότερες από μία πρωτεΐνες. Ίσως λοιπόν ο μέγιστος αριθμός των παραγόμενων πρωτεϊνών (το πρωτεΐνωμα, όπως ονομάζεται) να αποτελεί το κλειδί. Και πάλι όμως, η σύγκριση αποβαίνει υπέρ των φυτών. Θα μπορούσαμε να αφήσουμε το ζήτημα ανοιχτό, αναμένοντας μια μελλοντική τελεσίδικη απόφαση για το ποιοι οργανισμοί είναι περισσότερο περίπλοκοι. Ωστόσο, υπάρχει μία τουλάχιστον ερμηνεία για τον προφανή πλούτο γονιδίων, μεταγραφικών παραγόντων και πρωτεϊνών στα φυτά. Σχετίζεται με την ακινησία τους και την ανάγκη να αντιμετωπίζουν επί τόπου, χωρίς τη δυνατότητα φυγής, τις εποχικά μεταβαλλόμενες περιβαλλοντικές συνθήκες, τις επιθέσεις των θηρευτών και των εχθρών τους, τον ανταγωνισμό των γειτονικών φυτών. Θα επανέλθουμε στα ζητήματα αυτά αργότερα. Προς στιγμήν, και μετά τη ρευστότητα των κριτηρίων που επέβαλαν οι πρόσφατες ανακαλύψεις της μοριακής...και το ρύζι διπλάσια από τον άνθρωπο; Μεταγραφικοί παράγοντες και μετα-μεταγραφική τροποποίηση πρωτεϊνών: σχεδόν παντού τα φυτά υπερισχύουν Μήπως η ακινησία απαιτεί περισσότερα γονίδια; 33

14 ΤΙ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Η ΑΛΙΚ Η ΣΤΗ Χ ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΥ ΤΩΝ Τα φυτά λοιπόν δεν είναι λιγότερο περίπλοκα, είναι απλώς διαφορετικά και, υπό μια εξελικτική έννοια, πιο επιτυχημένα βιολογίας, το λιγότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι τα φυτά δεν είναι κατ ανάγκην λιγότερο περίπλοκα από τα ζώα. Σε τελευταία ανάλυση, δεν είναι λιγότερο επιτυχημένα ως οργανισμοί, άρα είναι τόσο περίπλοκα όσο επιβάλλει το ύφος, ο ρυθμός και το στυλ της ζωής τους. Είναι απλώς διαφορετικά. Το «δεν είναι λιγότερο επιτυχημένα» που ανέφερα στην προηγούμενη πρόταση, αποτελεί έναν αρχικό και προσωρινό συμβιβασμό, ώστε να μη θεωρήσετε ότι ο συγγραφέας είναι προκλητικός. Διότι στην πραγματικότητα σε εξελικτική και γεωλογική κλίμακα τα φυτά είναι πιο επιτυχημένα. Η μέση διάρκεια παρουσίας των φυτικών ειδών στον πλανήτη είναι πολλαπλάσια αυτής των ζωικών ειδών. Τα ζωικά είδη έρχονται και παρέρχονται, έχοντας συντομότερη ημερομηνία λήξης. Αν μπορούσαμε να ταξιδέψουμε στο απώτερο παρελθόν ή το απώτερο μέλλον, θα συναντούσαμε λίγο-πολύ τις ίδιες φυτικές μορφές, αλλά πολύ διαφορετικά ζώα. Το γιατί ελπίζω να γίνει κατανοητό κατά την πορεία μελέτης αυτού του βιβλίου. 34

3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ανάλυση θεωρίας

3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ανάλυση θεωρίας Κεφάλαιο Εξέλιξη 3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ανάλυση θεωρίας Πολλές από τις επιστημονικές απόψεις που έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί δεν γίνονται εύκολα αποδεκτές, διότι αντιβαίνουν την αντίληψη που οι άνθρωποι διαμορφώνουν

Διαβάστε περισσότερα

Τι θα έβλεπε η Αλίκη στη χώρα των φυτών

Τι θα έβλεπε η Αλίκη στη χώρα των φυτών ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΝΕΤΑΣ Τι θα έβλεπε η Αλίκη στη χώρα των φυτών 2η έκδοση E-BOOK Πα νε πι στη μια κες Εκ δο σεις Κρη της Ι δρυ τική δω ρεά Πα γκρη τι κής Ενώ σε ως Αμε ρι κής Η ΡΑ ΚΛΕΙΟ 2011 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίες της Εξέλιξης

Θεωρίες της Εξέλιξης 1 ο ΘΕΜΑ Θεωρίες της Εξέλιξης Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Στις παρακάτω ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Εξέλιξης από Πανελλήνιες ( ) Σελ

Θέματα Εξέλιξης από Πανελλήνιες ( ) Σελ Θέματα Εξέλιξης από Πανελλήνιες (2010-2012) Σελ. 119-131 1. Πώς μπορεί να εξηγηθεί με βάση τη θεωρία της φυσικής επιλογής η επικράτηση του χαρακτηριστικού «ψηλός λαιμός» στις καμηλοπαρδάλεις; Μονάδες 8

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΙΜΗΚΥΡΙΟΣ, ΓΕΩΠΟΝΟΣ, Δρ. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΝΟΤΗΤΕΣ ΥΛΗΣ Δρ. Κώστας Ποϊραζίδης, Δασολόγος ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2009-2010 ΕΝΟΤΗΤΕΣ ΥΛΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 2.1: Ορισμός είδους, Συστηματική, Οικολογία και Εξέλιξη, Φυσική επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Δασικής Γενετικής και Βελτίωσης Δασοπονικών Ειδών. Προστασία Γενετικής Βιολογικής Ποικιλότητας

Εργαστήριο Δασικής Γενετικής και Βελτίωσης Δασοπονικών Ειδών. Προστασία Γενετικής Βιολογικής Ποικιλότητας Εργαστήριο Δασικής Γενετικής και Βελτίωσης Δασοπονικών Ειδών Προστασία Γενετικής Βιολογικής Ποικιλότητας 1 Βιολογική ποικιλότητα Βιολογική ποικιλότητα ή βιοποικιλότητα Έννοια με ευρεία αναφορά σε διεθνείς

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Προσεγγίσεις του ζητήματος (όλων) των ζώων μέσα και έξω από την τάξη

Προσεγγίσεις του ζητήματος (όλων) των ζώων μέσα και έξω από την τάξη Προσεγγίσεις του ζητήματος (όλων) των ζώων μέσα και έξω από την τάξη Μελίτα Λαζαράτου MSc Εφαρμοσμένης Συμπεριφοράς και ευημερίας ζώων melitalazaratou@gmail.com sumvionometazoa.wordpress.com Γιατί να ασχοληθούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

Α4. Επιδερµική εξάτµιση είναι η εξάτµιση του νερού από την επιφάνεια: α. των λιµνών β. των φύλλων των χερσαίων φυτών γ. της θάλασσας δ. του εδάφους.

Α4. Επιδερµική εξάτµιση είναι η εξάτµιση του νερού από την επιφάνεια: α. των λιµνών β. των φύλλων των χερσαίων φυτών γ. της θάλασσας δ. του εδάφους. ΘΕΜΑ Α ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ) Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Ένας επιστημονικός κλάδος που με τα επιτεύγματά του προκάλεσε έντονες συζήσεις στο τέλος του 20 ου αιώνα και αναμένεται να απασχολήσει εξίσου έντονα, αν όχι να μονοπωλήσει το

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α2.... 2 Α3.... 2 Α4.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B....

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. Aν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΥΣΙΚΗ, Η ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΦΥΣΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Η ΦΥΣΙΚΗ, Η ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΦΥΣΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Εισαγωγικό Μάθημα 2 Η ΦΥΣΙΚΗ, Η ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΦΥΣΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Τι μελετούν η φυσική και η χημεία Συνεχίζοντας την εισαγωγή μας στις φυσικές επιστήμες, θα σταθούμε ξεχωριστά στο αντικείμενο μελέτης καθεμιάς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 05/02/1017 ΘΕΜΑ 1 ο Επιλέξτε τη σωστή απάντηση: 1. Σε ένα οικοσύστημα θα τοποθετήσουμε τις ύαινες και τα λιοντάρια στο ίδιο τροφικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Είναι σχεδόν βέβαιο, είτε να γνωρίζετε κάποιον που πάσχει από μια τέτοια ασθένεια είτε να έχετε μια εσείς οι ίδιοι.

Είναι σχεδόν βέβαιο, είτε να γνωρίζετε κάποιον που πάσχει από μια τέτοια ασθένεια είτε να έχετε μια εσείς οι ίδιοι. Γράφει: Δημήτρης Τσουκαλάς, Ιατρός Φυσικής Υγείας Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι ασθένειες που προκύπτουν γιατί το σώμα μας επιτίθεται και καταστρέφει τα δικά του κύτταρα και όργανα. Γνωρίζετε ότι ένας στους

Διαβάστε περισσότερα

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών Κυρούδη Λαμπρινή Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Η έρευνα αυτή διαπραγματεύεται, θέλοντας να εξηγήσει τα εξής θέματα:- Ο ρόλος του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών-

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

Φύση και Σχολικοί Κήποι. Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr

Φύση και Σχολικοί Κήποι. Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr Φύση και Σχολικοί Κήποι Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr Ιστορικά στοιχεία Η «μόρφωση» του ανθρώπου άρχισε άτυπα από την επαφή του με

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ- 3 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΞΕΛΙΞΗ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ- 3 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΞΕΛΙΞΗ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΖΑΡΦΤΖΙΑΝ ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ- 3 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΞΕΛΙΞΗ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Θεωρία της εξέλιξης: τι υποστηρίζει (σε μια σειρά), για ποιους λόγους

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Το πρόγραμμα σπουδών του τμήματος Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας πρέπει να ανταποκρίνεται στην εξαγωγή επιστημόνων Γεωπόνων Βιοτεχνολόγων ικανών να μελετούν, να αντιμετωπίζουν και να προτείνουν

Διαβάστε περισσότερα

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά.

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. 1 x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. Πριν λίγα χρόνια, όταν είχε έρθει στην Ελλάδα ο νομπελίστας χημικός Ilya Prigogine (πέθανε πρόσφατα), είχε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Στην επιστήμη της βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοείται η αλλαγή στις ιδιότητες ενός πληθυσμού οργανισμών στο πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος

ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος ενός στοιχείου είναι, η επαναλαμβανόμενη κυκλική πορεία του στοιχείου στο οικοσύστημα. Οι βιογεωχημικοί κύκλοι, πραγματοποιούνται με την βοήθεια, βιολογικών, γεωλογικών

Διαβάστε περισσότερα

Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη

Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη κληρονομικότητα στον άνθρωπο. 1 Καταρχήν, η πρώτη επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

Η Διωνυμική Κατανομή. μαθηματικών. 2 Ο γονότυπος μπορεί να είναι ΑΑ, Αα ή αα.

Η Διωνυμική Κατανομή. μαθηματικών. 2 Ο γονότυπος μπορεί να είναι ΑΑ, Αα ή αα. Η Διωνυμική Κατανομή Η Διωνυμική κατανομή συνδέεται με ένα πολύ απλό πείραμα τύχης. Ίσως το απλούστερο! Πρόκειται για τη δοκιμή Bernoulli, ένα πείραμα τύχης με μόνο δύο, αμοιβαίως αποκλειόμενα, δυνατά

Διαβάστε περισσότερα

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. ''

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. '' 1. '' Τίποτα δεν είναι δεδομένο. '' 2. '' Η μουσική είναι η τροφή της ψυχής. '' 3. '' Να κάνεις οτι έχει νόημα για σένα, χωρίς όμως να παραβιάζεις την ελευθερία του άλλου. '' 4. '' Την πραγματική μόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ 3η εξεταστική περίοδος από 29/03/15 έως 19/04/15 γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις 46 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪ Η-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Χρυσ Σµύρνης 3 : Τηλ.: 2107601470 ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2006 ΘΕΜΑ 1 Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 ΘΕΜΑ Α ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ευτέρα έρα, 20 Μα ου 2013 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Βασίλης Καραγιάννης Η παρέμβαση πραγματοποιήθηκε στα τμήματα Β2 και Γ2 του 41 ου Γυμνασίου Αθήνας και διήρκησε τρεις διδακτικές ώρες για κάθε τμήμα. Αρχικά οι μαθητές συνέλλεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ

ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ 1.Η Φυσική ως η επιστήμη που μελετά τις ιδιότητες της ύλης Για τη Φυσική η ύλη είναι μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα.

Διαβάστε περισσότερα

1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ

1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ 1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ Από τα αρχαιότατα χρόνια, έχουν καταβληθεί σηµαντικές προσπάθειες οι απειράριθµες ουσίες που υπάρχουν στη φύση να αναχθούν σε ενώσεις λίγων

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί Ορισμοί Ηγεσία είναι η διαδικασία με την οποία ένα άτομο επηρεάζει άλλα άτομα για την επίτευξη επιθυμητών στόχων. Σε μια επιχείρηση, η διαδικασία της ηγεσίας υλοποιείται από ένα στέλεχος που κατευθύνει

Διαβάστε περισσότερα

«Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη!

«Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη! «Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη! Οι καταπληκτικοί γονείς κάνουν καταπληκτικά πράγματα! Και δεν εννοώ περίπλοκα, δύσκολα, ή κάτι τέτοιο,

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Πάτρα, Δεκέμβρης 2012 Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την πληροφόρηση; Πώς μπορεί η φωτογραφία να είναι τέχνη, εάν είναι στενά συνδεδεμένη με την αυτόματη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΤΜΗΜΑ Γ2 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΟΛΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχουν περάσει περίπου 15 χρόνια από τη δημιουργία γενετικά τροποποιημένων

Διαβάστε περισσότερα

Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4

Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4 Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4 Ευχαριστίες Στο σημείο αυτό θα ήθελα να αποδώσω τις ευχαριστίες μου σε όσους βοήθησαν με τον τρόπο τους στην εκπόνηση αυτής της εργασίας. Αρχικά, θα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1.Να τοποθετήσετε τους παρακάτω όρους από τον πιο απλό στον πιο σύνθετο: σύστηµα οργάνων κύτταρο ιστός, οργανισµός όργανο. 2.Να φτιάξετε µια τροφική αλυσίδα µε τους παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 20/05/2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΕ1. Περιεχόμενα. Η φυσική. Υπόθεση και φυσικό μέγεθος

ΦΕ1. Περιεχόμενα. Η φυσική. Υπόθεση και φυσικό μέγεθος Περιεχόμενα ΦΕ1 ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ Η ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΟΥΣ ΤΟ ΜΗΚΟΣ 2015-16 6 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΑΣ Τα φυσικά μεγέθη Η Μέτρηση των φυσικών μεγεθών Μια μονάδα μέτρησης για όλους Το φυσικό μέγεθος Μήκος Όργανα μέτρησης

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς καθηγητές φυσικών επιστημών

Ερωτηματολόγιο προς καθηγητές φυσικών επιστημών NTSE - Nano Technology Science Education Project No: 511787-LLP-1-2010-1-TR-KA3-KA3MP Ερωτηματολόγιο προς καθηγητές φυσικών επιστημών 1. Ποια θέματα στον τομέα των φυσικών επιστημών θεωρείτε ότι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Τα πειράματα του Mendel

Δασική Γενετική Τα πειράματα του Mendel Δασική Γενετική Τα πειράματα του Mendel Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Παράδοξο... Οι απόγονοι μοιάζουν στους γονείς τους Δεν είναι όμως ακριβώς ίδιοι, ούτε με τους γονείς τους, ούτε μεταξύ τους Κληρονομικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Αγαπητέ μαθητή/ αγαπητή μαθήτρια, Διεξάγουμε μια έρευνα και θα θέλαμε να μάθουμε την άποψή σου για τo περιβάλλον μάθησης που επικρατεί στην τάξη σου. Σε παρακαλούμε

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε

Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΣΤΗ: http //blgs.sch.gr/anianiuris ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: Νιανιούρης Αντώνης (email: anianiuris@sch.gr) Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε Διηγούμαστε ή αφηγούμαστε ένα γεγονότος, πραγματικό

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89 Περιεχόμενα Οι Συγγραφείς Πρόλογος της Ελληνικής Έκδοσης Πρόλογος της Αμερικανικής Έκδοσης Σκοπός και Αντικείμενο του Βιβλίου ΜΕΡΟΣ Ι ΜΙΑ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 1 Η ιστορία της εξελικτικής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΚΤΚΛΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΣΙΚΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΣΩΝ ΤΓΥΡΟΝΟ. Γμδεικηικές Απαμηήζεις Γ Λσκείοσ Ιαμοσάριος Βιολογία ΘΓΜΑ Α ΘΓΜΑ Β

Γ ΚΤΚΛΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΣΙΚΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΣΩΝ ΤΓΥΡΟΝΟ. Γμδεικηικές Απαμηήζεις Γ Λσκείοσ Ιαμοσάριος Βιολογία ΘΓΜΑ Α ΘΓΜΑ Β Βιολογία γεμικής παιδείας 1. Δ 2. ΘΓΜΑ Α 3. Β 4. Β 5. Α Α2. 1, Β2.Γ, 3Α, 4. Δ ΘΓΜΑ Β Β1. «Τα οικοσυστήματα χαρακτηρίζονται από την τάση εξασφαλίζει τροφή από το οικοσύστημα» Β2. Ο μικροοργανισμός αυτός

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν, το βαρυτικό πεδίο κάθε μάζας δημιουργεί μια καμπύλωση στον χώρο (μάλιστα στον χωροχρόνο),

Διαβάστε περισσότερα

«ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ»

«ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ» T.E.I. ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΙΑΦΑΝΕΙΕΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΑΡΑ ΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ» Οι παραδόσεις στηρίχτηκαν στο βιβλίο του ρ. Νικ. Φανουράκη «Γενετική Βελτίωση Φυτών. ΒΑΣΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος

Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τίτλος Μαθήματος: ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Ι Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου :20

Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου :20 Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου 2015-22:20 Από τη Μαίρη Γκαζιάνη «Μέσω της μυθοπλασίας, αποδίδω τη δικαιοσύνη που θα ήθελα να υπάρχει» μας αποκαλύπτει η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Η Επιχειρηματική Ευκαιρία Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Υπάρχουν έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι στους περισσότερους επιχειρηματίες που ξεκινούν για πρώτη φορά μια επιχείρηση, τελειώνουν τα χρήματα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 9: Φραγμοί στην Κριτικο-στοχαστική Πρακτική Γιώργος Κ. Ζαρίφης

Διαβάστε περισσότερα

Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας

Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας ΜΑΡΚ ΜΑΖΑΟΥΕΡ Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας Μια προσωπική αναδρομή Απόψε θα εκφράσω μερικές προσωπικές σκέψεις για όσα είδα να συμβαίνουν στην Ελλάδα, την οποία επισκέφθηκα για πρώτη φορά πριν από

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) 2013

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) 2013 ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια Τεχνικές διεργασίες Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια ΓΕΩΡΓΙΑ Γενετική βελτίωση ποικιλιών φυτών για αντοχή στις ασθένειες, ξηρασία, αφιλόξενα εδάφη Μαζική παραγωγή κλώνων Ανάπτυξη βιο-εντομοκτόνων

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ εν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες με την ίδια λέξη, τη διεθνή σήμερα λέξη «λόγος»,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α Θετικής κατεύθυνσης Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β Β1. Η σωστή σειρά είναι: 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA ελικάσες ε. RNA πολυμεράση Β3. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες...

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Οι μεγάλες εξισώσεις. {...όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Ερευνητική εργασία μαθητών της Β λυκείου. E = mc 2 Στοιχεία ταυτότητας: Ε: ενέργεια (joule) m: μάζα (kg) c: ταχύτητα του φωτός στο κενό (m/s)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΠΕΨΗ. 1 ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΥΤΟΤΡΟΦΟΙ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΤΡΟΦΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ-ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ

ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΠΕΨΗ. 1 ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΥΤΟΤΡΟΦΟΙ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΤΡΟΦΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ-ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΠΕΨΗ ΜΕ ΤΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ «ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α & Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΥΤΟΤΡΟΦΟΙ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΤΡΟΦΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ-ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ 1 η ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Το σώµα κάθε οργανισµού αποτελείται από κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 1o ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Κεφαλαίου Αρχική Σελίδα Περιεχόμενα CD Rom Θέματα 1ου Τι είναι τα κριτήρια αξιολόγησης Τα κριτήρια αξιολόγησης είναι μια σειρά από πρακτικές γνώσεις και ικανότητες που

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ1 Χρήση γλώσσας Γ1 Χρήση γλώσσας 1

Επίπεδο Γ1 Χρήση γλώσσας Γ1 Χρήση γλώσσας 1 Γ1 1 Επίπεδο Γ1 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη για τη σημασία της τέχνης στη ζωή μας. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη, όταν γράφει, και

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 27 Μαΐου 2016 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλαδικών Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων (Νέο & Παλιό Σύστημα) ΘΕΜΑ Γ Γ.1 Ο χαρακτήρας της ομάδας αίματος στον άνθρωπο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ. Εργασία για το σπίτι. Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ. Εργασία για το σπίτι. Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Εργασία για το σπίτι Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 1 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Απαντά η Μαρίνα Βαμβακίδου Ερώτηση 1. Μπορείς να φανταστείς τη ζωή μας χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννα Τσοκανάρη, Κοινωνική Λειτουργός, Δ.Π.Θ. Μονάδα Αντιμετώπισης Προβλημάτων Νόσου Alzheimer «Αγία Ελένη»

Ιωάννα Τσοκανάρη, Κοινωνική Λειτουργός, Δ.Π.Θ. Μονάδα Αντιμετώπισης Προβλημάτων Νόσου Alzheimer «Αγία Ελένη» Ιωάννα Τσοκανάρη, Κοινωνική Λειτουργός, Δ.Π.Θ. Μονάδα Αντιμετώπισης Προβλημάτων Νόσου Alzheimer «Αγία Ελένη» Η Παγκόσμια Ημέρα των Ηλικιωμένων, γνωστή και ως «Παγκόσμια Ημέρα για την Τρίτη Ηλικία» εορτάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΘΕΜΑ Α 1. γ 2. α 3. β 4. β 5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1. Β 2. Α 3. Α 4. Β 5. Β 6. Α 7. Α 8. Β Β2. Η απάντηση βρίσκεται στη σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις στα θέματα βιολογίας γενικής παιδείας 2015

Απαντήσεις στα θέματα βιολογίας γενικής παιδείας 2015 Απαντήσεις στα θέματα βιολογίας γενικής παιδείας 2015 Θέμα Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ Θέμα Β Β1. Β2. 1. Β 2. Α 3. Α 4. Β 5. Β 6. Α 7. Α 8. Β Το γενετικό υλικό ενός ιού διαθέτει πληροφορίες : α) Για

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ Είμαστε τυχεροί που είμαστε δάσκαλοι Α ΛΥΚΕΙΟΥ 20\ 11\2016 ΚΕΙΜΕΝΟ: Υπάρχει ιδανικός ομιλητής της γλώσσας; Δεν υπάρχει στη γλώσσα «ιδανικός ομιλητής». Θα διατυπώσω εδώ μερικές σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Οι «πουλάκηδες», το FaceBook, ο Αριστοτέλης, και το BBC.

Οι «πουλάκηδες», το FaceBook, ο Αριστοτέλης, και το BBC. Αγαπητοί Φίλοι, Σας ευχαριστούμε ιδιαίτερα για την τιμή που κάνετε στην εκδήλωσή μας, για την τιμή που κάνετε στον τόπο μας, στη Μυτιλήνη. Σε μια κοινή εκδήλωση, μαζί με το Σύλλογο Καλλονιατών Λέσβου,

Διαβάστε περισσότερα

Σίνος Γκιώκας Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Πάτρα 2015 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι - ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ - Σίνος Γκιώκας - Πανεπιστήμιο Πατρών 2015 1

Σίνος Γκιώκας Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Πάτρα 2015 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι - ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ - Σίνος Γκιώκας - Πανεπιστήμιο Πατρών 2015 1 Σίνος Γκιώκας Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Πάτρα 2015 2015 1 Αντικείμενο μαθήματος: Περιεχόμενο μαθήματος: Προτεινόμενο σύγγραμμα: Διδάσκοντες: Μέθοδοι διδασκαλίας: Μέθοδοι αξιολόγησης: Τύπος μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μελλίδης Κ. Πασσιά Α. Θέμα Α Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Να

Διαβάστε περισσότερα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα ΣΤ τάξη Δημοτικού Σχολείου Μακρυγιάλου 2009-2010 1 Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα άγρια

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα