ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ"

Transcript

1 ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ Μεταπτυχιακή Εργασία «Κατανομή σπανίων γαιών σε μεταμορφωμένα πετρώματα της Κεντρικής Κρήτης» Σταθογιάννη Φωτεινή Εξεταστική Επιτροπή: Μανούτσογλου Εμμανουήλ, Αναπληρωτής Καθηγητής (Επιβλέπων) Μαρκόπουλος Θεόδωρος, Καθηγητής Περδικάτσης Βασίλειος, Ομότιμος Καθηγητής Χανιά Ιούλιος, 2010

2 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η παρούσα μεταπτυχιακή εργασία πραγματεύεται την μελέτη και κατανομή συγκεκριμένων σπανίων γαιών (Ce, La) σε μεταμορφωμένα πετρώματα της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων που εμφανίζονται και δομούν, μεταξύ άλλων περιοχών, τμήματα του ορεινού όγκου της Βόρειας Κεντρικής Κρήτης. Στην εργασία πραγματοποιήθηκε βιβλιογραφική ανασκόπηση των μετάλλων των σπανίων γαιών, των ορυκτών τους καθώς και τη μεταλλουργία των σπανίων γαιών από συγκεκριμένα ορυκτά (εκχύλιση με H 2SO 4 ή NaOH για τον μοναζίτη και το ξενότιμο, εκχύλιση με HCl για τον βαστναιζίτη). Τα μέταλλα των σπανίων γαιών αξιοποιούνται από τη σύγχρονη βιομηχανία σε πληθώρα τεχνολογικών πεδίων, κυριότερες από τις οποίες είναι η κατάλυση, η ηλεκτρονική, η υαλουργία και παραγωγή κεραμικών, η παρασκευή ειδικών κραμάτων και υπεραγωγών. Τα τελευταία χρόνια η χρήση τους έχει επεκταθεί σε διάφορους ερευνητικούς σκοπούς όπως η γεωχρονολόγηση και η γεωχημική χαρτογράφηση, η οποία θεωρείται ένα σημαντικό εργαλείο στην περιβαλλοντική έρευνα, στην γεωλογική χαρτογράφηση και έρευνα ορυκτών πρώτων υλών. Επίσης, χρησιμοποιούνται ως γεωχημικοί ιχνηλάτες σε υδρολογικές, υδρογεωλογικές και ωκεανογραφικές έρευνες. Οι σπάνιες γαίες που εξετάστηκαν περιέχονται σε ένα ορυκτό της ομάδας του επιδότου που ονομάζεται αλλανίτης. Ο αλλανίτης απαντάται εντός των μεταμορφωμένων πετρωμάτων μεταξύ των στρωμάτων Σίσσες και Φόδελε της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων. Από τα μέσα της δεκαετίας του 80 υπάρχουν αναφορές διάφορων ερευνητών σχετικά με την ύπαρξη του ορυκτού αλλανίτη στον ελλαδικό χώρο. Ο αλλανίτης απαντάται ως επί το πλείστον ως επουσιώδες ορυκτό σε πληθώρα γεωλογικών περιβαλλόντων. Οι περισσότερες αναφορές εντοπίζονται στην περιοχή των Κυκλάδων. Στη Σέριφο εντοπίζεται σε σχηματισμούς τύπου skarn, στη Νάξο σε μιγματίτες, στη Δήλο σε πλουτώνια πετρώματα, στη Σύρο σε εκλογίτες και mélange πετρώματα, στην Τήνο σε γρανοδιορίτες. Σημαντικές εμφανίζεις του ορυκτού υπάρχουν στην Ικαρία σε μεταμορφωμένα πετρώματα, στη Σάμο σε αμφιβολίτες, στον Πόρο σε ανδεσίτες, στην Ανατολική Κρήτη σε μεταπηλίτες, καθώς και σε περιοχές της Βόρειας Ελλάδας (στη Χαλκιδική σε πλουτωνίτη, στην Ροδόπη σε μιγματίτες και γνεύσιους, στο Φανό σε γρανίτες) και την Θεσσαλία σε γρανιτοειδή πετρώματα. Από τη περιοχή εντοπισμού συλλέχτηκαν συνολικά πέντε δείγματα, δυο μεταψαμμιτικά και τρία σχιστολιθικά (ασβεστοσχιστόλιθος, κίτρινος και λευκός σχιστόλιθος). Στα δείγματα έγινε αρχικά ορυκτολογική ανάλυση στην οποία όμως δεν ανιχνεύτηκε το ορυκτό αλλανίτης. Στη συνέχεια, μέσω λεπτών τομών παρατηρήθηκαν στο μικροσκόπιο μικροκρύσταλλοι αλλανίτη εντός κρυστάλλων αλβίτη και ακολούθησε παρατήρηση μέσω του ηλεκτρονικού μικροσκοπίου σάρωσης, όπου και εντοπίστηκε ο αλλανίτης (προκινηματικοί κρύσταλλοι) και καταγράφηκε η κοκκομετρία του ( μm). Ακολούθησαν δοκιμές εμπλουτισμού οι οποίες επικεντρώθηκαν σε τρία κοκκομετρικά κλάσματα: (-10 μm), ( μm) και ( μm), η επιλογή των οποίων έγινε με γνώμονα το ειδικό βάρος, τις μαγνητικές ιδιότητες και το μέγεθος των κόκκων του ορυκτού αλλανίτη στα πετρώματα αυτά. Στον μαγνητικό διαχωρισμό των κλασμάτων (- 10 μm) και ( μm) οι σπάνιες γαίες κατανεμήθηκαν κατά κύριο λόγο στο μη μαγνητικό προϊόν, ενώ στο κλάσμα ( μm) οι σπάνιες γαίες συγκεντρώθηκαν κυρίως στο μαγνητικό προϊόν. Ο βαρυτομετρικός διαχωρισμός μέσω τετραβρωμοαιθάνιου πραγματοποιήθηκε στα μαγνητικά προϊόντα του μαγνητικού i

3 διαχωρισμού των κλασμάτων ( μm) και ( μm). Προέκυψε το συμπέρασμα ότι και στα δυο κλάσματα οι σπάνιες γαίες κατανέμονται κυρίως στο ελαφρύ προϊόν της μεθόδου. Στη συνέχεια, έγινε μια ξεχωριστή δοκιμή διαχωρισμού μέσω πολυβολφραμικού νατρίου για το κλάσμα (-1000 μm), της οποίας τα συμπυκνώματα δεν επέδειξαν σημαντική διαφοροποίηση στη συγκέντρωση σε σπάνιες γαίες από ότι τα αρχικά δείγματα. Επιπρόσθετα, έγιναν δοκιμές διαχωρισμού στο κλάσμα ( μm) μέσω του φυγοκεντρικού διαχωριστή Falcon και από αυτές προκύπτει ότι οι σπάνιες γαίες κατανεμήθηκαν στο απόρριμμα της μεθόδου. Τέλος, από την επεξεργασία των δεδομένων και την εξαγωγή των αποτελεσμάτων προέκυψε ότι η ιδανική κοκκομετρία εμπλουτισμού είναι ( μm), για την συγκεκριμένη αρχική κοκκομετρία του ορυκτού αλλανίτη. Μια συστηματική πετρολογική έρευνα για την κατανόηση της προέλευσης /δημιουργίας του αλλανίτη εντός των συγκεκριμένων μεταμορφωμένων πετρωμάτων της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων θα βοηθούσε στην εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων ακόμη και για την βελτιστοποίηση της μεθοδολογίας εμπλουτισμού. ii

4 ABSTRACT The aim of the present thesis is the study and distribution of particular rare earths (Ce, La) from metamorphic rocks of the Plattenkalk Group, that occur (among other areas) in parts of the North Central Crete mountain range. In this study an extensive literature was carried out to collect data regarding the rare earth metals, their minerals and the metallurgy of some particular minerals (H 2 SO 4 or NaOH leaching for monazite and xenotime, HCl leaching for bastnasite). Rare earth metals are used from the modern industry in numerous technological fields, such as catalysts, electronics, glasswork, ceramics, special alloys and superconductors. Recently, the application of rare earths has focused on various research purposes, like geochronology and geochemical mapping, which is considered to play an important role in environmental research, geological mapping and mineral resources research. In addition, rare earths are used as geochemical tracers for hydrological, hydrogeological and oceanographic researches. The rare earths studied are seen in an epidote group mineral called allanite. Allanite occurs in metamorphic rocks between Sisses and Fodele beds of the Plattenkalk Group. There have been several references since the middle 80 s about the allanite occurrences in Greece. Allanite occurs mainly as an accessory mineral in a variety of geological environments. Most of the studies are located at Cyclades (Aegean region). Allanite is found in skarn at Serifos, in migmatites at Naxos, in plutonic rocks at Delos, in eclogites and mélange rocks at Syros, in granodiorite at Tinos. Other occurrences of allanite are reported in metamorphic rocks from Ikaria, in amphibolites from Samos, in andesitic rocks from Poros, in metapelites from East Crete and in some areas in Northern Greece (in plutonite from Chalkidiki, in migmatites and gneiss from Rhodope, in granites from Fanos) and in granitoids from Thessalia. Five samples were collected from the study area; two metasandstones and three schists (calc-schist, yellow and white schist). Mineralogical study of these samples showed no evidence of allanite. Thin section microscopy study showed microclystals of allanite within crystals of albite. Scanning electron microscopy of the samples showed clearly the crystals of allanite (pre-kinematic crystals) and their grain size ( μm). Mineral processing was conducted for the size fractions: (-10 μm), ( μm) and ( μm), according to the specific gravity, magnetic properties and grain size of allanite. The magnetic separation of the fraction (-10 μm) and ( μm) showed that rare earths are distributed mainly to the tailings. On the contrary, in the fraction ( μm) the rare earths are distributed mainly to the concentrates. Heavy liquid separation (using tetrabromoethane) was carried out for the magnetic separation concentrates of fractions ( μm) and ( μm). In both fractions rare earths are distributed mainly to the floats. In addition, heavy liquid separation (using sodium polytungstate) was carried out for the fraction (-1000 μm), but the concentrates were not significantly different in rare earth content than the initial samples. Moreover, mineral process at the fraction ( μm) was conducted with the Falcon centrifugal separator and the results show that rare earths are distributed mainly to the tailings. In conclusion, (according to the microscopic and mineral processing data) the optimum grain size for the beneficiation of allanite is ( μm). A systematic petrologic study for the understanding of the origin/formation of allanite within the particular metamorphic rocks of the Plattenkalk Group would also provide useful results to optimize the mineral processing methodology. iii

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα μεταπτυχιακή εργασία εκπονήθηκε στο Τμήμα Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης - στα πλαίσια του ΠΜΣ «Γεωτεχνολογία και Περιβάλλον» - υπό την επίβλεψη του Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Εμμανουήλ Μανούτσογλου. Καταρχάς, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Εμμανουήλ Μανούτσογλου τόσο για την ουσιαστική καθοδήγηση και συμβολή του σε όλη την διάρκεια της εκπόνησης της εργασίας τούτης, όσο και για την συνολική εποικοδομητική μας συνεργασία. Στη συνέχεια, θα ήθελα να ευχαριστήσω τα υπόλοιπα μέλη της τριμελούς επιτροπής τον Καθηγητή κ. Θεόδωρο Μαρκόπουλο και τον Ομότιμο Καθηγητή κ. Βασίλειο Περδικάτση, για τις ιδιαίτερα χρήσιμες και διαφωτιστικές τους παρατηρήσεις. Ακολούθως, ευχαριστώ πολύ την επιστημονική συνεργάτιδα του Εργαστηρίου Εμπλουτισμού, κα. Όλγα Παντελάκη για την βοήθεια που μου προσέφερε σε όλη την διάρκεια των πειραματικών δοκιμών, καθώς και την Λέκτορα κα. Δέσποινα Πεντάρη και το Εργαστήριο Ανόργανης Γεωχημείας, Οργανικής Γεωχημείας & Οργανικής Πετρογραφίας. Επίσης, ευχαριστώ πολύ τον κ. Αντώνη Στρατάκη για την πραγματοποίηση των ορυκτολογικών αναλύσεων με τη χρήση της περιθλασιμετρίας ακτινών-χ (XRD), τον κ. Γεώργιο Αποστολάκη για την παρασκευή των λεπτών τομών που χρησιμοποιήθηκαν κατά την μικροσκοπική παρατήρηση, αλλά και την Δρ. κα. Ευτυχία Ρεπούσκου για την χρήσιμη βοήθειά της στην παρατήρηση των δειγμάτων μέσω του ηλεκτρονικού μικροσκοπίου σάρωσης (SEM). Ωστόσο, δεν θα μπορούσα να παραλείψω τον Καθηγητή κ. Νικόλαο Καλλίθρακα, διευθυντή του Εργαστηρίου Αναλυτικής και Περιβαλλοντικής Χημείας του Πολυτεχνείου Κρήτης, τον οποίο και ευχαριστώ για την βοήθεια του στην πραγματοποίηση των χημικών αναλύσεων μέσω της φασματομετρίας ακτίνων-χ (XRF). Τέλος, ευχαριστώ πολύ τους συναδέρφους Νικόλαο Δημόπουλο και Ιωάννη Πυλιώτη για τη βοήθειά τους κατά την διαδικασία της δειγματοληψίας. These elements (rare earths) perplex us in our researches, baffle us in our speculations, and haunt us in our very dreams. They stretch like an unknown sea before us, mocking, mystifying, and murmuring strange revelations and possibilities -Sir William Crookes, Address to the British Association, 1887 iv

6 Στα αδέρφια μου Ιωάννη & Ιωάννα v

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ... i ABSTRACT...iii ΠΡΟΛΟΓΟΣ... iv ΕΙΣΑΓΩΓΗ...viii ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΣΠΑΝΙΩΝ ΓΑΙΩΝ Οι λανθανίδες και η λανθανιδική συστολή Οξειδοαναγωγικές βαθμίδες και ιδιότητες σπανίων γαιών Κυριότερες ενώσεις των σπανίων γαιών Τα ορυκτά των σπανίων γαιών Παραγωγοί και προμηθευτές σπανίων γαιών Χρήσεις των σπανίων γαιών Μεταλλουργία σπανίων γαιών Μέθοδοι εκχύλισης για την ανάκτηση σπανίων γαιών Διαχωρισμός των λανθανιδών ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟ ΟΡΥΚΤΟ ΑΛΛΑΝΙΤΗΣ Το ορυκτό αλλανίτης Δευτερεύοντα στοιχεία και ιχνοστοιχεία στον αλλανίτη Η χρήση του αλλανίτη στην διαδικασία της γεωχρονολόγησης Συσχετισμός αλλανίτη με τα μητρικά πετρώματα Συσχετισμοί φάσεων Αλλανίτης σε πυριγενή συστήματα Αλλανίτης σε μεταμορφωμένα συστήματα Αλλανίτης σε μετασωματικά συστήματα Το ορυκτό αλλανίτης στον Ελλαδικό χώρο Το ορυκτό αλλανίτης στην Κρήτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ Γεωλογικό περίγραμμα των Ελληνίδων Οροσειρών Γεωλογικό περίγραμμα της Κρήτης vi

8 3.3 Ενότητα Κρήτης-Μάνης (Plattenkalk) Στρωματογραφία Φάση απόθεσης ιζημάτων, Μεταμόρφωση και Παλαιογεωγραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΕΛΕΤΗΣ Εισαγωγή Περιοχή μελέτης ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΜΕΘΟΔΩΝ Ορυκτολογική ανάλυση των δειγμάτων Περιθλασιμετρία ακτινών-χ (XRD) Χημική ανάλυση των δειγμάτων Φασματομετρία ακτίνων-x Δοκιμές εμπλουτισμού Θεωρητικό υπόβαθρο της μεθόδου του μαγνητικού διαχωρισμού Θεωρητικό υπόβαθρο της μεθόδου του βαρυτομετρικού διαχωρισμού Θεωρητικό υπόβαθρο εργαστηριακού υδροκυκλώνα Θεωρητικό υπόβαθρο βαρυτομετρικού διαχωρισμού με φυγοκεντρικό διαχωριστή Falcon SB ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ & ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΕΘΟΔΩΝ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΥ Ακτινοσκοπική εξέταση αρχικών δειγμάτων Διαδικασία δοκιμών εμπλουτισμού μέσω μαγνητικού διαχωρισμού Διαδικασία δοκιμών εμπλουτισμού μέσω βαρυτομετρικού διαχωρισμού Δοκιμές εμπλουτισμού με τη χρήση πολυβολφραμικού νατρίου Δοκιμές εμπλουτισμού με τη χρήση τετραβρωμοαιθανίου Διαδικασία βαρυτομετρικού διαχωρισμού μέσω του Falcon SB ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΔΟΚΙΜΩΝ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΥ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ vii

9 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι σπάνιες γαίες αποτελούν μια ιδιαίτερα σημαντική ομάδα μετάλλων με μοναδικές φυσικές και χημικές ιδιότητες. Τις τελευταίες δεκαετίες τα μέταλλα αυτά βρίσκονται σε αυξανόμενη ζήτηση εξαιτίας της ευρείας χρήσης τους σε πληθώρα τεχνολογικών εφαρμογών και ερευνητικών δραστηριοτήτων. Στόχος της εργασίας αυτής είναι μελέτη της κατανομής συγκεκριμένων σπανίων γαιών στα προϊόντα των εφαρμοζόμενων μεθόδων εμπλουτισμού σε δείγματα μεταμορφωμένων πετρωμάτων της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων. Οι μέθοδοι εμπλουτισμού που χρησιμοποιήθηκαν για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι ο βαρυτομετρικός και ο μαγνητικός διαχωρισμός. Ο βαρυτομετρικός διαχωρισμός αφορά την χρήση βαρέων υγρών, όπως το τετραβρωμοαιθάνιο, το πολυβολφραμικό νάτριο, καθώς και ο πειραματικές δοκιμές μέσω του φυγοκεντρικού διαχωριστή Falcon. Ο μαγνητικός διαχωρισμός αφορά στις δοκιμές με τη χρήση του υγρού μαγνητικού διαχωριστή υψηλής έντασης όπως και του ξηρού μαγνητικού διαχωριστή υψηλής έντασης. Στο βαρυτομετρικό διαχωρισμό τα ορυκτά διαχωρίζονται σύμφωνα με τη διαφορά στα ειδικά τους βάρη, ενώ στο μαγνητικό διαχωρισμό διαχωρίζονται ανάλογα με τις μαγνητικές τους ιδιότητες (μαγνητικά και μη μαγνητικά). Στα κεφάλαια που παρουσιάζονται παρακάτω υπάρχει η ακόλουθη δομή: στο πρώτο κεφάλαιο αναφέρονται γενικές πληροφορίες σχετικά με τις σπάνιες γαίες, δηλαδή οι χημικές τους ιδιότητες, κυριότερες χημικές ενώσεις καθώς και ορυκτά στα οποία συμμετέχουν. Επιπλέον, γίνεται εκτενής αναφορά στις εφαρμογές και τις χρήσεις των σπανίων γαιών, περιγράφονται οι μέθοδοι εξαγωγής τους από τα μεταλλεύματά τους και αναφέρονται οι κυριότεροι παραγωγοί και προμηθευτές σπανίων γαιών παγκοσμίως. Στο δεύτερο κεφάλαιο γίνεται αναλυτική αναφορά στο ορυκτό αλλανίτη, στα πετρώματα στα οποία απαντάται, βιβλιογραφική αναφορά των εμφανίσεων του στον Ελλαδικό χώρο καθώς και τις εμφανίσεις του στην Κρήτη. Στο τρίτο κεφάλαιο γίνεται λόγος για το γεωλογικό περίγραμμα της Κρήτης και ειδικότερα στην Ομάδα των Πλακωδών Ασβεστολίθων και στο τέταρτο παρουσιάζεται η περιοχή μελέτης. Στο πέμπτο κεφάλαιο αναφέρεται το θεωρητικό μέρος των μεθόδων ανάλυσης και εμπλουτισμού που χρησιμοποιήθηκαν στην παρούσα εργασία. Στο έκτο κεφάλαιο περιγράφεται αναλυτικά η πορεία των πειραματικών δοκιμών του βαρυτομετρικού και του μαγνητικού διαχωρισμού καθώς και η επεξεργασία των αποτελεσμάτων. Τέλος, στο έβδομο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα αποτελέσματα που προέκυψαν από την πειραματική διαδικασία, καθώς και τα συμπεράσματα. viii

10 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΣΠΑΝΙΩΝ ΓΑΙΩΝ 1.1 Οι λανθανίδες και η λανθανιδική συστολή Τα μέταλλα των σπανίων γαιών ορίζονται ως μια ομάδα χημικών στοιχείων που αποτελείται από τα τρία μέταλλα μετάπτωσης σκάνδιο (Sc), ύττριο (Y) και λανθάνιο (La) της ομάδας IIIA(3) του περιοδικού πίνακα και από τα στοιχεία των λανθανιδών. Οι λανθανίδες είναι μια ομάδα από 15 χημικά όμοια στοιχεία με ατομικούς αριθμούς που κυμαίνονται από 57 (La) έως 71 (Lu) (Σχ.1.1.1). Αν και το σκάνδιο και το ύττριο δεν ανήκουν στις λανθανίδες, με τη στενή έννοια, περιλαμβάνονται στα στοιχεία των σπανίων γαιών για τους ακόλουθους λόγους: (i) τα κυριότερα κοιτάσματά τους στη φύση συσχετίζονται πάντα με ορυκτά των λανθανιδών, (ii) εμφανίζουν αποκλειστικά σθένος +3 (Sc 3+ και Y 3+ ), (iii) σχηματίζουν σταθερά σύμπλοκα υψηλού αριθμού συντονισμού με χηλικούς (O-δότες) υποκαταστάτες. Τα μέταλλα των σπανίων γαιών μπορούν αυθαίρετα να χωριστούν σε δυο κύριες υποκατηγορίες: τα τέσσερα πρώτα στοιχεία (La, Ce, Pr, Nd) αναφέρονται ως ελαφρές σπάνιες γαίες, ενώ τα υπόλοιπα έντεκα, συμπεριλαμβανομένου του υττρίου, καλούνται βαριές σπάνιες γαίες (Cardarellin, 2008). Σχήμα 1.1.1: Τα στοιχεία των λανθανιδών (http://usgs.gov) Τα στοιχεία των λανθανιδών έχουν τη βασική ηλεκτρονιακή δομή του Xe και προκύπτουν με βαθμιαία πλήρωση των 4f τροχιακών από το Ce με 1e - έως το Lu με 14e - (μετάβαση από μια [Xe]4f 0 σε μια [Xe]4f 14 ηλεκτρονική διάταξη) (Πίν ). Τα στοιχεία αυτά ονομάζονται και εσωτερικά στοιχεία μεταπτώσεως επειδή προκύπτουν από μετάπτωση των ηλεκτρονίων στα εσωτερικά τροχιακά, όπως τα 4f, αφού πρώτα συμπληρωθούν τα εξωτερικά 6s τροχιακά. Εφόσον τα 4f ηλεκτρόνια είναι σχετικά αμέτοχα στη δημιουργία δεσμών, αυτά τα ισχυρά ηλεκτροθετικά στοιχεία έχουν ως 1

11 κύριο αριθμό οξείδωσης +3 και πάνω απ όλα έχουν μεγάλη ομοιότητα το ένα με το άλλο στις φυσικές και χημικές ιδιότητες (Λυμπεροπούλου, 1996). Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό των λανθανιδών είναι το φαινόμενο της λανθανιδικής συστολής δηλαδή η σταθερή μείωση στο ατομικό και ιοντικό μέγεθος με την αύξηση του ατομικού αριθμού. Το φαινόμενο της λανθανιδικής συστολής καταλήγει σε δυο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Πρώτον, υπάρχουν πολύ μικρές διαφορές μεταξύ των μετάλλων των σπανίων γαιών στις χημικές ιδιότητες με την αύξηση του ατομικού αριθμού εξαιτίας της παρόμοιας ιοντικής ακτίνας και οξειδωτικής βαθμίδας. Για παράδειγμα, το σύνηθες σθένος είναι το +3, Ln (III), αν και το δημήτριο εμφανίζει οξειδωτική βαθμίδα +4 Ce(IV) και το ευρώπιο μαζί με το υττέρβιο +2, Eu(II) και Yb(II), αντίστοιχα. Δεύτερον, υπάρχουν μεγάλες διαφορές στα ατομικά φάσματα και τις μαγνητικές ιδιότητες. Οι φυσικές ιδιότητες των καθαρών μετάλλων των σπανίων γαιών επηρεάζονται άμεσα από το ποσοστό των διάφορων προσμίξεων όπως O, N, C, και H που υπάρχουν στην κρυσταλλική δομή τους (Cardarellin, 2008). Πίνακας 1.1.1: Ηλεκτρονιακή δομή σπανίων γαιών (Cotton & Wilkinson, 1988) Στοιχείο Ηλεκτρονική δομή Άτομο Μ 3+ Ε 0 (V) Ακτίνα Μ 3+ (Ǻ) La 5d6s 2 [Xe] -2,37 1,17 Ce 4f 1 5d 1 6s 2 4f 1-2,34 1,15 Pr 4f 3 6s 2 4f 2-2,35 1,13 Nd 4f 4 6s 2 4f 3-2,32 1,12 Pm 4f 5 6s 2 4f 4-2,29 1,11 Sm 4f 6 6s 2 4f 5-2,30 1,10 Eu 4f 7 6s 2 4f 6-1,99 1,09 Gd 4f 7 5d6s 2 4f 7-2,29 1,08 Tb 4f 9 6s 2 4f 8-2,30 1,06 Dy 4f 10 6s 2 4f 9-2,29 1,05 Ho 4f 11 6s 2 4f 10-2,33 1,04 Er 4f 12 6s 2 4f 11-2,31 1,03 Tm 4f 13 6s 2 4f 12-2,31 1,02 Yb 4f 14 6s 2 4f 13-2,22 1,01 Lu 4f 14 5d6s 2 4f 14-2,30 1,00 Y [Kr]4d 1 5s 2 [Kr] -2,37 1,04 Sc [Ar]3d 1 4s 2 [Ar] -1,88 0, Οξειδοαναγωγικές βαθμίδες και ιδιότητες σπανίων γαιών Η σταθερότερη και σημαντικότερη οξειδωτική βαθμίδα των σπανίων γαιών είναι η +3, η οποία είναι αποτέλεσμα ιονισμού των δυο 6s ηλεκτρονίων και ενός 5d ηλεκτρονίου εφόσον υπάρχει ή ενός από τα 4f ηλεκτρόνια. Τα Sc, Y και La δείχνουν επίσης μια σταθερή οξειδωτική βαθμίδα 3+ και αυτό συμβαίνει διότι η ενέργεια που απαιτείται για 2

12 την απομάκρυνση δυο ηλεκτρονίων των εξωτερικών στοιβάδων τους, απομακρύνει και το τρίτο. Εκτός από την οξειδωτική βαθμίδα 3+ παρουσιάζονται και άλλες. Το Ce 4+ είναι σταθερό λόγω τελείως κενών f τροχιακών, το Eu 2+ και το Tb 4+ λόγω ημισυμπληρωμένων f τροχιακών και το Yb 2+ λόγω τελείως συμπληρωμένων f τροχιακών. Ωστόσο, αυξημένη σταθερότητα παρουσιάζουν ο αριθμός οξείδωσης 3+ για όλα τα στοιχεία καθώς και η 4+ για το Ce και η 2+ για το Eu. Τέλος, υπάρχουν και άλλες οξειδωτικές βαθμίδες σε διάφορες ενώσεις όπως Pr 4+, Tb 4+, Dy 4+, Ho 4+, Nd 2+, Sm 2+, Tm 2+, Yb 2+ και Nd 6+ αλλά είναι πολύ ασταθείς σε υδατικά διαλύματα (Cotton & Wilkinson, 1988). Μερικές επιλεγμένες ιδιότητες των σπανίων γαιών παρουσιάζονται στον Πίν. 1.2 που ακολουθεί. Πίνακας 1.2: Ιδιότητες των στοιχείων των σπανίων γαιών (Murty & Gupta, 1980) Στοιχείο Ατομικό βάρος Αφθονία στο γήινο φλοιό (ppm) Σημείο τήξης ( 0 C) Σημείο βρασμού ( 0 C) Πυκνότητα Κρυσταλλική δομή Y hcp La dhcp Ce fcc Pr dhcp Nd dhcp Pm * dhcp Sm rhomb Eu bcc Gd hcp Tb hcp Dy hcp Ho hcp Er hcp Tm hcp Yb fcc Lu hcp hcp: εξαγωνική πυκνή στοίβαξη, dhcp: διπλή εξαγωνική πυκνή στοίβαξη, rhomb: ρομβοεδρικό, fcc: ενδοκεντρωμένο κυβικό, bcc: χωροκεντρωμένο κυβικό * Κατ εκτίμηση 1.3 Κυριότερες ενώσεις των σπανίων γαιών Οι σπάνιες γαίες είναι μεταξύ των πιο ηλεκτροθετικών στοιχείων, σχηματίζοντας ιοντικό δεσμό στα στερεά και για το λόγο αυτό αντιδρούν εξαιρετικά έντονα με το υδρογόνο και με ηλεκτραρνητικά στοιχεία όπως τα αλογόνα, το οξυγόνο, το άζωτο και το θείο, σχηματίζοντας αντίστοιχα σταθερά υδρίδια, αλογονίδια, οξείδια, νιτρίδια και σουλφίδια (Cardarellin, 2008). 3

13 Αλογονίδια Τριαλογονίδια: Τα περισσότερα αλογονίδια είναι της μορφής LnX 3 αλλά μερικά από αυτά είναι της μορφής LnX 2. Αν και τα αλογονίδια λαμβάνονται ως ένυδρα άλατα από την αντίδραση μεταλλικών οξειδίων ή ανθρακικών με υδατικά οξέα, αυτά τα ένυδρα υδρολύονται μέσω θέρμανσης σε οξυαλογονίδια: LnX 3 + Η 2 Ο LnOX + HX Τα άνυδρα αλογονίδια μπορούν να παρασκευαστούν θερμαίνοντας το μέταλλο με το αλογόνο (εκτός από το EuI 3) ή το αέριο HCl: 2Ln +3X 2 2LnX 3 Διαλογονίδια: Τα διαλογονίδια είναι πιο κοινά σε μέταλλα με σθένος (+2) όπως Eu, Yb και Sm. Αυτές οι ενώσεις δημιουργούνται μέσω αναγωγής χρησιμοποιώντας υδρογόνο (π.χ EuX 2, YbX 2, or SmI 2 ) ή μέσω αντίδρασης όπου συμμετέχει το στοιχείο με δυο διαφορετικά σθένη (reproportionation). 2 EuCl 3 + H 2 2 EuCl HCl 2 DyCl 3 + Dy 3 DyCl 2 Σε μερικές περιπτώσεις είναι εφαρμόζεται η θερμική διάσπαση [LnI 2 (Ln = Sm, Yb), EuBr 2 ]: 2 YbI 3 2 YbI 2 + I 2 Μια άλλη μέθοδος που χρησιμοποιείται κυρίως για διιωδίδια, περιλαμβάνει θέρμανση του μετάλλου με HgX 2 : Tm + HgI 2 TmI 2 + Hg (Cotton, 2006). Οξείδια Τα οξείδια σχηματίζονται από θερμική διάσπαση ενώσεων όπως τα νιτρικά και τα ανθρακικά: 4Ln(NO 3) 3 2Ln 2O NO 2+ 3O 2 Οι περισσότερες λανθανίδες σχηματίζουν Ln 2 O 3 όμως τα μέταλλα που έχουν οξειδωτική βαθμίδα +4 και +2 εμφανίζουν άλλες στοιχειομετρίες και μπορούν να μετατραπούν σε Ln 2O 3 σε αναγωγικό περιβάλλον. Το CeO 2 ανάγεται σε Ce 2O 3 χρησιμοποιώντας υδρογόνο. Τα οξείδια απορροφώντας CO 2 από την ατμόσφαιρα σχηματίζουν ανθρακικά και ατμό σχηματίζουν υδροξείδια. Ως είναι αναμενόμενο διαλύονται σε οξέα σχηματίζοντας άλατα και είναι πρόσφορα για την σύνθεση αλάτων λανθανιδών, συμπεριλαμβανομένων των ένυδρων αλογονιδίων (Cotton, 2006). Βορίδια Λαμβάνεται μεγάλος αριθμός στοιχειομετριών όπως LnB 2, LnB 4, LnB 6, LnB 12 και LnB 66. Το πιο σημαντικό είναι το LnB 6. Τα βορίδια σχηματίζονται θερμαίνοντας τα στοιχεία στους C ή θερμαίνοντας το οξείδιο των σπανίων γαιών με βόριο ή καρβίδιο του βορίου στους C. Είναι εξαιρετικά απρόσβλητα από οξέα, αλκάλια και άλλα χημικά (Cotton, S., 2006). Καρβίδια Οι λανθανίδες σχηματίζουν καρβίδια με εύρος συστάσεων κυρίως LnC 2, αλλά είναι γνωστές και φάσεις του τύπου Ln 2C 3, LnC, Ln 2C και Ln 3C ανάλογα με το εν λόγω στοιχείο και τις συνθήκες σύνθεσης. Νιτρίδια Μπορούν να σχηματιστούν με απευθείας σύνθεση των στοιχείων στους C. Έχουν τη δομή του NaCl και υδρολύονται σε NH 3. Υδρίδια Οι λανθανίδες σχηματίζουν απλά δυαδικά υδρίδια μέσω συνδυασμού των στοιχείων στους C περίπου. Αυτές οι ενώσεις έχουν ιδανικές συνθέσεις MH 2 και MH 3, αλλά είναι συχνά μη στοιχειομετρικές. Έτσι το λουτέτσιο σχηματίζει φάσεις με εύρος από LuH 1.83 έως LuH 2.23 και LuH 2.78 έως LuH Η αντίδραση του υττερβίου με υδρογόνο υπό 4

14 πίεση δίνει YbH Τα ΜΗ 3 σχηματίζονται μόνο υπό υψηλές πιέσεις, ενώ το ευρώπιο η λανθανίδα με τον πιο σταθερό σθένος ( +2 ) σχηματίζει μόνο EuH 2. Σουλφίδια Η πιο σημαντική στοιχειομετρία που υπάρχει είναι η Ln 2S 3. Μπορεί να σχηματιστεί από απευθείας σύνθεση, θερμαίνοντας τα στοιχεία μαζί ή μέσω διέλευσης Η 2 S από LnCl 3. Γενικά επικρατεί ένα εύρος συστάσεων μεταξύ Ln 2 S 3 και Ln 3 S 4, όπου το τελευταίο σχηματίζεται όταν το Ln 2S 3 χάνει θείο έπειτα από θέρμανση. Τέλος δημιουργούνται μονοσουλφίδια ΜS με απευθείας σύνθεση. Υιοθετούν τη δομή του NaCl αλλά παρουσιάζουν ποικιλία στους χημικούς δεσμούς (Cotton, 2006). 1.4 Τα ορυκτά των σπανίων γαιών Τα στοιχεία των σπανίων γαιών είναι, σε αντίθεση με την ονομασία τους, σχετικά άφθονα στον στερεό φλοιό της Γης και εμφανίζονται σε πολλά οικονομικά εκμεταλλεύσιμα κοιτάσματα σε όλο τον κόσμο και μάλιστα τα αποθέματά τους εκτιμώνται περίπου σε 110 εκατομμύρια τόνους. Για παράδειγμα, το δημήτριο (Ce), το οποίο είναι το πιο άφθονο στοιχείο των σπανίων γαιών έχει μια σχετική αφθονία 66.5 mg/kg, παρόμοια με του ψευδάργυρου, ενώ το θούλιο (Tm), το οποίο είναι το λιγότερο άφθονο, έχει σχετική αφθονία 0.52 mg/kg, μεγαλύτερη από του καδμίου και του αργύρου. Γενικότερα, εξαιτίας των παρόμοιων χημικών τους ιδιοτήτων, ιδιαίτερα σθένη και ιοντικές ακτίνες, οι γεωχημικές διεργασίες συχνά εμπλουτίζουν τα στοιχεία αυτά στα ίδια ορυκτά, και για το λόγο αυτό απαντώνται πάντα στα ίδια κοιτάσματα. Μολαταύτα, εξαιτίας της μικρότερης ατομικής και ιοντικής του ακτίνας το σκάνδιο υπάρχει σε μικρότερο ποσοστό στα ορυκτά των σπανίων γαιών. Κύριες πηγές των σπανίων γαιών αποτελούν τα φωσφορικά ορυκτά μοναζίτης [(Ce,La,Y,Th)PO 4, μονοκλινές] και ξενότιμο [YPO 4, τετραγωνικό], τα οποία βρίσκονται σε γρανοδιορίτες, συηνίτες, γρανιτικούς πηγματίτες και σε άμμους βαρέων ορυκτών, όπως και το ανθρακικό βαστναιζίτης [(Ce,La)(CO 3 )F, εξαγωνικό], που απαντάται σε καρμπονατίτες και σχετικά βασικά πυριγενή πετρώματα, ενώ σε μικρότερο ποσοστό λοπαρίτης [(Ce,Na,Ca)(Ti,Nb)O 3, κυβικό], ένα ορυκτό του τιτανίου που έχει τη δομή του περοβσκίτη και απαντάται σε αλκαλικά πυριγενή πετρώματα όπως είναι τα greisen (μητρικά πετρώματα κασσιτερίτη). Ο μοναζίτης, ο βαστναιζίτης, το ξενότιμο και ο λοπαρίτης είναι τα κυριότερα ορυκτά των σπανίων γαιών που παράγονται ως παραπροϊόντα κατά την επεξεργασία άμμων, μαζί με ιλμενίτη, λευκόξενο, ρουτίλιο και ζιρκόνιο για την ανάκτηση τιτανίου. Ο μοναζίτης είναι δευτερεύον συστατικό των άμμων βαρέων ορυκτών και όταν είναι καθαρός περιέχει ένα μέσο ποσοστό από 50 μέχρι 60 wt.% σε οξείδια σπανίων γαιών (Cardarellin, 2008). Ωστόσο από το 2006 ο μοναζίτης δεν αποτελεί πια σημαντική πηγή σπανίων γαιών διότι περιέχει σε μεγάλο ποσοστό θόριο και έτσι μόνο κάποια μικρά κοιτάσματα άμμου βρίσκονται υπό εκμετάλλευση στην Ινδία και την Κίνα. Σήμερα οι σημαντικότερες οικονομικές πηγές σπανίων γαιών είναι ο βαστναιζίτης και σε μικρότερο ποσοστό παραπροϊόντα από την επεξεργασία άμμων βαρέων ορυκτών πλούσιων σε ιλμενίτη ή από την εξαγωγή του κασσιτέρου από τον κασσιτερίτη (σκωρία κασσιτέρου). Ακόμη, σημαντικές ποσότητες σπανίων γαιών λαμβάνονται από τις ιοντοπροσροφητικές αργίλους, οι οποίες δημιουργούνται από in situ αποσάθρωση πλούσιων σε σπάνιες γαίες μητρικών πετρωμάτων (συνήθως γρανιτικά ή ηφαιστειακά πετρώματα) 5

15 σε τροπικό περιβάλλον. Τα κατιόντα των σπανίων γαιών μεταφέρονται από τα μητρικά πετρώματα στην υδατική φάση, ενώ μέσω της αποσάθρωσης δημιουργούνται αργιλοπυριτικά ορυκτά, όπως οι καολινιτικοί άργιλοι, που με τη σειρά τους προσροφούν τα κατιόντα των σπανίων γαιών. Οι σπάνιες γαίες απαντώνται σε πάνω από 160 ορυκτά. Τα περισσότερα από αυτά είναι σπάνια αλλά το περιεχόμενο ποσοστό σπανίων γαιών σε αυτά (εκφρασμένο ως οξείδιο) μπορεί να ανέλθει έως 60% σε οξείδια σπανίων γαιών (REO). Επίσης, υπάρχουν πολλά άλλα ορυκτά στα οποία οι σπάνιες γαίες προκύπτουν από ατομική αντικατάσταση (Cardarellin, 2008). Τα σπουδαιότερα ορυκτά των σπανίων γαιών παρουσιάζονται στον Πίν. 1.4 που ακολουθεί. Πίνακας 1.4: Τα σημαντικότερα ορυκτά των σπανίων γαιών (Gupta & Krishnamurthy, 2005) Ορυκτό Χημικός τύπος Αισχυνίτης (Ce,Ca,Th)(Ti,Nb) 2O 6 Βαστναιζίτης (Ce,La,Pr)(CO 3 )F Ευξενίτης (Y,Ce,Ca,U,Th)(Ti,Nb,Ta) 2 O 6 Φεργκουσονίτης (Y,Sr,Ce,U)(Nb,Ta, Ti)O 4 Γαδολινίτης (Y,Ce) 2FeBe 2Si 2O 10 Ποσοστό σε σπάνιες γαίες (%) Ce 2O , (Y,Er) 2O Ce 2 O , (La,Pr, ) 2 O (Y,Er) 2 O (Ce,La, ) 2 O Y 2O , (Ce,La, ) 2O , Er 2O Y 2O (Ce,La, ) 2O Λοπαρίτης (Na,Ca,Ce,Sr) 2 (Ti,Ta,Nb) 2 O 6 (Ce,La, ) 2 O Μοναζίτης (Ce,La )PO 4 (Ce,La, ) 2 O Αλλανίτης (Ca,Ce) 2(Al,Fe) 3Si 3O 12 [O,OH] Παρισίτης Ca(Ce,La ) 2 (CO 3 )F 2 Πριορίτης (Y,Er,Ca,Th)(Ti,Nb) 2O 6 Σαμαρσκίτης (Y,Er,U,Ce,Th) 4(Nb, Ta) 6O 2 Ce 2O 3 0 6, La 2O Y 2O Ce 2 O , (La,Nd, ) 2 O ,Y 8 (Y,Er) 2O Ce 2O Y 2O , Er 2O , Ce 2O , La 2O , (Pr,Nd) 2O Λοιπά συστατικά (%) TiO , Nb 2O , Ta 2O 5 0 7, ThO , CaO , FeO και Sn, Mn, Mg CO , F TiO , Nb 2 O , Ta 2 O , ThO 2 1 5, UO (Nb,Ta) 2O , ThO , UO , TiO 2 0 6, και ZrO 2, SnO 2,WO 3 FeO , SiO , ThO , BeO , και Ca, Mg TiO , (Nb,Ta) 2 O , CaO , Na 2 O 7.8 9, και Sr, K, Si,Τh P 2 O , ThO , U , ZrO 2 0-7, SiO BeO 3.8 και ThO 2 CaO , CO , F 6 7 TiO , Nb 2O , Ta 2O , CaO 1 4.1, 1, ThO UO , FeO , SnO , PbO 0.08, MnO 0 2 Nb 2O , Ta 2O , ThO , UO και Ti, Zr, Sn 6

16 Θορίτης ThSiO 4 Ξενότιμο YPO 4 Y 2O U 3O Υττριοσερίτης (Ca,Y,Ce,Er)F 2-3H 2 O Ce , Y ThO 2, UO 2 έως 5, ZrO 2 3, SnO 2, SiO Παραγωγοί και προμηθευτές σπανίων γαιών Τα παγκόσμια αποθέματα των σπανίων γαιών κατανέμονται ως ακολούθως: Κίνα (43%), Πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες (19%), Η.Π.Α (13%), Αυστραλία (5%) και Ινδία (1%) (Cardarellin, 2008). Αναλυτικότερα, τα αποθέματα καθώς και η παραγωγή σπανίων γαιών για το 2008 παρουσιάζονται στον Πίνακα και στο Σχήμα που ακολουθεί, ενώ στο Σχήμα παρουσιάζονται οι θέσεις των κυριότερων κοιτασμάτων σπανίων γαιών. Στον Πίνακα αναγράφονται οι κυριότερες εταιρίες παραγωγής ή επεξεργασίας σπανίων γαιών. Πίνακας 1.5.1: Αποθέματα και παραγωγή σπανίων γαιών για το 2008 (http://www.usgs.com) Παραγωγή(σε Μt) 2008 Αποθέματα (σε Μt) Η.Π.Α Αυστραλία Βραζιλία Κίνα Πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες Ινδία 0,027 1,1 Μαλαισία 0, Λοιπές χώρες Γενικό σύνολο 1, Σχήμα 1.5.1: Παραγωγή σε οξείδια σπανίων γαιών για το 2008 (http://www.smenet.org) 7

17 Σχήμα 1.5.2: Θέσεις των κυριότερων κοιτασμάτων σπανίων γαιών (Mahadevan, 1988) Πίνακας 1.5.2: Κυριότερες εταιρίες παραγωγής /επεξεργασίας σπανίων γαιών (Cardarellin, 2008) Εταιρία παραγωγής /επεξεργασίας AMR Technologies Indian Rare Earths (IRE) Industrias Nucleares do Brasil SA (INB) Kerala Minerals and Metals (KMM) Less Common Metals London and Scandinavian Metallurgical Co. Molycorp Rhodia Electronics and Catalysis Treibacher Industrie Chinese Producers Διεύθυνση Advanced Material Resources, NJ, USA Mumbai, India Rio de Janeiro, RJ, Brasil India Birkenhead, UK South Yorkshire, UK Mountain Pass, CA, USA France Althofen, Austria Baotou Damao Rare Earth Company Baotou Hefa Rare Earths Development Co. (Hefa) Baotou Hengyitong Rare Earth Company Baotou Iron and Steel Company (Group) (Baogang) Baotou Rare Earth Hi-Technology Co. Baotou Research Institute of Rare Earths Baotou Rhodia Rare Earths Co. Baotou Qitong Rare Earth Co. Baotou Santoku Battery Material Co. (BSBM) Baotou Tianjia Seimi Powder Co. (BTSP) China National Nuclear Corp. (CNNC) 8

18 China Rare Earth Holdings Founder Rare Earth Co. Funing Rare Earth Industrial Co. Ganfu Rare Earth Industry Co. Gansu Rare Earth New Materials Co. (GRENM) Ganzhou Rare Earth Metal Smelter General Research Institute for Non-Ferrous Metals (GRINM) Guangdong Zhujiang Rare Earth Co. Jiangxi Rare Earth Institute Liyang Rhodia Founder Rare Earth New Material Co. Xunwu Rare Earth Co. Στον κάτωθι Πίνακα παρουσιάζονται ενδεικτικά οι τιμές οξειδίων σπανίων γαιών για το Πίνακας 1.5.3: Τιμές οξειδίων σπανίων γαιών κατά το 2006 (http://www.indexmundi.com) Προϊόν (οξείδιο) Καθαρότητα (%) Ποσότητα συσκευασμένου προϊόντος (kg) Τιμή ($/kg) Cerium Do Dysprosium Erbium Europium , Gadolinium Holmium Lanthanum Lutetium ή 10 3, Neodymium Praseodymium Samarium Do Scandium NA NA Terbium Thulium , Ytterbium Yttrium NA: Μη διαθέσιμο 9

19 1.6 Χρήσεις των σπανίων γαιών Οι σπάνιες γαίες αποτελούν στοιχεία υψηλού τεχνοοικονομικού ενδιαφέροντος και βρίσκουν πληθώρα εφαρμογών. Μερικές από αυτές είναι οι εξής: Σε μόνιμους μαγνήτες, σε υπεραγωγούς, στους καταλυτικούς μετατροπείς καυσαερίων στις εξατμίσεις των αυτοκινήτων, σε φωσφοριστές, σε έγχρωμες τηλεοράσεις, στην καταλυτική διάσπαση βαρέων κλασμάτων πετρελαίου, στην παραγωγή ειδικών γυαλιών και κρυστάλλων laser καθώς και σε μεταλλουργικές εφαρμογές και κράματα μετάλλων (Λυμπεροπούλου, 1996). Για υδρολογικές, υδρογεωλογικές και υδροχηµικές μελέτες πηγών τροφοδοσίας και διερεύνηση των πηγών ρύπανσης καρστικών συστημάτων, καθώς και εξαγωγή συμπερασμάτων για υδραυλική επικοινωνία μεταξύ υδροφόρων μέσω των χωρικών κατανομών των σπανίων γαιών (Πυτικάκης, 2005). Για ερευνητικούς σκοπούς καθώς ορυκτά που περιέχουν στοιχεία σπανίων γαιών χρησιμοποιούνται ευρέως για γεωχρονολογήσεις (Gieré & Sorensen, 2004). Η καταγραφή των τιμών των σπανίων γαιών σε κοράλλια έχει χρησιμοποιηθεί ευρύτατα ως γεωχημικός ιχνηλάτης στην έρευνα παλαιωκεανογραφικών και παλαιοκλιματικών αλλαγών και παρέχει πληροφορίες όπως ο ρόλος της χερσαίας τροφοδοσίας (σε σπάνιες γαίες), η ιζηματογένεση και οι συνθήκες οξείδωσης σε θαλάσσια συστήματα (Al-Mikhlafi, 2008). Οι σπάνιες γαίες και το ύττριο είναι μια συνεκτική ομάδα όσον αφορά τη χημική τους συμπεριφορά και χρησιμοποιούνται ως γεωχημικοί ιχνηλάτες για τον χαρακτηρισμό υδάτινων όγκων και την κυκλοφορία των ωκεάνιων υδάτων. Οι διακυμάνσεις στις συστάσεις των σπανίων γαιών, καθώς και ο λόγος Yb/La (HREEs/LREEs) δίνουν σαφείς πληροφορίες ως ιχνηλάτες διαφορετικών πηγών. Επίσης οι λόγοι Nd/La και Er/La είναι χρήσιμοι στον χαρακτηρισμό υδάτινων όγκων (Liang Wang et al., 2007). Χρησιμοποιούνται στην γεωχημική χαρτογράφηση η οποία θεωρείται ένα σημαντικό εργαλείο στην περιβαλλοντική έρευνα, στην γεωλογική χαρτογράφηση και έρευνα ορυκτών πρώτων υλών. Επιδίωξή της είναι η διερεύνηση των βασικών διεργασιών των γήινων συστημάτων, έρευνα για νέους ορυκτούς πόρους μέσω γεωχημικών ανωμαλιών, καθορισμός των γεωχημικών τιμών υποβάθρου και τέλος εξαγωγή συμπερασμάτων για την ύπαρξη φυσικής ή ανθρωπογενούς μόλυνσης σε διάφορα συστήματα (Zumlot et al., 2009). Στον Πίν που ακολουθεί παρουσιάζονται οι χρήσεις των σπανίων γαιών ανά τομέα ενδιαφέροντος. 10

20 Πίνακας 1.6.1: Χρήσεις των σπανίων γαιών ανά τομέα (Chantler, 1983) Αναλυτικότερα για κάθε στοιχείο (http://www.molycorp.com): Λανθάνιο (La): Το λανθάνιο είναι ένα στρατηγικά σημαντικό στοιχείο λόγω της δράσης του σε καταλύτες που χρησιμοποιούνται στην βιομηχανία πετρελαίου. Το στοιχείο αυτό είναι επίσης παίζει σημαντικό ενεργειακό ρόλο διότι δίνει κράματα που χρησιμοποιούνται καθημερινά σε κελιά καυσίμων και μπαταρίες. Οι πιο ενεργοί καταλύτες διάσπασης στηρίζονται στο λανθάνιο. Το λανθάνιο δίνει στους σχεδιαστές (οπτικών) φακών ευελιξία διότι αποτελεί το κλειδί στην τροποποίηση της δομής του γυαλιού και του δείκτη διάθλασης. Οι πρόοδοι που έχουν σημειωθεί στην ποιότητα των υψηλής τεχνολογίας ψηφιακών φωτογραφικών μηχανών, βιντεοκαμερών και άλλων ευαίσθητων οπτικών εφαρμογών δεν θα ήταν δυνατές δίχως το λανθάνιο και τις άλλες σπάνιες γαίες. Το λανθάνιο αποτελεί μέρος της δομής του κράματος που χρησιμοποιείται στα κελιά καυσίμων. Τα κράματα αυτά μπορούν να αποθηκεύουν υδρογόνο πολλές φορές περισσότερο από τον όγκο τους και έτσι να δημιουργούν αποδοτικές ενεργειακές πηγές. Το λανθάνιο επίσης αποτελεί το κλασικό διαμεταλλικό υδρίδιο που χρησιμοποιείται στις NiMH επαναφορτιζόμενες μπαταρίες. Μια από τις πιο κοινές χρήσεις των μπαταριών αυτών είναι σε φορητούς υπολογιστές. Τα κράματα νικελίου-λανθανίου (Ni-La) διαθέτουν εξαιρετική ικανότητα αποθήκευσης 11

21 υδρογόνου που είναι απαραίτητη για μεγαλύτερη διάρκεια ζωής της μπαταρίας. Οι φωσφοριστές από λανθάνιο χρησιμοποιούνται σε φιλμ ακτίνων-χ και σε συγκεκριμένου τύπου laser. Τέλος, οι τεχνικές απεικόνισης MRI, CAT και ηχογράμματος (sonogram) στηρίζονται στο λανθάνιο και σε διάφορα προϊόντα αυτού. Δημήτριο (Ce): Το δημήτριο αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο στην προστασία του περιβάλλοντος. Ένα από τα κρίσιμα συστατικά στοιχεία στους καταλυτικούς μετατροπείς των οχημάτων είναι το οξείδιο του δημητρίου (ή άλλα συστατικά του δημητρίου). Άλλοι καταλύτες που περιέχουν δημήτριο και χρησιμοποιούνται για τον έλεγχο της ρύπανσης βοηθούν στην σημαντική μείωση των εκπομπών οξειδίου του θείου από τα διυλιστήρια. Το δημήτριο χρησιμοποιείται ως πρόσθετο στο καύσιμο ντίζελ για μικροφιλτράρισμα των ρυπαντών και επίσης προάγει μια ικανοποιητικότερη καύση του καυσίμου, μειώνοντας τα άκαυστα σωματίδια και συμβάλλει σε μια πιο ενεργειακά αποδοτική μηχανή. Το οξείδιο του δημητρίου αραιωμένο σε νερό είναι το ενεργό συστατικό σε στιλβωτικά μέσα για γυαλιά, πλακέτες, καθρέφτες, για οπτικές χρήσεις, μικροεπεξεργαστές πυριτίου και δισκέτες. Επίσης, χρησιμοποιείται για αποχρωματισμό γυαλιού που χρησιμοποιείται για δοχεία ή επιτραπέζια σκεύη. Το γυαλί παίρνει το χρώμα του από τις μεταλλικές προσμίξεις που βρίσκονται στις πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή του. Το οξείδιο του δημητρίου είναι αρκετά ισχυρό ώστε να οξειδώσει τα μέταλλα αυτά σε διαφορετικές βαθμίδες εξαλείφοντας το ανεπιθύμητο χρώμα. Το γυαλί της τηλεόρασης περιέχει δημήτριο για την προστασία των ανθρώπων από την βλαβερή -εκπεμπόμενη από την λυχνία- ακτινοβολία UV. Το γεγονός ότι η οθόνη της τηλεόρασης παραμένει καθαρή έπειτα από παρατεταμένη χρήση οφείλεται επίσης στο δημήτριο. Οι Η/Υ περιέχουν στιλβωμένες δισκέτες και μικροεπεξεργαστές πυριτίου με δημήτριο, όπως και επίσης γυαλί επεξεργασμένο με δημήτριο για στις οθόνες τους. Ορισμένα υλικά με δημήτριο χρησιμοποιούνται για επιφανειακές επικαλύψεις σε οπτικά στοιχεία ώστε να βελτιώσουν της απόδοσή τους. Τα στοιχεία αυτά έχουν δείκτη διάθλασης κατάλληλο ώστε να καταστεί εντονότερη η απόθεση των πολλαπλών στρωμάτων σε φακούς, αισθητήρες, καθρέφτες κ.α. Το δημήτριο όταν «ντοπάρεται» με τέρβιο είναι ουσιώδες συστατικό σε πολλά από τα νέας γενιάς φωσφοριστές που χρησιμοποιούνται σε τρίχρωμες λυχνίες. Η προσθήκη οξειδίου του δημητρίου σε ζιρκονία παράγει ένα υψηλής θερμοκρασίας κεραμικό το οποίο έχει εξαιρετική σκληρότητα και καλή αντοχή. Το οξείδιο αυτό έχει υψηλό δείκτη διάθλασης και αποτελεί ένα παράγοντα που προσδίδει αδιαφάνεια και χρησιμοποιείται σε προστατευτικές επικαλύψεις σε μέταλλα. Τέλος, το ραδιενεργό Ce χρησιμοποιείται σε μελέτες για την εκτίμηση ρύπανσης εδαφών καθώς και για την διερεύνηση των μηχανισμών μεταφοράς των ραδιονουκλιδίων από τα εδάφη στα φυτά (Ρουμπέα, 1992). Ύττριο (Y): Κάθε όχημα περιέχει υλικά με ύττριο τα οποία βοηθούν στην βελτίωση της αποδοτικότητας των καυσίμων, εξουδετερώνοντας την επιπλέον ρύπανση. Μια άλλη σημαντική χρήση του υττρίου είναι στις συσκευές επικοινωνίας με μικροκύματα για την άμυνα και τις βιομηχανίες κατασκευής δορυφόρων. Τα garnet υττρίου-σιδήρου (YIG) χρησιμοποιούνται ως συντονιστές για τη χρήση σε μετρητές συχνότητας, συσκευές μέτρησης μαγνητικού πεδίου, τρανζίστορ και ταλαντωτές Gunn. Το garnet με ύττριο χρησιμοποιείται σε συσκευές κυψελοειδούς επικοινωνίας από βιομηχανίες όπως άμυνας, δορυφορικές και επικοινωνίας. 12

22 Το ύττριο και οι λανθανίδες χρησιμοποιούνται ως σταθεροποιητές και για το σχηματισμό καλουπιών για ελαφριές τουρμπίνες τζετ και άλλα μέρη. Το ύττριο χρησιμοποιείται σε πολλά προϊόντα καθημερινής χρήσης. Στα αυτοκίνητα υπάρχουν αισθητήρες οξυγόνου με κεραμικά που περιέχουν ύττριο. Νεοδύμιο (Nd): Το νεοδύμιο χρησιμοποιείται σε μόνιμους μαγνήτες στους οποίους στη συνέχεια στηρίζεται η κατασκευή κινητών τηλεφώνων, φορητών CD player, υπολογιστών και συστημάτων ήχου. Οι μόνιμοι μαγνήτες NdFeB μεγιστοποιούν τον λόγο ενέργειας προς κόστος και χρησιμοποιούνται σε ένα μεγάλο εύρος εφαρμογών από οχήματα και μηχανικά συστήματα. Τα κινητά τηλέφωνα περιέχουν μαγνήτες και πυκνωτές από νεοδύμιο. Στην καρδιά των συστημάτων αντιμπλοκαρίσματος τροχών (ABS), αερόσακων και πολλών άλλων συστημάτων που στηρίζονται σε ηλεκτρικούς κινητήρες αποτελούνται από μικρούς πανίσχυρους μαγνήτες με νεοδύμιο. Στη συνέχεια, το οξείδιο του νεοδυμίου μπορεί να προστεθεί στο γυαλί CRT ώστε να ενισχύσει την φωτεινότητα των φωτογραφιών απορροφώντας τα κύματα του κίτρινου φωτός. Το χρώμα του οξειδίου είναι ανοικτό γαλάζιο και έτσι χρησιμοποιείται στην παραγωγή διαφόρων χρωστικών για προϊόντα όπως κεραμικά πλακίδια και γυαλιά. Τα υλικά του νεοδυμίου βοηθούν στη σταθεροποίηση των ηλεκτρικών ιδιοτήτων σε κεραμικούς πυκνωτές. Πολλά laser στερεάς κατάστασης χρησιμοποιούν νεοδύμιο διότι έχει μια άριστη επιλεκτική απορρόφηση και εκπομπή ορισμένων μηκών κυμάτων. Τα laser νεοδυμίου χρησιμοποιούνται στην επεξεργασία υλικών και στην ιατρική. Πρασεοδύμιο (Pr): Το πρασεοδύμιο αποτελεί μια κοινή χρωστική ουσία μαζί με το νεοδύμιο και χρησιμοποιείται στο φιλτράρισμα συγκεκριμένων μηκών κύματος. Επίσης χρησιμοποιείται σε φωτογραφικά φίλτρα και γυαλιά welder. Δίνει έντονο κίτρινο χρώμα σε κεραμικά πλακίδια και γυαλιά και χρησιμοποιείται στην κατασκευή καθρεφτών και φακών υψηλής ποιότητας. Ως κράμα, χρησιμοποιείται σε συστήματα με μόνιμους μαγνήτες και σε καταλύτες ελέγχου ρύπανσης σε αυτοκίνητα ή άλλους κινητήρες εσωτερικής καύσης. Ευρώπιο (Eu): Η διέγερση του Ευρωπίου γίνεται μέσω απορρόφησης ηλεκτρονίων ή από ακτινοβολία UV και καταλήγει σε αλλαγές στα ενεργειακά επίπεδα στο άτομο και εκπομπή ορατής ακτινοβολίας. Σχεδόν όλες οι πρακτικές εφαρμογές του ευρωπίου στηρίζονται σε αυτή του την ιδιότητα. Η εκπομπή ακτινοβολίας τους κόκκινους φωσφοριστές στις τηλεοράσεις και τους Η/Υ. Επίσης χρησιμοποιείται στον υπεριώδη φωτισμό ο οποίος εξοικονομεί ενέργεια περίπου 75% συγκρινόμενη με το φωτισμό των λαμπών πυρακτώσεως. Τέλος, το ευρώπιο χρησιμοποιείται και στον τομέα της ιατρικής. Λοιπές σπάνιες γαίες Σαμάριο (Sm): Προσφέρει περιοχές φασματικής απορρόφησης περίπου στα 950 και 1100 nm και είναι χρήσιμο σε γυαλιά-φίλτρα που περιβάλλουν ράβδους laser με νεοδύμιο ώστε να βελτιώσει την αποδοτικότητά τους. Κράματα που περιέχουν σαμάριο χρησιμοποιούνται σε υψηλής θερμοκρασίας μόνιμους μαγνήτες. Τα κράματα σαμαρίουκοβαλτίου χρησιμοποιούνται σε υψηλής θερμοκρασίας σε μόνιμους μαγνήτες οι οποίοι είναι από τους πιο ισχυρούς που κατασκευάζονται και χρησιμοποιούνται σε μικρόφωνα. Το οξείδιο του σαμαρίου σχηματίζει σταθερές ενώσεις με τιτάνιο, οι οποίες έχουν χρήσιμες διηλεκτρικές ιδιότητες κατάλληλες για πυκνωτές, ιδιαίτερα σε συχνότητες 13

23 μικροκυμάτων. Το σαμάριο επίσης χρησιμοποιείται στον χρωματισμό γυαλιών και πλακιδίων. Γαδολίνιο (Gd): Η μοναδική μαγνητική συμπεριφορά του, του επιτρέπει να χρησιμοποιηθεί σε κράματα τα οποία συνιστούν την καρδιά της τεχνολογίας διαχείρισης δεδομένων. Τα συστήματα MRI χρησιμοποιούν υλικά που περιέχουν γαδολίνιο για την ενίσχυση των εικόνων. Το γαδολίνιο είναι επίσης το πιο αποδοτικό στοιχείο που χρησιμοποιείται σε περιπτώσεις ανίχνευσης διαρροής ραδιενέργειας. Δυσπρόσιο (Dy): Είναι δημοφιλές στοιχείο στη δημιουργία μικρότερων και ταχύτερων ηλεκτρονικών στοιχείων. Το οξείδιο του δυσπροσίου είναι ένα πρόσθετο σε ειδικές συνθέσεις κεραμικών για την παραγωγή πυκνωτών υψηλής χωρητικότητας και μικρού μεγέθους. Επίσης είναι προσθετικό και για την ενίσχυση της απομαγνητίζουσας ισχύος σε υψηλής αντοχής μόνιμους μαγνήτες NdFeB. Τέρβιο (Tb): Βοηθά στην παρασκευή πιο αποδοτικών λαμπών φθορισμού και τα κράματά του χρησιμοποιούνται στην κατασκευή μαγνητικών μνήμων Η/Υ. Όλμιο (Ho): Είναι ένα από τα πιο σπάνια στοιχεία, ενώ έχει ελάχιστες εμπορικές χρήσεις. Χρησιμοποιείται στις πυρηνικές αντιδράσεις για τις καταλυτικές του ιδιότητες και ως συστατικό στην κατασκευή υπεραγωγών. Έρβιο (Er): Χρησιμοποιείται ως ενισχυτικό για μεταφορά δεδομένων μέσω οπτικών ινών. Τα laser που στηρίζονται στο έρβιο χρησιμοποιούνται για ιατρικούς και οδοντιατρικούς σκοπούς. Επίσης, χρησιμοποιείται στον χρωματισμό του γυαλιού. Θούλιο (Tm): Η πιο σπάνια από τις σπάνιες γαίες, και παρουσιάζει όμοιες ιδιότητες με το ύττριο. χρησιμοποιείται σε ευαίσθητους φωσφοριστές ακτίνων Χ για τη μείωση της έκθεσης σε ακτίνες-χ. Υττέρβιο (Yb): Είναι επίσης όμοιο με το ύττριο στη χημική συμπεριφορά. Λουτέτσιο (Lu): Μαζί με το θούλιο είναι τα σπανιότερα στοιχεία. Οξυορθοπυριτικό (LSO) λουτέσιο ντοπαρισμένο με δημήτριο χρησιμοποιείται σε ανιχνευτές στην τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET). Σκάνδιο (Sc): Βρίσκει εφαρμογή ως καταλύτης στους πολυμερισμούς των πλαστικών και ως ενισχυτικό των κραμάτων (Λυμπεροπούλου, 1996). 1.7 Μεταλλουργία σπανίων γαιών Ο μοναζίτης, ο βαστναιζίτης, το ξενότιμο και ο λοπαρίτης είναι οι κύριες πηγές των σπανίων γαιών και παράγονται ως παραπροϊόντα κατά τον εμπλουτισμό άμμων βαρέων ορυκτών μαζί με ιλμενίτη, λευκόξενο, ρουτίλιο και ζιρκόνιο για την ανάκτηση τιτανίου και σε μικρότερο ποσοστό ζιρκονίου (Cardarellin, 2008). Όσον αφορά στον εμπλουτισμό συμπυκνώματος μοναζίτη ακολουθείται η πορεία που περιγράφεται συνοπτικά στη συνέχεια. Αρχικά απομακρύνονται τα αργιλικά ορυκτά, ενώ μέσω βαρυτομετρικού διαχωρισμού διαχωρίζονται τα βαρέα από τα πυριτικά και από άλλα χαμηλής πυκνότητας ορυκτά. Ακολούθως, τα βαρύτερα ορυκτά διαχωρίζονται ανάλογα με τις αντίστοιχες μαγνητικές επιδεκτικότητές τους από μόνιμους μαγνήτες. Κατά το στάδιο αυτό, τα μαγνητικά ορυκτά όπως ο ιλμενίτης, ο μαγνητίτης, οι γρανάτες και ο μοναζίτης, το οποίο είναι παραμαγνητικό εξαιτίας της περιεκτικότητάς του σε σπάνιες γαίες, διαχωρίζονται από τα μη-μαγνητικά ορυκτά ζιρκόνιο, ρουτίλιο και μερικές φορές χρυσό. Μετέπειτα και τα δυο κλάσματα (μαγνητικό και μη-μαγνητικό) περνούν ξεχωριστά το καθένα από ηλεκτροστατικό διαχωρισμό από 14

24 τον οποίο προκύπτουν συμπυκνώματα πλούσια σε ρουτίλιο, ζιρκόνιο και μοναζίτη. Έπειτα από ένα δεύτερο βαρυτομετρικό διαχωρισμό λαμβάνεται συμπύκνωμα μοναζίτη πάνω από 98% κ.β (Cardarellin, 2008). Οι συγκεντρώσεις των λανθανιδών στον μοναζίτη, το ξενότιμο και τον βαστναιζίτη παρουσιάζονται στον Πίν Πίνακας 1.7: Αντιπροσωπευτικές τιμές συγκεντρώσεων λανθανιδών στον μοναζίτη, το ξενότιμο και τον βαστναιζίτη (Habashi, 1999) Ελαφρές σπάνιες γαίες Βαριές σπάνιες γαίες Οξείδια Μοναζίτης (%) Ξενότιμο (%) Βαστναιζίτης (%) λανθανιδών La 2 O ,5 32,0 CeO 2 46,5 5,0 49,0 Pr 6O 11 5,1 0,7 4,4 Nd 2O 3 18,4 2,2 13,5 Sm 2 O 3 2,3 1,9 0,5 Eu 2 O 3 0,07 0,2 0,1 Gd 2O 3 1,7 4,0 0,3 Tb 4 O 7 0,16 1,0 0,01 Dy 2 O 3 0,52 8,7 0,03 Ho 2O 3 0,09 2,1 0,01 Er 2O 3 0,13 5,4 0,01 Tm 2 O 3 0,013 0,9 0,2 Yb 2 O 3 0,061 6,2 0,01 Lu 2O 3 0,006 0,4 0,1 Y 2O 3 2,0 60,8 0, Μέθοδοι εκχύλισης για την ανάκτηση σπανίων γαιών Ο μοναζίτης και το ξενότιμο είναι οι κύριες πηγές του θορίου και των λανθανιδών, ενώ το ουράνιο λαμβάνεται ως παραπροϊόν. Υπάρχουν δυο μέθοδοι εκχύλισης των συμπυκνωμάτων αυτών: μέσω θειικού οξέος (H 2 SO 4 ) και διαχωρισμός μέσω υδροξειδίου του νατρίου (NaOH) (Σχ ). Τα κριτήρια επιλογής μεθόδου είναι κυρίως οικονομικής φύσεως. Όπως και να έχει, η γενική τάση σήμερα είναι να χρησιμοποιείται η διαδικασία με το NaOH (Habashi, 1999). 15

25 Σχήμα 1.7.1: Μέθοδοι εκχύλισης μοναζιτικής άμμου (Habashi, 1999) Α. Μέθοδος θειικού οξέος (H2SO4) Η μέθοδος αυτή περιλαμβάνει δυο στάδια: Χώνευση. Το συμπύκνωμα χωνεύεται σε έναν κλειστό αντιδραστήρα ή ψήνεται σε περιστροφική κάμινο με 93% H 2SO 4 στους C για 2 ώρες με λόγο οξέος /συμπυκνώματος 2:1. Μια αναλογία χαμηλότερη από αυτή δεν συντελεί στην ολοκλήρωση της αντίδρασης. Επίσης, με θερμοκρασίες χαμηλότερες από την παραπάνω η αντίδραση θα είναι πολύ αργή, ενώ αν είναι υψηλότερη των C είναι δυνατόν να σχηματιστεί δυσδιάλυτο πυροφωσφορικό άλας του θόριου. Η αντίδραση είναι εξώθερμη και περιγράφεται από την εξίσωση: 2LnPO 4 + 3H 2 SO 4 Ln 2 (SO 4 ) 3 + 2H 3 PO 4 Το θόριο και το ουράνιο μετατρέπονται επίσης σε σουλφίδια. Λόγω της υψηλής θερμοκρασίας το προϊόν είναι ένας πυκνός πολφός άνυδρων σουλφιδίων. Διαλυτοποίηση του προϊόντος της αντίδρασης. Το προϊόν που προκύπτει αφήνεται να κρυώσει, αραιώνεται με νερό ώστε να επιτρέψει στο αδιάλυτο υλικό να καθιζήσει και κατόπιν διηθείται. Μια τυπική ανάλυση για το διήθημα παρουσιάζεται στον Πιν Το καθαρό διάλυμα της εκχύλισης υποβάλλεται σε περαιτέρω επεξεργασία για τον διαχωρισμό του θορίου, του ουρανίου και των λανθανιδών. Το υπόλειμμα περιέχει τα περισσότερα ραδιενεργά προϊόντα διάσπασης του ουρανίου και του θορίου. 16

26 Πίνακας 1.7.1: Τυπική ανάλυση διαλύματος εκχύλισης μοναζίτη, ph=0.05 (Habashi, 1999) g/l Th 5.3 U 0.2 Ce 2 O La 2 O Pr 2 O Nd 2 O Sm 2 O SO PO Β. Μέθοδος υδροξειδίου του νατρίου (NaOH) Η μέθοδος αυτή διαφέρει από την μέθοδο θειικού οξέος στο ότι δημιουργούνται ευδιάλυτα στο νερό φωσφορικά άλατα από τις λανθανίδες, το θόριο και το ουράνιο από δυσδιάλυτα υδροξείδια : LnPO 4 + 3NaOH Ln (OH) 3 + NaPO 4 Th 3 (PO 4) NaOH 3Th (OH) 4 + 4Na 3PO 4 UO 2HPO 4 + 2NaOH UO 2 (OH) 2 + Na 2HPO 4 Οι βέλτιστες συνθήκες της χώνευσης είναι 40-50% NaOH, C με αναλογία NaOHσυμπυκνώματος 2:1 και χρόνο αντίδρασης περίπου 3 ώρες. Το προϊόν είναι παχύρρευστος πολφός, αραιώνεται με νερό, φιλτράρεται, ξεπλένεται και ξηραίνεται. Το cake που προκύπτει αποτελείται από υδροξείδια του ουρανίου, του θορίου και των λανθανιδών. Επίσης περιέχει μικρά ποσοστά φωσφορικών και διαλύεται σε οξύ για περαιτέρω διαχωρισμό. Το διάλυμα εκχύλισης περιέχει το μη NaOH που δεν έχει αντιδράσει, καθώς και το φώσφορο που υπήρχε αρχικά στο συμπύκνωμα. Όταν αφήνεται να κρυώσει περίπου στους 60 0 C το (Na 3 PO 4 10H 2 O) κρυσταλλώνεται. Ύστερα από τον διαχωρισμό το διάλυμα έχει σύσταση 47.4% NaOH, 0.5% Na 3 PO 4, 1.5% Na 2 SiO 3 και μπορεί να ανακυκλωθεί (Habashi, 1999). Για τον βαστναιζίτη χρησιμοποιείται μια διαφορετική μέθοδος εκχύλισης, μέσω υδροχλωρικού οξέος, εξαιτίας της ικανότητας του συνδρόμου άγονου ασβεστόλιθου να διαλύεται από αραιωμένο υδροχλωρικό οξύ. Γ. Μέθοδος υδροχλωρικού οξέος (HCl) Το συμπύκνωμα βαστναιζίτη λειοτριβείται κάτω από 200 mesh και στη συνέχεια χωνεύεται με 10 wt.% HCl σε αντιδραστήρα υπό ανάδευση. Κατά τη χώνευση τα περισσότερα ανθρακικά ορυκτά διαλύονται. Ύστερα ο πολφός που προκύπτει θερμαίνεται προς οξείδωση του Ce(III) σε Ce(IV) και χωνεύεται με συμπυκνωμένο θειικό οξύ στους C. Κατόπιν, το διάλυμα διηθείται και το cake που λαμβάνεται περιέχει αδιάλυτο CeO 2, ενώ το διήθημα περιέχει σουλφίδια των ελαφρών λανθανιδών και μικρά ποσοστά θορίου και βαρύτερων σπανίων γαιών (Cardarellin, 2008). 17

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΤΕΧΝΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝΕΡΥΘΡΑΙΛΥ- ΑΠΟΒΛΗΤΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΤΕΧΝΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝΕΡΥΘΡΑΙΛΥ- ΑΠΟΒΛΗΤΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟ ΕΜΠ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΓΙΑ ΤΑ 170 ΕΤΗ ΕΜΠ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΤΕΧΝΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝΕΡΥΘΡΑΙΛΥ- ΑΠΟΒΛΗΤΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Ο «κρυμμένος πλούτος» στα έγκατα της ελληνικής γης

ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Ο «κρυμμένος πλούτος» στα έγκατα της ελληνικής γης ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Ο «κρυμμένος πλούτος» στα έγκατα της ελληνικής γης Οι σπάνιες γαίες (REE) αποτελούν ένα επίκαιρο θέµα τόσο στον επιστηµονικό όσο και στο βιοµηχανικό χώρο. Πρόκειται για χηµικά στοιχεία, τα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ Αλίκη Κόκκα και Ευάγγελος Διαμαντόπουλος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Πολυτεχνείο Κρήτης PhoReSe: Ανάκτηση Φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ (ATOMIC ABSORPTION SPECTROMETRY, AAS)

ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ (ATOMIC ABSORPTION SPECTROMETRY, AAS) ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ (ATOMIC ABSORPTION SPECTROMETRY, AAS) ΑΘΗΝΑ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2014 ΓΕΝΙΚΑ Η Φασματομετρία Ατομικής Απορρόφησης είναι μια μέθοδος ΑΤΟΜΙΚΗΣ φασματομετρίας. Προσδιορίζεται η συγκέντρωση

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και

Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και ενός (ή περισσότερων) σταθεροποιητών. Αν δεν χρησιμοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Β. ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Στις αντιδράσεις αυτές οι αριθμοί οξείδωσης όλων των στοιχείων που μετέχουν στην αντίδραση παραμένουν σταθεροί. Τέτοιες αντιδράσεις είναι οι: 1.

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα

2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα 2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα Θεωρία 9.1. Τι είναι ο περιοδικός πίνακας; Αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στης Χημείας. Πρόκειται για

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα 1 ο. πολλαπλής επιλογής

Θέμα 1 ο. πολλαπλής επιλογής Χημεία Α ΛΥΚΕΊΟΥ Θέμα 1 ο πολλαπλής επιλογής 1. Σα όξινα οξείδια είναι τα οξείδια : a. Που αντιδρούν με οξέα b. Που αντιδρούν με βάσεις c. Που λέγονται και ανυδρίτες οξέων αφού προκύπτουν από αφυδάτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΓΕΝΙΚΑ... 15 1.1. ΠΟΙΟΤΙΚΗ και ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ... 15 1.2. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ... 16 1.3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση των μηχανισμών των οξειδοαναγωγικών δράσεων. Θεωρητικό Μέρος Οξείδωση ονομάζεται κάθε αντίδραση κατά την οποία συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΒΩΞΙΤΗ, ΜΠΕΝΤΟΝΙΤΗ ΚΑΙ ΠΕΡΛΙΤΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΒΩΞΙΤΗ, ΜΠΕΝΤΟΝΙΤΗ ΚΑΙ ΠΕΡΛΙΤΗ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΒΩΞΙΤΗ, ΜΠΕΝΤΟΝΙΤΗ ΚΑΙ ΠΕΡΛΙΤΗ Αύγουστος 1999 Μεθοδολογία Οι δοκιμές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΙΑΛΥΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΙΑΛΥΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΙΑΛΥΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή στις φασµατοµετρικές τεχνικές ανάλυσης 2. Προετοιµασία δειγµάτων 3. ιαλυτοποίηση δειγµάτων ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΑΛΥΜΑΤΩΝ Ατοµική Φασµατοσκοπία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Α) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑΛΛΑ Στοιχείο Σύμβολο Σθένος Νάτριο Να 1 Κάλιο Κ 1 Μαγνήσιο Mg 2 Ασβέστιο Ca 2 Σίδηρος Fe 2 ή 3 Χαλκός Cu 2 Ψευδάργυρος Zn 2 Λίθιο Li 1 Άργυρος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε.

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Η ένταση της Θερμικής νησίδας στον κόσμο είναι πολύ υψηλή Ένταση της θερμικής νησίδας κυμαίνεται μεταξύ 1-10 o

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ 1 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 Εισαγωγή Πλαίσιο Περιβαλλοντικής Γεωχημείας Στοιχεία βιογεωχημείας Μονάδες σύστασης διαλυμάτων/ μετατροπές ΠΛΑΙΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Πατρών Πολυτεχνική σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ακαδημαϊκό Έτος 2007-20082008 Μάθημα: Οικονομία Περιβάλλοντος για Οικονομολόγους Διδάσκων:Σκούρας Δημήτριος ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε τον όξινο χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τα οξέα κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Βασίλης Μέλφος Λέκτορας Κοιτασματολογίας-Γεωχημείας Τομέας Ορυκτολογίας, Πετρολογίας, Κοιτασματολογίας Τμήμα Γεωλογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης melfosv@geo.auth.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση της Αρχής Le Chatelier και η μελέτη της διαλυτότητας των ιοντικών ενώσεων Θεωρητικό Μέρος Αρχή Le Chatelier Οι

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να γνωρίζουμε τα κυριότερα συστατικά του πετρελαίου Να περιγράφουμε

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή διαλυμάτων ορισμένης περιεκτικότητας και συγκέντρωσης, καθώς επίσης και παρασκευή διαλυμάτων συγκεκριμένης συγκέντρωσης από διαλύματα μεγαλύτερης συγκέντρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

Οι βάσεις 65. Εκπαιδευτικός Οργανισμός δ. τσιάρας & σια ε.ε.

Οι βάσεις 65. Εκπαιδευτικός Οργανισμός δ. τσιάρας & σια ε.ε. Οι βάσεις 65 1. Στον παρακάτω πίνακα δίνονται διάφορα διαλύματα ή γαλακτώματα και οι αντίστοιχες τιμές ph. Να τα διατάξετε από το περισσότερο όξινο προς το πλέον βασικό. Διάλυμα / γαλάκτωμα ph 1. διάλυμα

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυασµός Θερµοχηµικής και Βιοχηµικής

Συνδυασµός Θερµοχηµικής και Βιοχηµικής Εθνικό Κέντρο Έρευνας & Τεχνολογικής Ανάπτυξης Ινστιτούτο Τεχνολογίας & Εφαρµογών Στερεών Καυσίµων (ΕΚΕΤΑ / ΙΤΕΣΚ) Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Εργαστήριο Ατµοπαραγωγών & Θερµικών Εγκαταστάσεων (ΕΜΠ / ΕΑ&ΘΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων ΑΣΚΗΣΗ 4η Οξύτητα (Acidity) Θεωρητικό υπόβαθρο Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων Εκφράζει την ποσοτική ικανότητα του νερού στην εξουδετέρωση ισχυρής βάσεως µέχρι επιθυµητής τιµής ph Οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση των αλκαλίων στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε ορισμένες κοινές ιδιότητες των αλκαλίων

Διαβάστε περισσότερα

4009 Σύνθεση του αδιπικού οξέος από κυκλοεξένιο

4009 Σύνθεση του αδιπικού οξέος από κυκλοεξένιο 4009 Σύνθεση του αδιπικού οξέος από κυκλοεξένιο C 6 H 10 (82.2) + 4 H H 2 2 H + 4 H 2 (34.0) + sodium tungstate dihydrate + Aliquat 336. Na 2 W 4 2 H 2 (329.9) C 6 H 10 4 C 25 H 54 ClN (404.2) (146.1)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΠΟΛΥΤΙΜΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΑΠΟ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑΛΥΤΩΝ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΠΟΛΥΤΙΜΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΑΠΟ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑΛΥΤΩΝ ΣΥ.ΔΙ.ΑΠ. Συστήματα Διαχείρισης Απορριμμάτων Αθανάσιος Βλάχος ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΠΟΛΥΤΙΜΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΑΠΟ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑΛΥΤΩΝ Συντάκτης : Σεραφειμίδης Χρυσόστομος 1. ΧΡΗΣΗ ΚΑΤΑΛΥΤΩΝ Το πρόβλημα της

Διαβάστε περισσότερα

Δ Η Μ Ο Σ ΣΗΤΕΙΑΣ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ. «Προμήθεια υλικών για εφαρμογή ιχνηθετικών μεθόδων για υδρογεωλογική έρευνα στην καρστική λεκάνη της Τ.Κ. Κατσιδωνίου».

Δ Η Μ Ο Σ ΣΗΤΕΙΑΣ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ. «Προμήθεια υλικών για εφαρμογή ιχνηθετικών μεθόδων για υδρογεωλογική έρευνα στην καρστική λεκάνη της Τ.Κ. Κατσιδωνίου». Δ Η Μ Ο Σ ΣΗΤΕΙΑΣ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ «Προμήθεια υλικών για εφαρμογή ιχνηθετικών μεθόδων για υδρογεωλογική έρευνα στην καρστική λεκάνη της Τ.Κ. Κατσιδωνίου». ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΛΑΣΙΘΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του άνθρακα στον περιοδικό πίνακα. Να ταξινομούμε τα διάφορα είδη άνθρακα σε φυσικούς

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Απαρχές Σύμπαντος Ύλη - Ενέργεια E = mc 2 Θεμελιώδεις καταστάσεις ύλης Στερεά Υγρή Αέριος Χημικές μορφές ύλης Χημικά στοιχεία Χημικές ενώσεις Χημικά στοιχεία 92 στη

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους.

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. Διαλύτης: η ουσία που βρίσκεται σε μεγαλύτερη αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΠΟΜΠΩΝ ΑΕΡΙΩΝ ΡΥΠΩΝ ΒΕΝΖΙΝΟΚΙΝΗΤΩΝ ΟΧΗΜΑΤΩΝ ΕΥΤΕΡΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2009

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΠΟΜΠΩΝ ΑΕΡΙΩΝ ΡΥΠΩΝ ΒΕΝΖΙΝΟΚΙΝΗΤΩΝ ΟΧΗΜΑΤΩΝ ΕΥΤΕΡΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2009 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΠΟΜΠΩΝ ΑΕΡΙΩΝ ΡΥΠΩΝ ΒΕΝΖΙΝΟΚΙΝΗΤΩΝ ΟΧΗΜΑΤΩΝ ΕΥΤΕΡΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2009 *.Βαρθολοµαίος 1,Β.Μπαρλάκας 2,Κ.Βασδέκης 1 1 Εργαστήριο Εφαρµοσµένης Φυσικής, Τµήµα οχηµάτων, ΑΤΕΙΘ 2 Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ Το 1825 απομονώθηκε πρώτη φορά ως μέταλλο σε εργαστήριο (Hans Christian Orsted) Ταυτόχρονα ο αμερικάνος Charles Martin Hall και ο Γάλλος Paul Heroult έκαναν την πρώτη ηλεκτρόλυση αλούμινας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ http://edu.klimaka.gr ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ http://edu.klimaka.gr ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 6 ΙΟΥΛΙΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Σκληρότητα νερού Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Τι περιέχει το νερό της βροχής; Ποιο είναι συνήθως το ph του βρόχινου νερού; Γιατί; Τι περιέχει το νερό του εδάφους; Na +, K +, Ca 2+, Mg 2+, Cl, SO 4 2,

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία. Παραγωγή Βιοντίζελ από Χρησιμοποιημένα Έλαια

Πτυχιακή εργασία. Παραγωγή Βιοντίζελ από Χρησιμοποιημένα Έλαια ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία Παραγωγή Βιοντίζελ από Χρησιμοποιημένα Έλαια Ελένη Χριστοδούλου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Οξέα Είναι οι χημικές ενώσεις οι οποίες όταν διαλυθούν στο νερό, ελευθερώνουν κατιόντα υδρογόνου (Η + ) Ιδιότητες Οξέων 1. Έχουν όξινη γεύση. 2. Επιδρούν με τον ίδιο

Διαβάστε περισσότερα

Λίγες ημέρες μετά την ανακοίνωση

Λίγες ημέρες μετά την ανακοίνωση Πετρώματα ανυπολόγιστης αξίας στα έγκατα της ελληνικής γης ρα να επιλύσει, με αποτέλεσμα να ελέγχει το 97% της παγκόσμιας αγοράς και το 100% των ευρωπαϊκών εισαγωγών σε σπάνιες γαίες. Από ένα... καπρίτσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:...

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:... ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ :...ΤΜΗΜΑ :...Αρ:... Βαθμολογία εξεταστικού δοκιμίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 2007 Ημερομηνία εξετάσεων: 17 Ιουνίου 2007

ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 2007 Ημερομηνία εξετάσεων: 17 Ιουνίου 2007 ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) Ονοματεπώνυμο Φοιτητή: Αριθμός Μητρώου: ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 2007 Ημερομηνία εξετάσεων: 17 Ιουνίου 2007 ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ Διαβάστε με προσοχή το

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ TiO2 ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ

ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ TiO2 ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ Ti ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ Ε. Πουλάκης, Κ. Φιλιππόπουλος Σχολή Χημικών Μηχανικών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Ηρώων Πολυτεχνείου

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

3. ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

3. ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ 23 3. ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ 1. Βλέπε θεωρία σελ. 83. 2. α) (χημική εξίσωση) β) (δύο μέλη) (ένα βέλος >) γ) (αντιδρώντα) δ) (τμήμα ύλης ομογενές που χωρίζεται από το γύρω του χώρο με σαφή όρια). ε) (που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman.

Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 19 ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (2000-2011) Χημεία Γ Λυκείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ε. Ατσαλάκη

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (2000-2011) Χημεία Γ Λυκείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ε. Ατσαλάκη Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ε. Ατσαλάκη ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (2000-2011) Χημεία Γ Λυκείου Α) Να επιλέξετε σε κάθε μία από τις παρακάτω προτάσεις τη σωστή απάντηση: 1. To στοιχείο που περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ. γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2014-2015

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ. γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2014-2015 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2014-2015 Ελένη Γ. Παλούμπα, Χημικός, Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστημών Λακωνίας, 2014-2015 Αθήνα, 16-09-2014 Αρ. Πρωτ. 147346/Γ2 ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία

Διαβάστε περισσότερα

1. το σύστημα ελέγχου αναθυμιάσεων από το ρεζερβουάρ

1. το σύστημα ελέγχου αναθυμιάσεων από το ρεζερβουάρ Ποια συστήματα ( εκτός από το σύστημα του καταλύτη ) χρησιμοποιούνται για τον έλεγχο της εκπομπής ρύπων από το αυτοκίνητο ; σελ. 137 ( μονάδες 6 ΤΕΕ 2003 ) ( μονάδες 13 ΕΠΑΛ 2010 ) 1. το σύστημα ελέγχου

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο 19 1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο Γενικά Αλκένια ονομάζονται οι άκυκλοι ακόρεστοι υδρογονάνθρακες, οι οποίοι περιέχουν ένα διπλό δεσμό στο μόριο. O γενικός τύπος των αλκενίων είναι C ν Η 2ν (ν 2). Στον

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην αεριοποίηση βιομάζας

Εισαγωγή στην αεριοποίηση βιομάζας ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΗΜΙΚΩΝ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ & ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΡΩΝ Κεντρικό: 6 ο χλμ. oδού Χαριλάου-Θέρμης Τ.Θ. 60361 570 01 Θέρμη, Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-498100 Fax: 2310-498180

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ. Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών. Να εξηγούν το σχηματισμό του ιοντικού ομοιοπολικού δεσμού.

ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ. Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών. Να εξηγούν το σχηματισμό του ιοντικού ομοιοπολικού δεσμού. ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Στο τέλος αυτής της διδακτικής ενότητας οι μαθητές θα πρέπει να μπορούν: Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών Να εξηγούν το σχηματισμό

Διαβάστε περισσότερα

DANAHER. DANAHER το 1999.

DANAHER. DANAHER το 1999. HACH LANGE Η συνεργασία δύο κορυφαίων οικογενειακών επιχειρήσεων που ακόµη µεγαλώνει!!! Ιδρύθηκε το 1942 από τους Clifford και Kathryn Hach στην Αϊόβα, στις Η.Π.Α. Ιδρύθηκε το 1933 από τον Dr Bruno Lange

Διαβάστε περισσότερα

Το μικροσκόπιο ως αναλυτικό όργανο. Το μικροσκόπιο δεν μας δίνει μόνο εικόνες των παρασκευασμάτων μας.

Το μικροσκόπιο ως αναλυτικό όργανο. Το μικροσκόπιο δεν μας δίνει μόνο εικόνες των παρασκευασμάτων μας. Το μικροσκόπιο ως αναλυτικό όργανο. Το μικροσκόπιο δεν μας δίνει μόνο εικόνες των παρασκευασμάτων μας. Η διάκριση των μικροσκοπίων σε κατηγορίες βασίζεται, κατά κύριο λόγο, στην ακτινοβολία που χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

VA ομάδα. ii CH3CH2OH 4I2 6NaOH HCOONa CHI3 5NaI 5H iii CH3CH O 2AgNO3 3NH3 H2O CH3COONH4 Ag 2NH4NO3

VA ομάδα. ii CH3CH2OH 4I2 6NaOH HCOONa CHI3 5NaI 5H iii CH3CH O 2AgNO3 3NH3 H2O CH3COONH4 Ag 2NH4NO3 Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ Ω Ν Π Α Ν Ε Λ Λ Α Δ Ι Κ Ω Ν Ε Ξ Ε Τ Α Σ Ε Ω Ν 2 0 1 Χ Η Μ Ε Ι Α Θ Ε Τ Ι Κ Η Σ Κ Α Τ Ε Υ Θ Υ Ν Σ Η Σ Γ Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ 2 9. 0 5. 2 0 1 ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4

Διαβάστε περισσότερα

Σταθµοί ηλεκτροπαραγωγής συνδυασµένου κύκλου µε ενσωµατωµένη αεριοποίηση άνθρακα (IGCC) ρ. Αντώνιος Τουρλιδάκης Καθηγητής Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας 1 ιαδικασίες, σχήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου.

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος αυτού του πειράματος θα πρέπει ο μαθητής: Να περιγράφει τον τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ενότητα 3η: Φυσικοχημικές και μηχανικές ιδιότητες εδαφών Τσικριτζής Λάζαρος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ Ι.Γ.Μ.Ε.Μ. ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ ΟΡΥΚΤΟΥ ΠΛΟΥΤΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ Ι.Γ.Μ.Ε.Μ. ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ ΟΡΥΚΤΟΥ ΠΛΟΥΤΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Παρουσίαση: Γεώργιος Οικονόμου Δρ Γεωλόγος Δ/ντής Ορυκτών Φυσικών Πόρων ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ν.Π.Ι.Δ. ΕΠΟΠΤΕΥΟΜΕΝΟ ΑΠΟ ΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Kαρβίδιο πυριτίου, ευγενές κορούνδιο και κανονικό κορούνδιο

Kαρβίδιο πυριτίου, ευγενές κορούνδιο και κανονικό κορούνδιο Kαρβίδιο πυριτίου, ευγενές κορούνδιο και κανονικό κορούνδιο c/o Cerablast GmbH & Co.KG Gerhard-Rummler-Str.2 D-74343 Sachsenheim / Γερμανία Tηλέφωνο: 0049 7147 220824 Τελεφαξ: 0049 7147 220840 E-Mail:

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 24 Μαΐου, 2013 7:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη του καλίου, γενικά Προάγει την φωτοσύνθεση Επιταχύνει την μεταφορά των προϊόντων μεταβολισμού Ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

Για τους διαγωνιζόµενους Αγαπητοί µαθητές και µαθήτριες, κατ αρχήν σας συγχαίρουµε για την εξαιρετική επίδοσή σας στην α φάση του 17 ου Πανελλήνιου Μαθητικού ιαγωνισµού Χηµείας, βάσει των αποτελεσµάτων

Διαβάστε περισσότερα

All from a Single Source

All from a Single Source All from a Single Source Το PeKacid TM είναι μια νέα, καινοτόμος λύση για τον φώσφορο σε ασβεστούχα εδάφη και νερά με μεγάλη σκληρότητα. Στερεό φωσφορικό οξύ σε σάκους Μονοκρυσταλλικό, με χαμηλό ph (2.2)

Διαβάστε περισσότερα

3. Χημικές αντιδράσεις

3. Χημικές αντιδράσεις Κεφάλαιο : Χημικές αντιδράσεις. Χημικές αντιδράσεις Οι χημικές αντιδράσεις διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: 1. Αντιδράσεις κατά τις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης των στοιχείων (Nonredox

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΜΑΖΩΝ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ

ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΜΑΖΩΝ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΜΑΖΩΝ Ίσως η τεχνική με τη μεγαλύτερη ποικιλία εφαρμογών και την εντυπωσιακότερη ανάπτυξη την τελευταία δεκαετία. Η τεχνική MS παρέχει πληροφορίες σχετικά με: Τη στοιχειακή σύσταση του δείγματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α.1 γ. Α.2 β. Α.3 β. Α.4 γ. A.5 α) Ορισμός σχολικού βιβλίου σελίδα 13. β) Ορισμός σχολικού βιβλίου σελίδα 122. ΘΕΜΑ Β B.1 α.

Διαβάστε περισσότερα

Περικλέους Σταύρου 31 34100 Χαλκίδα Τ: 2221-300524 & 6937016375 F: 2221-300524 @: chalkida@diakrotima.gr W: www.diakrotima.gr

Περικλέους Σταύρου 31 34100 Χαλκίδα Τ: 2221-300524 & 6937016375 F: 2221-300524 @: chalkida@diakrotima.gr W: www.diakrotima.gr Περικλέους Σταύρου 31 34100 Χαλκίδα Τ: 2221-300524 & 6937016375 F: 2221-300524 @: chalkida@diakrotima.gr W: www.diakrotima.gr Προς: Μαθητές Α, Β & Γ Λυκείου / Κάθε ενδιαφερόμενο Αγαπητοί Φίλοι Όπως σίγουρα

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΔΙΑΛΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ

ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΔΙΑΛΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΔΙΑΛΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Σε αυτή την εργαστηριακή άσκηση θα ορίσουμε την ταχύτητα διάλυσης μιας στερεής ουσίας στο νερό και θα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΣΤΕΡΕΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΣΤΕΡΕΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΣΤΕΡΕΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ Β. Tσιρίδης 1, Π. Σαμαράς 2, Α. Κούγκολος 3 και Γ. Π. Σακελλαρόπουλος 1 1 Τμήμα Χημικών Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και Ινστιτούτο Τεχνικής Χημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 98 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ Με τον όρο επιμετάλλωση εννοούμε τη δημιουργία ενός στρώματος μετάλλου πάνω στο μέταλλο βάσης για την προσθήκη ορισμένων επιθυμητών ιδιοτήτων. Οι ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ «Ίσως το φως θα ναι μια νέα τυραννία. Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.» Κ.Π.Καβάφης ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ LASER Εισαγωγικές Έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΧΑΛΑΖΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΧΑΛΑΖΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΧΑΛΑΖΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ TOY ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ XAΛΑΖΙΑΣ Ο χαλαζίας σήμερα βρίσκει πολλές εφαρμογές και έχει μία ευρεία γκάμα χρήσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακή Αξιοποίηση Αστικών Απορριμμάτων με τη Τεχνολογία της Αεριοποίησης Πλάσματος

Ενεργειακή Αξιοποίηση Αστικών Απορριμμάτων με τη Τεχνολογία της Αεριοποίησης Πλάσματος ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Εργαστήριο Θερμοδυναμικής και Φαινομένων Μεταφοράς Ηρώων Πολυτεχνείου 9, Πολυτεχνειούπολη Ζωγράφου, 15780, Αθήνα Ενεργειακή Αξιοποίηση Αστικών Απορριμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Θεσσαλονίκη 2015 ΑΛΚΥΝΙΑ: C ν H 2ν-2 Ο τριπλός δεσμός άνθρακα άνθρακα Τριπλός δεσμός αλκυνίου ΑΛΚΥΝΙΑ Μόρια πρότυπα για «μοριακούς διακόπτες» Μικροσκοπία σάρωσης σήραγγας (Scanning

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΜΑΓΓΑΝΙΟΥ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΜΑΓΓΑΝΙΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΜΑΓΓΑΝΙΟΥ ΟΡΥΚΤΟ ΣΥΣΤΑΣΗ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ % Mn ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ Χαουσμανίτης Mn 3 O 4 72,5 4,84 Πυρολουσίτης MnO 2 63 5,15 Μαγγανίτης MnOOH 62,5 4,30 Ψιλομέλα; Mn 2 O 3 2H 2 O 45-60

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ Η συγκέντρωση συμβολίζεται γενικά με το σύμβολο C ή γράφοντας τον μοριακό τύπο της διαλυμένης ουσίας ανάμεσα σε αγκύλες, π.χ. [ΝΗ 3 ] ή [Η 2 SO 4 ]. Σε κάθε περίπτωση,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Στις ερωτήσεις 1.1-1.4, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα