ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ"

Transcript

1 ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ Μεταπτυχιακή Εργασία «Κατανομή σπανίων γαιών σε μεταμορφωμένα πετρώματα της Κεντρικής Κρήτης» Σταθογιάννη Φωτεινή Εξεταστική Επιτροπή: Μανούτσογλου Εμμανουήλ, Αναπληρωτής Καθηγητής (Επιβλέπων) Μαρκόπουλος Θεόδωρος, Καθηγητής Περδικάτσης Βασίλειος, Ομότιμος Καθηγητής Χανιά Ιούλιος, 2010

2 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η παρούσα μεταπτυχιακή εργασία πραγματεύεται την μελέτη και κατανομή συγκεκριμένων σπανίων γαιών (Ce, La) σε μεταμορφωμένα πετρώματα της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων που εμφανίζονται και δομούν, μεταξύ άλλων περιοχών, τμήματα του ορεινού όγκου της Βόρειας Κεντρικής Κρήτης. Στην εργασία πραγματοποιήθηκε βιβλιογραφική ανασκόπηση των μετάλλων των σπανίων γαιών, των ορυκτών τους καθώς και τη μεταλλουργία των σπανίων γαιών από συγκεκριμένα ορυκτά (εκχύλιση με H 2SO 4 ή NaOH για τον μοναζίτη και το ξενότιμο, εκχύλιση με HCl για τον βαστναιζίτη). Τα μέταλλα των σπανίων γαιών αξιοποιούνται από τη σύγχρονη βιομηχανία σε πληθώρα τεχνολογικών πεδίων, κυριότερες από τις οποίες είναι η κατάλυση, η ηλεκτρονική, η υαλουργία και παραγωγή κεραμικών, η παρασκευή ειδικών κραμάτων και υπεραγωγών. Τα τελευταία χρόνια η χρήση τους έχει επεκταθεί σε διάφορους ερευνητικούς σκοπούς όπως η γεωχρονολόγηση και η γεωχημική χαρτογράφηση, η οποία θεωρείται ένα σημαντικό εργαλείο στην περιβαλλοντική έρευνα, στην γεωλογική χαρτογράφηση και έρευνα ορυκτών πρώτων υλών. Επίσης, χρησιμοποιούνται ως γεωχημικοί ιχνηλάτες σε υδρολογικές, υδρογεωλογικές και ωκεανογραφικές έρευνες. Οι σπάνιες γαίες που εξετάστηκαν περιέχονται σε ένα ορυκτό της ομάδας του επιδότου που ονομάζεται αλλανίτης. Ο αλλανίτης απαντάται εντός των μεταμορφωμένων πετρωμάτων μεταξύ των στρωμάτων Σίσσες και Φόδελε της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων. Από τα μέσα της δεκαετίας του 80 υπάρχουν αναφορές διάφορων ερευνητών σχετικά με την ύπαρξη του ορυκτού αλλανίτη στον ελλαδικό χώρο. Ο αλλανίτης απαντάται ως επί το πλείστον ως επουσιώδες ορυκτό σε πληθώρα γεωλογικών περιβαλλόντων. Οι περισσότερες αναφορές εντοπίζονται στην περιοχή των Κυκλάδων. Στη Σέριφο εντοπίζεται σε σχηματισμούς τύπου skarn, στη Νάξο σε μιγματίτες, στη Δήλο σε πλουτώνια πετρώματα, στη Σύρο σε εκλογίτες και mélange πετρώματα, στην Τήνο σε γρανοδιορίτες. Σημαντικές εμφανίζεις του ορυκτού υπάρχουν στην Ικαρία σε μεταμορφωμένα πετρώματα, στη Σάμο σε αμφιβολίτες, στον Πόρο σε ανδεσίτες, στην Ανατολική Κρήτη σε μεταπηλίτες, καθώς και σε περιοχές της Βόρειας Ελλάδας (στη Χαλκιδική σε πλουτωνίτη, στην Ροδόπη σε μιγματίτες και γνεύσιους, στο Φανό σε γρανίτες) και την Θεσσαλία σε γρανιτοειδή πετρώματα. Από τη περιοχή εντοπισμού συλλέχτηκαν συνολικά πέντε δείγματα, δυο μεταψαμμιτικά και τρία σχιστολιθικά (ασβεστοσχιστόλιθος, κίτρινος και λευκός σχιστόλιθος). Στα δείγματα έγινε αρχικά ορυκτολογική ανάλυση στην οποία όμως δεν ανιχνεύτηκε το ορυκτό αλλανίτης. Στη συνέχεια, μέσω λεπτών τομών παρατηρήθηκαν στο μικροσκόπιο μικροκρύσταλλοι αλλανίτη εντός κρυστάλλων αλβίτη και ακολούθησε παρατήρηση μέσω του ηλεκτρονικού μικροσκοπίου σάρωσης, όπου και εντοπίστηκε ο αλλανίτης (προκινηματικοί κρύσταλλοι) και καταγράφηκε η κοκκομετρία του ( μm). Ακολούθησαν δοκιμές εμπλουτισμού οι οποίες επικεντρώθηκαν σε τρία κοκκομετρικά κλάσματα: (-10 μm), ( μm) και ( μm), η επιλογή των οποίων έγινε με γνώμονα το ειδικό βάρος, τις μαγνητικές ιδιότητες και το μέγεθος των κόκκων του ορυκτού αλλανίτη στα πετρώματα αυτά. Στον μαγνητικό διαχωρισμό των κλασμάτων (- 10 μm) και ( μm) οι σπάνιες γαίες κατανεμήθηκαν κατά κύριο λόγο στο μη μαγνητικό προϊόν, ενώ στο κλάσμα ( μm) οι σπάνιες γαίες συγκεντρώθηκαν κυρίως στο μαγνητικό προϊόν. Ο βαρυτομετρικός διαχωρισμός μέσω τετραβρωμοαιθάνιου πραγματοποιήθηκε στα μαγνητικά προϊόντα του μαγνητικού i

3 διαχωρισμού των κλασμάτων ( μm) και ( μm). Προέκυψε το συμπέρασμα ότι και στα δυο κλάσματα οι σπάνιες γαίες κατανέμονται κυρίως στο ελαφρύ προϊόν της μεθόδου. Στη συνέχεια, έγινε μια ξεχωριστή δοκιμή διαχωρισμού μέσω πολυβολφραμικού νατρίου για το κλάσμα (-1000 μm), της οποίας τα συμπυκνώματα δεν επέδειξαν σημαντική διαφοροποίηση στη συγκέντρωση σε σπάνιες γαίες από ότι τα αρχικά δείγματα. Επιπρόσθετα, έγιναν δοκιμές διαχωρισμού στο κλάσμα ( μm) μέσω του φυγοκεντρικού διαχωριστή Falcon και από αυτές προκύπτει ότι οι σπάνιες γαίες κατανεμήθηκαν στο απόρριμμα της μεθόδου. Τέλος, από την επεξεργασία των δεδομένων και την εξαγωγή των αποτελεσμάτων προέκυψε ότι η ιδανική κοκκομετρία εμπλουτισμού είναι ( μm), για την συγκεκριμένη αρχική κοκκομετρία του ορυκτού αλλανίτη. Μια συστηματική πετρολογική έρευνα για την κατανόηση της προέλευσης /δημιουργίας του αλλανίτη εντός των συγκεκριμένων μεταμορφωμένων πετρωμάτων της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων θα βοηθούσε στην εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων ακόμη και για την βελτιστοποίηση της μεθοδολογίας εμπλουτισμού. ii

4 ABSTRACT The aim of the present thesis is the study and distribution of particular rare earths (Ce, La) from metamorphic rocks of the Plattenkalk Group, that occur (among other areas) in parts of the North Central Crete mountain range. In this study an extensive literature was carried out to collect data regarding the rare earth metals, their minerals and the metallurgy of some particular minerals (H 2 SO 4 or NaOH leaching for monazite and xenotime, HCl leaching for bastnasite). Rare earth metals are used from the modern industry in numerous technological fields, such as catalysts, electronics, glasswork, ceramics, special alloys and superconductors. Recently, the application of rare earths has focused on various research purposes, like geochronology and geochemical mapping, which is considered to play an important role in environmental research, geological mapping and mineral resources research. In addition, rare earths are used as geochemical tracers for hydrological, hydrogeological and oceanographic researches. The rare earths studied are seen in an epidote group mineral called allanite. Allanite occurs in metamorphic rocks between Sisses and Fodele beds of the Plattenkalk Group. There have been several references since the middle 80 s about the allanite occurrences in Greece. Allanite occurs mainly as an accessory mineral in a variety of geological environments. Most of the studies are located at Cyclades (Aegean region). Allanite is found in skarn at Serifos, in migmatites at Naxos, in plutonic rocks at Delos, in eclogites and mélange rocks at Syros, in granodiorite at Tinos. Other occurrences of allanite are reported in metamorphic rocks from Ikaria, in amphibolites from Samos, in andesitic rocks from Poros, in metapelites from East Crete and in some areas in Northern Greece (in plutonite from Chalkidiki, in migmatites and gneiss from Rhodope, in granites from Fanos) and in granitoids from Thessalia. Five samples were collected from the study area; two metasandstones and three schists (calc-schist, yellow and white schist). Mineralogical study of these samples showed no evidence of allanite. Thin section microscopy study showed microclystals of allanite within crystals of albite. Scanning electron microscopy of the samples showed clearly the crystals of allanite (pre-kinematic crystals) and their grain size ( μm). Mineral processing was conducted for the size fractions: (-10 μm), ( μm) and ( μm), according to the specific gravity, magnetic properties and grain size of allanite. The magnetic separation of the fraction (-10 μm) and ( μm) showed that rare earths are distributed mainly to the tailings. On the contrary, in the fraction ( μm) the rare earths are distributed mainly to the concentrates. Heavy liquid separation (using tetrabromoethane) was carried out for the magnetic separation concentrates of fractions ( μm) and ( μm). In both fractions rare earths are distributed mainly to the floats. In addition, heavy liquid separation (using sodium polytungstate) was carried out for the fraction (-1000 μm), but the concentrates were not significantly different in rare earth content than the initial samples. Moreover, mineral process at the fraction ( μm) was conducted with the Falcon centrifugal separator and the results show that rare earths are distributed mainly to the tailings. In conclusion, (according to the microscopic and mineral processing data) the optimum grain size for the beneficiation of allanite is ( μm). A systematic petrologic study for the understanding of the origin/formation of allanite within the particular metamorphic rocks of the Plattenkalk Group would also provide useful results to optimize the mineral processing methodology. iii

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα μεταπτυχιακή εργασία εκπονήθηκε στο Τμήμα Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης - στα πλαίσια του ΠΜΣ «Γεωτεχνολογία και Περιβάλλον» - υπό την επίβλεψη του Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Εμμανουήλ Μανούτσογλου. Καταρχάς, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Εμμανουήλ Μανούτσογλου τόσο για την ουσιαστική καθοδήγηση και συμβολή του σε όλη την διάρκεια της εκπόνησης της εργασίας τούτης, όσο και για την συνολική εποικοδομητική μας συνεργασία. Στη συνέχεια, θα ήθελα να ευχαριστήσω τα υπόλοιπα μέλη της τριμελούς επιτροπής τον Καθηγητή κ. Θεόδωρο Μαρκόπουλο και τον Ομότιμο Καθηγητή κ. Βασίλειο Περδικάτση, για τις ιδιαίτερα χρήσιμες και διαφωτιστικές τους παρατηρήσεις. Ακολούθως, ευχαριστώ πολύ την επιστημονική συνεργάτιδα του Εργαστηρίου Εμπλουτισμού, κα. Όλγα Παντελάκη για την βοήθεια που μου προσέφερε σε όλη την διάρκεια των πειραματικών δοκιμών, καθώς και την Λέκτορα κα. Δέσποινα Πεντάρη και το Εργαστήριο Ανόργανης Γεωχημείας, Οργανικής Γεωχημείας & Οργανικής Πετρογραφίας. Επίσης, ευχαριστώ πολύ τον κ. Αντώνη Στρατάκη για την πραγματοποίηση των ορυκτολογικών αναλύσεων με τη χρήση της περιθλασιμετρίας ακτινών-χ (XRD), τον κ. Γεώργιο Αποστολάκη για την παρασκευή των λεπτών τομών που χρησιμοποιήθηκαν κατά την μικροσκοπική παρατήρηση, αλλά και την Δρ. κα. Ευτυχία Ρεπούσκου για την χρήσιμη βοήθειά της στην παρατήρηση των δειγμάτων μέσω του ηλεκτρονικού μικροσκοπίου σάρωσης (SEM). Ωστόσο, δεν θα μπορούσα να παραλείψω τον Καθηγητή κ. Νικόλαο Καλλίθρακα, διευθυντή του Εργαστηρίου Αναλυτικής και Περιβαλλοντικής Χημείας του Πολυτεχνείου Κρήτης, τον οποίο και ευχαριστώ για την βοήθεια του στην πραγματοποίηση των χημικών αναλύσεων μέσω της φασματομετρίας ακτίνων-χ (XRF). Τέλος, ευχαριστώ πολύ τους συναδέρφους Νικόλαο Δημόπουλο και Ιωάννη Πυλιώτη για τη βοήθειά τους κατά την διαδικασία της δειγματοληψίας. These elements (rare earths) perplex us in our researches, baffle us in our speculations, and haunt us in our very dreams. They stretch like an unknown sea before us, mocking, mystifying, and murmuring strange revelations and possibilities -Sir William Crookes, Address to the British Association, 1887 iv

6 Στα αδέρφια μου Ιωάννη & Ιωάννα v

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ... i ABSTRACT...iii ΠΡΟΛΟΓΟΣ... iv ΕΙΣΑΓΩΓΗ...viii ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΣΠΑΝΙΩΝ ΓΑΙΩΝ Οι λανθανίδες και η λανθανιδική συστολή Οξειδοαναγωγικές βαθμίδες και ιδιότητες σπανίων γαιών Κυριότερες ενώσεις των σπανίων γαιών Τα ορυκτά των σπανίων γαιών Παραγωγοί και προμηθευτές σπανίων γαιών Χρήσεις των σπανίων γαιών Μεταλλουργία σπανίων γαιών Μέθοδοι εκχύλισης για την ανάκτηση σπανίων γαιών Διαχωρισμός των λανθανιδών ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟ ΟΡΥΚΤΟ ΑΛΛΑΝΙΤΗΣ Το ορυκτό αλλανίτης Δευτερεύοντα στοιχεία και ιχνοστοιχεία στον αλλανίτη Η χρήση του αλλανίτη στην διαδικασία της γεωχρονολόγησης Συσχετισμός αλλανίτη με τα μητρικά πετρώματα Συσχετισμοί φάσεων Αλλανίτης σε πυριγενή συστήματα Αλλανίτης σε μεταμορφωμένα συστήματα Αλλανίτης σε μετασωματικά συστήματα Το ορυκτό αλλανίτης στον Ελλαδικό χώρο Το ορυκτό αλλανίτης στην Κρήτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ Γεωλογικό περίγραμμα των Ελληνίδων Οροσειρών Γεωλογικό περίγραμμα της Κρήτης vi

8 3.3 Ενότητα Κρήτης-Μάνης (Plattenkalk) Στρωματογραφία Φάση απόθεσης ιζημάτων, Μεταμόρφωση και Παλαιογεωγραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΕΛΕΤΗΣ Εισαγωγή Περιοχή μελέτης ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΜΕΘΟΔΩΝ Ορυκτολογική ανάλυση των δειγμάτων Περιθλασιμετρία ακτινών-χ (XRD) Χημική ανάλυση των δειγμάτων Φασματομετρία ακτίνων-x Δοκιμές εμπλουτισμού Θεωρητικό υπόβαθρο της μεθόδου του μαγνητικού διαχωρισμού Θεωρητικό υπόβαθρο της μεθόδου του βαρυτομετρικού διαχωρισμού Θεωρητικό υπόβαθρο εργαστηριακού υδροκυκλώνα Θεωρητικό υπόβαθρο βαρυτομετρικού διαχωρισμού με φυγοκεντρικό διαχωριστή Falcon SB ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ & ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΕΘΟΔΩΝ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΥ Ακτινοσκοπική εξέταση αρχικών δειγμάτων Διαδικασία δοκιμών εμπλουτισμού μέσω μαγνητικού διαχωρισμού Διαδικασία δοκιμών εμπλουτισμού μέσω βαρυτομετρικού διαχωρισμού Δοκιμές εμπλουτισμού με τη χρήση πολυβολφραμικού νατρίου Δοκιμές εμπλουτισμού με τη χρήση τετραβρωμοαιθανίου Διαδικασία βαρυτομετρικού διαχωρισμού μέσω του Falcon SB ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΔΟΚΙΜΩΝ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΥ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ vii

9 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι σπάνιες γαίες αποτελούν μια ιδιαίτερα σημαντική ομάδα μετάλλων με μοναδικές φυσικές και χημικές ιδιότητες. Τις τελευταίες δεκαετίες τα μέταλλα αυτά βρίσκονται σε αυξανόμενη ζήτηση εξαιτίας της ευρείας χρήσης τους σε πληθώρα τεχνολογικών εφαρμογών και ερευνητικών δραστηριοτήτων. Στόχος της εργασίας αυτής είναι μελέτη της κατανομής συγκεκριμένων σπανίων γαιών στα προϊόντα των εφαρμοζόμενων μεθόδων εμπλουτισμού σε δείγματα μεταμορφωμένων πετρωμάτων της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων. Οι μέθοδοι εμπλουτισμού που χρησιμοποιήθηκαν για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι ο βαρυτομετρικός και ο μαγνητικός διαχωρισμός. Ο βαρυτομετρικός διαχωρισμός αφορά την χρήση βαρέων υγρών, όπως το τετραβρωμοαιθάνιο, το πολυβολφραμικό νάτριο, καθώς και ο πειραματικές δοκιμές μέσω του φυγοκεντρικού διαχωριστή Falcon. Ο μαγνητικός διαχωρισμός αφορά στις δοκιμές με τη χρήση του υγρού μαγνητικού διαχωριστή υψηλής έντασης όπως και του ξηρού μαγνητικού διαχωριστή υψηλής έντασης. Στο βαρυτομετρικό διαχωρισμό τα ορυκτά διαχωρίζονται σύμφωνα με τη διαφορά στα ειδικά τους βάρη, ενώ στο μαγνητικό διαχωρισμό διαχωρίζονται ανάλογα με τις μαγνητικές τους ιδιότητες (μαγνητικά και μη μαγνητικά). Στα κεφάλαια που παρουσιάζονται παρακάτω υπάρχει η ακόλουθη δομή: στο πρώτο κεφάλαιο αναφέρονται γενικές πληροφορίες σχετικά με τις σπάνιες γαίες, δηλαδή οι χημικές τους ιδιότητες, κυριότερες χημικές ενώσεις καθώς και ορυκτά στα οποία συμμετέχουν. Επιπλέον, γίνεται εκτενής αναφορά στις εφαρμογές και τις χρήσεις των σπανίων γαιών, περιγράφονται οι μέθοδοι εξαγωγής τους από τα μεταλλεύματά τους και αναφέρονται οι κυριότεροι παραγωγοί και προμηθευτές σπανίων γαιών παγκοσμίως. Στο δεύτερο κεφάλαιο γίνεται αναλυτική αναφορά στο ορυκτό αλλανίτη, στα πετρώματα στα οποία απαντάται, βιβλιογραφική αναφορά των εμφανίσεων του στον Ελλαδικό χώρο καθώς και τις εμφανίσεις του στην Κρήτη. Στο τρίτο κεφάλαιο γίνεται λόγος για το γεωλογικό περίγραμμα της Κρήτης και ειδικότερα στην Ομάδα των Πλακωδών Ασβεστολίθων και στο τέταρτο παρουσιάζεται η περιοχή μελέτης. Στο πέμπτο κεφάλαιο αναφέρεται το θεωρητικό μέρος των μεθόδων ανάλυσης και εμπλουτισμού που χρησιμοποιήθηκαν στην παρούσα εργασία. Στο έκτο κεφάλαιο περιγράφεται αναλυτικά η πορεία των πειραματικών δοκιμών του βαρυτομετρικού και του μαγνητικού διαχωρισμού καθώς και η επεξεργασία των αποτελεσμάτων. Τέλος, στο έβδομο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα αποτελέσματα που προέκυψαν από την πειραματική διαδικασία, καθώς και τα συμπεράσματα. viii

10 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΣΠΑΝΙΩΝ ΓΑΙΩΝ 1.1 Οι λανθανίδες και η λανθανιδική συστολή Τα μέταλλα των σπανίων γαιών ορίζονται ως μια ομάδα χημικών στοιχείων που αποτελείται από τα τρία μέταλλα μετάπτωσης σκάνδιο (Sc), ύττριο (Y) και λανθάνιο (La) της ομάδας IIIA(3) του περιοδικού πίνακα και από τα στοιχεία των λανθανιδών. Οι λανθανίδες είναι μια ομάδα από 15 χημικά όμοια στοιχεία με ατομικούς αριθμούς που κυμαίνονται από 57 (La) έως 71 (Lu) (Σχ.1.1.1). Αν και το σκάνδιο και το ύττριο δεν ανήκουν στις λανθανίδες, με τη στενή έννοια, περιλαμβάνονται στα στοιχεία των σπανίων γαιών για τους ακόλουθους λόγους: (i) τα κυριότερα κοιτάσματά τους στη φύση συσχετίζονται πάντα με ορυκτά των λανθανιδών, (ii) εμφανίζουν αποκλειστικά σθένος +3 (Sc 3+ και Y 3+ ), (iii) σχηματίζουν σταθερά σύμπλοκα υψηλού αριθμού συντονισμού με χηλικούς (O-δότες) υποκαταστάτες. Τα μέταλλα των σπανίων γαιών μπορούν αυθαίρετα να χωριστούν σε δυο κύριες υποκατηγορίες: τα τέσσερα πρώτα στοιχεία (La, Ce, Pr, Nd) αναφέρονται ως ελαφρές σπάνιες γαίες, ενώ τα υπόλοιπα έντεκα, συμπεριλαμβανομένου του υττρίου, καλούνται βαριές σπάνιες γαίες (Cardarellin, 2008). Σχήμα 1.1.1: Τα στοιχεία των λανθανιδών (http://usgs.gov) Τα στοιχεία των λανθανιδών έχουν τη βασική ηλεκτρονιακή δομή του Xe και προκύπτουν με βαθμιαία πλήρωση των 4f τροχιακών από το Ce με 1e - έως το Lu με 14e - (μετάβαση από μια [Xe]4f 0 σε μια [Xe]4f 14 ηλεκτρονική διάταξη) (Πίν ). Τα στοιχεία αυτά ονομάζονται και εσωτερικά στοιχεία μεταπτώσεως επειδή προκύπτουν από μετάπτωση των ηλεκτρονίων στα εσωτερικά τροχιακά, όπως τα 4f, αφού πρώτα συμπληρωθούν τα εξωτερικά 6s τροχιακά. Εφόσον τα 4f ηλεκτρόνια είναι σχετικά αμέτοχα στη δημιουργία δεσμών, αυτά τα ισχυρά ηλεκτροθετικά στοιχεία έχουν ως 1

11 κύριο αριθμό οξείδωσης +3 και πάνω απ όλα έχουν μεγάλη ομοιότητα το ένα με το άλλο στις φυσικές και χημικές ιδιότητες (Λυμπεροπούλου, 1996). Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό των λανθανιδών είναι το φαινόμενο της λανθανιδικής συστολής δηλαδή η σταθερή μείωση στο ατομικό και ιοντικό μέγεθος με την αύξηση του ατομικού αριθμού. Το φαινόμενο της λανθανιδικής συστολής καταλήγει σε δυο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Πρώτον, υπάρχουν πολύ μικρές διαφορές μεταξύ των μετάλλων των σπανίων γαιών στις χημικές ιδιότητες με την αύξηση του ατομικού αριθμού εξαιτίας της παρόμοιας ιοντικής ακτίνας και οξειδωτικής βαθμίδας. Για παράδειγμα, το σύνηθες σθένος είναι το +3, Ln (III), αν και το δημήτριο εμφανίζει οξειδωτική βαθμίδα +4 Ce(IV) και το ευρώπιο μαζί με το υττέρβιο +2, Eu(II) και Yb(II), αντίστοιχα. Δεύτερον, υπάρχουν μεγάλες διαφορές στα ατομικά φάσματα και τις μαγνητικές ιδιότητες. Οι φυσικές ιδιότητες των καθαρών μετάλλων των σπανίων γαιών επηρεάζονται άμεσα από το ποσοστό των διάφορων προσμίξεων όπως O, N, C, και H που υπάρχουν στην κρυσταλλική δομή τους (Cardarellin, 2008). Πίνακας 1.1.1: Ηλεκτρονιακή δομή σπανίων γαιών (Cotton & Wilkinson, 1988) Στοιχείο Ηλεκτρονική δομή Άτομο Μ 3+ Ε 0 (V) Ακτίνα Μ 3+ (Ǻ) La 5d6s 2 [Xe] -2,37 1,17 Ce 4f 1 5d 1 6s 2 4f 1-2,34 1,15 Pr 4f 3 6s 2 4f 2-2,35 1,13 Nd 4f 4 6s 2 4f 3-2,32 1,12 Pm 4f 5 6s 2 4f 4-2,29 1,11 Sm 4f 6 6s 2 4f 5-2,30 1,10 Eu 4f 7 6s 2 4f 6-1,99 1,09 Gd 4f 7 5d6s 2 4f 7-2,29 1,08 Tb 4f 9 6s 2 4f 8-2,30 1,06 Dy 4f 10 6s 2 4f 9-2,29 1,05 Ho 4f 11 6s 2 4f 10-2,33 1,04 Er 4f 12 6s 2 4f 11-2,31 1,03 Tm 4f 13 6s 2 4f 12-2,31 1,02 Yb 4f 14 6s 2 4f 13-2,22 1,01 Lu 4f 14 5d6s 2 4f 14-2,30 1,00 Y [Kr]4d 1 5s 2 [Kr] -2,37 1,04 Sc [Ar]3d 1 4s 2 [Ar] -1,88 0, Οξειδοαναγωγικές βαθμίδες και ιδιότητες σπανίων γαιών Η σταθερότερη και σημαντικότερη οξειδωτική βαθμίδα των σπανίων γαιών είναι η +3, η οποία είναι αποτέλεσμα ιονισμού των δυο 6s ηλεκτρονίων και ενός 5d ηλεκτρονίου εφόσον υπάρχει ή ενός από τα 4f ηλεκτρόνια. Τα Sc, Y και La δείχνουν επίσης μια σταθερή οξειδωτική βαθμίδα 3+ και αυτό συμβαίνει διότι η ενέργεια που απαιτείται για 2

12 την απομάκρυνση δυο ηλεκτρονίων των εξωτερικών στοιβάδων τους, απομακρύνει και το τρίτο. Εκτός από την οξειδωτική βαθμίδα 3+ παρουσιάζονται και άλλες. Το Ce 4+ είναι σταθερό λόγω τελείως κενών f τροχιακών, το Eu 2+ και το Tb 4+ λόγω ημισυμπληρωμένων f τροχιακών και το Yb 2+ λόγω τελείως συμπληρωμένων f τροχιακών. Ωστόσο, αυξημένη σταθερότητα παρουσιάζουν ο αριθμός οξείδωσης 3+ για όλα τα στοιχεία καθώς και η 4+ για το Ce και η 2+ για το Eu. Τέλος, υπάρχουν και άλλες οξειδωτικές βαθμίδες σε διάφορες ενώσεις όπως Pr 4+, Tb 4+, Dy 4+, Ho 4+, Nd 2+, Sm 2+, Tm 2+, Yb 2+ και Nd 6+ αλλά είναι πολύ ασταθείς σε υδατικά διαλύματα (Cotton & Wilkinson, 1988). Μερικές επιλεγμένες ιδιότητες των σπανίων γαιών παρουσιάζονται στον Πίν. 1.2 που ακολουθεί. Πίνακας 1.2: Ιδιότητες των στοιχείων των σπανίων γαιών (Murty & Gupta, 1980) Στοιχείο Ατομικό βάρος Αφθονία στο γήινο φλοιό (ppm) Σημείο τήξης ( 0 C) Σημείο βρασμού ( 0 C) Πυκνότητα Κρυσταλλική δομή Y hcp La dhcp Ce fcc Pr dhcp Nd dhcp Pm * dhcp Sm rhomb Eu bcc Gd hcp Tb hcp Dy hcp Ho hcp Er hcp Tm hcp Yb fcc Lu hcp hcp: εξαγωνική πυκνή στοίβαξη, dhcp: διπλή εξαγωνική πυκνή στοίβαξη, rhomb: ρομβοεδρικό, fcc: ενδοκεντρωμένο κυβικό, bcc: χωροκεντρωμένο κυβικό * Κατ εκτίμηση 1.3 Κυριότερες ενώσεις των σπανίων γαιών Οι σπάνιες γαίες είναι μεταξύ των πιο ηλεκτροθετικών στοιχείων, σχηματίζοντας ιοντικό δεσμό στα στερεά και για το λόγο αυτό αντιδρούν εξαιρετικά έντονα με το υδρογόνο και με ηλεκτραρνητικά στοιχεία όπως τα αλογόνα, το οξυγόνο, το άζωτο και το θείο, σχηματίζοντας αντίστοιχα σταθερά υδρίδια, αλογονίδια, οξείδια, νιτρίδια και σουλφίδια (Cardarellin, 2008). 3

13 Αλογονίδια Τριαλογονίδια: Τα περισσότερα αλογονίδια είναι της μορφής LnX 3 αλλά μερικά από αυτά είναι της μορφής LnX 2. Αν και τα αλογονίδια λαμβάνονται ως ένυδρα άλατα από την αντίδραση μεταλλικών οξειδίων ή ανθρακικών με υδατικά οξέα, αυτά τα ένυδρα υδρολύονται μέσω θέρμανσης σε οξυαλογονίδια: LnX 3 + Η 2 Ο LnOX + HX Τα άνυδρα αλογονίδια μπορούν να παρασκευαστούν θερμαίνοντας το μέταλλο με το αλογόνο (εκτός από το EuI 3) ή το αέριο HCl: 2Ln +3X 2 2LnX 3 Διαλογονίδια: Τα διαλογονίδια είναι πιο κοινά σε μέταλλα με σθένος (+2) όπως Eu, Yb και Sm. Αυτές οι ενώσεις δημιουργούνται μέσω αναγωγής χρησιμοποιώντας υδρογόνο (π.χ EuX 2, YbX 2, or SmI 2 ) ή μέσω αντίδρασης όπου συμμετέχει το στοιχείο με δυο διαφορετικά σθένη (reproportionation). 2 EuCl 3 + H 2 2 EuCl HCl 2 DyCl 3 + Dy 3 DyCl 2 Σε μερικές περιπτώσεις είναι εφαρμόζεται η θερμική διάσπαση [LnI 2 (Ln = Sm, Yb), EuBr 2 ]: 2 YbI 3 2 YbI 2 + I 2 Μια άλλη μέθοδος που χρησιμοποιείται κυρίως για διιωδίδια, περιλαμβάνει θέρμανση του μετάλλου με HgX 2 : Tm + HgI 2 TmI 2 + Hg (Cotton, 2006). Οξείδια Τα οξείδια σχηματίζονται από θερμική διάσπαση ενώσεων όπως τα νιτρικά και τα ανθρακικά: 4Ln(NO 3) 3 2Ln 2O NO 2+ 3O 2 Οι περισσότερες λανθανίδες σχηματίζουν Ln 2 O 3 όμως τα μέταλλα που έχουν οξειδωτική βαθμίδα +4 και +2 εμφανίζουν άλλες στοιχειομετρίες και μπορούν να μετατραπούν σε Ln 2O 3 σε αναγωγικό περιβάλλον. Το CeO 2 ανάγεται σε Ce 2O 3 χρησιμοποιώντας υδρογόνο. Τα οξείδια απορροφώντας CO 2 από την ατμόσφαιρα σχηματίζουν ανθρακικά και ατμό σχηματίζουν υδροξείδια. Ως είναι αναμενόμενο διαλύονται σε οξέα σχηματίζοντας άλατα και είναι πρόσφορα για την σύνθεση αλάτων λανθανιδών, συμπεριλαμβανομένων των ένυδρων αλογονιδίων (Cotton, 2006). Βορίδια Λαμβάνεται μεγάλος αριθμός στοιχειομετριών όπως LnB 2, LnB 4, LnB 6, LnB 12 και LnB 66. Το πιο σημαντικό είναι το LnB 6. Τα βορίδια σχηματίζονται θερμαίνοντας τα στοιχεία στους C ή θερμαίνοντας το οξείδιο των σπανίων γαιών με βόριο ή καρβίδιο του βορίου στους C. Είναι εξαιρετικά απρόσβλητα από οξέα, αλκάλια και άλλα χημικά (Cotton, S., 2006). Καρβίδια Οι λανθανίδες σχηματίζουν καρβίδια με εύρος συστάσεων κυρίως LnC 2, αλλά είναι γνωστές και φάσεις του τύπου Ln 2C 3, LnC, Ln 2C και Ln 3C ανάλογα με το εν λόγω στοιχείο και τις συνθήκες σύνθεσης. Νιτρίδια Μπορούν να σχηματιστούν με απευθείας σύνθεση των στοιχείων στους C. Έχουν τη δομή του NaCl και υδρολύονται σε NH 3. Υδρίδια Οι λανθανίδες σχηματίζουν απλά δυαδικά υδρίδια μέσω συνδυασμού των στοιχείων στους C περίπου. Αυτές οι ενώσεις έχουν ιδανικές συνθέσεις MH 2 και MH 3, αλλά είναι συχνά μη στοιχειομετρικές. Έτσι το λουτέτσιο σχηματίζει φάσεις με εύρος από LuH 1.83 έως LuH 2.23 και LuH 2.78 έως LuH Η αντίδραση του υττερβίου με υδρογόνο υπό 4

14 πίεση δίνει YbH Τα ΜΗ 3 σχηματίζονται μόνο υπό υψηλές πιέσεις, ενώ το ευρώπιο η λανθανίδα με τον πιο σταθερό σθένος ( +2 ) σχηματίζει μόνο EuH 2. Σουλφίδια Η πιο σημαντική στοιχειομετρία που υπάρχει είναι η Ln 2S 3. Μπορεί να σχηματιστεί από απευθείας σύνθεση, θερμαίνοντας τα στοιχεία μαζί ή μέσω διέλευσης Η 2 S από LnCl 3. Γενικά επικρατεί ένα εύρος συστάσεων μεταξύ Ln 2 S 3 και Ln 3 S 4, όπου το τελευταίο σχηματίζεται όταν το Ln 2S 3 χάνει θείο έπειτα από θέρμανση. Τέλος δημιουργούνται μονοσουλφίδια ΜS με απευθείας σύνθεση. Υιοθετούν τη δομή του NaCl αλλά παρουσιάζουν ποικιλία στους χημικούς δεσμούς (Cotton, 2006). 1.4 Τα ορυκτά των σπανίων γαιών Τα στοιχεία των σπανίων γαιών είναι, σε αντίθεση με την ονομασία τους, σχετικά άφθονα στον στερεό φλοιό της Γης και εμφανίζονται σε πολλά οικονομικά εκμεταλλεύσιμα κοιτάσματα σε όλο τον κόσμο και μάλιστα τα αποθέματά τους εκτιμώνται περίπου σε 110 εκατομμύρια τόνους. Για παράδειγμα, το δημήτριο (Ce), το οποίο είναι το πιο άφθονο στοιχείο των σπανίων γαιών έχει μια σχετική αφθονία 66.5 mg/kg, παρόμοια με του ψευδάργυρου, ενώ το θούλιο (Tm), το οποίο είναι το λιγότερο άφθονο, έχει σχετική αφθονία 0.52 mg/kg, μεγαλύτερη από του καδμίου και του αργύρου. Γενικότερα, εξαιτίας των παρόμοιων χημικών τους ιδιοτήτων, ιδιαίτερα σθένη και ιοντικές ακτίνες, οι γεωχημικές διεργασίες συχνά εμπλουτίζουν τα στοιχεία αυτά στα ίδια ορυκτά, και για το λόγο αυτό απαντώνται πάντα στα ίδια κοιτάσματα. Μολαταύτα, εξαιτίας της μικρότερης ατομικής και ιοντικής του ακτίνας το σκάνδιο υπάρχει σε μικρότερο ποσοστό στα ορυκτά των σπανίων γαιών. Κύριες πηγές των σπανίων γαιών αποτελούν τα φωσφορικά ορυκτά μοναζίτης [(Ce,La,Y,Th)PO 4, μονοκλινές] και ξενότιμο [YPO 4, τετραγωνικό], τα οποία βρίσκονται σε γρανοδιορίτες, συηνίτες, γρανιτικούς πηγματίτες και σε άμμους βαρέων ορυκτών, όπως και το ανθρακικό βαστναιζίτης [(Ce,La)(CO 3 )F, εξαγωνικό], που απαντάται σε καρμπονατίτες και σχετικά βασικά πυριγενή πετρώματα, ενώ σε μικρότερο ποσοστό λοπαρίτης [(Ce,Na,Ca)(Ti,Nb)O 3, κυβικό], ένα ορυκτό του τιτανίου που έχει τη δομή του περοβσκίτη και απαντάται σε αλκαλικά πυριγενή πετρώματα όπως είναι τα greisen (μητρικά πετρώματα κασσιτερίτη). Ο μοναζίτης, ο βαστναιζίτης, το ξενότιμο και ο λοπαρίτης είναι τα κυριότερα ορυκτά των σπανίων γαιών που παράγονται ως παραπροϊόντα κατά την επεξεργασία άμμων, μαζί με ιλμενίτη, λευκόξενο, ρουτίλιο και ζιρκόνιο για την ανάκτηση τιτανίου. Ο μοναζίτης είναι δευτερεύον συστατικό των άμμων βαρέων ορυκτών και όταν είναι καθαρός περιέχει ένα μέσο ποσοστό από 50 μέχρι 60 wt.% σε οξείδια σπανίων γαιών (Cardarellin, 2008). Ωστόσο από το 2006 ο μοναζίτης δεν αποτελεί πια σημαντική πηγή σπανίων γαιών διότι περιέχει σε μεγάλο ποσοστό θόριο και έτσι μόνο κάποια μικρά κοιτάσματα άμμου βρίσκονται υπό εκμετάλλευση στην Ινδία και την Κίνα. Σήμερα οι σημαντικότερες οικονομικές πηγές σπανίων γαιών είναι ο βαστναιζίτης και σε μικρότερο ποσοστό παραπροϊόντα από την επεξεργασία άμμων βαρέων ορυκτών πλούσιων σε ιλμενίτη ή από την εξαγωγή του κασσιτέρου από τον κασσιτερίτη (σκωρία κασσιτέρου). Ακόμη, σημαντικές ποσότητες σπανίων γαιών λαμβάνονται από τις ιοντοπροσροφητικές αργίλους, οι οποίες δημιουργούνται από in situ αποσάθρωση πλούσιων σε σπάνιες γαίες μητρικών πετρωμάτων (συνήθως γρανιτικά ή ηφαιστειακά πετρώματα) 5

15 σε τροπικό περιβάλλον. Τα κατιόντα των σπανίων γαιών μεταφέρονται από τα μητρικά πετρώματα στην υδατική φάση, ενώ μέσω της αποσάθρωσης δημιουργούνται αργιλοπυριτικά ορυκτά, όπως οι καολινιτικοί άργιλοι, που με τη σειρά τους προσροφούν τα κατιόντα των σπανίων γαιών. Οι σπάνιες γαίες απαντώνται σε πάνω από 160 ορυκτά. Τα περισσότερα από αυτά είναι σπάνια αλλά το περιεχόμενο ποσοστό σπανίων γαιών σε αυτά (εκφρασμένο ως οξείδιο) μπορεί να ανέλθει έως 60% σε οξείδια σπανίων γαιών (REO). Επίσης, υπάρχουν πολλά άλλα ορυκτά στα οποία οι σπάνιες γαίες προκύπτουν από ατομική αντικατάσταση (Cardarellin, 2008). Τα σπουδαιότερα ορυκτά των σπανίων γαιών παρουσιάζονται στον Πίν. 1.4 που ακολουθεί. Πίνακας 1.4: Τα σημαντικότερα ορυκτά των σπανίων γαιών (Gupta & Krishnamurthy, 2005) Ορυκτό Χημικός τύπος Αισχυνίτης (Ce,Ca,Th)(Ti,Nb) 2O 6 Βαστναιζίτης (Ce,La,Pr)(CO 3 )F Ευξενίτης (Y,Ce,Ca,U,Th)(Ti,Nb,Ta) 2 O 6 Φεργκουσονίτης (Y,Sr,Ce,U)(Nb,Ta, Ti)O 4 Γαδολινίτης (Y,Ce) 2FeBe 2Si 2O 10 Ποσοστό σε σπάνιες γαίες (%) Ce 2O , (Y,Er) 2O Ce 2 O , (La,Pr, ) 2 O (Y,Er) 2 O (Ce,La, ) 2 O Y 2O , (Ce,La, ) 2O , Er 2O Y 2O (Ce,La, ) 2O Λοπαρίτης (Na,Ca,Ce,Sr) 2 (Ti,Ta,Nb) 2 O 6 (Ce,La, ) 2 O Μοναζίτης (Ce,La )PO 4 (Ce,La, ) 2 O Αλλανίτης (Ca,Ce) 2(Al,Fe) 3Si 3O 12 [O,OH] Παρισίτης Ca(Ce,La ) 2 (CO 3 )F 2 Πριορίτης (Y,Er,Ca,Th)(Ti,Nb) 2O 6 Σαμαρσκίτης (Y,Er,U,Ce,Th) 4(Nb, Ta) 6O 2 Ce 2O 3 0 6, La 2O Y 2O Ce 2 O , (La,Nd, ) 2 O ,Y 8 (Y,Er) 2O Ce 2O Y 2O , Er 2O , Ce 2O , La 2O , (Pr,Nd) 2O Λοιπά συστατικά (%) TiO , Nb 2O , Ta 2O 5 0 7, ThO , CaO , FeO και Sn, Mn, Mg CO , F TiO , Nb 2 O , Ta 2 O , ThO 2 1 5, UO (Nb,Ta) 2O , ThO , UO , TiO 2 0 6, και ZrO 2, SnO 2,WO 3 FeO , SiO , ThO , BeO , και Ca, Mg TiO , (Nb,Ta) 2 O , CaO , Na 2 O 7.8 9, και Sr, K, Si,Τh P 2 O , ThO , U , ZrO 2 0-7, SiO BeO 3.8 και ThO 2 CaO , CO , F 6 7 TiO , Nb 2O , Ta 2O , CaO 1 4.1, 1, ThO UO , FeO , SnO , PbO 0.08, MnO 0 2 Nb 2O , Ta 2O , ThO , UO και Ti, Zr, Sn 6

16 Θορίτης ThSiO 4 Ξενότιμο YPO 4 Y 2O U 3O Υττριοσερίτης (Ca,Y,Ce,Er)F 2-3H 2 O Ce , Y ThO 2, UO 2 έως 5, ZrO 2 3, SnO 2, SiO Παραγωγοί και προμηθευτές σπανίων γαιών Τα παγκόσμια αποθέματα των σπανίων γαιών κατανέμονται ως ακολούθως: Κίνα (43%), Πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες (19%), Η.Π.Α (13%), Αυστραλία (5%) και Ινδία (1%) (Cardarellin, 2008). Αναλυτικότερα, τα αποθέματα καθώς και η παραγωγή σπανίων γαιών για το 2008 παρουσιάζονται στον Πίνακα και στο Σχήμα που ακολουθεί, ενώ στο Σχήμα παρουσιάζονται οι θέσεις των κυριότερων κοιτασμάτων σπανίων γαιών. Στον Πίνακα αναγράφονται οι κυριότερες εταιρίες παραγωγής ή επεξεργασίας σπανίων γαιών. Πίνακας 1.5.1: Αποθέματα και παραγωγή σπανίων γαιών για το 2008 (http://www.usgs.com) Παραγωγή(σε Μt) 2008 Αποθέματα (σε Μt) Η.Π.Α Αυστραλία Βραζιλία Κίνα Πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες Ινδία 0,027 1,1 Μαλαισία 0, Λοιπές χώρες Γενικό σύνολο 1, Σχήμα 1.5.1: Παραγωγή σε οξείδια σπανίων γαιών για το 2008 (http://www.smenet.org) 7

17 Σχήμα 1.5.2: Θέσεις των κυριότερων κοιτασμάτων σπανίων γαιών (Mahadevan, 1988) Πίνακας 1.5.2: Κυριότερες εταιρίες παραγωγής /επεξεργασίας σπανίων γαιών (Cardarellin, 2008) Εταιρία παραγωγής /επεξεργασίας AMR Technologies Indian Rare Earths (IRE) Industrias Nucleares do Brasil SA (INB) Kerala Minerals and Metals (KMM) Less Common Metals London and Scandinavian Metallurgical Co. Molycorp Rhodia Electronics and Catalysis Treibacher Industrie Chinese Producers Διεύθυνση Advanced Material Resources, NJ, USA Mumbai, India Rio de Janeiro, RJ, Brasil India Birkenhead, UK South Yorkshire, UK Mountain Pass, CA, USA France Althofen, Austria Baotou Damao Rare Earth Company Baotou Hefa Rare Earths Development Co. (Hefa) Baotou Hengyitong Rare Earth Company Baotou Iron and Steel Company (Group) (Baogang) Baotou Rare Earth Hi-Technology Co. Baotou Research Institute of Rare Earths Baotou Rhodia Rare Earths Co. Baotou Qitong Rare Earth Co. Baotou Santoku Battery Material Co. (BSBM) Baotou Tianjia Seimi Powder Co. (BTSP) China National Nuclear Corp. (CNNC) 8

18 China Rare Earth Holdings Founder Rare Earth Co. Funing Rare Earth Industrial Co. Ganfu Rare Earth Industry Co. Gansu Rare Earth New Materials Co. (GRENM) Ganzhou Rare Earth Metal Smelter General Research Institute for Non-Ferrous Metals (GRINM) Guangdong Zhujiang Rare Earth Co. Jiangxi Rare Earth Institute Liyang Rhodia Founder Rare Earth New Material Co. Xunwu Rare Earth Co. Στον κάτωθι Πίνακα παρουσιάζονται ενδεικτικά οι τιμές οξειδίων σπανίων γαιών για το Πίνακας 1.5.3: Τιμές οξειδίων σπανίων γαιών κατά το 2006 (http://www.indexmundi.com) Προϊόν (οξείδιο) Καθαρότητα (%) Ποσότητα συσκευασμένου προϊόντος (kg) Τιμή ($/kg) Cerium Do Dysprosium Erbium Europium , Gadolinium Holmium Lanthanum Lutetium ή 10 3, Neodymium Praseodymium Samarium Do Scandium NA NA Terbium Thulium , Ytterbium Yttrium NA: Μη διαθέσιμο 9

19 1.6 Χρήσεις των σπανίων γαιών Οι σπάνιες γαίες αποτελούν στοιχεία υψηλού τεχνοοικονομικού ενδιαφέροντος και βρίσκουν πληθώρα εφαρμογών. Μερικές από αυτές είναι οι εξής: Σε μόνιμους μαγνήτες, σε υπεραγωγούς, στους καταλυτικούς μετατροπείς καυσαερίων στις εξατμίσεις των αυτοκινήτων, σε φωσφοριστές, σε έγχρωμες τηλεοράσεις, στην καταλυτική διάσπαση βαρέων κλασμάτων πετρελαίου, στην παραγωγή ειδικών γυαλιών και κρυστάλλων laser καθώς και σε μεταλλουργικές εφαρμογές και κράματα μετάλλων (Λυμπεροπούλου, 1996). Για υδρολογικές, υδρογεωλογικές και υδροχηµικές μελέτες πηγών τροφοδοσίας και διερεύνηση των πηγών ρύπανσης καρστικών συστημάτων, καθώς και εξαγωγή συμπερασμάτων για υδραυλική επικοινωνία μεταξύ υδροφόρων μέσω των χωρικών κατανομών των σπανίων γαιών (Πυτικάκης, 2005). Για ερευνητικούς σκοπούς καθώς ορυκτά που περιέχουν στοιχεία σπανίων γαιών χρησιμοποιούνται ευρέως για γεωχρονολογήσεις (Gieré & Sorensen, 2004). Η καταγραφή των τιμών των σπανίων γαιών σε κοράλλια έχει χρησιμοποιηθεί ευρύτατα ως γεωχημικός ιχνηλάτης στην έρευνα παλαιωκεανογραφικών και παλαιοκλιματικών αλλαγών και παρέχει πληροφορίες όπως ο ρόλος της χερσαίας τροφοδοσίας (σε σπάνιες γαίες), η ιζηματογένεση και οι συνθήκες οξείδωσης σε θαλάσσια συστήματα (Al-Mikhlafi, 2008). Οι σπάνιες γαίες και το ύττριο είναι μια συνεκτική ομάδα όσον αφορά τη χημική τους συμπεριφορά και χρησιμοποιούνται ως γεωχημικοί ιχνηλάτες για τον χαρακτηρισμό υδάτινων όγκων και την κυκλοφορία των ωκεάνιων υδάτων. Οι διακυμάνσεις στις συστάσεις των σπανίων γαιών, καθώς και ο λόγος Yb/La (HREEs/LREEs) δίνουν σαφείς πληροφορίες ως ιχνηλάτες διαφορετικών πηγών. Επίσης οι λόγοι Nd/La και Er/La είναι χρήσιμοι στον χαρακτηρισμό υδάτινων όγκων (Liang Wang et al., 2007). Χρησιμοποιούνται στην γεωχημική χαρτογράφηση η οποία θεωρείται ένα σημαντικό εργαλείο στην περιβαλλοντική έρευνα, στην γεωλογική χαρτογράφηση και έρευνα ορυκτών πρώτων υλών. Επιδίωξή της είναι η διερεύνηση των βασικών διεργασιών των γήινων συστημάτων, έρευνα για νέους ορυκτούς πόρους μέσω γεωχημικών ανωμαλιών, καθορισμός των γεωχημικών τιμών υποβάθρου και τέλος εξαγωγή συμπερασμάτων για την ύπαρξη φυσικής ή ανθρωπογενούς μόλυνσης σε διάφορα συστήματα (Zumlot et al., 2009). Στον Πίν που ακολουθεί παρουσιάζονται οι χρήσεις των σπανίων γαιών ανά τομέα ενδιαφέροντος. 10

20 Πίνακας 1.6.1: Χρήσεις των σπανίων γαιών ανά τομέα (Chantler, 1983) Αναλυτικότερα για κάθε στοιχείο (http://www.molycorp.com): Λανθάνιο (La): Το λανθάνιο είναι ένα στρατηγικά σημαντικό στοιχείο λόγω της δράσης του σε καταλύτες που χρησιμοποιούνται στην βιομηχανία πετρελαίου. Το στοιχείο αυτό είναι επίσης παίζει σημαντικό ενεργειακό ρόλο διότι δίνει κράματα που χρησιμοποιούνται καθημερινά σε κελιά καυσίμων και μπαταρίες. Οι πιο ενεργοί καταλύτες διάσπασης στηρίζονται στο λανθάνιο. Το λανθάνιο δίνει στους σχεδιαστές (οπτικών) φακών ευελιξία διότι αποτελεί το κλειδί στην τροποποίηση της δομής του γυαλιού και του δείκτη διάθλασης. Οι πρόοδοι που έχουν σημειωθεί στην ποιότητα των υψηλής τεχνολογίας ψηφιακών φωτογραφικών μηχανών, βιντεοκαμερών και άλλων ευαίσθητων οπτικών εφαρμογών δεν θα ήταν δυνατές δίχως το λανθάνιο και τις άλλες σπάνιες γαίες. Το λανθάνιο αποτελεί μέρος της δομής του κράματος που χρησιμοποιείται στα κελιά καυσίμων. Τα κράματα αυτά μπορούν να αποθηκεύουν υδρογόνο πολλές φορές περισσότερο από τον όγκο τους και έτσι να δημιουργούν αποδοτικές ενεργειακές πηγές. Το λανθάνιο επίσης αποτελεί το κλασικό διαμεταλλικό υδρίδιο που χρησιμοποιείται στις NiMH επαναφορτιζόμενες μπαταρίες. Μια από τις πιο κοινές χρήσεις των μπαταριών αυτών είναι σε φορητούς υπολογιστές. Τα κράματα νικελίου-λανθανίου (Ni-La) διαθέτουν εξαιρετική ικανότητα αποθήκευσης 11

21 υδρογόνου που είναι απαραίτητη για μεγαλύτερη διάρκεια ζωής της μπαταρίας. Οι φωσφοριστές από λανθάνιο χρησιμοποιούνται σε φιλμ ακτίνων-χ και σε συγκεκριμένου τύπου laser. Τέλος, οι τεχνικές απεικόνισης MRI, CAT και ηχογράμματος (sonogram) στηρίζονται στο λανθάνιο και σε διάφορα προϊόντα αυτού. Δημήτριο (Ce): Το δημήτριο αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο στην προστασία του περιβάλλοντος. Ένα από τα κρίσιμα συστατικά στοιχεία στους καταλυτικούς μετατροπείς των οχημάτων είναι το οξείδιο του δημητρίου (ή άλλα συστατικά του δημητρίου). Άλλοι καταλύτες που περιέχουν δημήτριο και χρησιμοποιούνται για τον έλεγχο της ρύπανσης βοηθούν στην σημαντική μείωση των εκπομπών οξειδίου του θείου από τα διυλιστήρια. Το δημήτριο χρησιμοποιείται ως πρόσθετο στο καύσιμο ντίζελ για μικροφιλτράρισμα των ρυπαντών και επίσης προάγει μια ικανοποιητικότερη καύση του καυσίμου, μειώνοντας τα άκαυστα σωματίδια και συμβάλλει σε μια πιο ενεργειακά αποδοτική μηχανή. Το οξείδιο του δημητρίου αραιωμένο σε νερό είναι το ενεργό συστατικό σε στιλβωτικά μέσα για γυαλιά, πλακέτες, καθρέφτες, για οπτικές χρήσεις, μικροεπεξεργαστές πυριτίου και δισκέτες. Επίσης, χρησιμοποιείται για αποχρωματισμό γυαλιού που χρησιμοποιείται για δοχεία ή επιτραπέζια σκεύη. Το γυαλί παίρνει το χρώμα του από τις μεταλλικές προσμίξεις που βρίσκονται στις πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή του. Το οξείδιο του δημητρίου είναι αρκετά ισχυρό ώστε να οξειδώσει τα μέταλλα αυτά σε διαφορετικές βαθμίδες εξαλείφοντας το ανεπιθύμητο χρώμα. Το γυαλί της τηλεόρασης περιέχει δημήτριο για την προστασία των ανθρώπων από την βλαβερή -εκπεμπόμενη από την λυχνία- ακτινοβολία UV. Το γεγονός ότι η οθόνη της τηλεόρασης παραμένει καθαρή έπειτα από παρατεταμένη χρήση οφείλεται επίσης στο δημήτριο. Οι Η/Υ περιέχουν στιλβωμένες δισκέτες και μικροεπεξεργαστές πυριτίου με δημήτριο, όπως και επίσης γυαλί επεξεργασμένο με δημήτριο για στις οθόνες τους. Ορισμένα υλικά με δημήτριο χρησιμοποιούνται για επιφανειακές επικαλύψεις σε οπτικά στοιχεία ώστε να βελτιώσουν της απόδοσή τους. Τα στοιχεία αυτά έχουν δείκτη διάθλασης κατάλληλο ώστε να καταστεί εντονότερη η απόθεση των πολλαπλών στρωμάτων σε φακούς, αισθητήρες, καθρέφτες κ.α. Το δημήτριο όταν «ντοπάρεται» με τέρβιο είναι ουσιώδες συστατικό σε πολλά από τα νέας γενιάς φωσφοριστές που χρησιμοποιούνται σε τρίχρωμες λυχνίες. Η προσθήκη οξειδίου του δημητρίου σε ζιρκονία παράγει ένα υψηλής θερμοκρασίας κεραμικό το οποίο έχει εξαιρετική σκληρότητα και καλή αντοχή. Το οξείδιο αυτό έχει υψηλό δείκτη διάθλασης και αποτελεί ένα παράγοντα που προσδίδει αδιαφάνεια και χρησιμοποιείται σε προστατευτικές επικαλύψεις σε μέταλλα. Τέλος, το ραδιενεργό Ce χρησιμοποιείται σε μελέτες για την εκτίμηση ρύπανσης εδαφών καθώς και για την διερεύνηση των μηχανισμών μεταφοράς των ραδιονουκλιδίων από τα εδάφη στα φυτά (Ρουμπέα, 1992). Ύττριο (Y): Κάθε όχημα περιέχει υλικά με ύττριο τα οποία βοηθούν στην βελτίωση της αποδοτικότητας των καυσίμων, εξουδετερώνοντας την επιπλέον ρύπανση. Μια άλλη σημαντική χρήση του υττρίου είναι στις συσκευές επικοινωνίας με μικροκύματα για την άμυνα και τις βιομηχανίες κατασκευής δορυφόρων. Τα garnet υττρίου-σιδήρου (YIG) χρησιμοποιούνται ως συντονιστές για τη χρήση σε μετρητές συχνότητας, συσκευές μέτρησης μαγνητικού πεδίου, τρανζίστορ και ταλαντωτές Gunn. Το garnet με ύττριο χρησιμοποιείται σε συσκευές κυψελοειδούς επικοινωνίας από βιομηχανίες όπως άμυνας, δορυφορικές και επικοινωνίας. 12

22 Το ύττριο και οι λανθανίδες χρησιμοποιούνται ως σταθεροποιητές και για το σχηματισμό καλουπιών για ελαφριές τουρμπίνες τζετ και άλλα μέρη. Το ύττριο χρησιμοποιείται σε πολλά προϊόντα καθημερινής χρήσης. Στα αυτοκίνητα υπάρχουν αισθητήρες οξυγόνου με κεραμικά που περιέχουν ύττριο. Νεοδύμιο (Nd): Το νεοδύμιο χρησιμοποιείται σε μόνιμους μαγνήτες στους οποίους στη συνέχεια στηρίζεται η κατασκευή κινητών τηλεφώνων, φορητών CD player, υπολογιστών και συστημάτων ήχου. Οι μόνιμοι μαγνήτες NdFeB μεγιστοποιούν τον λόγο ενέργειας προς κόστος και χρησιμοποιούνται σε ένα μεγάλο εύρος εφαρμογών από οχήματα και μηχανικά συστήματα. Τα κινητά τηλέφωνα περιέχουν μαγνήτες και πυκνωτές από νεοδύμιο. Στην καρδιά των συστημάτων αντιμπλοκαρίσματος τροχών (ABS), αερόσακων και πολλών άλλων συστημάτων που στηρίζονται σε ηλεκτρικούς κινητήρες αποτελούνται από μικρούς πανίσχυρους μαγνήτες με νεοδύμιο. Στη συνέχεια, το οξείδιο του νεοδυμίου μπορεί να προστεθεί στο γυαλί CRT ώστε να ενισχύσει την φωτεινότητα των φωτογραφιών απορροφώντας τα κύματα του κίτρινου φωτός. Το χρώμα του οξειδίου είναι ανοικτό γαλάζιο και έτσι χρησιμοποιείται στην παραγωγή διαφόρων χρωστικών για προϊόντα όπως κεραμικά πλακίδια και γυαλιά. Τα υλικά του νεοδυμίου βοηθούν στη σταθεροποίηση των ηλεκτρικών ιδιοτήτων σε κεραμικούς πυκνωτές. Πολλά laser στερεάς κατάστασης χρησιμοποιούν νεοδύμιο διότι έχει μια άριστη επιλεκτική απορρόφηση και εκπομπή ορισμένων μηκών κυμάτων. Τα laser νεοδυμίου χρησιμοποιούνται στην επεξεργασία υλικών και στην ιατρική. Πρασεοδύμιο (Pr): Το πρασεοδύμιο αποτελεί μια κοινή χρωστική ουσία μαζί με το νεοδύμιο και χρησιμοποιείται στο φιλτράρισμα συγκεκριμένων μηκών κύματος. Επίσης χρησιμοποιείται σε φωτογραφικά φίλτρα και γυαλιά welder. Δίνει έντονο κίτρινο χρώμα σε κεραμικά πλακίδια και γυαλιά και χρησιμοποιείται στην κατασκευή καθρεφτών και φακών υψηλής ποιότητας. Ως κράμα, χρησιμοποιείται σε συστήματα με μόνιμους μαγνήτες και σε καταλύτες ελέγχου ρύπανσης σε αυτοκίνητα ή άλλους κινητήρες εσωτερικής καύσης. Ευρώπιο (Eu): Η διέγερση του Ευρωπίου γίνεται μέσω απορρόφησης ηλεκτρονίων ή από ακτινοβολία UV και καταλήγει σε αλλαγές στα ενεργειακά επίπεδα στο άτομο και εκπομπή ορατής ακτινοβολίας. Σχεδόν όλες οι πρακτικές εφαρμογές του ευρωπίου στηρίζονται σε αυτή του την ιδιότητα. Η εκπομπή ακτινοβολίας τους κόκκινους φωσφοριστές στις τηλεοράσεις και τους Η/Υ. Επίσης χρησιμοποιείται στον υπεριώδη φωτισμό ο οποίος εξοικονομεί ενέργεια περίπου 75% συγκρινόμενη με το φωτισμό των λαμπών πυρακτώσεως. Τέλος, το ευρώπιο χρησιμοποιείται και στον τομέα της ιατρικής. Λοιπές σπάνιες γαίες Σαμάριο (Sm): Προσφέρει περιοχές φασματικής απορρόφησης περίπου στα 950 και 1100 nm και είναι χρήσιμο σε γυαλιά-φίλτρα που περιβάλλουν ράβδους laser με νεοδύμιο ώστε να βελτιώσει την αποδοτικότητά τους. Κράματα που περιέχουν σαμάριο χρησιμοποιούνται σε υψηλής θερμοκρασίας μόνιμους μαγνήτες. Τα κράματα σαμαρίουκοβαλτίου χρησιμοποιούνται σε υψηλής θερμοκρασίας σε μόνιμους μαγνήτες οι οποίοι είναι από τους πιο ισχυρούς που κατασκευάζονται και χρησιμοποιούνται σε μικρόφωνα. Το οξείδιο του σαμαρίου σχηματίζει σταθερές ενώσεις με τιτάνιο, οι οποίες έχουν χρήσιμες διηλεκτρικές ιδιότητες κατάλληλες για πυκνωτές, ιδιαίτερα σε συχνότητες 13

23 μικροκυμάτων. Το σαμάριο επίσης χρησιμοποιείται στον χρωματισμό γυαλιών και πλακιδίων. Γαδολίνιο (Gd): Η μοναδική μαγνητική συμπεριφορά του, του επιτρέπει να χρησιμοποιηθεί σε κράματα τα οποία συνιστούν την καρδιά της τεχνολογίας διαχείρισης δεδομένων. Τα συστήματα MRI χρησιμοποιούν υλικά που περιέχουν γαδολίνιο για την ενίσχυση των εικόνων. Το γαδολίνιο είναι επίσης το πιο αποδοτικό στοιχείο που χρησιμοποιείται σε περιπτώσεις ανίχνευσης διαρροής ραδιενέργειας. Δυσπρόσιο (Dy): Είναι δημοφιλές στοιχείο στη δημιουργία μικρότερων και ταχύτερων ηλεκτρονικών στοιχείων. Το οξείδιο του δυσπροσίου είναι ένα πρόσθετο σε ειδικές συνθέσεις κεραμικών για την παραγωγή πυκνωτών υψηλής χωρητικότητας και μικρού μεγέθους. Επίσης είναι προσθετικό και για την ενίσχυση της απομαγνητίζουσας ισχύος σε υψηλής αντοχής μόνιμους μαγνήτες NdFeB. Τέρβιο (Tb): Βοηθά στην παρασκευή πιο αποδοτικών λαμπών φθορισμού και τα κράματά του χρησιμοποιούνται στην κατασκευή μαγνητικών μνήμων Η/Υ. Όλμιο (Ho): Είναι ένα από τα πιο σπάνια στοιχεία, ενώ έχει ελάχιστες εμπορικές χρήσεις. Χρησιμοποιείται στις πυρηνικές αντιδράσεις για τις καταλυτικές του ιδιότητες και ως συστατικό στην κατασκευή υπεραγωγών. Έρβιο (Er): Χρησιμοποιείται ως ενισχυτικό για μεταφορά δεδομένων μέσω οπτικών ινών. Τα laser που στηρίζονται στο έρβιο χρησιμοποιούνται για ιατρικούς και οδοντιατρικούς σκοπούς. Επίσης, χρησιμοποιείται στον χρωματισμό του γυαλιού. Θούλιο (Tm): Η πιο σπάνια από τις σπάνιες γαίες, και παρουσιάζει όμοιες ιδιότητες με το ύττριο. χρησιμοποιείται σε ευαίσθητους φωσφοριστές ακτίνων Χ για τη μείωση της έκθεσης σε ακτίνες-χ. Υττέρβιο (Yb): Είναι επίσης όμοιο με το ύττριο στη χημική συμπεριφορά. Λουτέτσιο (Lu): Μαζί με το θούλιο είναι τα σπανιότερα στοιχεία. Οξυορθοπυριτικό (LSO) λουτέσιο ντοπαρισμένο με δημήτριο χρησιμοποιείται σε ανιχνευτές στην τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET). Σκάνδιο (Sc): Βρίσκει εφαρμογή ως καταλύτης στους πολυμερισμούς των πλαστικών και ως ενισχυτικό των κραμάτων (Λυμπεροπούλου, 1996). 1.7 Μεταλλουργία σπανίων γαιών Ο μοναζίτης, ο βαστναιζίτης, το ξενότιμο και ο λοπαρίτης είναι οι κύριες πηγές των σπανίων γαιών και παράγονται ως παραπροϊόντα κατά τον εμπλουτισμό άμμων βαρέων ορυκτών μαζί με ιλμενίτη, λευκόξενο, ρουτίλιο και ζιρκόνιο για την ανάκτηση τιτανίου και σε μικρότερο ποσοστό ζιρκονίου (Cardarellin, 2008). Όσον αφορά στον εμπλουτισμό συμπυκνώματος μοναζίτη ακολουθείται η πορεία που περιγράφεται συνοπτικά στη συνέχεια. Αρχικά απομακρύνονται τα αργιλικά ορυκτά, ενώ μέσω βαρυτομετρικού διαχωρισμού διαχωρίζονται τα βαρέα από τα πυριτικά και από άλλα χαμηλής πυκνότητας ορυκτά. Ακολούθως, τα βαρύτερα ορυκτά διαχωρίζονται ανάλογα με τις αντίστοιχες μαγνητικές επιδεκτικότητές τους από μόνιμους μαγνήτες. Κατά το στάδιο αυτό, τα μαγνητικά ορυκτά όπως ο ιλμενίτης, ο μαγνητίτης, οι γρανάτες και ο μοναζίτης, το οποίο είναι παραμαγνητικό εξαιτίας της περιεκτικότητάς του σε σπάνιες γαίες, διαχωρίζονται από τα μη-μαγνητικά ορυκτά ζιρκόνιο, ρουτίλιο και μερικές φορές χρυσό. Μετέπειτα και τα δυο κλάσματα (μαγνητικό και μη-μαγνητικό) περνούν ξεχωριστά το καθένα από ηλεκτροστατικό διαχωρισμό από 14

24 τον οποίο προκύπτουν συμπυκνώματα πλούσια σε ρουτίλιο, ζιρκόνιο και μοναζίτη. Έπειτα από ένα δεύτερο βαρυτομετρικό διαχωρισμό λαμβάνεται συμπύκνωμα μοναζίτη πάνω από 98% κ.β (Cardarellin, 2008). Οι συγκεντρώσεις των λανθανιδών στον μοναζίτη, το ξενότιμο και τον βαστναιζίτη παρουσιάζονται στον Πίν Πίνακας 1.7: Αντιπροσωπευτικές τιμές συγκεντρώσεων λανθανιδών στον μοναζίτη, το ξενότιμο και τον βαστναιζίτη (Habashi, 1999) Ελαφρές σπάνιες γαίες Βαριές σπάνιες γαίες Οξείδια Μοναζίτης (%) Ξενότιμο (%) Βαστναιζίτης (%) λανθανιδών La 2 O ,5 32,0 CeO 2 46,5 5,0 49,0 Pr 6O 11 5,1 0,7 4,4 Nd 2O 3 18,4 2,2 13,5 Sm 2 O 3 2,3 1,9 0,5 Eu 2 O 3 0,07 0,2 0,1 Gd 2O 3 1,7 4,0 0,3 Tb 4 O 7 0,16 1,0 0,01 Dy 2 O 3 0,52 8,7 0,03 Ho 2O 3 0,09 2,1 0,01 Er 2O 3 0,13 5,4 0,01 Tm 2 O 3 0,013 0,9 0,2 Yb 2 O 3 0,061 6,2 0,01 Lu 2O 3 0,006 0,4 0,1 Y 2O 3 2,0 60,8 0, Μέθοδοι εκχύλισης για την ανάκτηση σπανίων γαιών Ο μοναζίτης και το ξενότιμο είναι οι κύριες πηγές του θορίου και των λανθανιδών, ενώ το ουράνιο λαμβάνεται ως παραπροϊόν. Υπάρχουν δυο μέθοδοι εκχύλισης των συμπυκνωμάτων αυτών: μέσω θειικού οξέος (H 2 SO 4 ) και διαχωρισμός μέσω υδροξειδίου του νατρίου (NaOH) (Σχ ). Τα κριτήρια επιλογής μεθόδου είναι κυρίως οικονομικής φύσεως. Όπως και να έχει, η γενική τάση σήμερα είναι να χρησιμοποιείται η διαδικασία με το NaOH (Habashi, 1999). 15

25 Σχήμα 1.7.1: Μέθοδοι εκχύλισης μοναζιτικής άμμου (Habashi, 1999) Α. Μέθοδος θειικού οξέος (H2SO4) Η μέθοδος αυτή περιλαμβάνει δυο στάδια: Χώνευση. Το συμπύκνωμα χωνεύεται σε έναν κλειστό αντιδραστήρα ή ψήνεται σε περιστροφική κάμινο με 93% H 2SO 4 στους C για 2 ώρες με λόγο οξέος /συμπυκνώματος 2:1. Μια αναλογία χαμηλότερη από αυτή δεν συντελεί στην ολοκλήρωση της αντίδρασης. Επίσης, με θερμοκρασίες χαμηλότερες από την παραπάνω η αντίδραση θα είναι πολύ αργή, ενώ αν είναι υψηλότερη των C είναι δυνατόν να σχηματιστεί δυσδιάλυτο πυροφωσφορικό άλας του θόριου. Η αντίδραση είναι εξώθερμη και περιγράφεται από την εξίσωση: 2LnPO 4 + 3H 2 SO 4 Ln 2 (SO 4 ) 3 + 2H 3 PO 4 Το θόριο και το ουράνιο μετατρέπονται επίσης σε σουλφίδια. Λόγω της υψηλής θερμοκρασίας το προϊόν είναι ένας πυκνός πολφός άνυδρων σουλφιδίων. Διαλυτοποίηση του προϊόντος της αντίδρασης. Το προϊόν που προκύπτει αφήνεται να κρυώσει, αραιώνεται με νερό ώστε να επιτρέψει στο αδιάλυτο υλικό να καθιζήσει και κατόπιν διηθείται. Μια τυπική ανάλυση για το διήθημα παρουσιάζεται στον Πιν Το καθαρό διάλυμα της εκχύλισης υποβάλλεται σε περαιτέρω επεξεργασία για τον διαχωρισμό του θορίου, του ουρανίου και των λανθανιδών. Το υπόλειμμα περιέχει τα περισσότερα ραδιενεργά προϊόντα διάσπασης του ουρανίου και του θορίου. 16

26 Πίνακας 1.7.1: Τυπική ανάλυση διαλύματος εκχύλισης μοναζίτη, ph=0.05 (Habashi, 1999) g/l Th 5.3 U 0.2 Ce 2 O La 2 O Pr 2 O Nd 2 O Sm 2 O SO PO Β. Μέθοδος υδροξειδίου του νατρίου (NaOH) Η μέθοδος αυτή διαφέρει από την μέθοδο θειικού οξέος στο ότι δημιουργούνται ευδιάλυτα στο νερό φωσφορικά άλατα από τις λανθανίδες, το θόριο και το ουράνιο από δυσδιάλυτα υδροξείδια : LnPO 4 + 3NaOH Ln (OH) 3 + NaPO 4 Th 3 (PO 4) NaOH 3Th (OH) 4 + 4Na 3PO 4 UO 2HPO 4 + 2NaOH UO 2 (OH) 2 + Na 2HPO 4 Οι βέλτιστες συνθήκες της χώνευσης είναι 40-50% NaOH, C με αναλογία NaOHσυμπυκνώματος 2:1 και χρόνο αντίδρασης περίπου 3 ώρες. Το προϊόν είναι παχύρρευστος πολφός, αραιώνεται με νερό, φιλτράρεται, ξεπλένεται και ξηραίνεται. Το cake που προκύπτει αποτελείται από υδροξείδια του ουρανίου, του θορίου και των λανθανιδών. Επίσης περιέχει μικρά ποσοστά φωσφορικών και διαλύεται σε οξύ για περαιτέρω διαχωρισμό. Το διάλυμα εκχύλισης περιέχει το μη NaOH που δεν έχει αντιδράσει, καθώς και το φώσφορο που υπήρχε αρχικά στο συμπύκνωμα. Όταν αφήνεται να κρυώσει περίπου στους 60 0 C το (Na 3 PO 4 10H 2 O) κρυσταλλώνεται. Ύστερα από τον διαχωρισμό το διάλυμα έχει σύσταση 47.4% NaOH, 0.5% Na 3 PO 4, 1.5% Na 2 SiO 3 και μπορεί να ανακυκλωθεί (Habashi, 1999). Για τον βαστναιζίτη χρησιμοποιείται μια διαφορετική μέθοδος εκχύλισης, μέσω υδροχλωρικού οξέος, εξαιτίας της ικανότητας του συνδρόμου άγονου ασβεστόλιθου να διαλύεται από αραιωμένο υδροχλωρικό οξύ. Γ. Μέθοδος υδροχλωρικού οξέος (HCl) Το συμπύκνωμα βαστναιζίτη λειοτριβείται κάτω από 200 mesh και στη συνέχεια χωνεύεται με 10 wt.% HCl σε αντιδραστήρα υπό ανάδευση. Κατά τη χώνευση τα περισσότερα ανθρακικά ορυκτά διαλύονται. Ύστερα ο πολφός που προκύπτει θερμαίνεται προς οξείδωση του Ce(III) σε Ce(IV) και χωνεύεται με συμπυκνωμένο θειικό οξύ στους C. Κατόπιν, το διάλυμα διηθείται και το cake που λαμβάνεται περιέχει αδιάλυτο CeO 2, ενώ το διήθημα περιέχει σουλφίδια των ελαφρών λανθανιδών και μικρά ποσοστά θορίου και βαρύτερων σπανίων γαιών (Cardarellin, 2008). 17

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΤΕΧΝΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝΕΡΥΘΡΑΙΛΥ- ΑΠΟΒΛΗΤΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΤΕΧΝΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝΕΡΥΘΡΑΙΛΥ- ΑΠΟΒΛΗΤΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟ ΕΜΠ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΓΙΑ ΤΑ 170 ΕΤΗ ΕΜΠ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΤΕΧΝΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝΕΡΥΘΡΑΙΛΥ- ΑΠΟΒΛΗΤΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Νόµοςπεριοδικότητας του Moseley:Η χηµική συµπεριφορά (οι ιδιότητες) των στοιχείων είναι περιοδική συνάρτηση του ατοµικού τους αριθµού.

Νόµοςπεριοδικότητας του Moseley:Η χηµική συµπεριφορά (οι ιδιότητες) των στοιχείων είναι περιοδική συνάρτηση του ατοµικού τους αριθµού. Νόµοςπεριοδικότητας του Moseley:Η χηµική συµπεριφορά (οι ιδιότητες) των στοιχείων είναι περιοδική συνάρτηση του ατοµικού τους αριθµού. Περιοδικός πίνακας: α. Είναι µια ταξινόµηση των στοιχείων κατά αύξοντα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 5 ΟΠΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ (Σύνθεση και χαρακτηρισμός έγχρωμων υάλων οξειδίων)

ΑΣΚΗΣΗ 5 ΟΠΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ (Σύνθεση και χαρακτηρισμός έγχρωμων υάλων οξειδίων) ΑΣΚΗΣΗ 5 ΟΠΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ (Σύνθεση και χαρακτηρισμός έγχρωμων υάλων οξειδίων) Το χρώμα σε ένα υλικό μπορεί να οφείλεται σε: Σκέδαση, Ανάκλαση και Διασπορά του φωτός Άτομα και Ιόντα Μόρια Μεταφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΛΟΙΟΥ ΤΗΣ ΓΗΣ.

ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΛΟΙΟΥ ΤΗΣ ΓΗΣ. ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΛΟΙΟΥ ΤΗΣ ΓΗΣ. Η σύσταση του φλοιού ουσιαστικά καθορίζεται από τα πυριγενή πετρώματα μια που τα ιζήματα και τα μεταμορφωμένα είναι σε ασήμαντες ποσότητες συγκριτικά. Η δημιουργία των βασαλτικών-γαββρικών

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων. Εισαγωγική Χημεία

Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων. Εισαγωγική Χημεία Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων Εισαγωγική Χημεία 2013-14 1 Αντιδράσεις μετάλλων αλκαλικών γαιών Εισαγωγική Χημεία Βόριο (B), Aλουμίνιο (Al), Γάλλιο (Ga), Ίνδιο (In), και Θάλιο (Tl). Ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ. Αριάδνη Αργυράκη

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ. Αριάδνη Αργυράκη ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Αριάδνη Αργυράκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Αναλυτική χημεία και γεωεπιστήμες 2. Ταξινόμηση μεθόδων ανάλυσης 3. Επιλογή μεθόδων ανάλυσης ΟΡΙΣΜΟΣ- ΣΤΟΧΟΙ Αναλυτική Γεωχημεία εφαρμογή της Αναλυτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Ο «κρυμμένος πλούτος» στα έγκατα της ελληνικής γης

ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Ο «κρυμμένος πλούτος» στα έγκατα της ελληνικής γης ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Ο «κρυμμένος πλούτος» στα έγκατα της ελληνικής γης Οι σπάνιες γαίες (REE) αποτελούν ένα επίκαιρο θέµα τόσο στον επιστηµονικό όσο και στο βιοµηχανικό χώρο. Πρόκειται για χηµικά στοιχεία, τα

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΤΗΤΑΣ : Οι ιδιότητες των χηµικών στοιχείων είναι περιοδική συνάρτηση του ατοµικού τους αριθµού.

ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΤΗΤΑΣ : Οι ιδιότητες των χηµικών στοιχείων είναι περιοδική συνάρτηση του ατοµικού τους αριθµού. 1. Ο ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ Οι άνθρωποι από την φύση τους θέλουν να πετυχαίνουν σπουδαία αποτελέσµατα καταναλώνοντας το λιγότερο δυνατό κόπο και χρόνο. Για το σκοπό αυτό προσπαθούν να οµαδοποιούν τα πράγµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Υλικών ΙΙ (Κεραμικά & Σύνθετα Υλικά)

Εργαστήριο Υλικών ΙΙ (Κεραμικά & Σύνθετα Υλικά) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εργαστήριο Υλικών ΙΙ (Κεραμικά & Σύνθετα Υλικά) Οπτικές Ιδιότητες Κεραμικών Διδάσκοντες: Αναπλ. Καθ. Σ. Αγαθόπουλος, Καθ. Δ. Γουρνής, Καθ. Μ. Καρακασίδης

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα

Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα 23-1. Τι εκφράζουν οι συντελεστές μιας χημικής αντίδρασης; Οι συντελεστές σε μία χημική εξίσωση καθορίζουν την αναλογία mol των αντιδρώντων και προϊόντων στην αντίδραση.

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ. Παππάς Χρήστος Επίκουρος Καθηγητής

Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ. Παππάς Χρήστος Επίκουρος Καθηγητής ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΟΜΗ ΚΑΙ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ Παππάς Χρήστος Επίκουρος Καθηγητής ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ Ατομική ακτίνα (r) : ½ της απόστασης μεταξύ δύο ομοιοπυρηνικών ατόμων, ενωμένων με απλό ομοιοπολικό δεσμό.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ~ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ~ ΠΕΡΙΛΗΨΗ H παρούσα Διδακτορική Διατριβή περιλαμβάνει συστηματική μελέτη για την ανάπτυξη τριοδικού καταλυτικού μετατροπέα (TWC) που να επιδεικνύει

Διαβάστε περισσότερα

XHMEIA. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ. ΘΕΜΑ 1 ο. Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις.

XHMEIA. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ. ΘΕΜΑ 1 ο. Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις. ΘΕΜΑ ο Α ΛΥΚΕΙΟΥ-ΧΗΜΕΙΑ ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις.. Η πυκνότητα ενός υλικού είναι 0 g / cm. Η πυκνότητά του σε g/ml είναι: a. 0,00 b., c. 0,0 d. 0,000. Ποιο από

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Γυμνάσιο Αργυρούπολης. Χημεία Γ Γυμνασίου. 1. Γενικά να γνωρίζεις Α. τα σύμβολα των παρακάτω στοιχείων

1 ο Γυμνάσιο Αργυρούπολης. Χημεία Γ Γυμνασίου. 1. Γενικά να γνωρίζεις Α. τα σύμβολα των παρακάτω στοιχείων 1 ο Γυμνάσιο Αργυρούπολης Π. Γκίνης 1. Γενικά να γνωρίζεις Α. τα σύμβολα των παρακάτω στοιχείων Β. τις παρακάτω ρίζες Χημεία Γ Γυμνασίου Οξυγόνο O Βρώμιο Br Χαλκός Cu Υδρογόνο H Ιώδιο I Αργίλιο Al Άζωτο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής

Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής Στον Τομέα Γεωλογικών Επιστημών η Ορυκτολογία-Πετρολογία που

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. + SO 4 Βάσεις είναι οι ενώσεις που όταν διαλύονται σε νερό δίνουν ανιόντα υδροξειδίου (ΟΗ - ). NaOH Na

ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. + SO 4 Βάσεις είναι οι ενώσεις που όταν διαλύονται σε νερό δίνουν ανιόντα υδροξειδίου (ΟΗ - ). NaOH Na ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΟΞΕΩΝ Αλλάζουν το χρώμα των δεικτών. Αντιδρούν με μέταλλα και παράγουν αέριο υδρογόνο (δες απλή αντικατάσταση) Αντιδρούν με ανθρακικά άλατα και παράγουν αέριο CO2. Έχουν όξινη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ Εισαγωγή ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ Το γαλβανικό κελί (γαλβανική διάβρωση) είναι μια ηλεκτροχημική αντίδραση οξείδωσης-αναγωγής (redox), η οποία συμβαίνει όταν δύο ανόμοια μέταλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-14 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΤΑΞΗ :Γ ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΒΑΘΜΟΣ:.. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 04/06/14 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ΩΡΕΣ (Βιολογία Χημεία) Αριθμός σελίδων γραπτού:7

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Πρότυπο διασποράς. Ευκίνητη φάση. Περιβάλλον κινητοποίησης στοιχείων. Περιβάλλον απόθεσης στοιχείων

Μεταφορά Πρότυπο διασποράς. Ευκίνητη φάση. Περιβάλλον κινητοποίησης στοιχείων. Περιβάλλον απόθεσης στοιχείων Ευκίνητη φάση Μεταφορά Πρότυπο διασποράς Περιβάλλον κινητοποίησης στοιχείων Περιβάλλον απόθεσης στοιχείων ΣΤΑΔΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΒΑΘΟΥΣ ΠΕΡΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΣ Διάχυση μετάλλων σε περιβάλλοντα πετρώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή 26 Απριλίου 2015 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A5 και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΒΩΞΙΤΕΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΒΩΞΙΤΩΝ Το 1844 ο Γάλλος επιστήμονας Dufrenoy χαρακτήρισε το ορυκτό που μελετήθηκε το 1821 απο το Γάλλο χημικός Berthier στο χωριό Les Baux, της Ν. Γαλλίας ως

Διαβάστε περισσότερα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Μάθημα 6 6.1. SOS: Τι ονομάζεται διάλυμα, Διάλυμα είναι ένα ομογενές μίγμα δύο ή περισσοτέρων καθαρών ουσιών. Παράδειγμα: Ο ατμοσφαιρικός αέρας

Διαβάστε περισσότερα

η βελτίωση της ποιότητας του αέρα στα κράτη µέλη της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ενεργός προστασία των πολιτών έναντι των κινδύνων για την υγεία που

η βελτίωση της ποιότητας του αέρα στα κράτη µέλη της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ενεργός προστασία των πολιτών έναντι των κινδύνων για την υγεία που Τεχνολογίες ελέγχου των εκποµπών των Συµβατικών Ατµοηλεκτρικών Σταθµών (ΣΑΗΣ) µε καύσιµο άνθρακα ρ. Αντώνιος Τουρλιδάκης Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας Τύποι εκποµπών που εκλύονται

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Σχολική χρονιά: Μάθημα: Χημεία Όνομα μαθητή/τριας: Ημερομηνία:

Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Σχολική χρονιά: Μάθημα: Χημεία Όνομα μαθητή/τριας: Ημερομηνία: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Σχολική χρονιά: 202-203 Μάθημα: Χημεία Τάξη Γ Όνομα μαθητή/τριας: Ημερομηνία: ) Να γράψετε τι ονομάζεται όξινος χαρακτήρας. Να αναφέρεται τρεις κοινές ιδιότητες των οξέων. 2) Να

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Το ιόν 56 Fe +2 περιέχει:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης & Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Χημείας Υλικών Γεράσιμος Αρματάς ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX ΖΕΟΛΙΘΟΙ Οι ζεόλιθοι (από το ζέω και λίθος) είναι μικροπορώδη, κρυσταλλικά

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Απαντήσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή απαντήσεων: 'Αρης Ασλανίδης Χρησιμοποιήστε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την πλοήγηση μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή σε προχωρημένες μεθόδους υπολογισμού στην Επιστήμη των Υλικών

Εισαγωγή σε προχωρημένες μεθόδους υπολογισμού στην Επιστήμη των Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή σε προχωρημένες μεθόδους υπολογισμού στην Επιστήμη των Υλικών Χτίζοντας τους κρυστάλλους από άτομα Είδη δεσμών Διδάσκων : Επίκουρη Καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ Αλίκη Κόκκα και Ευάγγελος Διαμαντόπουλος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Πολυτεχνείο Κρήτης PhoReSe: Ανάκτηση Φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα 2 ο ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΧΝΟΣΤΟΙΧΕΙΩΝ. Επικ. Καθ. Χ. Στουραϊτη Τομέας Οικονομικής Γεωλογίας - Γεωχημείας

Μάθημα 2 ο ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΧΝΟΣΤΟΙΧΕΙΩΝ. Επικ. Καθ. Χ. Στουραϊτη Τομέας Οικονομικής Γεωλογίας - Γεωχημείας Μάθημα 2 ο ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΧΝΟΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Επικ. Καθ. Χ. Στουραϊτη Τομέας Οικονομικής Γεωλογίας - Γεωχημείας Περιεχόμενα Σύγχρονες θεωρίες για το σχηματισμό της γης Κατανομή ιχνοστοιχείων Ιοντικές υποκαταστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΕΝΩΣΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ. ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ 2013 Για την A τάξη Λυκείων

ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΕΝΩΣΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ. ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ 2013 Για την A τάξη Λυκείων ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΕΝΩΣΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ 2013 Για την A τάξη Λυκείων ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ, 18 ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: δύο (2) ΚΥΡΙΑΚΗ 7 ΑΠΡΙΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:.

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 24.05.2011 ΧΡΟΝΟΣ : 10.30 12.30 ( Χημεία - Φυσιογνωστικά)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A4 και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ. Χ. Κορδούλης

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ. Χ. Κορδούλης ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ Χ. Κορδούλης ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ Τα κεραμικά υλικά είναι ανόργανα µη μεταλλικά υλικά (ενώσεις μεταλλικών και μη μεταλλικών στοιχείων), τα οποία έχουν υποστεί θερμική κατεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ 60 λεπτά. ΟΛΕΣ πένα με μπλε ή μαύρο μελάνι. οκτώ (8) σελίδες,

ΟΔΗΓΙΕΣ 60 λεπτά. ΟΛΕΣ πένα με μπλε ή μαύρο μελάνι. οκτώ (8) σελίδες, ΟΔΗΓΙΕΣ Η εξέταση έχει διάρκεια 60 λεπτά. Δεν επιτρέπεται να εγκαταλείψετε την αίθουσα εξέτασης πριν περάσει μισή ώρα από την ώρα έναρξης. Όλες α ερωτήσεις (σύνολο 40) είναι ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 2η:Ταξινόμηση των στοιχείων-στοιχεία με ιδιαίτερο ενδιαφέρον

ΕΝΟΤΗΤΑ 2η:Ταξινόμηση των στοιχείων-στοιχεία με ιδιαίτερο ενδιαφέρον ΕΝΟΤΗΤΑ 2η:Ταξινόμηση των στοιχείων-στοιχεία με ιδιαίτερο ενδιαφέρον 1. ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ Η ανάγκη της ταξινόμησης των στοιχείων Ενώ στην αρχαιότητα ήταν γνωστά γύρω στα 13 περίπου στοιχεία, τον 18o αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΜΑΘΗΜΑ 2. ΟΡΥΚΤΑ - ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ

ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΜΑΘΗΜΑ 2. ΟΡΥΚΤΑ - ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΜΑΘΗΜΑ 2. ΟΡΥΚΤΑ - ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ Μαρία Περράκη, Επίκουρη Καθηγήτρια ΑΔΕΙΑ ΧΡΗΣΗΣ Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΟΔΟΣ - ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ι ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... Α.Μ.:...

ΠΡΟΟΔΟΣ - ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ι ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... Α.Μ.:... ΠΡΟΟΔΟΣ - ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ι ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... Α.Μ.:... Θέμα 1 A. Σημειώστε αν οι ακόλουθες προτάσεις είναι σωστές ή λανθασμένες και δικαιολογήστε την απάντησή σας συνοπτικά (1 πρόταση) : i. 100 cm 3 = 1

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5)

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/2016 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1. έως Α5. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΠΛΑΤΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 4/6/2014 ΒΑΘΜΟΣ ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Γ Αριθμητικά.. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Εδαφολογία. Ορυκτά και Πετρώματα

Δασική Εδαφολογία. Ορυκτά και Πετρώματα Δασική Εδαφολογία Ορυκτά και Πετρώματα Ορισμοί Πετρώματα: Στερεά σώματα που αποτελούνται από συσσωματώσεις ενός ή περισσοτέρων ορυκτών και σχηματίζουν το στερεό φλοιό της γης Ορυκτά Τα ομογενή φυσικά συστατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1. Ο άργυρος εμφανίζεται στη φύση υπό τη μορφή δύο ισοτόπων τα οποία έχουν ατομικές μάζες 106,905 amu και 108,905 amu. (α) Γράψτε το σύμβολο για καθένα ισότοπο του αργύρου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Να ονομαστούν οι ενώσεις: 1. NH 4 F 2. K 2 SΟ 4 3. Ca(CN) Mg 3 (PO 4 ) 2 6. K 2 O 7. Cu(NO 3 ) Mg(OH) 2 10.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Να ονομαστούν οι ενώσεις: 1. NH 4 F 2. K 2 SΟ 4 3. Ca(CN) Mg 3 (PO 4 ) 2 6. K 2 O 7. Cu(NO 3 ) Mg(OH) 2 10. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 1. α) Να γράψεις τους τύπους των επόμενων χημικών ενώσεων: 1. θειϊκό οξύ. 2. αμμωνία. 3. νιτρικό οξύ. 4. οξείδιο του ασβεστίου. 5. υδροξείδιο του νατρίου. 6. ανθρακικό οξύ. 7. μονοξείδιο του

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 05 /06 /15 ΔΙΑΡΚΕΙΑ : Χημεία Βιολογία 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ - ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ - ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ - ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ Οι χηµικές αντιδράσεις συµβολίζονται µε τις χηµικές εξισώσεις, µοριακές ή ιοντικές. Οι χηµικές αντιδράσεις που περιλαµβάνουν ιόντα συµβολίζονται µε ιοντικές εξισώσεις.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί

Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί Σύνοψη Παρουσιάζονται οι χημικοί δεσμοί, ιοντικός, μοριακός, ατομικός, μεταλλικός. Οι ιδιότητες των υλικών τόσο οι φυσικές όσο και οι χημικές εξαρτώνται από το είδος ή τα είδη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ: Τα άτομα έχουν διακριτές ενεργειακές στάθμες ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΑ ΦΑΣΜΑΤΑ

ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ: Τα άτομα έχουν διακριτές ενεργειακές στάθμες ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΑ ΦΑΣΜΑΤΑ ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ: Τα άτομα έχουν διακριτές ενεργειακές στάθμες ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΑ ΦΑΣΜΑΤΑ Ένα σημαντικό αποτέλεσμα της κβαντομηχανικής θεωρίας είναι ότι τα μόρια, όχι μόνο βρίσκονται σε διακριτές ενεργειακές

Διαβάστε περισσότερα

1. ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΟΚΚΩΝ ΑΝΘΡΑΚΙΚΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ 2. ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΝΕΡΟΥ 3. ΚΥΡΙΑ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ 4. ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΚΑΘΙΖΗΣΗ 5.

1. ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΟΚΚΩΝ ΑΝΘΡΑΚΙΚΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ 2. ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΝΕΡΟΥ 3. ΚΥΡΙΑ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ 4. ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΚΑΘΙΖΗΣΗ 5. 1. ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΟΚΚΩΝ ΑΝΘΡΑΚΙΚΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ 2. ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΝΕΡΟΥ 3. ΚΥΡΙΑ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ 4. ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΚΑΘΙΖΗΣΗ 5. ΒΙΟΓΕΝΗΣ ΚΑΘΙΖΗΣΗ 1 Σχηματισμός μέσα σε λεκάνες απόθεσης κυρίως στη θάλασσα Θαλάσσια

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Εισαγωγή Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Η ρύπανση του υδροφόρου ορίζοντα και των εδαφών από βιομηχανικά απόβλητα είναι ένα από τα καίρια περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας. Ειδικά η απόρριψη

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

ph< 8,2 : άχρωμη ph> 10 : ροζ-κόκκινη

ph< 8,2 : άχρωμη ph> 10 : ροζ-κόκκινη ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΦΕ ΣΥΡΟΥ για το EUSO 2016 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ - ΧΗΜΕΙΑ Μαθητές: Σχολείο 1. 2. 3. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΟΞΕΟΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ 2. ΟΓΚΟΜΕΤΡΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο λέβητας του Δημόκριτου

Ο λέβητας του Δημόκριτου Ο λέβητας του Δημόκριτου Αρχαιοελληνικές συσκευές απόσταξης Στην εισαγωγική αυτή άσκηση, θα παρατηρήσετε μια σειρά χαρακτηριστικών αντιδράσεων ορισμένων ουσιών σε συγκεκριμένα χημικά περιβάλλοντα. Στη

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: vyridis.weebly.com

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: vyridis.weebly.com Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: vyridis.weebly.com 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής

Διαβάστε περισσότερα

6. Ατομικά γραμμικά φάσματα

6. Ατομικά γραμμικά φάσματα 6. Ατομικά γραμμικά φάσματα Σκοπός Κάθε στοιχείο έχει στην πραγματικότητα ένα χαρακτηριστικό γραμμικό φάσμα, οφειλόμενο στην εκπομπή φωτός από πυρωμένα άτομα του στοιχείου. Τα φάσματα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ (Δ. Δ.7 ο ) ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΥΛΗ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ (Δ. Δ.7 ο ) ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΥΛΗ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ (Δ. Δ.7 ο ) ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΥΛΗ ΘΕΜΑ 1 ο (7+8+10=25 μονάδες) 1) 2 mol HNO 3 (νιτρικού οξέος) περιέχουν: α) 6 άτομα οξυγόνου, β) 28g αζώτου, γ) 96g οξυγόνου, δ) 6 mol

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Περίοδοι περιοδικού πίνακα Ο περιοδικός πίνακας αποτελείται από 7 περιόδους. Ο αριθμός των στοιχείων που περιλαμβάνει κάθε περίοδος δεν είναι σταθερός, δηλ. η περιοδικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες ΤΑΞΗ: Α Ενιαίου Λυκείου ΩΡΑ ΕΝΑΡΞΗΣ:. ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:

Διαβάστε περισσότερα

Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις

Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις Α. ΓΑΚΗ Χηµ. Μηχ. ΕΜΠ Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις ΑΣΚΗΣΗ 2 Σύνθεση νανοκόνεων του τύπου La 1-x Sr x MnO 3-δ µε την τεχνική αυτανάφλεξης (Glycine/Nitrate Process GNP) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα

Διαβάστε περισσότερα

τροχιακά Η στιβάδα καθορίζεται από τον κύριο κβαντικό αριθµό (n) Η υποστιβάδα καθορίζεται από τους δύο πρώτους κβαντικούς αριθµούς (n, l)

τροχιακά Η στιβάδα καθορίζεται από τον κύριο κβαντικό αριθµό (n) Η υποστιβάδα καθορίζεται από τους δύο πρώτους κβαντικούς αριθµούς (n, l) ΑΤΟΜΙΚΑ ΤΡΟΧΙΑΚΑ Σχέση κβαντικών αριθµών µε στιβάδες υποστιβάδες - τροχιακά Η στιβάδα καθορίζεται από τον κύριο κβαντικό αριθµό (n) Η υποστιβάδα καθορίζεται από τους δύο πρώτους κβαντικούς αριθµούς (n,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 Χημικές Αντιδράσεις

Κεφάλαιο 3 Χημικές Αντιδράσεις Κεφάλαιο 3 Χημικές Αντιδράσεις Οι χημικές αντιδράσεις μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες, τις οξειδοαναγωγικές και τις μεταθετικές. Α. ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Στις αντιδράσεις αυτές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΝ. Εικόνα 1. Φωτογραφία του γαλαξία μας (από αρχείο της NASA)

ΓΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΝ. Εικόνα 1. Φωτογραφία του γαλαξία μας (από αρχείο της NASA) ΓΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΝ Φύση του σύμπαντος Η γη είναι μία μονάδα μέσα στο ηλιακό μας σύστημα, το οποίο αποτελείται από τον ήλιο, τους πλανήτες μαζί με τους δορυφόρους τους, τους κομήτες, τα αστεροειδή και τους μετεωρίτες.

Διαβάστε περισσότερα

Προτεινόμενα θέματα για τις εξετάσεις 2011

Προτεινόμενα θέματα για τις εξετάσεις 2011 Προτεινόμενα θέματα για τις εξετάσεις 2011 Τάξη: Γ Γενικού Λυκείου Μάθημα: Χημεία Θετικής Κατεύθυνσης ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 1.4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA (20/100) ΤΑΞΗ: Γ Γυμνασίου ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία) ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ Αριθμητικά:.

Διαβάστε περισσότερα

7.14 Προβλήματα για εξάσκηση

7.14 Προβλήματα για εξάσκηση 7.14 Προβλήματα για εξάσκηση 7.1 Το ορυκτό οξείδιο του αλουμινίου (Corundum, Al 2 O 3 ) έχει κρυσταλλική δομή η οποία μπορεί να περιγραφεί ως HCP πλέγμα ιόντων οξυγόνου με τα ιόντα αλουμινίου να καταλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Χημική αποσάθρωση Διάσπαση και εξαλλοίωση υλικών κοντά στην επιφάνεια της γης Σχηματισμός προϊόντων κοντά σε κατάσταση χημικής ισορροπίας με την ατμόσφαιρα,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλικός δεσμός - Κρυσταλλικές δομές Ασκήσεις

Μεταλλικός δεσμός - Κρυσταλλικές δομές Ασκήσεις Μεταλλικός δεσμός - Κρυσταλλικές δομές Ασκήσεις Ποια από τις ακόλουθες προτάσεις ισχύει για τους μεταλλικούς δεσμούς; α) Οι μεταλλικοί δεσμοί σχηματίζονται αποκλειστικά μεταξύ ατόμων του ίδιου είδους μετάλλου.

Διαβάστε περισσότερα

Βασικά σωματίδια της ύλης

Βασικά σωματίδια της ύλης 1 Βασικά σωματίδια της ύλης Τα βασικά σωματίδια της ύλης είναι τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. «Άτομο ονομάζουμε το μικρότερο σωματίδιο της ύλης που μπορεί να πάρει μέρος στο σχηματισμό χημικών ενώσεων».

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Eνδογενείς και εξωγενείς. Eνδογενείς: Η σύσταση του γυαλιού. Υλικά που σχηµατίζουν το δίκτυο του γυάλινου υλικού. ιοξείδιο του πυριτίου

Διαβάστε περισσότερα

Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης.

Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η συστηματική μελέτη διαφορετικών τύπων μεταθετικών αντιδράσεων. Θεωρητικό Μέρος Περιγραφή χημικών αντιδράσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΠΛΑΤΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΒΑΘΜΟΣ ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Γ Αριθμητικά.. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΧΡΗΣΙΜΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΧΡΗΣΙΜΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΤΑΞΗ: Β Ενιαίου Λυκείου ΩΡΑ ΕΝΑΡΞΗΣ:. ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: Τμήμα: Aρ.:.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 11γ ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ. Βασίζεται στη μέτρηση της απορρόφησης. ακτινοβολίας χαρακτηριστικού μήκους κύματος

Κεφάλαιο 11γ ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ. Βασίζεται στη μέτρηση της απορρόφησης. ακτινοβολίας χαρακτηριστικού μήκους κύματος Κεφάλαιο 11γ ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ Βασίζεται στη μέτρηση της απορρόφησης ακτινοβολίας χαρακτηριστικού μήκους κύματος από ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΟΥΔΕΤΕΡΑ ΑΤΟΜΑ ΕΝΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΟΥ που βρίσκονται στη ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ

Διαβάστε περισσότερα

Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και

Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και ενός (ή περισσότερων) σταθεροποιητών. Αν δεν χρησιμοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ πρωτονίων. ηλεκτρονίω Γ

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ πρωτονίων. ηλεκτρονίω Γ Αµυραδάκη 20, Νίκαια (210-4903576) ΘΕΜΑ 1 Ο : 1. Ποια είναι η δοµή του ατόµου; ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012 2. Ποιος αριθµός ονοµάζεται ατοµικός και ποιος µαζικός; Ποιος από τους δύο αποτελεί την ταυτότητα του χηµικού

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Β. ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Στις αντιδράσεις αυτές οι αριθμοί οξείδωσης όλων των στοιχείων που μετέχουν στην αντίδραση παραμένουν σταθεροί. Τέτοιες αντιδράσεις είναι οι: 1.

Διαβάστε περισσότερα

Αριθµόςοξείδωσηςενός ιόντος σε µια ιοντική (ετεροπολική) ένωση είναι το πραγµατικό ηλεκτρικό φορτίο του ιόντος.

Αριθµόςοξείδωσηςενός ιόντος σε µια ιοντική (ετεροπολική) ένωση είναι το πραγµατικό ηλεκτρικό φορτίο του ιόντος. Αριθµόςοξείδωσηςενός ιόντος σε µια ιοντική (ετεροπολική) ένωση είναι το πραγµατικό ηλεκτρικό φορτίο του ιόντος. Αριθµόςοξείδωσηςενός ατόµου σε µια οµοιοπολική ένωση είναι το φαινοµενικό ηλεκτρικό φορτίο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ (ATOMIC ABSORPTION SPECTROMETRY, AAS)

ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ (ATOMIC ABSORPTION SPECTROMETRY, AAS) ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ (ATOMIC ABSORPTION SPECTROMETRY, AAS) ΑΘΗΝΑ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2014 ΓΕΝΙΚΑ Η Φασματομετρία Ατομικής Απορρόφησης είναι μια μέθοδος ΑΤΟΜΙΚΗΣ φασματομετρίας. Προσδιορίζεται η συγκέντρωση

Διαβάστε περισσότερα

Τι ονομάζουμε χημικό στοιχείο; Δώστε ένα παράδειγμα. Ερώτηση θεωρίας. Τι ονομάζουμε χημική ένωση; Δώστε ένα παράδειγμα. Ερώτηση θεωρίας.

Τι ονομάζουμε χημικό στοιχείο; Δώστε ένα παράδειγμα. Ερώτηση θεωρίας. Τι ονομάζουμε χημική ένωση; Δώστε ένα παράδειγμα. Ερώτηση θεωρίας. ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 23-04-2017 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ: ΜΑΡΙΝΟΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ο ΘΕΜΑ 1 1.1 Τα πρωτόνια που περιέχονται στον πυρήνα του στοιχείου Χ είναι κατά 1 λιγότερα

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα 1 ο. - Κατανομή των χημικών στοιχείων - Ταξινομήσεις. Επικ. Καθ. Χ. Στουραϊτη Τομέας Οικονομικής Γεωλογίας - Γεωχημείας. Γεωχημεία Δ εξάμηνο 1

Μάθημα 1 ο. - Κατανομή των χημικών στοιχείων - Ταξινομήσεις. Επικ. Καθ. Χ. Στουραϊτη Τομέας Οικονομικής Γεωλογίας - Γεωχημείας. Γεωχημεία Δ εξάμηνο 1 Μάθημα 1 ο - Κατανομή των χημικών στοιχείων - Ταξινομήσεις Επικ. Καθ. Χ. Στουραϊτη Τομέας Οικονομικής Γεωλογίας - Γεωχημείας Γεωχημεία Δ εξάμηνο 1 Περιεχόμενα Εισαγωγή (Ορολογία & Ταξινομήσεις) Περιοδικός

Διαβάστε περισσότερα

Ο Περιοδικός Πίνακας Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων. Εισαγωγική Χημεία

Ο Περιοδικός Πίνακας Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων. Εισαγωγική Χημεία Ο Περιοδικός Πίνακας Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων Εισαγωγική Χημεία 2013-14 1 Δομή του Π.Π. Γραμμές (περίοδοι) σύμφωνα με την σειρά συμπλήρωσης των τροχιακών (1 σειρά ανά κύριο κβαντικό

Διαβάστε περισσότερα

(είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν)

(είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν) Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Μεταθετικές Αντιδράσεις (είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν) l Αντιδράσεις εξουδετέρωσης Χαρακτηρίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Περιοριστικό αντιδρών

Περιοριστικό αντιδρών Περιοριστικό αντιδρών Όταν αντιδρώντα προστίθενται σε ποσότητες διαφορετικές από τις γραμμομοριακές αναλογίες που δείχνει η χημική εξίσωση, μόνο το ένα από τα αντιδρώντα πιθανόν να καταναλωθεί πλήρως,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Ενότητα 1: Βασικές αρχές γεωχρονολόγησης. Γεωχημεία (Υ 4203) Επικ. Καθ. Χριστίνα Στουραϊτη Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος

ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Ενότητα 1: Βασικές αρχές γεωχρονολόγησης. Γεωχημεία (Υ 4203) Επικ. Καθ. Χριστίνα Στουραϊτη Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΣΟΤΟΠΩΝ Ενότητα 1: Βασικές αρχές γεωχρονολόγησης Γεωχημεία (Υ 4203) Επικ. Καθ. Χριστίνα Στουραϊτη Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος Περιεχόμενα Ραδιενέργεια Βασικές αρχές γεωχρονολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ Τμήμα Τεχνολόγων Περιβάλλοντος Κατεύθυνσης Συντήρησης Πολιτισμικής Κληρονομιάς ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ 7 η Ενότητα Κεραμικά Υλικά Δημήτριος Λαμπάκης ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ: Κεραμικό υλικό είναι κάθε ανόργανο

Διαβάστε περισσότερα

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21 Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου Θέµατα Σωστού/Λάθους και Πολλαπλής επιλογής Πανελληνίων, ΟΕΦΕ, ΠΜ Χ Το 17Cl σχηµατίζει ενώσεις µε ένα µόνο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ. Οι φυσικές καταστάσεις της ύλης είναι η στερεή, η υγρή και η αέρια.

ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ. Οι φυσικές καταστάσεις της ύλης είναι η στερεή, η υγρή και η αέρια. ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ Οι φυσικές καταστάσεις της ύλης είναι η στερεή, η υγρή και η αέρια. Οι μεταξύ τους μεταβολές εξαρτώνται από τη θερμοκρασία και την πίεση και είναι οι παρακάτω: ΣΗΜΕΙΟ ΤΗΞΗΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΜΔΧ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΜΔΧ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΜΔΧ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 27 ος ΠΜΔΧ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 30 03 203. Στοιχείο Μ το οποίο ανήκει στην πρώτη σειρά στοιχείων μετάπτωσης, σχηματίζει ιόν Μ 3+, που έχει 3 ηλεκτρόνια στην υποστιβάδα

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα Βιομηχανικών Διεργασιών 6ο εξάμηνο

Συστήματα Βιομηχανικών Διεργασιών 6ο εξάμηνο Συστήματα Βιομηχανικών Διεργασιών 6ο εξάμηνο Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης 5 ο μάθημα ΔΠΘ-ΜΠΔ Συστήματα Βιομηχανικών Διεργασιών 2 Διεργασίες που περιλαμβάνουν μια

Διαβάστε περισσότερα

Β ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ IOYNIOY 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

Β ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ IOYNIOY 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ Β ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ IOYNIOY 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ΩΡΕΣ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ + ΧΗΜΕΙΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 05/06/2015 ΒΑΘΜΟΣ:

Διαβάστε περισσότερα