Κεφάλαιο Έκτο. Η ανόργανη θρέψη στα λιβαδοπονικά συστήματα Γενικά

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κεφάλαιο Έκτο. Η ανόργανη θρέψη στα λιβαδοπονικά συστήματα. 6.1. Γενικά"

Transcript

1 Κεφάλαιο Έκτο Η ανόργανη θρέψη στα λιβαδοπονικά συστήματα 6.1. Γενικά Το επίπεδο της οργάνωσης -- και η προοπτική της ανθρώπινης συμμετοχής στο λιβαδοπονικό σύστημα -- είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την κατανόηση της ανόργανης θρέψης του συστήματος, αυτό που συνήθως ονομάζουμε κύκλωμα των ανόργανων συστατικών στο σύστημα. Και είναι πιο κατάλληλο να υποστηρίξουμε ότι, αυτά κυκλοφορούν και μετασχηματίζονται μέσα σ ένα δίκτυο, ένα δίκτυο το οποίο μπορούμε, είτε να το διαχειριστούμε, είτε να το αγνοήσουμε. Μέσα στο δίκτυο αυτό, οι άνθρωποι παίζουν ένα μείζονα ρόλο, αφού αυτοί προκαθορίζουν τις εισροές, και πιο συγκεκριμένα τα λιπάσματα, αλλά και σε ποιο σημείο θα αποτεθούν τα κόπρανα και τα ούρα μέσα στο αγρόκτημα. Οι άνθρωποι επίσης, επιλέγουν τα επίπεδα κάποιων εκροών, με την απομάκρυνση των θρεπτικών στοιχείων μαζί με το σανό, την ενσίρωση, το γάλα, το κρέας κ.λ.π, και σιωπηρά, ελέγχοντας ή επιτρέποντας την απώλεια των θρεπτικών στοιχείων στα γειτνιάζοντα συστήματα, που συμβάλλουν στον ευτροφισμό των υπόγειων υδάτων ή των υδάτινων ρευμάτων και των λιμνών. Η διαχείριση της ανόργανης θρέψης στα λιβάδια είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διότι ο διαχειριστής, λειτουργώντας ως επί το πλείστον στο επίπεδο του συστήματος βόσκησης (Εικόνα 1.4), συχνά δεν είναι ενήμερος και συνήθως, αυτός αδυνατεί να προβλέψει την μακροχρόνια επίδραση της ανθρώπινης επίδρασης στη λειτουργία του δικτύου των θρεπτικών στοιχείων, το οποίο επηρεάζεται εσωτερικά από λιγότερο ορατούς οργανισμούς, όπως είναι για παράδειγμα τα βακτήρια. Έτσι, η διαχείριση της θρέψης συνιστά μια περιοχή, η οποία αυξητικά υπόκειται στη συζήτηση και τη λήψη απόφασης στο επίπεδο της κοινότητας, της λεκάνης απορροής και της αγροτικής εκμετάλλευσης, αλλά και στο επίπεδο του αγρού. Αυτό καθιστά αναγκαίο να προστρέξουμε σ ένα εύρος συστεμικών βοηθειών λήψης απόφασης, οι οποίες κυμαίνονται από τη συμμετοχική συμβουλή μέχρι τα μοντέλα εξομοίωσης, τα βασιζόμενα στους Η/Υ (Roling 1994, van der Meer και van der Putten 1995).

2 Δεκαέξι (16) στοιχεία {εκτός φυσικά από τον άνθρακα (C), το υδρογόνο (Η) και το οξυγόνο (Ο)}, από τα 112 στοιχεία του περιοδικού πίνακα, είναι τα απαραίτητα στοιχεία για την ανάπτυξη των ποωδών λιβαδικών φυτών, όπως και των λοιπών κτηνοτροφικών ή μη φυτών. Αυτά διακρίνονται: (α) στα μακρο-στοιχεία: άζωτο (Ν), φωσφόρος (Ρ), κάλιο (Κ), θείο (S), ασβέστιο (Ca) και το μαγνήσιο (Mg), και (β) στα μικρο-στοιχεία: σίδηρος (Fe), μαγγάνιο (Mn), ψευδάργυρος (Zn), χαλκός (Cu), μολυβδαίνιο (Mo), χλώριο (Cl), βόριο (Bo) κοβάλτιο (Co), σελήνιο (Se), και νάτριο (Na). Επιπρόσθετα θα συμπληρώναμε και το ιώδιο (Ι), το οποίο θεωρείται ότι αποτελεί ένα ακόμη απαραίτητο συστατικό για τα βόσκοντα (αγροτικά) ζώα. Κάθε στοιχείο έχει τη δική του χημεία, όπως επίσης έχει και τη δική του εξάρτηση από τα ένζυμα που υπάρχουν μέσα στους οργανισμούς και επηρεάζουν κάποιους μετασχηματισμούς. Οι πλέον σημαντικοί μετασχηματισμοί, από την ανθρώπινη προοπτική, είναι η δέσμευση ή η κατακράτηση των στοιχείων στο έδαφος (είτε στα μόρια του εδάφους και την οργανική ουσία, είτε στην χλωρίδα και την πανίδα του εδάφους, ώστε το στοιχείο να μην χάνεται στο υπεδάφιο νερό) και ο μετασχηματισμός του στοιχείου από μια ανόργανη μορφή, με την οποία προσλαμβάνεται από τα φυτά, σε μια οργανική μορφή στο φυτό, ώστε να ενσωματώνεται στη δομή του φυτού και στη συνέχεια να καθίσταται διαθέσιμο (ή όχι άμεσα διαθέσιμο μερικές φορές) για τα βόσκοντα ζώα. Ποσοτικά, τα πλέον άφθονα στοιχεία στο φυτικό υλικό (μετά τον άνθρακα) είναι το άζωτο και το κάλιο. Για τη διαχείριση, το άζωτο, το κάλιο, ο φωσφόρος και το θείο θεωρούνται ως εκείνα τα στοιχεία, στα οποία αποδίδεται μεγαλύτερη σημασία, διότι αυτά κατά πάσα πιθανότητα είναι τα στοιχεία εκείνα τα οποία είναι δυνατόν να καταστούν ελλειμματικά, τόσο για τα φυτά, όσο και για τα ζώα. Στο κεφάλαιο αυτό λοιπόν, θα επικεντρώσουμε το ενδιαφέρον μας στα στοιχεία αυτά. Θα υπογραμμίσουμε όμως εδώ, ότι υπάρχουν πάρα πολλά εγχειρίδια στα οποία περιγράφεται λεπτομερέστερα τόσο η διατροφή των φυτών, αλλά και οι αναλυτικές περιγραφές όλων των στοιχείων Το δίκτυο των θρεπτικών ουσιών Στα λιβαδοπονικά συστήματα οι θρεπτικές ουσίες κατανέμονται μέσω ενός δικτύου (Εικόνα 6.1). Στο σύστημα οι θρεπτικές ουσίες επιστρέφουν με την εφαρμογή των λιπασμάτων, με την απελευθέρωση των ανόργανων στοιχείων, η οποία είναι αποτέλεσμα της διάσπασης της ανόργανης ύλης, με την αποσάθρωση των μητρικών πετρωμάτων, με την διαφυγή τους μέσω των πλευρικών κινήσεων της αποστράγγισης και της βροχόπτωσης και με την απομάκρυνση των μοριακών υλικών μέσω του αέρα. Μόνο στην περίπτωση του αζώτου, μπορεί να υπάρξει μια σημαντική εισροή με τη δέσμευση του μοριακού ατμοσφαιρικού αζώτου από την ατμόσφαιρα του εδάφους, με την επενέργεια και τη βοήθεια των βακτηριακών ριζικών εξογκωμάτων που είναι προσκολλημένα στις ρίζες των ψυχανθών. Τα (θρεπτικά) στοιχεία χάνονται με την απομάκρυνση των φυτικών και ζωικών προϊόντων, με την απορροή και την απόπλυση κάτω από το στρώμα της ριζόσφαιρας και με την εξάτμιση τους στην ατμόσφαιρα. Ενώ ενίοτε παρατηρούμε ότι τα λιβάδια έχουν ευεργετικά αποτελέσματα προς το περιβάλλον, για παράδειγμα, μέσω της χρησιμοποίησης του νερού και της αποφυγής της θέρμανσης της ατμόσφαιρας, στο κεφάλαιο αυτό πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι, επιπρόσθετα με την απορροή των θρεπτικών ουσιών που ρυπαίνουν τα υπόγεια νερά και τους υδροφόρους ορίζοντες, ένα μέρος του αέριου αζώτου που απελευθερώνεται τόσο μετά την ανόργανη λίπανση, όσο

3 και από την κοπριά και ειδικότερα με τα ούρα, αποτελούν και τα νιτρικά οξείδια, τα οποία και συνιστούν ένα ισχυρό «αέριο του θερμοκηπίου», το οποίο και αυτό συμβάλλει στην άνοδο της θερμότητας της ατμόσφαιρας. Εικόνα 6.1. Το δίκτυο του αζώτου για (α) ένα λειμώνα που η σύνθεσή του έχει σαν βάση τριφύλλια και στον οποίο έχει εφαρμοστεί λίπανση με 1,9 t ανά Ha υπερφοσφωρικού λιπάσματος για τέσσερα έτη και (β) ένα εντατικό λειμώνα για την παραγωγή γάλακτος που η σύνθεσή του έχει σαν βάση αγρωστώδη και δέχεται 500 kg Ν ανά Ha και έτος, στη Νέα Ζηλανδία. Πηγή: Προσαρμογή από στοιχεία που συγκέντρωσε και συνέθεσε ο Floate (1987). Η αειφορία «απαιτεί» το σύστημα να παραμένει σε σταθερή κατάσταση και οι απώλειες να αντικαθίστανται από τις εισροές. Ομοίως, υπάρχει η ανάγκη αυτή να διασφαλίζεται, ώστε οι ανεπιθύμητες απώλειες, όπως για παράδειγμα αυτές που προέρχονται από τις απορροές και τις αποπλύσεις και οι οποίες προσθέτουν εξωτερικές οικονομικές επιβαρύνσεις σε άλλα συστήματα, να ελαχιστοποιούνται μέσω της ορθολογικής διαχείρισης και, όπου αυτό κρίνεται απαραίτητο, να υπάρξουν θεσμικές αλλαγές και/ή νέα θεσμοθέτηση. Οι πρακτικές της ορθολογικής διαχείρισης λοιπόν, υπαγορεύουν οι απώλειες να αναχαιτίζονται και οι εισροές, μέσω των λιπασμάτων, να διατηρούν τις επιθυμητές εκροές, σε συνδυασμό με την αποκομιδή του προϊόντος. Η λήψη της ορθής απόφασης, για αμφότερα τα λιβάδια, εντατικά και χαμηλών εισροών (εκτατικά), είναι σε μεγάλο βαθμό τοπική και βασίζεται στην κατανόηση του τροφικού δικτύου των λιβαδοπονικών συστημάτων. Τα εντατικά λιβάδια, όπως αυτά τα οποία διαχειρίζονται για την παραγωγή γάλακτος στη Δυτική Ευρώπη και τις Βορειανατολικές Η.Π.Α., παράγουν μεγάλες ποσότητας ζωικής κοπριάς και ζωοκομικών προϊόντων και συνεπώς, η αειφορικότητά τους εξαρτάται από τη λίπανση. Για παράδειγμα, στις Η.Π.Α. παράγονται κάθε χρόνο 159 εκατομμύρια τόνοι ζωικής κοπριάς, ποσό το οποίο αποτελεί το 22% του συνόλου των οργανικών απωλειών. Η λίπανση των εντατικών αυτών συστημάτων έχει προκαλέσει, κατά τρόπο κοινό και προδιαγεγραμμένο, ανεπιθύμητες απώλειες των θρεπτικών στοιχείων. Οι Haynes και Williams (1993), αλλά και πολλοί άλλοι ερευνητές έχουν αποδείξει ότι η λίπανση με μια ποσότητα 400 kg Ν ανά έτος και Ha, προκαλεί μια απόπλυση της τάξης των 40 kg

4 Ν, ενώ ταυτόχρονα οι απώλειες στην ατμόσφαιρα ανέρχονται πάνω από 170 kg Ν, με τις ετήσιες τιμές να εξαρτώνται από τον τύπο του εδάφους, το κλίμα, και την αποστράγγιση. Πίνακας 6.1. Ένα σχέδιο ισοζυγίου θρεπτικών στοιχείων σε μια υποθετική αγροτική εκμετάλλευση της Ολλανδίας συνολικής έκτασης 55 Ηa, με 35 Ηa καλλιεργήσιμες εκτάσεις, 20 Ηa λιβάδια, 50 γαλακτοπαραγωγές αγελάδες, 100 χοιρομητέρες, 1000 χοίρους πάχυνσης και κοτόπουλα. N (kg) P (kg) K (kg) Χρήση θρεπτικών στοιχείων Νεαρά ζώα Σπόροι και φυτά Συνολικό αρχικό υλικό Συμπαγής τροφή Χονδροειδής τροφή Συνολική τροφή Λιπάσματα και κοπριά Περιβαλλοντική συνεισφορά 1 Άλλα (π.χ. άχυρο) Συνολική εισροή Εκροή θρεπτικών στοιχείων Ζώα Γάλα Συνολικά ζωικά προϊόντα Συνολικά φυτικά προϊόντα Κοπριά Άλλα (π.χ. απορρίμματα) Συνολική εκροή Πλεόνασμα θρεπτικών στοιχείων Πλεόνασμα θρεπτικών στοιχείων/ηa Αποθέσεις από τη βροχή, μεταλλοποίηση σε τυρφώδη εδάφη και αζωτοδέσμευση. Πηγή: Breembroek και συνεργάτες Συνεπώς, η πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπισθεί είναι τα υπολείμματα αυτά και τα λιπάσματα να καταστούν χρησιμοποιήσιμα μέσα σε σχεδόν κλειστά λιβαδοπονικά οικοσυστήματα, έτσι ώστε, και σε αντίθεση με την Εικόνα 6.1β, να μην παρατηρείται εκροή θρεπτικών στοιχείων σε κάποιο άλλο, πιθανόν ευαίσθητο οικοσύστημα. Η έννοια ότι τα λιβάδια πρέπει να καταστούν κλειστά, τόσο στο επίπεδο της αγροτικής εκμετάλλευσης, όσο και σε περιφερειακή κλίμακα, έχει οδηγήσει πολλούς στο να δώσουν μεγάλη έμφαση (προσοχή) στα σχέδια ισοζυγίου θρεπτικών στοιχείων. Τα σχέδια αυτά, τα οποία ονομάζονται υπολογισμοί θρεπτικών στοιχείων, είναι ιδιαίτερα κρίσιμα για τα συστήματα στα οποία εφαρμόζονται υψηλές ποσότητες

5 λιπασμάτων, όπως για παράδειγμα αυτά της Ολλανδίας, όπου οι εισροές θρεπτικών στοιχείων είναι δυνατόν να περιοριστούν για να αποφευχθεί η συσσώρευσή τους στις εκμεταλλεύσεις ή οι απώλειές τους να κατευθυνθούν από τα ποολίβαδα προς τα όμορα με αυτά οικοσυστήματα (Breembroek και συνεργάτες 1996). Τα σχέδια των θρεπτικών στοιχείων επίσης, είναι κρίσιμα για τα συστήματα των χαμηλών εισροών, στα οποία η απομάκρυνση των θρεπτικών στοιχείων με την μορφή ζωικών και φυτικών προϊόντων ξεπερνάει το ποσό του λιπάσματος που προστίθεται, ούτως ώστε, το λιβάδι να λειτουργεί μόνο μέσω της «εξόρυξης» της γονιμότητας του εδάφους (Pol 1992). Ο Πίνακας 6.1 παρουσιάζει ένα υποθετικό σχέδιο ισοζυγίου θρεπτικών στοιχείων για τα Ολλανδικά ποολίβαδα, που μας παρέχει τους εκτιμητές ενός μη ισόρροπου ισοζυγίου θρεπτικών ουσιών (πλεόνασμα), το οποίο πρέπει να κατευθυνθεί προς την πλευρά του περιορισμού της λίπανσης. Σε καταστάσεις χαμηλής εισροής, στις οποίες η απομάκρυνση των θρεπτικών στοιχείων είναι σχετικά μικρή, μπορεί να μην είναι απαραίτητο να παρέμβουμε μέσω της εφαρμογής της λίπανσης. Εδάφη καταστάσεων χαμηλής εισροής αποτελούν και τα ακόλουθα τρία (3) παραδείγματα: Αλλουβιακά εδάφη με υψηλή γονιμότητα. Εδώ τα στοιχεία που χάνονται με την απομάκρυνση των προϊόντων και την απορροή αναπληρώνονται από τις εισροές των θρεπτικών στοιχείων από άλλες, υψηλότερες περιοχές. Οι περιοχές αυτές συνήθως χρησιμοποιούνται για τις γεωργικές καλλιέργειες, και όχι ως ποολίβαδα και συχνά, ούτε αυτές, αλλά ούτε και τα ποολίβαδα ανταποκρίνονται στα μακροστοιχεία. Εδάφη με υψηλή περιεκτικότητα σε οργανική ουσία. Αυτά βρίσκονται σε ψυχρά εύκρατα κλίματα, όπου οι ρυθμοί των απωλειών σε ανόργανα στοιχεία και η λιβαδική αύξηση πιθανόν να είναι χαμηλοί, λόγω της χαμηλής ηλιακής ακτινοβολίας και της χαμηλής θερμοκρασίας. Στις περιοχές αυτές η πρόσληψη από τα φυτά είναι δυνατό να συσχετισθεί στενά με τους ρυθμούς ορυκτοποίησης από την οργανική ουσία. Εκτατικά μη λιπαινόμενα ποολίβαδα της σαβάνας. Σ αυτά, η απομάκρυνση των θρεπτικών στοιχείων με την συγκέντρωση και την «εκρίζωση» από ένα μικρό αριθμό μόσχων είναι χαμηλή, π.χ. 10 Kg N ανά Ha και έτος. Οι απώλειες αυτές μπορεί να καλυφθούν με την απελευθέρωση θρεπτικών στοιχείων μέσω της διάβρωσης του μητρικού πετρώματος. Εντούτοις, είναι προφανές ότι με την συνεχή «εξόρυξη» μέσω των γενεών και την πρόσφατα εντατικοποιηθείσα βόσκηση, συμβαίνει μια απομάκρυνση των θρεπτικών στοιχείων σε τεράστιες περιοχές της Υγρής Αφρικανικής σαβάνας (Pier 1992). Στην Εικόνα 6.1 παρουσιάζεται η ροή του αζώτου μέσα στο λιβαδικό οικοσύστημα, για δύο διαφορετικής σύνθεσης ποολίβαδα της Νέας Ζηλανδίας. Φυσικά, το μέγεθος και η σχετική σημασία της δεξαμενής των θρεπτικών στοιχείων ποικίλει μεταξύ των συστημάτων και μεταβάλλεται με την εποχή. Επίσης, οι μεταβολές αυτές εξαρτώνται από το χειρισμό, δηλαδή την εφαρμογή του λιπάσματος, αλλά και από τους παράγοντες του χρόνου, της τοποθεσίας όπου αποτίθεται η κοπριά, τα ούρα και τα φυτικά υπολείμματα, της έντασης της βόσκησης και της απομάκρυνσης των προϊόντων και τέλος της εποχικότητας των καιρικών συνθηκών, όπως αυτή επηρεάζει την ανάπτυξη του λιβαδιού, αλλά και την ορυκτοποίηση των θρεπτικών στοιχείων της οργανικής ουσίας.

6 6.3. Η χλωρίδα και η πανίδα του εδάφους Η χλωρίδα και η πανίδα του εδάφους «κατοικεί» τους εδαφικούς πόρους (κενά), την οργανική ουσία, τη ζώνη που επηρεάζεται από την αύξηση των ριζών (τη γνωστή και ως ριζόσφαιρα, η οποία αποτελεί το 3 έως 5% του εδαφικού όγκου) και αυτές καθαυτές τις ρίζες. Οι οργανισμοί συνεπώς, ομαδοποιούνται χρηστικά σ αυτούς, οι οποίοι συνήθως διαβιούν ελεύθεροι και σ αυτούς, οι οποίοι βρίσκονται στενά συνδεδεμένοι με τα φυτά. Οι αμοιβαία εμφανίζοντες ευεργετικές σχέσεις οργανισμοί ονομάζονται συμβιωτικοί. Αυτοί, είτε ανευρίσκονται στη ριζόσφαιρα, προσκολλημένοι στην επιφάνεια της ρίζας (όπως είναι για παράδειγμα τα συμβιούντα με τις ρίζες βακτήρια) είτε διαβιούν, «εν μέρει ή εν όλω», μέσα στη ρίζα. Συνολικά, η βιομάζα των μικροοργανισμών συνήθως κυμαίνεται από 50 έως 500 gr ανά τετραγωνικό μέτρο. Με το να βόσκουν αυτοί κάτω από το έδαφος, αυτό ισοδυναμεί με την επίδραση της βόσκησης μισού έως 5 μόσχων ανά Ha. Πίνακας 6.2. Η βιομάζα των μικροοργανισμών του εδάφους σε ένα μικτό ποολίβαδο, σε τιμές kg/ha. Μύκητες Στο έδαφος και σε ένα βάθος 30 εκ. Στα νεκρά φύλλα της κόμης Στα πράσινα φύλλα της κόμης Στην νεκρή φυλλάδα Βακτήρια και ακτινομύκητες Στο έδαφος και σε ένα βάθος 30 εκ. Στα νεκρά φύλλα της κόμης Στα πράσινα φύλλα της κόμης Στην νεκρή φυλλάδα Στα υπόγεια μέρη Πρωτόζωα Στο έδαφος και σε ένα βάθος 30 εκ. Ένζυμα Στο έδαφος και σε ένα βάθος 30 εκ ,4 15 2, ,1 Πηγή: Coupland (1992). Στον Πίνακα 6.2 παρουσιάζεται η πανίδα και τα βακτήρια που βρέθηκαν στο έδαφος ενός μικτού ποολίβαδου της Βόρειας Αμερικής. Οι πληθυσμοί, όπως ασφαλώς καθίσταται ευνόητο, ήταν ποικίλοι. Υπήρχαν τουλάχιστον 25 οικογένειες φυτοφάγων εντόμων στο έδαφος και περισσότερα από 20 είδη μυκήτων, τα οποία, ας σημειωθεί, ζούσαν αποκλειστικά και μόνο στις ρίζες του λευκού τριφυλλιού. Μια γενική ανασκόπηση των οργανισμών του εδάφους και του ρόλου τους παρουσιάζει ο Killham (1994). Σε γενικές γραμμές πάντως, οι οργανισμοί αυτοί, από την ανθρώπινη έποψη, παίζουν δύο ρόλους στα λιβαδικά συστήματα Οι οργανισμοί της ριζόσφαιρας Οι ρίζες των φυτών εκκρίνουν διάφορες οργανικές ουσίες, με πιο κοινές την γλυκόζη και τη φρουκτόζη και με τον τρόπο αυτό δημιουργούν ένα περιβάλλον το οποίο είναι ταυτόχρονα, επαγωγικό στον εποικισμό από τους μύκητες και τα βακτήρια

7 και τοξικό για κάποιους άλλους οργανισμούς και ειδικότερα για κάποια άλλα φυτά. Η «αποκρουστικότητα», η οποία φέρεται με τον όρο φυτοτοξικότητα, συμβάλλει ενεργά στον ανταγωνισμό μεταξύ των φυτών. Επιπλέον, μερικά φυτά, όπως π.χ. η κοινή μηδική, είναι δυνατό να εμφανίσουν αυτοτοξικότητα, αναστέλλοντας την αύξηση των ριζών άλλων φυτών μηδικής μέχρι και 50% (Hedge και Miller 1992). Το φυσικό περίβλημα, το οποίο επηρεάζεται από το φυτό και εποικίζεται από τους συσχετιζόμενους μύκητες, ονομάζεται μυκόρριζα. Μερικά είδη φυτών δεν έχουν μυκόρριζες, τα περισσότερα όμως έχουν. Γι αυτό άλλωστε, και οι περισσότεροι μύκητες του εδάφους διαβιούν μέσα στη ριζόσφαιρα, σ αυτό το περίβλημα. Υπάρχει μάλιστα κάποια ένδειξη ότι επεκτείνονται επιλεκτικά από τα παλαιά στα νέα αρτίφυτρα (Newman 1988). Το ριζικό σύστημα πιθανόν να είναι περισσότερο αποτελεσματικό, όταν προσβάλλεται από τις μυκόρριζες (για την διευκόλυνση της πρόσληψης του φωσφόρου), τα ελευθέρως διαβιούντα βακτήρια της ριζόσφαιρας, όπως για παράδειγμα από αυτά του γένους Azospirillium (για την διευκόλυνση της πρόσληψης του αζώτου) και τα συμβιωτικά βακτήρια. Προφανώς, μεταξύ της δομής των ριζών (ανάπτυξη πολλών ριζικών τριχιδίων) και της ικανότητας ενός λειμώνα να αποδέχεται και να ευνοείται από την μυκορριζική προσβολή, υφίσταται μια συσχέτιση. Τα είδη τα οποία φέρουν σχετικά λίγα ριζικά τριχίδια είναι, ως επί το πλείστο, υπεύθυνα (σε όρους αύξησης) για τον εμβολιασμό με μυκόρριζες (Crush 1974). Η αύξηση και η ανταπόκριση στο εφαρμοζόμενο ανόργανο λίπασμα εξαρτάται από το κατά πόσο οι ρίζες έχουν προσβληθεί από μυκόρριζες και βακτήρια. Το τριφύλλι μπορεί να φαίνεται ότι ανταποκρίνεται λιγότερο στην εφαρμοζόμενη φωσφορική λίπανση απ ό,τι το λόλιο, αυτή όμως η έλλειψη ανταπόκρισης υπερκεράζεται με την προσβολή του τριφυλλιού από τις μυκόρριζες (Bolan, Robson και Barrow 1983). Έχει αναπτυχθεί ένα ευρύ φάσμα βακτηρίων, τα οποία προσβάλλουν τις ρίζες των φυτών και επιβιώνουν πρωταρχικά μέσω της συμβίωσης. Το φυτό παρέχει υδρογονανθρακικά σκελετικά στοιχεία για την ενέργεια και την αύξηση των βακτηρίων και τα βακτήρια συμβάλλουν στην επιτάχυνση της πρόσληψης του αζώτου από το φυτό, στην αέρια μοριακή μορφή του από τον ατμοσφαιρικό αέρα του εδάφους. Σε γενικές γραμμές, υφίσταται μια εξειδίκευση μεταξύ του είδους του βακτηρίου και του φυτού ξενιστή. Μολονότι, κάποια βακτήρια είναι περισσότερο αποτελεσματικά και προσβάλλουν ένα ευρύ φάσμα ξενιστών, κάποια φυτά όμως, όπως π.χ. η σόγια, είναι δυνατό να προσβάλλονται από αρκετά ανομοιογενή βακτήρια. Η οικολογική σημασία της συμβίωσης και η εξειδίκευση της προσβολής χρειάζεται περαιτέρω διασαφήνιση καθώς, όπως τονίζουν και οι Chanway, Turkington και Holl (1991), «η σημασία της εξειδίκευσης κατά τη διάρκεια της προσβολής (infectivity) ή της επακολουθούσας αύξησης του φυτού (αποτελεσματικότητα) στην ανταγωνιστική ικανότητα του φυτού και τη συνεπακόλουθη δομή της φυτοκοινότητας, είναι άγνωστη, η ενδεχόμενη όμως επίδραση είναι μείζων». Η ονοματολογία των συμβιωτικών με τις ρίζες βακτηρίων βρίσκεται σε μια ρευστή κατάσταση. Οι αγρονομικά σημαντικοί τύποι, με τους οποίους γίνεται κοινότυπα ο εμβολιασμός των σπόρων των ψυχανθών κατά στην σπορά, μπορούν να κατανεμηθούν σε δύο ομάδες που συμπίπτουν με δύο γένη βακτηρίων: α) την ταχυαυξή ομάδα του γένους Rhizobium και β) την βραδυαυξή ομάδα του γένους Bradyrhizobium. Έχουν προταθεί και άλλα γένη βακτηρίων, όπως για παράδειγμα τα Sinorhizobium και τα Azorhizobium, αυτά όμως δεν θεωρήθηκαν ότι σχετίζονται με τα ψυχανθή των λιβαδιών. Μεταξύ των ομάδων και των ειδών υφίσταται ένας διασταυρωνόμενος εμβολιασμός. Για παράδειγμα στο Σουδάν, από τα δέκα κτηνοτροφικά ψυχανθή είδη της ακακίας, βρέθηκε ότι κάποια εμβολιάζονται με το Rhizobium και κάποια με το

8 Bradyrhizobium. Μεταξύ των ειδών του ψυχανθούς Lotus, κάποια είδη εμβολιάζονται με τα ταχυαυξή βακτήρια και κάποια με τα βραδυαυξή (Habish και Khairi 1970). Στον Πίνακα 6.3, παρουσιάζεται μια ανασκόπηση των αγρονομικά σημαντικών τύπων, με την παρατήρηση ότι η εξειδίκευση της συμβίωσης έχει διαχειριστική σημασία, δεδομένου ότι ο εμβολιασμός του σπόρου με ένα ακατάλληλο βακτήριο δεν θα είναι αποτελεσματικός. Πίνακας 6.3. Ονοματολογία των σημαντικών για τη διαχείριση των λιβαδιών τύπων συμβιωτικών αζωτοβακτήριων. Όνομα βακτηρίου Όνομα των γενών των φυτών ξενιστών Ταχυαυξείς τύποι Rhizobium legominosarum var. trifoli Rhizobium legominosarum var. legominosarum Rhizobium legominosarum var. phaseoli Rhizobium loti Rhizobium meliloti Βραδυαυξείς τύποι Bradyrhizobium japonicum Bradyrhizobium sp. Trifolium Pisum, Vicia Phaseolus Lotus (μερικά είδη) Melilotus, Medicago Clycine, Centrosema, Macroptilium, Stylosanthes και τα περισότερα θερμόβια Lupinus Στη συνέχεια παρουσιάζονται συνοπτικά μερικές αγρονομικές απόψεις που σχετίζονται με την συμβίωση ψυχανθούς και βακτηρίου. Αυτές είναι: (1) Μεταξύ του ξενιστή και του Rhizobium και σε μια ποικίλουσα έκταση, υφίσταται μια εξειδίκευση (Πίνακας 6.3). (2) Μέσα σ ένα εμφανώς μοναδικό βακτηριακό υποείδος, υπάρχουν πολυάριθμες μεμονωμένες ποικιλίες ή γραμμές, οι οποίες επιδεικνύουν μια ποικίλουσα εξειδίκευση ξενιστού (Heichel, Barnes και Vance 1981, Hardarson, Heichel και Barnes 1982). Σε εδάφη με χαμηλή περιεκτικότητα σε άζωτο, το βακτήριο προκαλεί διπλές διαφοροποιήσεις στην απόδοση του φυτού και αλλαγές στην κατάταξη της απόδοσης μεταξύ των ποικιλιών των φυτών. (3) Ο εποικισμός του ξενιστού και η αζωτοδέσμευση από τα βακτήρια (αθροιστικά οριζόμενος και ως «αποτελεσματικός εμβολιασμός») εξαρτάται από τον τύπο του εδάφους και το κλίμα. Τα βακτήρια, όταν έρχονται σε επαφή με το λίπασμα, θανατώνονται (Date, Batthyany και Jaureche 1965). Ο εμβολιασμός είναι ευαίσθητος και επηρεάζεται από το ph του εδάφους, τη θερμοκρασία και την αλατότητα. Η αποτελεσματικότητα επηρεάζεται επίσης, σε άγνωστη όμως έκταση, από το πλήθος των φυσικά υπαρχόντων και πολλές φορές ανταγωνιστικών (τουλάχιστο για το χώρο στη ρίζα του φυτού) βακτηρίων. (4) Η ποσότητα του αζώτου που δεσμεύεται από τα βακτήρια ποικίλει σε μεγάλο βαθμό, ανάλογα από το είδος και τις συνθήκες αύξησης. Τιμές από 100 έως 150

9 Kg N ανά Ηa και έτος είναι συνήθεις, ενώ έχουν αναφερθεί τιμές που ανέρχονται μέχρι τα 850 Kg N ανά Ηa και έτος. (5) Η αναλογία του συνολικού αζώτου που λαμβάνουν τα ψυχανθή από τα βακτήρια φαίνεται να κυμαίνεται από 0,3 έως 0,6, σε υψηλά λιπαινόμενες καταστάσεις (Heichel, Barnes και Vance 1981) μέχρι εικονικές τιμές του 1,0, σε εδάφη χαμηλής γονιμότητας. (6) Τα βακτήρια και τα συμβιούντα με τα ψυχανθή βακτήρια παρουσιάζουν απαιτήσεις σε θρεπτικά στοιχεία, οι οποίες διαφέρουν ποσοτικά από εκείνες των ψυχανθών, μόνο όταν αναπτύσσονται σε ανόργανο άζωτο. Η δέσμευση του μοριακού αζώτου παρουσιάζει μια σχετικά υψηλή απαίτηση για Μο, Co και Ca. Οι απαιτήσεις των ψυχανθών σε Ca είναι υψηλότερες από τις αντίστοιχες των αγρωστωδών (Πίνακας 6.4). Αντιστρόφως, τα βακτήρια φαίνεται να έχουν μια σχετικά χαμηλή απαίτηση για P, S και Zn (Robson 1983, O Hara, Boonkert και Dilworth 1988). Πίνακας 6.4. Σύγκριση της χρήσης της ενέργειας μεταξύ λειμώνων αγρωστωδών που λιπαίνονται με αζωτούχο λίπανση και μικτών από ψυχανθή και αγρωστώδη λειμώνων. Αγρωστώδες και τριφύλλι 1 Αγρωστώδες και 450 kg N 2 Συνολική εισροή ενέργειας (ΣΕΕ) Εκροή (kg ΞΟ/Ha) Εκροή ΜΕ Εκροή ΜΕ/Εισροή ΣEE , ,8 1 Μια εφαρμογή /έτος (kg), Ν, :60, Ρ 2 Ο 5, Κ 2 Ο, : Πέντε εφαρμογές /έτος (kg), Ν, :450, Ρ 2 Ο 5, :90, Κ 2 Ο, :190. ΜΕ, Μεταβολίσιμη ενέργεια, ΞΟ, ξηρή ουσία. Πηγή: Gordon (1980) (7) Η δέσμευση του ατμοσφαιρικού αζώτου συνεπάγεται κατανάλωση ενέργειας. Το κόστος της ενέργειας είναι δύσκολο να εκτιμηθεί αλλά προφανώς, είναι περίπου ίσο με 5,1 mol CO 2 ανά mol NH 4. Για να παραχθεί ενέργεια, η οποία θα χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή, την μεταφορά και την χρησιμοποίηση του κάθε mol της ριζοβιακής NH 4, οξειδώνονται από το ψυχανθές 0,85 mοles γλυκόζης (Mahon 1983). Άλλοι ερευνητές αναφέρουν (επισκόπηση από τους Philips, 1980 και Gordon και συνεργάτες 1985), ότι το κόστος της συνολικής διαδικασίας της αζωτοδέσμευσης ποικίλει ευρέως από 0,3 έως 20 gr C ανά gr N. Όμως, επειδή παρατηρείται το φαινόμενο το ενεργειακό αυτό κόστος να είναι υψηλότερο από αυτό που συνδέεται με την πρόσληψη και τη χρήση των νιτρικών, με την ανάπτυξη ψυχανθών σε ανόργανο άζωτο μπορούν να επιτευχθούν μικρές αυξήσεις απόδοσης. Βέβαια, μια τέτοια αντικατάσταση προϋποθέτει ένα υψηλό δραχμικό κόστος. (8) Σε όρους συνολικής ποσότητας ενέργειας που χρησιμοποιείται από το λιβαδικό οικοσύστημα (περισσότερο από ότι καταναλώνει από μόνο του τον ποώδη φυτικό παράγοντα), ένα μίγμα ψυχανθούς αγρωστώδους είναι περισσότερο αποτελεσματικό από ένα σύστημα που βασίζεται στο σύμπλοκο αγρωστώδες + αζωτούχο λίπασμα (Πίνακας 6.4). Η εφαρμογή του αζώτου στα ανόργανα λιπάσματα θα αυξήσει την απόδοση, αλλά η αναλογία του αζώτου που παρέχεται από τα βακτήρια θα μειωθεί και είναι πιθανόν να μειωθεί η απόλυτη

10 ποσότητα του αζώτου που επιτυγχάνεται από τα βακτήρια. Αυτό οδήγησε κάποιους συγγραφείς να υποστηρίξουν ότι για την διαχείριση του αζώτου στα λιβάδια μπορεί να υπάρχουν δύο οικονομικά άριστα. Το ένα βασίζεται στους χαμηλούς ή τους μηδενικούς ρυθμούς λίπανσης, με την παρουσία όμως των ψυχανθών και το δεύτερο βασίζεται στην ανόργανη λίπανση. (9) Όπου τα ψυχανθή επιτυγχάνουν σε μεγάλο βαθμό το αναγκαίο άζωτο μέσω της αζωτοδέσμευσης, η πρόσληψη των κατιόντων ξεπερνάει την αντίστοιχη των ανιόντων μέχρι και πέντε φορές, εκτός από την περίπτωση που το ισοζύγιο κατιόν προς ανιόν είναι κοντά στη μονάδα για τα ψυχανθή που αναπτύσσονται σε νιτρικό άζωτο (Israel και Jackson 1978) και ασφαλώς, αυτό ισχύει για τα αγρωστώδη και τα μη ψυχανθή (Kirkby και Knight 1977). Όταν η καθαρή πρόσληψη των κατιόντων ξεπερνάει αυτή των ανιόντων δεν υφίσταται καθαρή αποβολή υδροξυλικών ιόντων στο εδαφικό διάλυμα, με άμεση συνέπεια το έδαφος να καθίσταται περισσότερο όξινο. Έχει μάλιστα υπολογισθεί ότι τα ψυχανθή μπορεί να οξυνίσουν την ριζόσφαιρά τους με μια ταχύτητα 1 meq H + ανά gr συνολικής αύξησης ξηρού φυτικού βάρους (Israel και Jackson 1978). Στην περίπτωση που το μοριακό άζωτο (N 2 ) δεσμεύεται από τα βακτήρια και κατακρατείται από το ψυχανθές ξενιστή, είναι πλέον διαθέσιμο για μεταφορά στην εδαφική δεξαμενή του αζώτου, μέσω της νέκρωσης και της αποσύνθεσης (Εικόνα 6.1). Σ ένα μίγμα ψυχανθούς αγρωστώδους, η αποσύνθεση του φυτού ξενιστή (και, σε πολύ μικρότερη έκταση, η απώλεια του αζώτου με τη μορφή των αμιδίων και αμινοξέων από τις ρίζες στη ριζόσφαιρα) καθίσταται η πηγή προμήθειας του αζώτου για το αγρωστώδες. Σε μια μελέτη που έγινε στις Η.Π.Α. (Iowa) και αφορούσε το κερατειοφόρο λωτό (Lotus corniculatus) και την δακτυλίδα τη συσπειρωμένη (Dactylis glomerata), η δέσμευση κυμάνθηκε από 138 kg N ανά Ηa και έτος και απ αυτή το αγρωστώδες «κέρδισε» (επωφελήθηκε) και κάλυψε το πρώτο έτος το 8% των συνολικών του αναγκών σε άζωτο και κατά το δεύτερο το 42% (Farnham και George 1994). O Τhomas (1992), θεωρεί ότι για τα ποολίβαδα των τροπικών, σε μία σύνθεση από ψυχανθές και αγρωστώδες, η οποία, επί τη βάσει της ξηρής ουσίας, θα κυμαίνεται σε ποσοστά από 20% έως 45% και από 55% έως 80%, για το ψυχανθές και το αγρωστώδες αντίστοιχα, είναι επαρκής, έτσι ώστε, το αποτελεσματικά εμβολιασμένο ψυχανθές να προμηθεύσει το ποολίβαδο με τις απαραίτητες απαιτήσεις σε άζωτο Η διαδικασία της πρόσληψης από τα φυτά Η πρόσληψη των ανόργανων θρεπτικών στοιχείων Η ποσότητα των διαθέσιμων θρεπτικών στοιχείων στο έδαφος, η ικανότητα απορρόφησης του εδάφους και η μεταφορά των συγκεκριμένων ιόντων μέσω του εδάφους επηρεάζουν την συγκέντρωση των ιόντων στην κοινή επιφάνεια ρίζας/εδάφους και την ταχύτητα με την οποία την προσλαμβάνουν οι λειμώνες. Τα ιόντα προσεγγίζουν την ρίζα με τρεις (3) ανεξάρτητες διαδικασίες. Οι διαδικασίες αυτές είναι: (1) η μέσω της κίνησης του νερού μαζική ροή, η οποία επιδρά στο υδατικό δυναμικό με μια διαβάθμιση, (2) η διάχυση, η οποία οφείλεται στις διαβαθμίσεις συγκέντρωσης των συγκεκριμένων ιόντων, και (3) η πρόσληψη, από τη ρίζα ή τους συσχετιζόμενους μύκητες (μυκόρριζα) ή τα βακτήρια που αναπτύσσονται μέσα στο εδάφος.

11 Η μαζική ροή μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνη για τα απαιτούμενα από τα περισσότερα φυτά συνολικά ποσά σε άζωτο, θείο, ασβέστιο και μαγνήσιο, αδυνατεί να τα προμηθεύσει όμως, με όλα τα ανόργανα θρεπτικά στοιχεία, όπως επίσης, δεν προμηθεύει όλες τις αναγκαίες ποσότητες αζώτου κατά την διάρκεια των περιόδων ταχείας αύξησης. Η μεταφορά κάποιων άλλων θρεπτικών στοιχείων, όπως π.χ. του φωσφόρου και του καλίου, συντελείται με την διάχυση. Μόλις ένα ιόν προσεγγίσει τη ρίζα, ο ρυθμός της πρόσληψής του μπορεί να αποδοθεί μαθηματικά από το την Εξίσωση 6.1, η οποία αποτελεί προϊόν τριών (3) παραγόντων (Milthorpe και Moorby 1979). Η εξίσωση είναι: Π = 2π Χ α Χ ā Χ Μ Χ Σρ (6.1) και οι παράγοντες αυτοί είναι: (1) η συγκέντρωση του ιόντος στην επιφάνεια της ρίζας (Σρ), (2) η έκταση της επιφάνειας της ρίζας. Πρακτικά αυτό βρίσκεται με το μήκος της ρίζας (Μ) που μπορεί να μετρηθεί ανά φυτό ή ανά περιοχή της επιφάνειας του εδάφους, πολλαπλασιαζόμενο δύο φορές με τη μέση ακτίνα όλων των ριζών στο ριζικό σύστημα, α. Η γραμμή που μπαίνει πάνω από το σύμβολο δείχνει ότι αναφερόμαστε σε μια μέση τιμή για ολόκληρο το ριζικό σύστημα, (3) η δύναμη απορρόφησης, ή η αποτελεσματικότητα της πρόσληψης, ή ο προφανής συντελεστής ριζικής μεταφοράς (ā), Ένα μέτρο για την ισχύ των απαιτήσεων της ρίζας για κάποιο στοιχείο, δίδεται από το γινόμενο α επί ā. Οι απαιτήσεις αυτές ποικίλουν τόσο μεταξύ των ποωδών ειδών, όσο και με την ηλικία του ριζικού συστήματος. Επίσης, ποικίλουν σημαντικά μεταξύ των θρεπτικών στοιχείων για συγκεκριμένα είδη. Παρόλα αυτά, η μαθηματική περιγραφή δείχνει ότι ένα είδος μπορεί να εμφανίζει μια υψηλή «ριζική απαίτηση» για ένα συγκεκριμένο θρεπτικό στοιχείο {π.χ. τα είδη του Stylosanthes για το φωσφόρο (Probert 1984)} εξαιτίας είτε του α, είτε του ā, είτε αμφοτέρων. Επιπλέον, ο συντελεστής της προφανούς ριζικής μεταφοράς μπορεί να συσχετισθεί με τον ρυθμό ανάπτυξης του λιβαδιού και την μέση συγκέντρωση του στοιχείου στο φυτό (Nye και Tinker 1969). Η μορφολογία της ρίζας και η ανταπόκριση των εφαρμοζόμενων θρεπτικών στοιχείων διαφέρουν μεταξύ των ειδών της ποώδους βλάστησης. Για παράδειγμα, οι ρίζες του υπόγειου τριφυλλιού (Trifolium subterraneum) είναι λεπτότερες και εμφανίζουν λιγότερα τριχίδια από αυτές του λόλιου (Lolium rigidum) (Barrow 1975). Διαφοροποίηση στη μορφολογία της ρίζας παρατηρείται επίσης, ανάμεσα στις ομάδες των λειμώνων, π.χ. τα θερμόβια ψυχανθή (Crush 1974). Τέλος, σε ότι αφορά την πρόσληψη του νερού και των θρεπτικών στοιχείων διατυπώθηκε και η άποψη ότι, το μη πολλαπλώς διακλαδιζόμενο ριζικό σύστημα πλεονεκτεί κατά την διάρκεια της πρώιμης ανάπτυξης, ενώ ένα λεπτό, πολυσχιδές ριζικό σύστημα είναι άριστο για την όψιμη ανάπτυξη (Fowkes και Landsberg 1981) Το ισοζύγιο ανιόντων και κατιόντων Το εύρος του φάσματος των συγκεντρώσεων των θρεπτικών στοιχείων, όπως φαίνεται στον Πίνακα 6.5, είναι κοινό για τα ψυχανθή και τα αγρωστώδη.

12 Πίνακας 6.5. Σύνθεση των θρεπτικών στοιχείων {επί τοις εκατόν (%) της ξηρής ουσίας} του πολυετούς λόλιου και του λευκού τριφυλλιού. Θρεπτικά στοιχεία Πολυετές λόλιο Λευκό τριφύλλι Φωσφόρος Κάλιο Ασβέστιο Μαγνήσιο Θείο Νάτριο Χλώριο Πυρίτιο 0,26 0,42 1,50 2,50 0,40 1,00 0,09 0,25 0,13 0,75 0,10 0,70 0,39 1,30 0,60 1,20 0,26 0,42 2,00 3,10 1,30 2,10 0,18 0,25 0,24 0,36 0,12 0,41 0,62 0,91 0,04 0,12 Πηγή: Τροποποιημένο από το εύρος των μέσων που κατέγραψε ο Whitehead (1966). Αναφορικά με τα σχετικά ποσά των κατιόντων και των ανιόντων που προσλαμβάνουν τα φυτά από το έδαφος, είναι δυνατό να κατηγοριοποιηθούν σε τρεις (3) ομάδες. Οι ομάδες αυτές είναι: (1) τα φυτά της οικογένειας Chenopodiaceae, τα οποία απορροφούν ισοδύναμες ποσότητες θρεπτικών στοιχείων σε κατιόντα και ανιόντα, έτσι ώστε, η πρόσληψή τους σε ιόντα να μην παρουσιάζει καμία επίδραση στο ph του εδάφους, (2) τα αγρωστώδη και τα αναποτελεσματικά στη δέσμευση του αζώτου ψυχανθή, τα οποία, (α) όταν η κύρια πηγή του αζώτου είναι τα νιτρικά, απορροφούν, σε μια βάση ισοδυναμίας, περισσότερα ανιόντα απ όσα κατιόντα, με συνέπεια να προκαλούν μια αύξηση στο ph του εδάφους, και (β) όταν η κύρια πηγή του αζώτου είναι η αμμωνία, αυτά απορροφούν περισσότερα κατιόντα απ όσα ανιόντα, με συνέπεια να προκαλούν μια μείωση στο ph του εδάφους, (3) τα εμβολιασμένα ψυχανθή (με αζωτοβακτήρια), τα οποία κατορθώνουν να προσλάβουν το άζωτο δεσμεύοντας το μοριακό άζωτο, αλλά και κάποια άλλα είδη, όπως για παράδειγμα το Fagopyrum esculentum, τα οποία προσλαμβάνουν νιτρικό άζωτο με τέτοιο τρόπο ώστε, η πρόσληψη των κατιόντων να ξεπερνάει αυτή των ανιόντων, με συνέπεια να προκαλείται μια μείωση στο ph του εδάφους. Οι διαφορές μεταξύ αυτών των τριών ομάδων φυτών έχουν αγρονομικές εφαρμογές και πιο συγκεκριμένα, στους λειμώνες με ψυχανθή παρατηρείται εξαπλωμένη οξείδωση του εδάφους. Η κύρια πηγή αζώτου που προσλαμβάνεται από τα φυτά στις πρώτες δύο ομάδες είναι συνήθως τα νιτρικά. Η πρόσληψη των νιτρικών ελέγχεται μεταβολικά και συνοδεύεται από την συνμεταφορά των κατιόντων, π.χ. του Κ +, την απανθρακοξυλίωση των οξειδίων μέσα στις ρίζες και την αποβολή των ανιόντων στο έδαφος για να διατηρηθεί η ηλεκτρική ουδετερότητα μέσα στο φυτό. Η αποβολή πρωτονίων (Η + ) είναι σχετικά μικρή, έτσι ώστε, ο λειμώνας από μόνος του να προκαλεί μόνο μικρές αλλαγές στο ph της ριζικής ζώνης. Εντούτοις, η προσθήκη στο έδαφος των αζωτούχων λιπασμάτων που περιέχουν αμμωνία και θειούχα και η απόπλυση των νιτρικών από τη ζώνη της ρίζας, μπορεί να προκαλέσει μακροχρόνια οξείδωση.

13 Οξύνιση του εδάφους με τους λειμώνες ψυχανθών Στις καλλιέργειες με ψυχανθή εμφανίζεται μια μακροχρόνια οξύνιση του εδάφους. Σε καλλιέργειες του λευκoύ τριφυλλιού (Trifolium repens) έχουν αναφερθεί μειώσεις του εδαφικού ph κατά 0,5 μονάδας μέσα σε τέσσερα έτη, ενώ μια μείωση μιας μονάδας φαίνεται να είναι ευρέως διαδεδομένη σ ένα χρονικό διάστημα 50 ετών. Οι διαδικασίες οι οποίες συμβάλλουν στην οξύνιση, όπως τις έχει καταγράψει ο Haynes (1983), είναι: (α) η συσσώρευση της οργανικής ύλης και η συνεπακόλουθη αύξηση της ικανότητας ανταλλαγής κατιόντων και της ανταλλαγής οξύτητας του εδάφους, (β) η δημιουργία κατά τη διάρκεια της νιτροποίησης, ανόργανων οξειδίων, π.χ. νιτρικού οξέος, από τους μικροοργανισμούς του εδάφους, (γ) η παραγωγή οργανικών οξέων από το διοξείδιο του άνθρακα που αποπνέουν η πανίδα και η χλωρίδα του εδάφους (και σ αυτό θα έπρεπε να προσθέσουμε και την αναπνοή των ριζών και των φυματίων), (δ) η απουσία της αποβολής ιόντων υδροξυλίου από τα ψυχανθή, και (ε) η εισροή των οξειδωτικών ουσιών από την ατμόσφαιρα. Η οξύνιση του εδάφους μεταβάλει την σχετική διαθεσιμότητα των θρεπτικών στοιχείων του εδάφους. Έτσι, το αλουμίνιο και το μαγνήσιο καθίστανται διαθέσιμα σε μεγάλο βαθμό (Εικόνα 6.2) και το μολυβδαίνιο καθίσταται λιγότερο διαθέσιμο σε ph κάτω από 5,2. Τόσο η οξύνιση, όσο και το τροποποιηθέν ισοζύγιο του αλουμινίου, του μαγνησίου και του μολυβδαινίου μειώνουν με τον τρόπο αυτό έμμεσα την αποτελεσματικότητα των βακτηρίων του γένους Rhizobium. Αυτό οδηγεί στην ακολουθία: Μακροχρόνια καλλιέργεια ψυχανθών και/ή μεγάλη χρήση αζωτούχου λίπανσης οξύνιση του εδάφους (συχνή) τοξικότητα αλουμινίου ή μαγνησίου μείωση στην ποώδη αύξηση και δυσκολία στην επανεγκατάσταση του λειμώνα. Αναφύεται λοιπόν, μια επιτακτική ανάγκη ώστε να εκδηλωθεί ενδιαφέρον για την έρευνα πάνω στην αειφορικότητα των συστημάτων που βασίζονται στην καλλιέργεια των ψυχανθών (Εδάφιο 2.2). Οι σύγχρονες αγρονομικές συστάσεις για τη βελτίωση της οξύνισης του εδάφους περιλαμβάνουν βαθιά άροση, εφαρμογή ασβέστου και εγκατάσταση αγρωστωδών ανθεκτικών σε όξινα εδάφη. Εντούτοις, μεταξύ των ψυχανθών υπάρχουν διαφορές, σε ότι αφορά την ικανότητά τους να αναπτύσσονται σε εδάφη με χαμηλό ph ή σε σχέση με τις αλλαγές στην διαθεσιμότητα του αλουμίνιου και του ασβεστίου. Αυτό οδήγησε στην παραδοχή ότι κάποια ψυχανθή είναι δυνατόν να θεωρούνται ως περισσότερο ανθεκτικά στην οξύτητα από κάποια άλλα. Έτσι για παράδειγμα, ο Munns (1978) αναφέρει ότι μερικά θερμόβια ψυχανθή, όπως τα γένη Centrosema και Macroptilium θεωρούνται και κατατάσσονται ως πάρα πολύ ανθεκτικά, άλλα θερμόβια ψυχανθή, όπως τα γένη Desmodium και Phaseolus και το ψυχρόβιο Trifolium subterraneum ως μετρίως ανθεκτικά και τα είδη του γένους Medicago, το Pisum sativum και το Trifolium repens ως άκρως ευαίσθητα στην οξύτητα. Η μελλοντική διαχείριση των εδαφών, τα οποία καθίστανται όξινα από την παρατεταμένη χρήση των ψυχανθών, την αζωτούχο λίπανση ή τα βιομηχανικά απόβλητα, πιθανώς να περιλάβει την αποδοχή των καταλληλότερων ψυχανθών σε συνδυασμό (όπου αυτό καθίσταται εφικτό) με τα βαθύρριζα πολυετή αγρωστώδη.

14 Εικόνα 6.2. Οι τάσεις των χαρακτηριστικών ενός γρανιτικής προέλευσης εδάφους στο χρόνο σε λειμώνα υπόγειου τριφυλλιού. (α) ph, (β) εξαχθέν από 0,01 McaCl 2 μαγνήσιο, (γ) ανταλλάξιμο αλουμίνιο. V = παρθένο έδαφος, C και D = έδαφος λειμώνα σε χρήση επί 26 έτη, Ο = έδαφος λειμώνα σε χρήση επί 55 έτη. Πηγή: Προσαρμογή από τον Bromfield (1983) Η διανομή των θρεπτικών στοιχείων μέσα στο φυτό Τα θρεπτικά στοιχεία μπορούν να ταξινομηθούν μέσα στο φυτό σε κινητά, ποικίλως κινητά ή ακίνητα θρεπτικά στοιχεία. Όταν το φυτό είναι νεαρό ή όταν αυτό βρίσκεται στα τελευταία στάδια της γήρανσης του, μερικά θρεπτικά στοιχεία μεταβολίζονται και μεταβάλλονται σε νέα αύξηση, αλλά, αυτά φαίνεται να παραμένουν ακίνητα, για το μεγαλύτερο μέρος στη ζωή του ποολίβαδου. Μολονότι απαιτείται περισσότερη και ενδελεχότερη έρευνα για τον επακριβή καθορισμό αυτών των τάξεων, επί του παρόντος οι τάξεις αυτές είναι: 1 η κινητά θρεπτικά στοιχεία: στην τάξη αυτή κατατάσσονται το άζωτο, ο φωσφόρος, το κάλιο. 2 η ποικίλως κινητά θρεπτικά στοιχεία: στην τάξη αυτή κατατάσσονται ο σίδηρος, ο ψευδάργυρος, το θείο, το μαγνήσιο. 3 η ακίνητα θρεπτικά στοιχεία: στην τάξη αυτή κατατάσσονται το ασβέστιο, το βόριο, το μαγκάνιο, το μολυβδαίνιο. Τα κινητά θρεπτικά στοιχεία, ας πάρουμε για παράδειγμα το άζωτο, δεν μετακινείται μόνο προς μια διεύθυνση, αλλά ανακυκλώνεται μέσα στο φυτό, ανάλογα με τις θέσεις της μεταβολικής δραστηριότητας. Η κυκλική κίνηση είναι εμφανέστατη στα αγρωστώδη, χαρακτηρίζουν όμως και τα κτηνοτροφικά ψυχανθή όπως π.χ. το λούπινο, στα οποία οι εγκάρσιες βαθμιδώσεις της συγκέντρωσης του στοιχείου συμβαίνουν λόγω της εγκάρσιας δομής της κομοστέγης και καθορίζουν την συμπεριφορά του λειμώνα. Διαγράμματα ροής της κατανομής του αζώτου, έχουν δοθεί από τους Simpson, Lambers και Dalling (1983) και τους Pate και Atkins (1983), για το σιτάρι και το λούπινο, αντίστοιχα. Τα ακίνητα θρεπτικά στοιχεία μετακινούνται στους αυξανόμενους ιστούς και παραμένουν εκεί. Δηλαδή, η συγκέντρωση του θρεπτικού στοιχείου στη νέα αύξηση εξαρτάται από τον τρέχοντα ρυθμό πρόσληψης και, όταν το όργανο νεκρώνεται και πέφτει, τα ακίνητα θρεπτικά στοιχεία χάνονται από τον λειμώνα.

15 Η κινητικότητα ενός θρεπτικού στοιχείου έχει συνέπειες τόσο πάνω στη διάγνωση της αποτελεσματικότητας του στοιχείου για τα λιβάδια, όσο και στη διαχείριση της εφαρμοζόμενης λίπανσης και της βόσκησης. Για τη διάγνωση της κατάστασης του στοιχείου με τη χρήση δειγμάτων φυτών, απαιτείται ένα δείγμα ολόκληρου του φυτού, ώστε να υπάρξει μεγαλύτερη πιθανότητα να εκτιμηθεί με ακρίβεια η κατάσταση των κινητών θρεπτικών στοιχείων, δεδομένου ότι αυτά είναι πολύ πιθανόν να βρεθούν σε επαρκείς συγκεντρώσεις στη νέα αύξηση, ανεξάρτητα από την τρέχουσα πρόσληψη ή την κατάσταση του εδάφους, ενώ ένα δείγμα της νέας αύξησης θα επιτρέψει την καλύτερη εκτίμηση της τρέχουσας κατάστασης των ακίνητων θρεπτικών στοιχείων. Η διαχείριση θα έπρεπε να υιοθετήσει τις πρακτικές λίπανσης που διασφαλίζουν μια συνεχή παροχή σε ακίνητα στοιχεία, ενώ η χρονική στιγμή κατά την οποία τα κινητά θρεπτικά στοιχεία είναι διαθέσιμα είναι λιγότερο κρίσιμη για μια αειφόρο λιβαδική αύξηση. Αντιστρόφως, κάποια κινητά θρεπτικά στοιχεία, και πιο συγκεκριμένα το άζωτο, είναι δυνατό να σωρευθούν σε υψηλές συγκεντρώσεις. Έτσι, και για να αποφευχθούν οι ανωμαλίες στα ζώα, η βόσκηση δεν πρέπει να ασκείται αμέσως μετά την εφαρμογή της αζωτούχου λίπανσης. Οι σχετικές συγκεντρώσεις ενός θρεπτικού στοιχείου στα διάφορα τμήματα του φυτού αλλάζουν, ανάλογα με το στάδιο της ανάπτυξης και την διαχειριστική πρακτική π.χ. αποφύλλωση,. Η αλλαγή των συγκεντρώσεων του οποιουδήποτε θρεπτικού στοιχείου είναι διακεκριμένη και δεν σχετίζεται αναγκαστικά με αυτές των άλλων στοιχείων. Σε άκοπα φυτά του αποτελεσματικά εμβολιαζόμενου Macroptilium lathyroides το άζωτο συσσωρεύεται κυρίως στα φύλλα και τους βλαστούς, πριν από και κατά την διάρκεια της πρώιμης άνθισης, οι οφθαλμοί όμως είναι οι σπουδαιότερες θέσεις συγκέντρωσης του αζώτου (και του άνθρακα) διαρκούσης της πλήρωσης των οφθαλμών (Othman, Asher και Wilson 1988). Στα φυτά από τα οποία αποσπώνται τα φύλλα, αυτά όμως εξακολουθούν να διατηρούν τους αναπτυσσόμενους οφθαλμούς, η αναβλάστηση καταπιέζεται, μέσω του μηχανισμού του αποτελεσματικού ανταγωνισμού από τους οφθαλμούς, με νέους βλαστούς για το άζωτο και με φυμάτια για τον άνθρακα. Η ενηλικίωση οδηγεί στη γήρανση, και στο σημείο αυτό το θρεπτικό στοιχείο επανεισάγεται στο μεγαλύτερο δίκτυο των θρεπτικών στοιχείων, με το πέρασμα του στην ενεργή, πλην όμως νεκρή, οργανική ουσία Η γήρανση και η απελευθέρωση των θρεπτικών στοιχείων από τη νεκρή ύλη Η αλυσίδα των οργανικών συντριμμάτων περιλαμβάνει την κίνηση της ύλης μέσα και διαμέσου της ενεργούς οργανικής δεξαμενής του εδάφους. Η δεξαμενή αυτή θα μπορούσε να εκληφθεί ως λειτουργικά αποτελούμενη από τέσσερις επιμέρους δεξαμενές, ήτοι : (α) της ιστάμενης νεκρής φυτικής ύλης, (β) του μη ενσωματωμένου (φυτικού) ξηροτάπητα, (γ) του ενσωματωμένου ξηροτάπητα και (δ) των απεκριμμάτων Νεκρή φυτική ύλη Η δεξαμενή της ιστάμενης νεκρής φυτικής ύλης αγρονομικά είναι πολύ σημαντική, διότι επηρεάζει την αύξηση της ποώδους βλάστησης και την πρόσληψη της από τα ζώα. Το μέγεθος της δεξαμενής αυτής διακυμαίνεται, ανάλογα με την

16 εποχικότητα των καιρικών συνθηκών, την μεγαλύτερη γήρανση στη διάρκεια των περιόδων με ακραίες θερμοκρασίες και ξηρασία ενώ, μια ποσότητα φυτικής ύλης με προέλευση τα φύλλα και τις ρίζες εισέρχονται στη νεκρή δεξαμενή σ όλη τη διάρκεια του έτους. Επίσης, το μέγεθος της δεξαμενής ακολουθεί πολύ στενά τον βιολογικό κύκλο των λιβαδικών φυτών. Το υψηλότερο σημείο στην καμπύλη της γήρανσης είναι ιδιαίτερα εμφανές στα ετήσια είδη. Πάντως, υπάρχουν αρκετές πειραματικές εργασίες που έχουν ποσοτικοποιήσει τη νεκρή ποώδη βλάστηση με τέτοιο τρόπο, ωστε να μας επιτρέπονται κάποιες γενικεύσεις, μολονότι ο Hunt (1965), αλλά και κάποιοι άλλοι έχουν στρέψει την προσοχή τους στην ποιοτική της σημασία. Σε μια μελέτη ενός ποολίβαδου του οποίου η βοτανική σύνθεση αποτελείτο από το πολυετές λόλιο (Lolium perenne), το λευκό τριφύλλι (Trifolium repens) και την ετήσια πόα (Poa annua), ο ρυθμός της γήρανσης των λαμίνα των φύλλων ανά μονάδα επιφανείας αυξήθηκε γραμμικά με την ποώδη βιομάζα (W s ) (BircHam και Hodgson 1983): S' = 0,5 + 0,023W s r 2 = 0,91 (6.2) Όπου: S' είναι ο ρυθμός γήρανσης σε kg ανά Ηa και ημέρα, και W s είναι η ποώδης βιομάζα σε kg ανά Ηa. Οι ρυθμοί του θανάτου των φυτών και της συσσώρευσης τους στον ξηροτάπητα είναι πολύ ευαίσθητοι στην θερμοκρασία και αυξάνουν κατά τη διάρκεια των περιόδων με χαμηλή ποσότητα διαθέσιμου εδαφικού νερού. Ρυθμοί θανάτου της τάξης των 0,1% και 7,5% ανά εβδομάδα, για τον χειμώνα και το καλοκαίρι αντίστοιχα, θεωρούνται ικανοποιητικοί για τα μικτά από φαλαρίδα και λευκό τριφύλλι ποολίβαδα της Αυστραλίας. Η μεγαλύτερη τιμή που έχει αναφερθεί είναι ισοδύναμη περίπου με 40 kg ανά Ha και ημέρα και παρατηρήθηκε σε ποολίβαδα με λόλιο, στην Αγγλία. Σχετικοί ρυθμοί της εξαφάνισης της ξηροφυλλάδας της τάξης των 4 mg ανά g ξηροτάπητα έχουν παρατηρηθεί σε μια πλειάδα λιβαδικών καταστάσεων (Yates 1982) Η κοπριά και τα ούρα Η απόθεση της κοπριάς στα λιβάδια συσχετίζεται με τον αριθμό και τον τύπο των βοσκόντων ζώων και δεν είναι εποχιακή. Η απόθεση μειώνεται ανά μονάδα ζώου με την μείωση της πρόσληψης της ποώδους βλάστησης, καθώς η βοσκοφόρτωση αυξάνεται. Το καθαρό βάρος της κοπριάς μειώνεται σε ρυθμό 0,16 kg ανά αγελάδα και ημέρα και αυξάνεται σε ρυθμό βοσκοφόρτωσης 8,6 αγελάδες ανά Ha στη Βικτώρια της Αυστραλίας (Stockdale και King 1983). Οι τυπικοί ρυθμοί της απόθεσης των θρεπτικών στοιχείων στην κοπριά ισοδυναμούν με 650 έως 850 kg, 125 έως 400 kg και 150 έως 170 kg ανά Ha και έτος, για το N, το P, και το K αντίστοιχα. Οι ημερήσιες τιμές δίνονται στον Πίνακα 6.6. Στα βοσκόμενα από βοοειδή λιβάδια, η επιφάνεια που δεν βόσκεται λόγω της κάλυψής της με ουρία και κοπριά μπορεί να προσεγγίσει μέχρι και το 45% της συνολικής επιφάνειας του λιβαδιού (Marsh και Campling 1970). Μεγάλες συγκεντρώσεις των θρεπτικών στοιχείων και ειδικότερα του καλίου, εντοπίζονται στις θέσεις όπου συγκεντρώνονται τα ζώα (στάλος). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μείζονες αλλαγές στη βοτανική σύνθεση του λιβαδιού. Μια τέτοια ανακατανομή των θρεπτικών στοιχείων βρέθηκε να έχει στην παραγωγικότητα μεγαλύτερη επίδραση απ ό,τι η μακροχρόνια εφαρμογή διαφόρων τύπων υπερφωσφορικού λιπάσματος. Η

17 ανακατανομή συχνά καταλήγει στην έλλειψη του καλίου στις θέσεις όπου δεν συγκεντρώνονται ζώα. Πίνακας 6.6. Σύνθεση των θρεπτικών στοιχείων της προσλαμβανόμενης ποώδους βλάστησης από γαλακτοπαραγωγές αγελάδες που καταναλώνουν 16 kg ξηρής ουσίας, η ημερήσια απέκκριση των στοιχείων σε γάλα, κόπρανα και ουρία και το ποσοστό των προσλαμβανόμενων θρεπτικών στοιχείων που δεν απεκκρίνονται στα κόπρανα (προφανής διαθεσιμότητα). Θρεπτικά στοιχεία % της ποώδους Ημερήσια πρόσληψη Ημερήσια απέκκριση (gr) Διαθεσιμότητα (%) ΞΟ (gr) Γάλα 1 Κόπρανα Ούρα Μέση Διακύμανση Κάλιο Νάτριο Χλώριο Θείο Ασβέστιο Μαγνήσιο Φωσφόρος 3, ,08 0,42 0,61 0,23 0, , Αναφέρεται σε παραγωγή 25 kg ανά ημέρα. Πηγή: Kemp και Geurick (1978) Η αποσύνθεση (αποδόμηση) Μόλις η φυτική ύλη εισέλθει στη «νεκρή» δεξαμενή αποσυντίθεται από τους διάφορους οργανισμούς. Οι οργανισμοί αυτοί είναι: (α) τα διαμένοντα στην επιφάνεια βακτήρια, η πλειονότητα των οποίων μπορούν να αναβρεθούν στα φυτά πριν από το θάνατό τους, (β) τα ένζυμα και οι νηματοειδείς μύκητες, οι οποίοι ομοίως μπορούν να απομονωθούν σε ζώντα, ειδικότερα παλαιά, φυτικά μέρη, και (γ) οι εσωτερικοί εποικιστές π.χ. οι σαπροφυτικοί και οι παρασιτικοί μύκητες. Οι μύκητες ή τα σπόριά τους, που αποδομούν (αποσυνθέτουν) την κοπριά, είναι δυνατόν να είναι παρόντες στην τροφή, όταν αυτή καταναλώνεται και ασφαλώς, καθώς αυτή απεκκρίνεται. Αυτοί αναπτύσσονται όταν η κοπριά αποτίθεται αλλά, μολονότι αυτοί συναυξάνονται στα αποσυντιθέμενα κόπρανα, τα διάφορα είδη των μυκήτων έχουν και διαφορετικό μήκος βιολογικού κύκλου, έτσι ώστε, τα καρποφόρα σώματα των διαφόρων μυκήτων, κατά την διάρκεια της αποσύνθεσης της κοπριάς, να εμφανίζουν μια σειριακή ακολουθία. Η σειριακή αυτή ακολουθία της ορατής παρουσίας, μαζί με τον αποικισμό και τον επαναποικισμό, δημιουργούν τον όρο της «διαδοχής», ώστε να περιγραφούν οι μεταβολές στους πληθυσμούς των αποδομητών της οργανικής ύλης. Η (μικρο)πανίδα του εδάφους, όπως π.χ. τα αρθρόποδα και οι γεωσκώληκες, επιταχύνουν την αποδόμηση, αλλά για να συμβεί η αποδόμηση η παρουσία τους δεν θεωρείται απολύτως απαραίτητη. Επίσης, η πανίδα παίζει ένα ρόλο στην «ενεργοποίηση» του ξηροτάπητα και του εδάφους. Αυτή βοηθάει στην αποσύνθεση του ξηροτάπητα, τον αερισμό του εδάφους και την δομική του βελτίωση. Η (μικρο)πανίδα των λιβαδιών είναι χαρακτηριστική των φυτικών ειδών του, του κλίματος και μικροκλίματος και της εφαρμοζόμενης διαχείρισης. Η εποχικότητα και οι καιρικές

18 συνθήκες επηρεάζουν καθοριστικά την σύνθεση του ασπόνδυλου πληθυσμού και παρατηρούνται επίσης βραχυπρόθεσμες αλλαγές στην αφθονία τους, σε συνδυασμό με τη βόσκηση, την κοπή ή την συντήρηση. Οι αριθμοί των κολλέμπολα και των ακάρεων μειώνεται, όταν το ύψος της βλάστησης του λιβαδιού ελαττώνεται λόγω της βόσκησης ή της κοπής, ενώ η αφθονία, ιδιαίτερα των μεγαλύτερων εντόμων, αυξάνεται κατά τη διάρκεια της συντήρησης της χορτονομής (Purvis και Curry 1981). Όπως απέδειξε ο Springett (1981), τα είδη των γαιοσκωλήκων ποικίλουν τόσο σε ρυθμό, όσο και στον τρόπο της δραστηριότητάς τους, αφού κάποια είναι περισσότερο αποτελεσματικά από κάποια άλλα στην ανάμιξη του εδάφους και των θρεπτικών στοιχείων. Ο Lumbricus terrestris, ο πιο κοινός γαιοσκώληκας, επιλέγει ξηροτάπητα με υψηλή περιεκτικότητα σε άζωτο και διαλυτούς υδατάνθρακες και απορρίπτει τα θρεπτικά στοιχεία στο έδαφος πριν τα καταναλώσει. Οι Curry και Bolger (1984), βρήκαν ότι με η παρουσία του σε εδάφη με αναμορφωμένη τύρφη ο Lumbricus terrestris αύξησε τον ρυθμό της αποσύνθεσης του ξηροτάπητα, ο οποίος σημειωτέον είχε τοποθετηθεί προς τούτο σε ειδικά «κλουβιά», από 5% ανά μήνα, σε 15% ανά μήνα. Με πολύ μεγάλη απλότητα, η αποδόμηση μπορεί να περιγραφεί από μια μη επίπεδη κωνοειδή καμπύλη στην οποία ο ρυθμός της αποδόμησης μειώνεται ταχύτατα, σε συνάρτηση με τον χρόνο, μετά το θάνατο ή την απόθεση. Ο ρυθμός της αποδόμησης ποικίλει ανάλογα με το υλικό, το περιβάλλον (ιδιαίτερα τη θερμοκρασία και την διαθεσιμότητα του εδαφικού νερού), και τα είδη της μικροβιακής πανίδας. Οι Ross, Henzel και Ross (1972), για να προβλέψουν την συχνότητα της νέκρωσης του φύλλου και της αποσύνθεσης των αγρωστωδών και των ψυχανθών, χρησιμοποίησαν για το ρυθμό της αποδόμησης μια μαθηματική έκφραση, στην οποία το παρατηρούμενο μέγιστο σημείο θανάτου του ψυχανθούς οφείλεται στη σκίασή του από το αγρωστώδες και ακολουθείται από ένα μέγιστο σημείο θανάτου του αγρωστώδους, λόγω της προκαλούμενης από αυτό εξάντλησης του αζώτου και αργότερα από την αύξηση της γήρανσης του ψυχανθούς. Ξεκινώντας από αυτή την σειριακή ακολουθία, η μεταφορά των θρεπτικών στοιχείων από τον ξηροτάπητα του ψυχανθούς στην εδαφική δεξαμενή συμβαίνει βαθμιαία. Για να υλοποιηθεί μια αξιόλογη μεταφορά (>10 kg ανά Ηa) απαιτούνται τουλάχιστον 100 ημέρες. Ο Vallis (1983), βρήκε ότι το 25 έως 91% του 15 Ν σε νεκρά ψυχανθή απωλέσθηκε από την δεξαμενή της οργανικής ύλης μέσα σ ένα έτος, αλλά μόλις το 7 έως 25% επανέκαμψε στα συνοδεύοντα αυτά Chloris gayana. Μεταξύ της πρόσληψης του αζώτου από το αγρωστώδες και της συγκέντρωσης του εφαρμοσμένου ξηροτάπητα από τα ψυχανθή, παρατηρείται μια καμπυλόγραμμη σχέση (Εικόνα 6.3). Από τα διαγράμματα της Εικόνας 6.3 φαίνεται μια αργή μεταφορά, εξ αιτίας της πολυπλοκότητας του δικτύου των θρεπτικών στοιχείων, μεταξύ των ψυχανθών και του αγρωστώδους, και της σπουδαιότητας της μικροχλωρίδας και του περιβάλλοντός τους. Η μικροβιακή δραστηριότητα περιορίζεται εκεί όπου το άζωτο του ξηροτάπητα είναι αργό, ενώ οι υψηλές συγκεντρώσεις αζώτου διεγείρουν την μικροβιακή δραστηριότητα και προκαλούν μια έξαρση του διαθέσιμου αζώτου πάνω από τις ανάγκες των οργανισμών των οργανικών συντριμμάτων. Κατά τη διάρκεια της αποδόμησης, τα ξηρά βάρη του ξηροτάπητα και των συστατικών του μειώνονται, μολονότι η πρωτείνη και τα περιεχόμενα στον ξηροτάπητα (ή στα κόπρανα) θρεπτικά στοιχεία είναι δυνατόν να αυξηθούν, λόγω της αύξησης των μικροοργανισμών μέσα και πάνω στον ξηροτάπητα. Έχει εκτιμηθεί ότι οι μικροοργανισμοί χρησιμοποιούν 1 kg N από το έδαφος ή τα πρόσθετα υπολείμματα για να μετατρέψουν 100 kg N υπολειμμάτων του χούμου.

19 Εικόνα 6.3. Ανακύκλωση του αζώτου του ψυχανθούς. (α) Απώλεια μετά από 1 έτος του 15 Ν από ξηροτάπητα ψυχανθούς τοποθετημένου στην επιφάνεια του εδάφους και (β) η επανάκαμψή του στο Chloris gayana, σε σχέση με τη συγκέντρωση του αζώτου στον ξηροτάπητα. Ο ξηροτάπητας αποτελείται από βλαστούς και φύλλα ψυχανθών δύο ειδών. Πηγή: Προσαρμογή από τον Vallis (1983). Μια μείωση της διαλυτής οργανικής ουσίας στον ξηροτάπητα, π.χ. των αμινοξέων, μέχρι κάποια χρονική στιγμή, ίσως μέσα στο μήνα, δεν είναι εμφανής, λόγω της ροής των θρεπτικών στοιχείων μέσω των διαλυτών δεξαμενών. Το ξηρό βάρος της ύλης που δεν είναι σχετικά εύπεπτη, π.χ. της λιγνίνης, μειώνεται, η ποσοστιαία όμως συμβολή της στο παραμένον ξηρό βάρος, κατά τη διάρκεια της αποδόμησης της οργανικής ουσίας, αυξάνεται. Αυτό μας επαναφέρει στην αποτελεσματικότητα των οργανισμών αποδόμησης των οργανικών συντριμμάτων κατά την απελευθέρωση των θρεπτικών στοιχείων και

20 την κατακράτηση των στοιχείων αυτών στην διαθέσιμη εδαφική δεξαμενή. Οι απώλειες των θρεπτικών στοιχείων από το οικοσύστημα του λιβαδιού παρουσιάστηκαν σχηματικά στην Εικόνα 6.1. Μολονότι η αλυσίδα των οργανικών συντριμμάτων αποτελεί πολύ συχνά το μεγαλύτερο τμήμα των θρεπτικών στοιχείων στο σύστημα και υπό την έννοια αυτή τα καθιστά «μη διαθέσιμα» για την αύξηση της ποώδους βλάστησης, από μόνη της όμως, δεν απονέμει αναποτελεσματικότητες ή απώλειες των θρεπτικών στοιχείων. Οι κάνθαροι της κοπριάς, γηγενή είδη στη Νότια Αφρική, επιταχύνουν την αποσύνθεση της κοπριάς και τοιουτοτρόπως ελαττώνουν το μέγεθος της δεξαμενής της νεκρής ύλης. Εντούτοις όμως, οι κάνθαροι δεν μειώνουν αναγκαστικά και τις απώλειες των θρεπτικών στοιχείων, καθώς τα τελευταία διέρχονται μέσα από την αλυσίδα των οργανικών συντριμμάτων. Οι απώλειες των θρεπτικών στοιχείων, καθώς αυτά διέρχονται μέσα από την αλυσίδα των οργανικών συντριμμάτων, οφείλονται στην πτητικότητα και την απόπλυση και ποικίλουν μεταξύ των θρεπτικών στοιχείων. Οι προϋπολογισμοί της ποώδους βλάστησης, ως βασικό κανόνα παραδέχονται ότι, το 20% έως 25% του ανακυκλούμενου αζώτου θα χαθεί με τους τρόπους αυτούς, ενώ στην πραγματικότητα δεν θα υπάρξει καμία απώλεια θείου, δηλ. οι απώλειες σε θείο είναι μικρές και αντικαθίστανται από πηγές που βρίσκονται μέσα στο σύστημα. Η έκταση της απώλειας και η ταχύτητα με την οποία το θρεπτικό στοιχείο καθίσταται διαθέσιμο εξαρτάται από την μορφή της νεκρής ύλης. Για παράδειγμα, γύρω στο 94% του θείου των ούρων είναι τάχιστα διαθέσιμο για να να προσληφθεί αυτό από το φυτό, συγκρινόμενο με το 50% του θείου που είναι διαθέσιμο από τα κόπρανα και το πρακτικά μηδέν από το θείο του φυτικού ξηροτάπητα (Kennedy και Till 1981) Η πρόσληψη των θρεπτικών στοιχείων από τα ζώα Η πρόσληψη των διαφόρων θρεπτικών στοιχείων από τα βόσκοντα ζώα ποικίλει τόσο μεταξύ των στοιχείων, όσο και μεταξύ των ζώων και ακόμη ανάλογα με την ποσότητα της διαθέσιμης τροφής και της μορφολογίας και ποιότητας του φυτού (Κεφάλαιο Έβδομο). Στον Πίνακα 6.6 παρουσιάζονται τα στοιχεία της πρόσληψης των θρεπτικών στοιχείων από μια γαλακτοπαραγωγική αγελάδα και η κατάληξη των θρεπτικών στοιχείων στο γάλα Οι απώλειες από το σύστημα Οι απώλειες των θρεπτικών στοιχείων παρατηρούνται καθ ολοκληρία, μέσω της απομάκρυνσης του προϊόντος, π.χ. γάλα, κρέας, δέρμα, μαλλί και κοπριά, ή εκεί όπου απομακρύνεται, για παράδειγμα, η καύσιμη ύλη. Οι απώλειες εξαρτώνται από τις συγκεντρώσεις των θρεπτικών στοιχείων μέσα στο κρέας, το μαλλί και το γάλα. Αυτές ποικίλουν τόσο μεταξύ των θρεπτικών στοιχείων, όσο και ανάμεσα στα ζώα (Πίνακας 6.7). Πρέπει εδώ να τονιστεί ότι, για σκοπούς προϋπολογισμών που αφορούν την θρέψη με θρεπτικά στοιχεία και τη διαχείριση, μόνο αυτές οι συγκεντρώσεις των ανόργανων στοιχείων, όταν πολλαπλασιάζονται με τα ζώντα βάρη, μας επιτρέπουν να υπολογίσουμε τις ροές των θρεπτικών στοιχείων μέσα στα λιβαδικά οικοσυστήματα και την ποσότητα του λιπάσματος που δυνατόν να απαιτηθεί για να διατηρηθούν οι ροές αυτές.

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

E. Καµπουράκης. Τηλ.. 281 0 245851, Fax.. 281 0 245873 ekab@nagref-her.gr

E. Καµπουράκης. Τηλ.. 281 0 245851, Fax.. 281 0 245873 ekab@nagref-her.gr ΛίπανσηστηνΒιολογικήΓεωργία E. Καµπουράκης Εθνικό Ίδρυµα Αγροτικής Έρευνας (ΕΘΙΑΓΕ) Ταχ. Θυρ.. 2229, 71003 Ηράκλειο, Κρήτη Ελλάδα Τηλ.. 281 0 245851, Fax.. 281 0 245873 ekab@nagref-her.gr Λίπανσηστηνβιολογικήγεωργία

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Εργαστήριο Εδαφολογίας. Υπεύθυνη Εργαστηρίου: Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Εργαστήριο Εδαφολογίας. Υπεύθυνη Εργαστηρίου: Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου Για την κανονική ανάπτυξη των φυτών είναι απαραίτητα ορισμένα θρεπτικά στοιχεία, τα οποία προσλαμβάνονται είτε από το έδαφος είτε από την ατμόσφαιρα. Τα μακροστοιχεία είναι: C,H, O,N, P, K, Ca, Mg, S Ιχνοστοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ. Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών

ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ. Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΣ. Με την κλασσική έννοια, ως λίπασμα ορίζεται κάθε ουσία

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ

ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΣΕ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΕΔΑΦΩΝ Web: http://www.ismc.gr/ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

9/5/2015. Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά

9/5/2015. Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Θρεπτικά στοιχεία» Θρεπτικές ουσίες Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για την αύξηση των φυτών: Μακροστοιχεία: C, H, O, N, P, S, K,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ.

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ. ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ. Η υπερβολική συγκέντρωση της εντατικής κτηνοτροφίας σε ορισμένες περιοχές, σε συνδυασμό με την αύξηση του μεγέθους των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Τα κύτταρα που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

H ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΔΑΦΟΥΣ ΚΑΙ Η ΦΥΛΛΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΟΜΑΤΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ

H ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΔΑΦΟΥΣ ΚΑΙ Η ΦΥΛΛΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΟΜΑΤΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΕΔΑΦΩΝ H ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΔΑΦΟΥΣ ΚΑΙ Η ΦΥΛΛΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΟΜΑΤΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ Η παραγωγή τροφής Καλύπτει τη βασικότερη ανθρώπινη ανάγκη Ιστορικά, η πρώτη αιτία ανθρώπινης παρέµβασης στο φυσικό περιβάλλον Σχετίζεται άµεσα µε τον υπερπληθυσµό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου)

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 8 Η ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ 1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 2. Καταστάσεις του νερού : το νερό είναι η μοναδική ουσία στη γη που βρίσκεται στη φύση και με τις τρεις μορφές τις (υγρή στερεά

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών

Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών 1. Τα φυτά δεσμεύουν την ηλιακή ενέργεια E H 2 O CO 2 χλωροφύλλη σάκχαρα Ηηλιακήενέργεια μετατρέπεται σε χημική ενέργεια μέσω της φωτοσύνθεσης. Αν και όλα τα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Διαπνοή είναι η: Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΔΑΦΟΣ ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ. Άργιλος Οργανική ουσία Ενεργοί μικροοργανισμοί. Προκαλούν δομή (μικρά μεγάλα συνενωμένα συσσωματώματα)

ΕΔΑΦΟΣ ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ. Άργιλος Οργανική ουσία Ενεργοί μικροοργανισμοί. Προκαλούν δομή (μικρά μεγάλα συνενωμένα συσσωματώματα) ΕΔΑΦΟΣ ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ Άργιλος Οργανική ουσία Ενεργοί μικροοργανισμοί. Προκαλούν δομή (μικρά μεγάλα συνενωμένα συσσωματώματα) Α. Η άργιλος (ηλεκτρικό φορτίο) συγκρατεί κατιόντα (+) και τα ανταλλάσει

Διαβάστε περισσότερα

Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας

Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας Αθανάσιος Κουκουνάρας Λέκτορας Εργαστήριο Λαχανοκομίας Τμήμα Γεωπονίας ΑΠΘ thankou@agro.auth.gr 9 Μαρτίου 2015, Λάρισα Κύρια σημεία Η ανάγκη για λίπανση Οργανική

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη του καλίου, γενικά Προάγει την φωτοσύνθεση Επιταχύνει την μεταφορά των προϊόντων μεταβολισμού Ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Θρεπτικά συστατικά. Κατηγορίες θρεπτικών συστατικών

Θρεπτικά συστατικά. Κατηγορίες θρεπτικών συστατικών ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ Από: Κατερινόπουλο, Α. & Σταματάκη, Μ. 1995. Εφαρμοσμένη Ορυκτολογία Πετρολογία. Τα Βιομηχανικά Ορυκτά και Πετρώματα και οι Χρήσεις τους. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Γεωλογίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΑΜΠΕΛΩΝΑ

ΑΡΧΕΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΑΜΠΕΛΩΝΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΛΙΠΑΣΜΑΤΩΝ ΚΡΗΤΗΣ Ταχ. /νση: T.Θ: 2222 Τηλέφωνο: 2810.331290 Καστοριάς και Θερµοπυλών

Διαβάστε περισσότερα

Η δυναμική της κίνησης του Καλίου στο έδαφος

Η δυναμική της κίνησης του Καλίου στο έδαφος Η δυναμική της του στο κίνησης Καλίου έδαφος 1. Δείκτες διαθέσιμου καλίου στο έδαφος Πρόσληψη Κ από τα φυτά (kg/ha) Πρόσληψη Κ από τα φυτά (kg/ha) Εναλλάξιμο Κ (mg/100g εδάφους) Συγκέντρωση Κ (me/l εδαφ.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της συγκαλλιέργειας βίκου-κριθής. κριθής και µπιζελιού- και ποιοτικά χαρακτηριστικά της παραγόµενης χλωροµάζας

Μελέτη της συγκαλλιέργειας βίκου-κριθής. κριθής και µπιζελιού- και ποιοτικά χαρακτηριστικά της παραγόµενης χλωροµάζας Μελέτη της συγκαλλιέργειας βίκου-κριθής κριθής και µπιζελιού- βρώµης ως προς τα ποσοτικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά της παραγόµενης χλωροµάζας Χατζηγεωργίου Ι. 1, Φορτάτος Ε. 1, Τσιµπούκας Κ. 2, Ζέρβας

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφή γαλακτοπαραγωγών προβάτων

Διατροφή γαλακτοπαραγωγών προβάτων Διατροφή γαλακτοπαραγωγών προβάτων Γεώργιος I. Αρσένος Επίκουρος Καθηγητής Κτηνιατρική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Γιατί είναι σημαντική η Διατροφή... Καθορίζει την παραγωγικότητα 50

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ - ΝΡ. Humus Vita Stallatico Super

ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ - ΝΡ. Humus Vita Stallatico Super ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ - ΝΡ Humus Vita Stallatico Super ΟΡΓΑΝΙΚΟ ΛΙΠΑΣΜΑ ΝΡ O χούμος προέρχεται αποκλειστικά από την ανάμειξη εκλεκτής κοπριάς (βοοειδών και πουλερικών) αφού υποστεί μία διαδικασία ζύμωσης

Διαβάστε περισσότερα

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21 36,6-5 16/02/2012 6 E. coli 17 18 19 o 16 . 29) 16/02/2012 17 20 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 22 16/02/2012 23 19 20 21 - 16/02/2012 22 44 - - 45 - - + 1 +

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων. Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ

ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων. Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ 1 ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ OΜΩΣ, Η ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ (όπως όλες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

All from a Single Source

All from a Single Source All from a Single Source Το PeKacid TM είναι μια νέα, καινοτόμος λύση για τον φώσφορο σε ασβεστούχα εδάφη και νερά με μεγάλη σκληρότητα. Στερεό φωσφορικό οξύ σε σάκους Μονοκρυσταλλικό, με χαμηλό ph (2.2)

Διαβάστε περισσότερα

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Α) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑΛΛΑ Στοιχείο Σύμβολο Σθένος Νάτριο Να 1 Κάλιο Κ 1 Μαγνήσιο Mg 2 Ασβέστιο Ca 2 Σίδηρος Fe 2 ή 3 Χαλκός Cu 2 Ψευδάργυρος Zn 2 Λίθιο Li 1 Άργυρος

Διαβάστε περισσότερα

) η οποία απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και ένα ποσοστό σε αμμωνιακά ιόντα (NH + ). Αυτή η διαδικασία

) η οποία απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και ένα ποσοστό σε αμμωνιακά ιόντα (NH + ). Αυτή η διαδικασία Ιδιότητες και αποτελέσματα UTEC 46 = Ο ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΟΣ ΤΥΠΟΣ ΓΙΑ ΥΨΗΛΕΣ ΑΠΟΔΟΣΕΙΣ Η Ουρία είναι ένα από τα πιο ευρέως διαδεδομένα αζωτούχα λιπάσματα, συνδυάζοντας τις υψηλές λιπαντικές μονάδες και την ευκολία

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια

Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια Χημικές ιδιότητες εδάφους Περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία Ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων Οξύτητα εδάφους (ph) Περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία Ολική περιεκτικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Τι ορίζουμε ως «βιομάζα» Ως βιομάζα ορίζεται η ύλη που έχει βιολογική (οργανική) προέλευση. Πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικοί παράγοντες. και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς

Περιβαλλοντικοί παράγοντες. και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς Περιβαλλοντικοί παράγοντες και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς Νερό Ολοι οι οργανισμοί αποτελούνται κατά μεγάλο ποσοστό από νερό ανεξάρτητα από το εάν ζουν σε χερσαία ή υδατικά περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34 Φυσικά λιπάσματα Τα κύρια θρεπτικά συστατικά των φυτών Τρεις είναι οι θρεπτικές ουσίες που απαιτούνται από τα φυτά σε πολύ μεγαλύτερες ποσότητες από τα άλλα στοιχεία. Είναι το άζωτο(n), ο φώσφορος(p) και

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Ευρωπαϊκό Έργο LIFE- Στρατηγικές για τη βελτίωση και προστασία tου εδάφους από τη διάθεση αποβλήτων ελαιοτριβείων στις Μεσογειακές

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ιωάννα Δ. Αναστασοπούλου Βασιλική Δρίτσα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ 2. ΤΡΙΤΙΟ,

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΕΙΨΙΣΠΟΡΕΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΙΤΗΡΑ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΘΗ

ΑΜΕΙΨΙΣΠΟΡΕΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΙΤΗΡΑ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΘΗ ΑΜΕΙΨΙΣΠΟΡΕΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΙΤΗΡΑ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΘΗ ΚΥΠΡΙΩΤΗΣ ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ M.Sc., Ph.D. ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε. Σταθμός Γεωργικής Έρευνας Κομοτηνής Σαν αμειψισπορά θεωρείται η εγκατάσταση σε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΗΠΕΥΤΙΚΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΗΠΕΥΤΙΚΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΗΠΕΥΤΙΚΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΔΙΑΛΥΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΥΔΡΟΠΟΝΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Δημήτρης

Διαβάστε περισσότερα

Οργανισμοί & θρεπτικές ουσίες 30/12/2014 EVA PAPASTERGIADOU 1

Οργανισμοί & θρεπτικές ουσίες 30/12/2014 EVA PAPASTERGIADOU 1 Κύκλοι των Θρεπτικών - Βιογεωχημικοί Κύκλοι Οργανισμοί & θρεπτικές ουσίες Τα στοιχεία που απαιτούνται για την ανάπτυξη, διατήρηση & αναπαραγωγή των οργανισμών ονομάζονται θρεπτικά, π.χ. φώσφορος (Ρ), άνθρακας

Διαβάστε περισσότερα

προϊόντων ένα τρίπτυχο: Ποιότητα Ασφάλεια καταναλωτή Περιβαλλοντική μέριμνα.

προϊόντων ένα τρίπτυχο: Ποιότητα Ασφάλεια καταναλωτή Περιβαλλοντική μέριμνα. η καλλιεργεια της μηδικης στo ΝΟΜΟ ΛΑΡΙΣΑΣ Σήμερα όσο ποτέ άλλοτε το ζητούμενο στην Ελληνική γεωργία είναι η ποιότητα και η ανταγωνιστικότητα των προϊόντων της, η γεωργική παραγωγή είναι απαραίτητο να

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: Στα τροφικά επίπεδα

Διαβάστε περισσότερα

http://www.eu-water.eu

http://www.eu-water.eu 5ο Ενημερωτικό Δελτίο του έργου EU-WATER Διακρατική ολοκληρωμένη διαχείριση των υδατικών πόρων στη γεωργία http://www.eu-water.eu "Οικονομικά κίνητρα για την υιοθέτηση πρακτικών εξοικονόμησης νερού και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Τα φυτά αποκαλούνται ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ επειδή

Διαβάστε περισσότερα

Η αποβολή άνθρακα στη ριζόσφαιρα. 30 60% του καθαρού φωτοσυνθετικού άνθρακα κατανέµεται στη ρίζα

Η αποβολή άνθρακα στη ριζόσφαιρα. 30 60% του καθαρού φωτοσυνθετικού άνθρακα κατανέµεται στη ρίζα Ριζοαπόθεση Η αποβολή άνθρακα στη ριζόσφαιρα 30 60% του καθαρού φωτοσυνθετικού άνθρακα κατανέµεται στη ρίζα 5 70% τουκατανεµηθέντοςστηρίζα αποβάλλεται στη ριζόσφαιρα αποβολή γίνεται από τα αυξανόµενα µέρη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Εργ. Περιβαλλοντικών Αναλύσεων, Σίνδος Σελ. 1/5 ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Πελάτης: ΗΜΗΤΡΙΑ ΗΣ ΣΥΜΕΩΝ ιεύθυνση Πελάτη: ΠΑΡΝΗΘΟΣ 22,ΑΘΗΝΑ Περιγραφή ειγµάτων: έδαφος ειγµατοληψία: από πελάτη Ηµεροµηνία

Διαβάστε περισσότερα

Δασολιβαδικά Συστήματα. Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών

Δασολιβαδικά Συστήματα. Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Δασολιβαδικά Συστήματα Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Δασολιβαδικά Συστήματα συστήματα χρήσης γης Βοσκήσιμη ύλη Κτηνοτροφικά προϊόντα Δασικά προϊόντα Μακροπρόθεσμο κέρδος από δένδρα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ποιος από τους παρακάτω οργανισμούς χαρακτηρίζεται ως αυτότροφος; 1. αλεπού 2. βάτραχος 3. βελανιδιά 4. ψύλλος. 2. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες χαρακτηρίζεται ως αβιοτικός; 1.

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ I. Γενικότητες Αναλόγως των τροφικών τους απαιτήσεων τα µικρόβια διαιρούνται σε κατηγορίες: - αυτότροφα που χρησιµοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικές για τη βελτίωση και προστασία του εδάφους από τη διάθεση αποβλήτων ελαιοτριβείων στις Μεσογειακές χώρες

Στρατηγικές για τη βελτίωση και προστασία του εδάφους από τη διάθεση αποβλήτων ελαιοτριβείων στις Μεσογειακές χώρες Στρατηγικές για τη βελτίωση και προστασία του εδάφους από τη διάθεση αποβλήτων ελαιοτριβείων στις Μεσογειακές χώρες PROSODOL 2009-2012 ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ : 1.628.911 ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ-ΑΛΥΣΙΔΕΣ-ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. Αντλώντας στοιχεία από το διπλανό τροφικό πλέγμα να βρεθούν τα εξής: α. Πόσες και ποιες τροφικές αλυσίδες δημιουργούνται;

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Τι ονομάζουμε ροή ενέργειας σε ένα οικοσύστημα; Όσο αναγκαία είναι η τροφοδότηση ενός οικοσυστήματος με ενέργεια, άλλο τόσο αναγκαία είναι η διανομή της στους άλλους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Χημική σύσταση του φλοιού της γης

Χημική σύσταση του φλοιού της γης ΜΕΡΟΣ Α Έδαφος Τι Είναι το Έδαφος Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει ο Πολυζόπουλος (1976), έδαφος είναι το από χαλαρά υλικά ανώτερο στρώμα του φλοιού της γης το οποίο προήλθε από την αποσάθρωση πετρωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας ΑΡΓΥΡΩ ΛΑΓΟΥΔΗ Δρ. Χημικός TERRA NOVA ΕΠΕ περιβαλλοντική τεχνική συμβουλευτική ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΕΕ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Η ανόργανη θρέψη των φυτών

Η ανόργανη θρέψη των φυτών Η ανόργανη θρέψη των φυτών Οργανικά θρεπτικά στοιχεία σάκχαρα που προέρχονται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης με τις επακόλουθες μετατροπές Ανόργανα θρεπτικά στοιχεία προέρχονται από το έδαφος, με τη

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ).

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Αθήνα, 30/5/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014-15 Α. Λιόπα-Τσακαλίδη Γ. Ζερβουδάκης ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Η αντιμετώπιση των ζιζανίων στα καλλιεργούμενα φυτά είναι απαραίτητη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα Ο όρος βαρέα μέταλλα (heavy metals, trace metals, toxic metals, trace elements) χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει τη παρουσία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ)

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ) ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ) ρ. Αριστοτέλης Παπαδόπουλος Γενικός /ντης Αγροτικής Έρευνας ΕΛ.Γ.Ο. «ΗΜΗΤΡΑ» ρ. Φραντζής Παπαδόπουλος Τακτικός Ερευνητής

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ?

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? Ο βιολογικος καθαρισμος αφορα την επεξεργασια λυματων, δηλαδη τη διαδικασια μεσω της οποιας διαχωριζονται οι μολυσματικες ουσιες από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ο ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΕΔΑΦΟΥΣ 1. Κυριότερες ιδιότητες της αργίλου 2. Ποια είναι τα ποιο κοινά ορυκτά της αργίλου. Ποιο θεωρείτε σημαντικότερο. 3. Κατατάξτε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΕΔΑΦΟΣ Φυσικές ιδιότητες Δομή και σύσταση Χρώμα Βάθος Διαπερατότητα Διαθέσιμη υγρασία Θερμοκρασία Χημικές ιδιότητες ph Αλατότητα Γονιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης ΡΥΠΑΝΣΗ 91 είναι η άμεση ή έμμεση διοχέτευση από τον άνθρωπο στο υδάτινο περιβάλλον ύλης ή ενέργειας με επιβλαβή αποτελέσματα για τους οργανισμούς ( ο ορισμός της ρύπανσης από τον ΟΗΕ ) Ρύποι Φυσικοί (εκρήξεις

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΥΛΛΙΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ

ΔΙΑΦΥΛΛΙΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΦΥΛΛΙΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΦΥΛΛΙΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Επειδή ο ρυθμός ανάπτυξης του φυτού μερικές φορές είναι μεγαλύτερος από την ικανότητα των ριζών να απορροφούν και να μεταφέρουν θρεπτικά στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα καυσίμου σελ.1

Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Περιγραφές της σύστασης καύσιμης βιομάζας Η βιομάζα που χρησιμοποιείται σε ενεργειακές εφαρμογές μπορεί να προέρχεται εν γένει από δέντρα ή θάμνους (ξυλώδης ή λιγνο-κυτταρινούχος

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Για τον άνθρωπο π.χ. το 85% περίπου των στερεών συστατικών του σώματός του αποτελείται από πρωτεΐνες. Έτσι οι πρωτεΐνες της τροφής χρησιμοποιούνται :

Για τον άνθρωπο π.χ. το 85% περίπου των στερεών συστατικών του σώματός του αποτελείται από πρωτεΐνες. Έτσι οι πρωτεΐνες της τροφής χρησιμοποιούνται : PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Oι πρωτεΐνες είναι τάξη θρεπτικών υλών με ιδιαίτερη σημασία για τους ζωντανούς οργανισμούς, γιατί αποτελούν την κύρια δομική ύλη τους. Περιεκτηκότητα μερικών τροφίμων σε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΣΥΣΤΑΣΗ ΞΥΛΟΥ ΣΕ ΔΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα