Οι σχολες γονεων με τη ματια της διαγενεαλογικης προσεγγισης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Οι σχολες γονεων με τη ματια της διαγενεαλογικης προσεγγισης"

Transcript

1 Οι σχολες γονεων με τη ματια της διαγενεαλογικης προσεγγισης Μαρίζα Κατσιώτη, Παρασκευή Μπασιώτη, Άρτεμις Γιώτσα, ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η θεωρία των οικογενειακών συστημάτων, η οποία βασίστηκε στη θεωρία των γενικών συστημάτων του βιολόγου Ludwig von Bertalanffy (1940), εστιάζει στο σύνολο των σχέσεων ενός οικογενειακού συστήματος και όχι στην εκδήλωση συμπεριφοράς ενός μεμονωμένου μέλους. Τα τελευταία χρόνια, η εξέλιξη της Συστημικής Θεωρίας την καθιστά κατάλληλη για εφαρμογή όχι μόνο σε θεραπευτικά πλαίσια, αλλά και στον τομέα της πρωτογενούς πρόληψης, όπως είναι οι ομάδες συμβουλευτικής γονέων. Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η εφαρμογή των θεωρητικών εννοιών και τεχνικών ενός από τα σημαντικότερα μοντέλα της συστημικής θεωρίας, της διαγενεαλογικής προσέγγισης του Bowen, στις Ομάδες Συμβουλευτικής Γονέων με τη μέθοδο των βιωματικών ασκήσεων. Οι έννοιες που μελετήθηκαν και εφαρμόστηκαν σε τρεις ομάδες συμβουλευτικής γονέων είναι οι εξής: η διαφοροποίηση του εαυτού, τα τρίγωνα και η μεταβίβαση μέσω των γενεών. Επίσης, έγινε εφαρμογή ποικίλων βιωματικών ασκήσεων που βοήθησαν στην επίτευξη των στόχων των Ομάδων Συμβουλευτικής Γονέων, οι οποίοι είναι η ενημέρωση-πληροφόρηση των γονέων και η διαμόρφωση και διαφοροποίηση της στάσης των μελών της οικογένειας. ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: Συστημική Θεωρία, Συμβουλευτική Γονέων, Διαγενεαλογικό μοντέλο, Βιωματικές ασκήσεις 218

2 Parents schools through Bowen Family Systems Theory Μαρίζα Κατσιώτη, Παρασκευή Μπασιώτη, Άρτεμις Γιώτσα, ABSTRACT The Family Systems Theory, which has been based on the biologist s Ludwig von Bertalanffy (1940) theory of General Systems, focuses on the whole of the system s relationships and not on the behavior of the members. During the last few years, the System Theory has evolved and it has been rendered suitable for application not only in therapeutic contexts, but also in the field of primary prevention, such as Parents Counselling Groups. The aim of the present study is to present the implementation of the theoretical concepts and techniques of one of the most important models of the systems theory, Bowen s transgenerational approach, on Parents Schools via experiential exercises. The concepts that have been implemented in three counselling groups include the self differentiation, the triangles and the transgenerational process. The experiential exercises have been helpful in achieving the goals of Parents Counselling Groups, the main of which are parents information and family members attitude formulation and differentiation. KEY WORDS: Systems Theory, Parents Counselling, Transgenerational Approach, Experiential Exercises. 219

3 Συστημική Οικογενειακή Θεωρία Η θεωρία των οικογενειακών συστημάτων βασίστηκε στη θεωρία των γενικών συστημάτων του βιολόγου Ludwig von Bertalanffy (1940). Η θεωρία αυτή εστιάζει στο σχήμα των σχέσεων μέσα σε ένα σύστημα, αντί να μελετά μεμονωμένα μέρη του συστήματος. Οι οικογενειακοί θεραπευτές, στην προσπάθειά εύρεσης ενός επιστημονικού μοντέλου, εστίασαν σε αυτή την προσέγγιση, η οποία έδινε ιδιαίτερη σημασία στις σχέσεις αλληλεπίδρασης ανάμεσα στα μέλη μιας οικογένειας, αντί στις ξεχωριστές ιδιότητες τού κάθε μέλους της (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Η συστημική προσέγγιση χρησιμοποιεί δύο βασικές έννοιες της θεωρίας των γενικών συστημάτων: την ομοιόσταση, η οποία περιγράφεται ως η ισορροπία μεταξύ αλλαγής και σταθερότητας, καθώς και τα ανοιχτά συστήματα, τα οποία εξηγούν πώς η οικογένεια κατορθώνει να συντηρηθεί μέσα από τις πληροφορίες που ανταλλάσσει με το περιβάλλον (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Σύμφωνα με τον Bateson, αυτή η ανατροφοδότηση των ανοιχτών συστημάτων δρα «ως ρυθμιστικός μηχανισμός στις ανθρώπινες σχέσεις» (Συνοδινού, , σελ. 102). Λόγω των εξελίξεων των τελευταίων χρόνων στο χώρο της Συστημικής Θεωρίας, η εφαρμογή της δεν περιορίζεται πλέον μόνο στο θεραπευτικό χώρο αλλά επεκτείνεται και στο συντονισμό μικρών ομάδων σε διάφορα πλαίσια, όπως είναι η οικογένεια και το σχολείο (Γιώτσα, Μακρή, Κουτελού, Σταματελάτου, Χαβρεδάκη, 2011). Η συστημική θεωρία, κατά την εφαρμογή της στη δυναμική της ομάδας, υπολογίζει τους εκάστοτε κανόνες, τις ιδιότητες των ατόμων, καθώς και τα σχήματα συμπεριφοράς που αναδύονται σε κάθε ομάδα. Για το λόγο αυτό, «δίνει ιδιαίτερη σημασία στις συνεχείς αλλαγές ή στην πιθανή στασιμότητα ενός ατόμου ή της 220

4 ομάδας, στην ικανότητα ή στη δυσκολία του ατόμου να προσαρμόζεται στο περιβάλλον, στην τάση του ατόμου να βρίσκει τρόπους αντιμετώπισης δυσκολιών». (Γιώτσα, 2010, σελ.23). Μερικά από τα σημαντικότερα μοντέλα της οικογενειακής θεραπευτικής προσέγγισης είναι τα εξής: το διαγενεαλογικό μοντέλο του Bowen, το στρατηγικό μοντέλο του Haley, το δομικό μοντέλο του Minuchin, το μοντέλο της Σχολής του Μιλάνου, το μοντέλο της εστιαζόμενης στη λύση θεραπείας του de Shazer και το αφηγηματικό μοντέλο. Τα μοντέλα αυτά αποτελούν εν μέρει το σημείο αναφοράς του κάθε θεραπευτή, καθώς δεν είναι απαραίτητο ότι ο κάθε θεραπευτής εφαρμόζει αυστηρά και μόνο τεχνικές από μία θεραπευτική προσέγγιση, αλλά η αντιπαράθεσή του με τα νοήματα των δασκάλων δημιουργεί τη θεραπευτική του ταυτότητα (Schlippe & Schweitzer, 2008). Τα ποικίλα μοντέλα οικογενειακής θεραπείας προσφέρουν πολλές τεχνικές, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν, πέρα από το χώρο της θεραπείας και της οικογένειας, σε διάφορα πλαίσια, όπως είναι ο χώρος εργασίας και τα εκπαιδευτικά πλαίσια και πιο συγκεκριμένα τα σχολεία (Γιώτσα και συν., 2011). Η Εξέλιξη του Διαγενεαλογικού Μοντέλου Θεωρία Οικογενειακών Συστημάτων Σύμφωνα με τις διαγενεαλογικές προσεγγίσεις, οι οποίες αναλύουν την οικογένεια μέσα σε ένα ιστορικό πλαίσιο, τα οικογενειακά προβλήματα στο παρόν εμπεριέχουν άλυτα προβλήματα στις οικογένειες προέλευσης (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Κύριος εκφραστής του διαγενεαλογικού μοντέλου ήταν ο Murray Bowen. Στη θεωρία των οικογενειακών συστημάτων, συνέλαβε την οικογένεια ως «μία 221

5 συναισθηματική μονάδα, ένα πλέγμα αλληλοσυνδεόμενων σχέσεων, που γίνεται καλύτερα κατανοητό, όταν αναλύεται μέσα σε ένα πολυγενεαλογικό ή ιστορικό πλαίσιο» (Goldenberg & Goldenberg, 2005, σελ.202), το οποίο δίνει πληροφορίες για την αλληλεπίδραση μεταξύ των μελών. Τα μέλη της οικογένειας δεν λειτουργούν ως ανεξάρτητες ψυχολογικές οντότητες αλλά συνδέονται με το οικογενειακό σύστημα σχέσεων, όσον αφορά στη σκέψη, στο συναίσθημα και στη συμπεριφορά (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Εφαρμογή της Θεωρίας του Murray Bowen Σύμφωνα με τον Bowen (1974), οι άνθρωποι αναπαράγουν τα μοτίβα συμπεριφοράς που έχουν μάθει στην οικογένειά τους και σε διαφορετικά πλαίσια (Hall, 1981). Τη θεωρία οικογενειακών συστημάτων χρησιμοποιεί ο Bowen ως πρίσμα για τον αλκοολισμό. Θεωρεί ότι ο αλκοολισμός είναι ένα σύμπτωμα της οικογενειακής ή κοινωνικής μονάδας, το οποίο συμβαίνει όταν το άγχος της οικογένειας είναι υψηλό. Η εμφάνιση του αλκοολισμού εγείρει ακόμη περισσότερο άγχος στα εξαρτώμενα μέλη από το άτομο που έχει το σύμπτωμα. Στη συνέχεια, τα άλλα μέλη της οικογένειας αντιδρούν πάλι με άγχος, συνεχίζοντας τα ίδια μοτίβα συμπεριφοράς (Bowen, 1998). Το διαγενεαλογικό μοντέλο χρησιμοποιήθηκε, επίσης, στην πρόβλεψη της πιθανότητας παιδικής σωματικής κακοποίησης. Χρησιμοποιήθηκε ένα δείγμα 210 ελεύθερων νεαρών ενηλίκων, οι οποίοι δεν ήταν ακόμη γονείς, και εξετάστηκαν οι σχέσεις ανάμεσα στη διαφοροποίηση εαυτού, στις αντιλήψεις για τις δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων και στην πιθανότητα ενδεχόμενης παιδικής κακοποίησης. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, η μεγαλύτερη διαφοροποίηση εαυτού, σε συνδυασμό με τις δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων, 222

6 προέβλεψαν χαμηλότερη πιθανότητα παιδικής σωματικής κακοποίησης (Skowron & Platt, 2005). Τέλος, η Knudson Martin (1994) επέκτεινε τη θεωρία του Bowen συμπεριλαμβάνοντας την ανάπτυξη ενός συναισθηματικού συστήματος στη διαδικασία της διαφοροποίησης, θεωρώντας την έννοια του μαζί και της ατομικότητας ως συμπληρωματικές αντί για ανταγωνιστικές ανάγκες και προτείνοντας τη διαχείριση του άγχους στη θεραπευτική διαδικασία, αντί για τη μείωσή του. Με αυτό τον τρόπο, αποδέσμευσε άνδρες και γυναίκες από τους παραδοσιακούς τους ρόλους και πρότεινε «μια θεώρηση της ατομικότητας μέσα σε ένα πλαίσιο δέσμευσης στους άλλους» (Knudson-Martin, 1994, σελ. 45). Καθώς, λοιπόν, οι θεωρητικές έννοιες της διαγενεολογικής προσέγγισης έχουν εύρος εφαρμογής, τίθεται το ερώτημα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στις Σχολές Γονέων στον ελλαδικό χώρο. Σχολές Γονέων Το 1962 ιδρύθηκε η Διεθνής Ομοσπονδία για την Εκπαίδευση των Γονέων (Federation Internationale pour l Education des Parents-F.I.E.P.) με έδρα της το Παρίσι. Πρόκειται για έναν μη κυβερνητικό οργανισμό, που αποτελείται από 60 διεθνείς και τοπικές οργανώσεις γονέων. Διέπεται από τις εξής βασικές αρχές: α) την ενημέρωση και πληροφόρηση των γονέων και β) τη διαμόρφωση και τη διαφοροποίηση των στάσεων των μελών του οικογενειακού συστήματος (Γιώτσα και συν., 2011). Επίσης, έχει ιδρυθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση Γονέων (European Parents Association), με έδρα της την Ολλανδία, η οποία αποτελείται από ενώσεις γονέων όλων των ευρωπαϊκών χωρών και απαριθμεί περίπου μέλη. Σκοπός της 223

7 είναι η εκπαίδευση γονέων μέσω σεμιναρίων και η ενθάρρυνση της ενεργούς συμμετοχής τους σε όλα τα εκπαιδευτικά πλαίσια (Γιώτσα και συν., 2011). Στις Η.Π.Α, τα τελευταία χρόνια ενισχύεται η ενεργή συμμετοχή των γονέων στα εκπαιδευτικά πλαίσια, καθώς και η συνεργασία τους με τους εκπαιδευτικούς με προγράμματα όπως το «Νo child left behind»( Ν.C.L.B.) (Wright, Wright & Heath, 2003) και το πρόγραμμα «Ομάδες Δράσης Γονέων» (Parent Αction Groups), βάσει του οποίου δημιουργούνται ομάδες γονέων σε γειτονιές, με στόχο την αλληλεπίδραση και τη συνεργασία των γονέων σε θέματα που αφορούν την ασφάλεια και την ανατροφή των παιδιών τους (Μυλωνάκου Κεκέ, 2007). Η πρώτη Σχολή Γονέων στην Ελλάδα δημιουργήθηκε το 1962 από τη Μαρία Χουρδάκη. Σκοπός των Σχολών Γονέων, σύμφωνα με τη Μ. Χουρδάκη ( , σελ.5), είναι «η στήριξη του δοκιμαζόμενου θεσμού της οικογένειας και η προστασία της ψυχικής υγείας ανηλίκων και ενηλίκων ατόμων μέσα στο σύστημα της οικογένειας». Το σύστημα εργασίας των Σχολών Γονέων ονομάζεται «Εξελικτικό Σύστημα» και στηρίζεται στις δύο βασικές αρχές της Διεθνούς Ομοσπονδίας για την Εκπαίδευση των Γονέων (Federation Internationale pour l Education des Parents): α) την ενημέρωση, πληροφόρηση και β) τη διαμόρφωση και διαφοροποίηση της στάσης των μελών της οικογένειας (Χουρδάκη, ). Οι συναντήσεις των Σχολών Γονέων υλοποιούνται κάθε εβδομάδα ή ανά 15 ημέρες και η μεθοδολογία τους βασίζεται στην ανάπτυξη της δυναμική της ομάδας, η οποία απαρτίζεται από 15 έως 20 άτομα. Η θεματολογία των Σχολών Γονέων διαφέρει από ομάδα σε ομάδα και διαμορφώνεται ανάλογα με τις ανάγκες της (Γιώτσα, και συν., 2011). Το 1998 ιδρύθηκαν και άρχισαν να λειτουργούν σε όλους τους νομούς της χώρας οι Σχολές Γονέων, από τη Γενική Γραμματεία Εκπαίδευσης Ενηλίκων του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων. H λειτουργία των Σχολών Γονέων 224

8 συντονίζεται από το Ινστιτούτο Nεολαίας και Δια Βίου Μάθησης (ΙΝΕΔΙΒΙΜ) της Γενικής Γραμματείας Εκπαίδευσης Ενηλίκων (Γ.Γ.Ε.Ε.). Οι Σχολές Γονέων προσφέρουν στους γονείς πληροφορίες για την ανατροφή των παιδιών τους και μέσα από βιωματική εργασία στην ομάδα, οι γονείς τροποποιούν σταδιακά τη συμπεριφορά τους, προκειμένου να διαχειριστούν τις δυσκολίες που αναδύονται στην οικογένειά τους. Πιο συγκεκριμένα, οι Σχολές Γονέων στοχεύουν: «Στη βελτίωση της επικοινωνίας μέσα στην οικογένεια, στην ουσιαστική επικοινωνία των γονέων με το σχολείο, στην βελτίωση των γνώσεων των γονέων σχετικά με τις ψυχικές, κοινωνικές, πνευματικές και άλλες ανάγκες των παιδιών σε κάθε στάδιο ανάπτυξής τους, στην ενθάρρυνση της συμμετοχής των γονέων στις σχολικές δραστηριότητες και της συνεργασίας τους με τους εκπαιδευτικούς των σχολείων για την αποτελεσματικότερη παροχή βοήθειας στα παιδιά τους, στη βελτίωση των γνώσεων των γονέων και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων για την έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση δύσκολων συμπεριφορών των παιδιών τους, στην απόκτηση ικανοτήτων έτσι ώστε να μπορούν να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις του νηπιαγωγείου, δημοτικού, γυμνασίου και λυκείου» (Γιώτσα και συν., 2011, σελ. 9). Σκοπός Εργασίας Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η εφαρμογή των θεωρητικών εννοιών και τεχνικών του διαγενεολογικού μοντέλου του Bowen στις ομάδες συμβουλευτικής γονέων μέσω των βιωματικών ασκήσεων. Συγκεκριμένα, οι θεωρητικές έννοιες που 225

9 επιλέχθηκαν, λαμβάνοντας υπόψη τις αρχές και τους στόχους της συμβουλευτικής γονέων, ήταν οι εξής: η διαφοροποίηση του εαυτού, τα τρίγωνα και η μεταβίβαση προτύπων συμπεριφοράς μέσω των γενεών. Στη συνέχεια, γίνεται ανάλυση περιπτώσεων, από τις ομάδες συμβουλευτικής γονέων που συντόνισαν τρεις ψυχολόγοι και εφάρμοσαν τις παραπάνω θεωρητικές έννοιες στις ομάδες τους. Περιγραφή Ομάδων Συμβουλευτικής Γονέων Στην παρούσα εργασία περιγράφονται τρεις ομάδες συμβουλευτικής γονέων. Οι τρεις ομάδες έλαβαν χώρα το χρονικό διάστημα μεταξύ του 2011 και του 2012 σε διαφορετικές περιοχές της Αθήνας. Το ερευνητικό υλικό που θα παρουσιαστεί, συγκεντρώθηκε από τις βιωματικές ασκήσεις των μελών των ομάδων, κατά τη συνεργασία τους με κάθεμια από τις εκπαιδεύτριες. Τα ονόματα και συγκεκριμένα στοιχεία της ταυτότητας των μελών παραλείπονται, προκειμένου να προστατευτεί η ανωνυμία τους. Τη μία ομάδα συντόνισε η Κ.Μ, στα πλαίσια της εργασία της στο Β Παιδικό Σταθμό του Δήμου Κηφισιάς και στα παραρτήματά του, ενώ τις άλλες δύο συντόνισε η Μ.Π., μέσω του Προγράμματος «Σχολές Γονέων» του Ιδρύματος Νεολαίας και Δια Βίου Μάθησης (Ι.ΝΕ.ΔΙ.ΒΙ.Μ.) του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων. Η πρώτη ομάδα Σχολών Γονέων διήρκησε έξι εβδομάδες και οι υπόλοιπες δύο οκτώ εβδομάδες. Οι συναντήσεις ήταν εβδομαδιαίες σε σταθερή ημέρα, ώρα και χώρο και διαρκούσαν 1,5 με 2 ώρες. Τα μέλη των ομάδων απαρτίζονταν, κυρίως από μητέρες σε ποσοστό 90% (έξι γυναίκες κι ένας άνδρας). Η πρώτη ομάδα αποτελείτο από 7 μέλη, με μέσο όρο ηλικίας τα 35 έτη και με υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Απαρτιζόταν από γονείς με 226

10 παιδιά στην προσχολική ηλικία. Οι άλλες δύο ομάδες αποτελούνταν η καθεμία από 12 μέλη, με εύρος ηλικιών περίπου μεταξύ 30 έως 45 ετών και κυρίως αποφοίτων Λυκείου. Ήταν γονείς παιδιών νηπιακής, σχολικής και εφηβικής ηλικίας. Όσον αφορά στη δομή και στα σχήματα οικογένειας, ένα μέλος προερχόταν από διπυρηνική οικογένεια (χωρισμένοι γονείς με παιδιά) και τα υπόλοιπα μέλη, είτε από πυρηνικές οικογένειες (γονείς και παιδιά), είτε από εκτεταμένες οικογένειες (3 γενιές προσώπων), γεγονός που προσέδιδε ποικιλία στις συζητήσεις αλλά και στα αιτήματα που έθεταν τα μέλη στην ομάδα. Είναι πολύ σημαντικό, ο εκπαιδευτής σε μία Σχολή Γονέων να έχει υπόψη του όλα τα σχήματα οικογένειας, ούτως ώστε να μπορεί να προσαρμόζει τα θέματα σε όλα τα σχήματα οικογένειας και να αποφεύγει τυχόν προκαταλήψεις και στερεότυπα που έχουν τα μέλη της ομάδας ή ακόμη και ο ίδιος (Γιώτσα και συν., 2011). Μεθοδολογία Ένα ρητό των ιθαγενών της Αμερικής λέει: «Αν μου αναφέρεις κάτι, μάλλον θα το ξεχάσω. Αν μου δείξεις κάτι, μπορεί να μην το θυμηθώ. Βάλε με να κάνω κάτι, έτσι θα το καταλάβω». Αντίστοιχα, στις Σχολές Γονέων οι γονείς μαθαίνουν όχι μόνο μέσα από τη γνώση, αλλά και από τη βιωματική εμπειρία. Αρχικά, σε κάθε συνάντηση παρουσιάζεται για περίπου λεπτά το θεωρητικό κομμάτι της ενότητας από τον εκπαιδευτή. Στη συνέχεια, ακολουθεί βιωματική άσκηση, στην οποία παίρνουν μέρος τα μέλη της ομάδας και στο τέλος ακολουθεί συζήτηση μεταξύ των μελών για να μοιραστούν τις εμπειρίες τους, τα συναισθήματά τους και τις γνώσεις που αποκόμισαν (Γιώτσα, 2010). 227

11 Οι βιωματικές ασκήσεις που εφαρμόζει ο εκπαιδευτής στην ομάδα είναι «δομημένες προτάσεις που μοιάζουν με παιχνίδι» (Φιλίππου & Καραντάνα, 2010, σελ.38) και τις οποίες επιλέγει ανάλογα με τα χαρακτηριστικά και το στάδιο εξέλιξης στο οποίο βρίσκεται η κάθε ομάδα (Γιώτσα, 2010). Οι ασκήσεις δίνουν τη δυνατότητα στα μέλη της ομάδας να έρχονται σε επαφή με τον εαυτό τους και με τους άλλους, για το λόγο αυτό είναι σημαντικό να υπάρχει εναλλαγή στον αριθμό των ατόμων που παίρνουν μέρος σε μια βιωματική άσκηση (ατομικά, ζευγάρια, μικρές ομάδες ή όλη η ομάδα) (Γιώτσα, 2010). Υπάρχουν διάφορα είδη βιωματικών ασκήσεων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στα προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, όπως είναι ο καταιγισμός ιδεών, οι ομάδες εργασίας, η μελέτη περίπτωσης, το παιχνίδι ρόλων, η προσομοίωση και η ζωγραφική (Γιώτσα, 2010). Η επιλογή των θεμάτων στις ομάδες συμβουλευτικής γονέων, που περιγράφονται στην παρούσα εργασία έγινε με γνώμονα τις ανάγκες της κάθε ομάδας. Συγκεκριμένα, στην πρώτη συνάντηση διερευνήθηκαν οι προσδοκίες των γονέων και η θεματολογία που θα ήθελαν να συζητηθεί.. H Δυναμική της Ομάδας Το πεδίο μελέτης της δυναμικής των ομάδων αφορά στα ψυχοκοινωνικά φαινόμενα που παρουσιάζονται στις φυσικές (οικογένεια, φίλοι) και στις τεχνητές (τάξη, ομάδα εργασίας), μικρές ομάδες, καθώς και στο σύνολο των παρεμβάσεων που γίνονται σε αυτές (Αρχοντάκη & Φιλίππου, 2010). Σύμφωνα με τον Caple (1978), η ομάδα περνάει από διάφορες φάσεις, ανάλογα με τη μορφή, τη δομή και τους στόχους της (Γιώτσα, 2010). Η φάση 228

12 προσανατολισμού - γνωριμίας της ομάδας, σύμφωνα με τον Caple (1978) περιλαμβάνει τις πρώτες (3-4) συναντήσεις της ομάδας, όπου τα μέλη της αρχίζουν να επικοινωνούν και να γνωρίζονται μεταξύ τους, ενώ ταυτόχρονα αγωνιούν για το σκοπό της ομάδας και για τη θέση τους μέσα σε αυτή (Γιώτσα, 2010). Στη μία ομάδα συμβουλευτικής γονέων, στη φάση αυτή, υπήρξε μία μετακίνηση ενός μέλους και ένα καινούριο μέλος προστέθηκε στην ομάδα. Το γεγονός αυτό επιδείνωσε την αρχική αγωνία της ομάδας, καθώς είχαν ήδη αρχίσει τα μέλη να δένονται μεταξύ τους και οι ισορροπίες στη συνέχεια άλλαξαν. Κατά το δεύτερο μήνα, ακολουθεί η φάση σύγκρουσης, η οποία διαρκεί μικρό διάστημα και χαρακτηρίζεται από πιθανές συγκρούσεις μεταξύ των μελών, καθώς προσπαθούν να παραθέσουν τις απόψεις τους και να επιβληθούν στους άλλους. Τίθεται σε δοκιμασία η αντοχή της ομάδας στις συγκρούσεις και τα μέλη καλούνται να υποστηρίξουν τις απόψεις τους (Blanchet & Trognon, 1997). Στη συγκεκριμένη φάση, στη μία από τις τρεις ομάδες συμβουλευτικής γονέων ένα μέλος αποχώρησε. Κατά τη φάση σύνθεσης (3 ο -5 ο μήνα), τα μέλη της ομάδας χαλαρώνουν, αναπτύσσουν κοινό κώδικα και φιλικά συναισθήματα, αλληλεπιδρούν περισσότερο και σχηματίζουν υποομάδες (Γιώτσα, 2010). Στη φάση αυτή, στη μία ομάδα συμβουλευτικής γονέων δημιουργήθηκαν έντονες συμμαχίες μεταξύ κάποιων μελών. Η συντονίστρια, όμως, ζητούσε από τα μέλη της ομάδας σε κάθε βιωματική άσκηση να χωρίζονται σε διαφορετικές υποομάδες, με στόχο να υπάρχει αλληλεπίδραση και επικοινωνία μεταξύ όλων των μελών (Γιώτσα, Γιώτσα & Ζεργιώτης, Caple, 1978). Τέλος, στη φάση απόδοσης (Caple, 1978), δημιουργείται «δέσιμο» μεταξύ των μελών της ομάδας, καθώς αναφέρουν πιο εύκολα τα θέματα που τους απασχολούν και εκφράζουν την ικανοποίησή τους από τη βοήθεια που τους προσέφερε η ομάδα. Όπως είναι αναμενόμενο σε αυτή την τελική φάση (Γιώτσα, 2010) και στις τρεις ομάδες 229

13 συμβουλευτικής γονέων, τα μέλη ανέπτυξαν μεγαλύτερη συνοχή και αυξήθηκε η αποδοτικότητα της ομάδας. Σύμφωνα με τη θεωρία του δυναμικού πεδίου του Lewin, οι δυναμικές που αναπτύσσονται μεταξύ των ατόμων που συμμετέχουν σε μια ομάδα, διαφέρουν από τις αντιδράσεις που δημιουργούνται όταν τα άτομα είναι μόνα τους ή όταν αυτά βρίσκονται σε μια δυαδική σχέση (Γιώτσα, 2010). Οι αλληλεπιδράσεις στην ομάδα επηρεάζονται από το πώς οργανώνεται το πεδίο τη συγκεκριμένη στιγμή, γι αυτό πρέπει να λάβουμε υπόψη μας το οικολογικό πλαίσιο, το πολιτισμικό πλαίσιο, τις κοινωνικές συνθήκες, τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των υποσυστημάτων, καθώς και το αξιακό σύστημα των ατόμων (Γιώτσα, 2010). Συγκεκριμένα, μία από τις ομάδες, έλαβε χώρα σε περιοχή των Βορείων Προαστείων, όπου το βιοτικό επίπεδο των ατόμων είναι σχετικά υψηλό. Παρ όλα αυτά, εξαιτίας των οικονομικών συνθηκών που επικρατούν τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα (Giotsa & Mitrogiorgou, 2014), δύο από τις μητέρες- οι οποίες δεν είχαν πρόβλημα επιβίωσης- ήταν άνεργες και επιθυμούσαν να δουλέψουν για να αισθάνονται παραγωγικές. Παρατηρήθηκε ότι μετά τη φάση σύνθεσης, όπου τα μέλη αναπτύσσουν κώδικες επικοινωνίας και δένονται μεταξύ τους, τα άλλα μέλη της ομάδας ενδιαφέρθηκαν πολύ για αυτές και κινητοποιήθηκαν για να τις βοηθήσουν στην εύρεση εργασίας. Επιπλέον, όλα τα μέλη της ομάδας μετά την ολοκλήρωση της ομάδας θέλησαν να διατηρήσουν επαφή και άρχισαν να συναντιούνται εκτός ομάδας, γεγονός που ενισχύει την άποψη ότι οι Σχολές Γονέων ευνοούν και την ανάπτυξη κοινωνικών δικτύων. Στη συνέχεια, αναλύονται μερικές από τις θεωρητικές έννοιες του διαγενεολογικού μοντέλου του Bowen, σε συνδυασμό με τις βιωματικές ασκήσεις που παρουσιάστηκαν στις προαναφερθείσες ομάδες συμβουλευτικής γονέων. 230

14 Βασικές θεωρητικές έννοιες του Bowen και η εφαρμογή τους στις Σχολές Γονέων Οι έννοιες που ακολουθούν είναι αλληλένδετες και βασίζονται στην υπόθεση ότι πολλά σχήματα συμπεριφορών μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά, όπως για παράδειγμα το άγχος που προκαλείται από τη σύγκρουση δύο δυνάμεων: την αίσθηση του «μαζί», που αναπτύσσει κάθε οικογένεια και την επιδίωξη αυτονομίας του κάθε μέλους, (Goldenberg & Goldenberg, 2005). 1. Διαφοροποίηση του εαυτού Ο βασικός εαυτός, σύμφωνα με τον Bowen (1998, σελ.29), «αποτελεί μια σαφή ιδιότητα, η οποία περιγράφεται με μια δηλωμένη θέση-εγώ, όπως: «Αυτά είναι τα πιστεύω μου και οι πεποιθήσεις μου. Αυτός είμαι εγώ και αυτό είναι που θα κάνω ή δεν θα κάνω»». Ο βασικός εαυτός μπορεί να αλλάξει έπειτα από την επίδραση νέων γνώσεων κι εμπειριών. Δε μπορεί, όμως, να μεταβληθεί από εξωτερική πίεση, προκειμένου το άτομο να γίνει αρεστό και να κερδίσει αποδοχή (Bowen, 1998). Αντίθετα, υπάρχει ένα άλλο ρευστό επίπεδο του εαυτού, o ψευδοεαυτός, που αποτελείται από ένα συνονθύλευμα πιστεύω, αρχών και αξιών που υιοθετούνται μέσα από το σύστημα σχέσεων, στη συναισθηματική κατάσταση που επικρατεί, και ο οποίος επηρεάζεται από αυτό. Η διαφοροποίηση του εαυτού είναι ο βαθμός που ένα άτομο είναι ικανό να διαχωρίσει τη διανοητική διαδικασία που βιώνει από τη συναισθηματική, κατά πόσο, δηλαδή, μπορεί να αποφύγει να «χειραγωγείται» η συμπεριφορά του από τα συναισθήματα. Στόχος δεν είναι η συναισθηματική αποκοπή του ατόμου, αλλά η ισορροπία ανάμεσα στην λογική συμπεριφορά και στην έκφραση συναισθημάτων (Goldenberg & Goldenberg, 2005). 231

15 Η συναισθηματική «προσκόλληση» ή συγχώνευση, αντίθετα, οφείλεται στην ανικανότητα διαχωρισμού συναισθημάτων από τη γνωστική διαδικασία (Griffin & Greene, 1999). Ο Bowen (1998) αναφέρεται στην «αδιαφοροποίητη μάζα του οικογενειακού εγώ», για να περιγράψει τη συναισθηματική «προσκόλληση» ή συγχώνευση στην πυρηνική οικογένεια σε τέτοιο βαθμό, ώστε το καθένα από αυτά να νομίζει ότι γνωρίζει τα συναισθήματα και τις σκέψεις των άλλων (π.χ. «εμείς θέλουμε», «η γυναίκα μου θέλει να»). Σύμφωνα με τους Goldenberg και Goldenberg (2005), η διαγενεαλογική άποψη της θεωρίας του Bowen διαφαίνεται από την πεποίθηση ότι «η ωριμότητα και η αυτοπραγμάτωση απαιτούν από το άτομο να απελευθερωθεί από άλυτες συναισθηματικές προσκολλήσεις στην οικογένεια προέλευσής τους». Για να αποδείξει αυτή την πεποίθηση, κατασκεύασε μια θεωρητική κλίμακα (Βowen, 1998) για να εκτιμήσει το βαθμό διαφοροποίησης ενός ατόμου. Σύμφωνα με αυτή, το μηδιαφοροποιημένο άτομο παρουσιάζει μια έλλειψη ικανότητας για αυτονομία, καθοδηγείται από τα συναισθήματά του και τις αντιδράσεις των άλλων, προσπαθεί να ευχαριστήσει τους άλλους και αναζητεί μονίμως την υποστήριξή τους. Αντίθετα, το διαφοροποιημένο άτομο προσαρμόζεται και διατηρεί την αυτονομία του στις οικογενειακές ή κοντινές σχέσεις, έχει σαφείς αξίες και πεποιθήσεις, είναι ευέλικτο και έχει προσωπικούς στόχους (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Η διαφοροποίηση του εαυτού μοιάζει να είναι, περίπου, ισοδύναμη με τη συναισθηματική ωριμότητα (Βowen, 1974). Στις Σχολές Γονέων εφαρμόστηκαν αρκετές βιωματικές ασκήσεις και δόθηκαν συμβουλές σχετικές με τη διαφοροποίηση του εαυτού και τη θέση-εγώ. Ο στόχος ήταν να αντιληφθούν οι γονείς ότι η διαφοροποίηση του εαυτού στα παιδιά πρέπει να γίνεται από πολύ μικρή ηλικία (προσχολική ηλικία), για να καλλιεργηθεί το 232

16 αίσθημα της υπευθυνότητας και της αυτονομίας. Στη συνέχεια παρατίθενται μερικές από τις ασκήσεις που χρησιμοποιήθηκαν: Παράδειγμα 1 ο : Όπως αναφέρει και η Γιώτσα (2014), συχνά παρατηρείται στις Σχολές Γονέων, ειδικά στις πρώτες συναντήσεις, οι γονείς να χρησιμοποιούν στις αφηγήσεις το πρώτο πρόσωπο πληθυντικού αριθμού, για παράδειγμα: «Ήμασταν πολύ ζωηροί σήμερα», «Δε θέλαμε να έρθουμε στο σχολείο» για να περιγράψουν συμπεριφορές που αφορούν το παιδί τους. Αυτή η χρήση του πρώτου πληθυντικού αριθμού ενισχύει την «αδιαφοροποίητη μάζα του εγώ» και οδηγεί σε υπερεμπλοκή μεταξύ των μελών, δυσχεραίνοντας τη δημιουργία εαυτού στην πατρική οικογένεια. Ζητήθηκε λοιπόν από τους γονείς να αφηγηθούν ξανά τις ιστορίες, που αφορούσαν στα παιδιά τους, χωρίζοντας τα πρόσωπα στο «εγώ» και «αυτός/αυτή» αντί για τη χρήση του προσώπου «εμείς». Η άσκηση αυτή βοήθησε τους γονείς να καταλάβουν πόσο σημαντική είναι η θέση εγώ και η ενίσχυση της διαφοροποίησης του εαυτού, καθώς και να διαχωρίσουν τα δικά τους συναισθήματα από των παιδιών τους, έτσι ώστε να μην τα επιφορτίζουν με δικά τους άγχη, προσδοκίες κλπ. Παράδειγμα 2 ο: Σύμφωνα με την Θεωρία Εστιασμένη στο Συναίσθημα, ένα από τα πρώτα βήματα είναι ο εστιασμός στο συναίσθημα του κάθε ατόμου χρησιμοποιώντας το πρώτο πρόσωπο (Γιώτσα, 2014). Στη θεματική «Συναισθηματική επικοινωνία» ζητήθηκε ένα παιχνίδι ρόλων, όπου ζητήθηκε από τους γονείς να χαρακτηρίσουν τα συναισθήματά τους και όχι τους ανθρώπους, για παράδειγμα να πουν: «Νιώθω πληγωμένος» αντί του «Είσαι αναίσθητη». Με αυτόν τον τρόπο, επισημάνθηκε πάλι η «θέση-εγώ» και τονίστηκε η προσωπική ευθύνη του ομιλητή για τις στάσεις, τα συναισθήματα ή τις συμπεριφορές του. Παράδειγμα 3 ο: Κατά τη διάρκεια μιας συνάντησης, μια μητέρα περιέγραψε ένα περιστατικό, σύμφωνα με το οποίο, το παιδί της έκλαιγε για ένα παιχνίδι του που είχε 233

17 σπάσει. Η πρώτη αντίδραση της μητέρας ήταν να του πει: «Πώς κάνεις έτσι για ένα παιχνίδι;». Οι γονείς, τείνουν, γενικότερα, να υποτιμούν τα συναισθήματα των παιδιών τους και να τους υποδεικνύουν πώς πρέπει να αισθάνονται, μόνο και μόνο επειδή είναι νεότερα σε ηλικία και φτωχότερα σε εμπειρίες (Gottman, 2000). Καθώς, όμως, τα παιδιά εκλαμβάνουν τέτοιες αντιδράσεις από τους γονείς τους, χάνουν, τελικά, την εμπιστοσύνη τους στα δικά τους συναισθήματα και στη δική τους θέσηεγώ. Για να ενισχυθεί η διαφοροποίηση του εαυτού και να μάθουν τα παιδιά να εμπιστεύονται τα συναισθήματά τους, προτάθηκε ένα παιχνίδι ρόλων, κατά το οποίο οι γονείς θα έπρεπε να αναγνωρίσουν και να σεβαστούν το συναίσθημα του παιδιού τους. Παράδειγμα 4 ο: Πολλές φορές οι γονείς ανησυχούν για τις ικανότητες του παιδιού, με αποτέλεσμα να καταλήγουν είτε να του υποδεικνύουν τι πρέπει να κάνει κάθε φορά είτε να το κάνουν οι ίδιοι, αφαιρώντας από το παιδί τη δυνατότητα αυτονομίας και ανεξαρτησίας. Σύμφωνα με τη Γιώτσα (2012), όταν οι γονείς αναλαμβάνουν τις υποχρεώσεις των παιδιών τους, τους αφαιρούν κάθε τάση για πρωτοβουλία και τα καθιστούν αδύναμα. Για το λόγο αυτό, ζητήθηκε από τους γονείς να ανατρέξουν σε σκηνές από την καθημερινότητά τους, όπου τα παιδιά αντιμετωπίζουν τις υποχρεώσεις τους σαν να ήταν υποχρεώσεις των άλλων, για παράδειγμα: «Φέρε μου την τσάντα», «Μάζεψε τα παιχνίδια μου». Στη συνέχεια, η εκπαιδεύτρια πρότεινε στους γονείς να βοηθούν το παιδί να αποφασίζει και να δρα μόνο του και να ζητάει βοήθεια, όταν τη χρειάζεται. Επιπλέον, οι γονείς εκπαιδεύτηκαν στη Σχολή Γονέων για το πως να διαπραγματεύονται τους κανόνες και τα όρια μαζί με τα παιδιά τους και πώς να ενθαρρύνουν τα παιδιά να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους. 234

18 Παράδειγμα 5 ο: Κατά τη διάρκεια μιας συνάντησης, μια μητέρα ανέφερε την άσχημη αντίδραση της κόρης της, όταν έπρεπε να την αποχωριστεί για την πρώτη μέρα στον παιδικό σταθμό. Εξαιτίας του άγχους αποχωρισμού και της όλης αναστάτωσης που επέφερε, η μητέρα αποφάσισε να φύγει στα κρυφά, με αποτέλεσμα να νιώσει τύψεις και να στεναχωρηθεί και η ίδια. Η εκπαιδεύτρια εξήγησε ότι ο γονέας πρέπει να διαχειρίζεται τα δικά του δύσκολα συναισθήματα και να δείχνει εμπιστοσύνη στο παιδί όταν αυτό κάνει βήματα για τη διαφοροποίηση του εαυτού του. Όπως περιγράφει και ο Ν.Καζαντζάκης με γλαφυρό τρόπο τη διαφοροποίηση του εαυτού: «Η Κραυγή δεν είναι δική σου. Δε μιλάς εσύ, μιλούν αρίφνητοι πρόγονοι με το στόμα σου. Δεν πεθυμάς εσύ, πεθυμούν αρίφνητες γενεές απόγονοι με την καρδιά σου (.). Το πρώτο σου χρέος πλαταίνοντας το εγώ σου είναι, στην αστραπόχρονη τούτη στιγμή που περπατάς στη γη, να μπορέσεις να ζήσεις την απέραντη πορεία, την ορατή και την αόρατη, του εαυτού σου» (Καζαντζάκης, 1945, σελ.35). 2. Τρίγωνα Σύμφωνα με τον Bowen (1998, σελ.39) «το συναισθηματικό σύστημα δύο ατόμων είναι ασταθές», γι αυτό και τα άτομα βιώνουν άγχος προσπαθώντας να εξισορροπήσουν τις ανάγκες τους από τη μία για εγγύτητα και από την άλλη για αυτονομία, με αποτέλεσμα η δυάδα να εξελίσσεται σε σύστημα τριών ατόμων ή τρίγωνο. Μέσα στην οικογένεια, το τρίγωνο αποτελεί το πιο μικρό, σταθερό συναισθηματικό σύστημα (Griffin & Greene, 1999). Ένα τρίγωνο που παρατηρείται συχνά, είναι αυτό που δημιουργείται ανάμεσα στους γονείς και στο παιδί. Συνήθως, τη στενή δυάδα αποτελούν η μητέρα και το παιδί, ενώ συχνά παρατηρείται ο 235

19 παραγκωνισμός του πατέρα. Ένα σύστημα, το οποίο εμπεριέχει πάνω από τρία άτομα, αποτελείται από πολλά αλληλοδιαπλεκόμενα τρίγωνα (Bowen, 1998). Όσο μεγαλύτερος είναι ο βαθμός οικογενειακής συγχώνευσης, τόσο πιο πιθανό είναι να δημιουργηθούν τρίγωνα στην οικογένεια, ενώ τα άτομα με χαμηλό βαθμό διαφοροποίησης έχουν περισσότερες πιθανότητες να εμπλακούν στη διαδικασία αυτή. Σύμφωνα με τους Kerr & Bowen (1988) η τριγωνοποίηση μπορεί να έχει τουλάχιστον 4 πιθανά αποτελέσματα: Η εισαγωγή ενός τρίτου ατόμου μπορεί να αποσταθεροποιήσει μία σταθερή δυάδα, π.χ. η σύγκρουση που μπορεί να επιφέρει η γέννηση ενός παιδιού σε έναν ισορροπημένο γάμο. Η αποχώρηση ενός τρίτου ατόμου μπορεί να αποσταθεροποιήσει μία σταθερή δυάδα, π.χ. όταν το παιδί φεύγει από το πατρικό του σπίτι παύει να αποτελεί τον τρίτο πόλο σε μια γονεϊκή διαμάχη. Η εισαγωγή ενός τρίτου ατόμου μπορεί να σταθεροποιήσει μία ασταθή δυάδα, π.χ. η γέννηση ενός παιδιού μπορεί να επιφέρει ισορροπία σε έναν γάμο γεμάτο εντάσεις. Η αποχώρηση ενός τρίτου ατόμου μπορεί να σταθεροποιήσει μία ασταθή δυάδα, π.χ. με την απομάκρυνση ενός τρίτου προσώπου αποφεύγονται οι συμμαχίες και μειώνονται οι εντάσεις (Goldenberg & Goldenberg, 2005) Η λειτουργία των συναισθηματικών δυνάμεων μέσα σε ένα τρίγωνο είναι τόσο αναμενόμενη, όσο ένα συναισθηματικό αντανακλαστικό (Bowen, 1998). Στόχος μας στη συμβουλευτική ομάδων γονέων ήταν να ανακαλύψουν οι γονείς τα τρίγωνα που υπάρχουν στην οικογένειά τους, να μπορέσουν να παρατηρήσουν και στη συνέχεια να 236

20 ελέγξουν τις δικές τους συναισθηματικές αντιδράσεις και τελικά να αποτριγωνοποιηθούν. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Bowen (1998, σελ.42) «Μόνο όταν κάποιος μπορεί να βγει λίγο απ έξω, είναι δυνατό να αρχίσει να παρατηρεί και να τροποποιεί ένα συναισθηματικό σύστημα. Τελικά, μόνο όταν ο ένας από τους τρεις μπορέσει να ελέγξει τις συναισθηματικές του αντιδράσεις με το να μην παίρνει το μέρος κανενός από τους άλλους δύο, ενώ παραμένει κοντά τους συναισθηματικά, θα μπορέσει να μειωθεί η συναισθηματική ένταση μέσα στη δυάδα και οι δύο να κινηθούν προς ένα υψηλότερο επίπεδο διαφοροποίησης». Αυτό αποτελεί την απάντηση στην αγωνία των γονέων που συχνά ρωτούσαν «Ναι, αλλά δε θα έπρεπε να έρθει και ο σύζυγός μου να τα ακούσει αυτά;». Στη συνέχεια, ακολουθούν οι βιωματικές ασκήσεις, που εφαρμόστηκαν στις Σχολές Γονέων, όσον αφορά στα τρίγωνα στην οικογένεια. Παράδειγμα 1 ο : Παρατέθηκε στους γονείς το εξής περιστατικό: «Ο μπαμπάς γυρνάει αργά από τη δουλειά και θυμώνει βλέποντας τη μαμά να είναι μπροστά στον υπολογιστή και τα παιδιά να βλέπουν τηλεόραση». Στη συνέχεια, κλήθηκαν να ανακαλύψουν τα τρίγωνα που υπάρχουν σε αυτή την οικογένεια. Μέσα από τη συζήτηση, ανακάλυψαν τρίγωνα που υπήρχαν και στη δική τους οικογένειά (π.χ. «Θα το πω στη δασκάλα να σε μαλώσει», «Θα δεις μόλις έρθει ο μπαμπάς σου»), συνειδητοποίησαν το πώς συνδέονταν μεταξύ τους στην οικογένεια και κινητοποιήθηκαν συναισθηματικά. Παράδειγμα 2 ο: Στα πλαίσια της συζήτησης, μια μητέρα ανέφερε ένα περιστατικό από την οικογένειά της: «Είπα στον γιο μου να πάει να πλύνει τα δόντια του. Τότε, ο πατέρας του άρχισε να φωνάζει και να του λέει να μην πλύνει τα δόντια κι ότι η μαμά ανησυχεί υπερβολικά». Φάνηκε το παιδί να είναι εμπλεγμένο σε μια διαμάχη μεταξύ του πατέρα και της μητέρας, με άλλα λόγια να έχει τριγωνοποιηθεί. Η εκπαιδεύτρια 237

21 πρότεινε αρχικά, να υιοθετήσουν και οι δύο γονείς μια κοινή γραμμή συμπεριφοράς, να μη διαφωνούν και να μην υποβιβάζει ο ένας γονιός τον άλλον παρουσία του παιδιού. Παράδειγμα 3 ο : Στη θεματική «Ζήλια» ζητήθηκε από τους γονείς να σκεφτούν και να αφηγηθούν ένα περιστατικό είτε της τωρινής τους είτε της πατρικής τους οικογένειας- το οποίο να εμπεριέχει ζήλια μεταξύ αδελφών και να σκεφτούν πώς θα μπορούσαν να το διαχειριστούν ή πώς το είχαν διαχειριστεί τότε οι γονείς τους. Η σύγκρουση μεταξύ αδελφών δημιουργείται, κυρίως, εξαιτίας του τρίγωνου που δημιουργείται μεταξύ της μητέρας και των δύο παιδιών, κατά το οποίο, η μητέρα έχει μια θετική σχέση με το καθένα από τα παιδιά (Bowen, 1998). Μέσα από τη βιωματική άσκηση οι γονείς κατανόησαν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η τριγωνοποίηση και συνειδητοποίησαν τις πιθανές συμμαχίες στην οικογένειά τους, οι οποίες επέφεραν συγκρούσεις. Η εκπαιδεύτρια επεσήμανε στους γονείς ότι για την αποφυγή δημιουργίας τριγώνων, δε θα πρέπει να γίνονται συγκρίσεις μεταξύ των παιδιών, αλλά, αντίθετα, να ενδυναμώνεται η μοναδικότητα του κάθε παιδιού και να αποφεύγεται η συμμαχία του γονέα με το ένα από τα δύο παιδιά. 3. Διαδικασία μεταβίβασης μέσω των γενεών Για να περιγράψουμε τη θεωρητική έννοια της διαδικασίας μεταβίβασης μέσω των γενεών, πρέπει πρώτα να αναφέρουμε δύο βασικές, αλληλένδετες έννοιες της θεωρίας του Bowen, το συναισθηματικό σύστημα της πυρηνικής οικογένειας και τη διαδικασία προβολής της οικογένειας. Ο Bowen (1998) με τον όρο συναισθηματικό σύστημα της πυρηνικής οικογένειας περιγράφει τα συναισθηματικά τρίγωνα που εμφανίζονται στις στενές σχέσεις. Η διαδικασία προβολής της οικογένειας αφορά στην προβολή που γίνεται σε ένα ή περισσότερα παιδιά της ανωριμότητας των γονιών 238

22 (Bowen, 1998), η οποία επιτυγχάνεται μέσα από την τριγωνοποίηση της σχέσης μητέρας-πατέρα-παιδιού, εξαιτίας του άγχους που βιώνει η δυάδα μητέρα-πατέρας. Το παιδί που επιλέγεται είναι συνήθως το πιο «αδύναμο» και ευεπηρέαστο, ανεξαρτήτως της σειράς γέννησής του (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Η μητέρα έχει άγχος για την ανατροφή του παιδιού, το παιδί αντιδράει, επίσης, με άγχος και τελικά η μητέρα γίνεται ακόμη πιο υπερπροστατευτική απέναντί του. Στη συνέχεια, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος μέσα στον οποίο το παιδί αντιμετωπίζεται ως μωρό από τη μητέρα, με αποτέλεσμα να γίνεται ολοένα και πιο αδύναμο. Ο δε πατέρας, τρομαγμένος από το μητρικό άγχος, υποστηρίζει όλες τις πράξεις της, με στόχο να την ηρεμήσει. Συμμαχώντας με αυτόν τον τρόπο οι γονείς, κάνουν σταθερή τη σχέση τους απέναντι σε ένα «αδύναμο» παιδί, το οποίο τους έχει ανάγκη, δημιουργώντας τελικά ένα τρίγωνο (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Στη συνέχεια, το παιδί, που αποτελεί μέρος του τριγώνου, αποκτά χαμηλότερο βαθμό διαφοροποίησης από τους γονείς του (Griffin & Greene, 1999). Τα άτομα από κάθε γενιά με ολοένα και μικρότερη διαφοροποίηση εαυτού γίνονται ακόμη πιο τρωτά στο άγχος και στη σύγχυση (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Σύμφωνα με τον Bowen (1974), η διαδικασία μεταβίβασης μέσω των γενεών περιγράφει τη δυσλειτουργία που προκαλείται από το συναισθηματικό σύστημα της πυρηνικής οικογένειας, η οποία επαναλαμβάνεται στις επόμενες γενιές (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Η διαδικασία αυτή, μετά από πολλές γενιές, δημιουργεί όλο και χαμηλότερο βαθμό διαφοροποίησης, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται σοβαρά συναισθηματικά και ψυχικά προβλήματα, όπως είναι η σχιζοφρένεια, σε απογόνους μετέπειτα γενεών (Bowen, 1998). Σε ευνοϊκές συνθήκες ζωής, βέβαια, τα μη διαφοροποιημένα άτομα μπορούν να διατηρήσουν μια ισορροπημένη ζωή χωρίς συμπτώματα. Επιπλέον, η διαδικασία μπορεί να 239

23 αντιστραφεί, αν κάποιο άτομο της γενιάς παντρευτεί ένα άτομο με υψηλότερο βαθμό διαφοροποίησης (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Η έννοια της διαδικασίας μεταβίβασης μέσω των γενεών συμπυκνώνεται σε μια φράση του Bowen (1998, σελ.69) «Μόνο μέσα σε 150 με 200 χρόνια ένα άτομο είναι ο απόγονος 64 με 128 οικογενειών προέλευσης, καθεμία από τις οποίες έχει συμβάλει με κάποιο τρόπο στο σχηματισμό του δικού του εαυτού». Σχετικά με τη μεταβίβαση μέσω των γενεών, στόχος μας στις Σχολές Γονέων ήταν να εντοπίσουν και να αλλάξουν οι γονείς, συμπεριφορές μέσα στην οικογένεια, οι οποίες είχαν συγκεκριμένη λειτουργία στο παρελθόν, αλλά είναι δυσλειτουργικές στο παρόν. Παράδειγμα 1 ο : Στη θεματική «Πειθαρχία», οι γονείς έπρεπε να αναλογιστούν ποιοί κανόνες (π.χ. «Τρώμε όλοι μαζί», «Κοιμόμαστε συγκεκριμένη ώρα»), υπάρχουν στην οικογένειά τους, ποιός τους επιβάλει συνήθως, αν αυτοί είναι λειτουργικοί και αν τηρούνται. Η πλειοψηφία των γονέων παρατήρησαν ότι οι περισσότεροι κανόνες, που έχουν θεσπίσει στην οικογένειά τους, προέρχονται κυρίως από τις πατρικές τους οικογένειες και δη από τις μητέρες τους. Στη συνέχεια, κλήθηκαν να αντιληφθούν ότι αναπαράγουν μοτίβα συμπεριφοράς και κανόνες που έχουν μάθει από την πατρική τους οικογένεια και να σκεφτούν πώς μπορούν να τους αλλάξουν, σε περίπτωση που είναι δυσλειτουργικοί στο παρόν. Παράδειγμα 2 ο : Συζητώντας για την αυτοεκτίμηση, δόθηκε στους γονείς η εξής άσκηση: «Βρείτε ένα θετικό κι ένα αρνητικό χαρακτηριστικό σας που σας το απέδιδαν οι άλλοι. Ποιός σας το έλεγε; Τί αντίκτυπο είχε πάνω σας;» (Γιώτσα, 2014). Από τα αποτελέσματα αυτής της βιωματικής άσκησης προέκυψε ότι πολλά από τα χαρακτηριστικά είχαν αποδοθεί κυρίως από τους δικούς τους γονείς και ότι μεταφέρονταν από γενιά σε γενιά (π.χ. «Είσαι γκρινιάρα! Ίδια η γιαγιά σου!»). Τα 240

24 χαρακτηριστικά αυτά γίνονται «ταμπέλες» με την αυτοεκπληρούμενη προφητεία, όπου «μια συμπεριφορά προκαλεί στους άλλους την αντίδραση, στην οποία η ίδια συμπεριφορά θα αποτελούσε την κατάλληλη αντίδραση» (Watzlawick, Bavelas & Jackson, 2005, σελ.127). Με αυτό τον τρόπο, έγινε κατανοητό ότι οι ίδιοι οι γονείς επαναλαμβάνουν αυτή τη διαδικασία στα παιδιά τους. Παράδειγμα 3 ο : Στην παρουσίαση της θεματικής «Φόβοι/Φοβίες» οι γονείς ανέτρεξαν στο παρελθόν για θυμηθούν κάποιο προσωπικό τους φόβο/φοβία και πώς αυτός/αυτή είχε αντιμετωπιστεί. Παρατηρήθηκε ότι πολλές από τις φοβίες είναι «κληρονομικές». Όπως αναφέρει και Ν. Καζαντζάκης «Όταν φοβάσαι, ο φόβος διακλαδώνεται σε αναρίθμητες γενεές» (Καζαντζάκης, 1945 σελ. 38). Μια κοινή φοβία, που είχαν οι γονείς ως παιδιά, ήταν αυτή για τον παλιατζή, κάτι που είχαν ήδη μεταφέρει και στα παιδιά τους. Συνειδητοποίησαν ότι πολλά φοβικά συναισθήματα «μεταδίδονται» από τους ίδιους στα παιδιά μέσα από τη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία. Στο κλείσιμο της συνάντησης, οι εκπαιδευτές πρότειναν στους γονείς να διαχειρίζονται πρώτα τα δικά τους συναισθήματα, να αφουγκράζονται και να σέβονται τους φόβους των παιδιών τους και να τα βοηθάνε να τους αντιμετωπίσουν, χωρίς να μεταφέρουν και τους δικούς τους. 241

25 Συζήτηση Σκοπός του παρόντος άρθρου ήταν εφαρμογή των θεωρητικών εννοιών του διαγενεολογικού μοντέλου του Bowen στις ομάδες συμβουλευτικής γονέων μέσω βιωματικών ασκήσεων. Η συγκεκριμένη προσέγγιση εστιάζει κυρίως στη διαφοροποίηση του εαυτού, στις αποτριγωνοποιήσεις των μελών της οικογένειας, καθώς και στη συνειδητοποίηση και εξάλειψη κάθε δυσλειτουργίας που φέρεται ανά τις γενιές, με απώτερο στόχο τη βελτίωση της ψυχικής υγείας των παιδιών και όλων των μελών της οικογένειας, ο οποίος συνάδει με τους στόχους των Σχολών Γονέων (Γιώτσα και συν., 2011). Για το λόγο αυτό, οι βιωματικές ασκήσεις δομήθηκαν με βάση τις τρεις κλασικές -για τη συστημική θεώρηση- έννοιες: τη διαφοροποίηση του εαυτού, τα τρίγωνα και τη μεταβίβαση μέσω των γενεών. Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, η διαφοροποίηση του εαυτού είναι ο βαθμός που ένα άτομο μπορεί να διαχωρίσει τη λογική και τη συμπεριφορά του από τα συναισθήματα (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Μετά το πέρας των ομάδων, παρατηρήθηκε ότι, μέσα από τις βιωματικές ασκήσεις, ενισχύθηκε σε μεγάλο βαθμό η διαφοροποίηση εαυτού, τόσο των γονέων όσο και των παιδιών. Οι γονείς φάνηκε να έχουν βοηθηθεί αρκετά στην αναγνώριση της συναισθηματικής συγχώνευσης που υπήρχε ανάμεσα στους ίδιους και στα παιδιά τους. Με τη χρήση του α προσώπου ενικού αριθμού («Εγώ νιώθω») και όχι του α προσώπου πληθυντικού αριθμού («Έχουμε πολλά να διαβάσουμε») έμαθαν να διαχωρίζουν τα δικά τους συναισθήματα, προσδοκίες και ευθύνες από αυτές των παιδιών τους. Η συνειδητοποίηση αυτή, τους βοήθησε να αντιληφθούν ότι η διαφοροποίηση του εαυτού στα παιδιά πρέπει να γίνεται από πολύ μικρή ηλικία, ούτως ώστε να καλλιεργηθεί το αίσθημα της υπευθυνότητας και της αυτονομίας. 242

26 Σε ένα συναισθηματικό σύστημα δύο ατόμων, τα άτομα μπορεί να βιώσουν άγχος, προσπαθώντας να εξισορροπήσουν ανάμεσα στην εγγύτητα και στην αυτονομία και η δυάδα να οδηγηθεί στη δημιουργία τριγώνου (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Στόχος μας στη συμβουλευτική ομάδων γονέων ήταν να αντιληφθούν αρχικά οι γονείς τα τρίγωνα που υπάρχουν στην οικογένειά τους, μέσα από τις βιωματικές ασκήσεις. Επόμενος στόχος ήταν να καταφέρουν να παρατηρήσουν και στη συνέχεια να ελέγξουν τις δικές τους συναισθηματικές αντιδράσεις και τελικά να αποτριγωνοποιηθούν από τα διάφορα αλληλοδιαπλεκόμενα τρίγωνα που είχαν δημιουργηθεί στις οικογένειές τους (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Η τελευταία θεωρητική έννοια που εφαρμόσαμε στις ομάδες συμβουλευτικής γονέων μέσα από βιωματικές ασκήσεις ήταν η μεταβίβαση μέσω των γενεών (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Οι γονείς εντόπισαν κάποια δυσλειτουργικά μοτίβα συμπεριφοράς, τα οποία μπορεί να είχαν μεταβιβαστεί από παλαιότερες γενιές στην οικογένεια τους δυσχεραίνοντας τη ζωή τους, γεγονός που μπορεί να επιφέρει την αλλαγή αυτών των μοτίβων συμπεριφοράς ή/και την εξάλειψή τους. Η θεωρία του Caple (1978) για τα στάδια εξέλιξης της ομάδας, βοήθησε τους εκπαιδευτές στην κατανόηση των δυναμικών που υπήρχαν ανάμεσα στα μέλη των ομάδων και στην επιλογή των θεματικών. Για παράδειγμα, γενικές θεματικές όπως: «Χαρακτηριστικά προσχολικής ηλικίας», «Ελεύθερος χρόνος» παρουσιάστηκαν στη φάση προσανατολισμού-γνωριμίας της ομάδας, όπου τα μέλη δεν είχαν, ακόμη, συνάψει ισχυρούς δεσμούς μεταξύ τους. Στις φάσεις σύνθεσης και απόδοσης, όπου πλέον τα μέλη της ομάδας είχαν δημιουργήσει δεσμούς, αλληλεπιδρούσαν και μπορούσαν πιο εύκολα να ανοίξουν θέματα που τους απασχολούσαν, παρουσιάστηκαν και συζητήθηκαν συναισθηματικά φορτισμένες θεματικές όπως: 243

27 «Φόβοι», «Πειθαρχία» και «Ζήλια», γεγονός που επιβεβαιώνει ευρήματα άλλων ερευνών για τη δυναμική της ομάδας (Γιώτσα & Ζεργιώτης, 2007). Αντίστοιχα, οι θεωρητικές έννοιες του διαγενεαλογικού μοντέλου που εφαρμόστηκαν, παρουσιάστηκαν με συγκεκριμένη σειρά, ανάλογα με τις φάσεις της ομάδας. Η διαφοροποίηση του εαυτού, παρουσιάστηκε μέσα από βιωματικές ασκήσεις στη φάση προσανατολισμού-γνωριμίας, σε θεματικές όπως «Αυτοεκτίμηση» και «Συναισθηματική Επικοινωνία». Η μεταβίβαση των γενεών εφαρμόστηκε, επίσης, στη θεματική «Αυτοεκτίμηση», αλλά και στη θεματική «Πειθαρχία», που παρουσιάστηκε στη φάση σύνθεσης. Η θεωρητική έννοια «τρίγωνα», που μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη συναισθηματική φόρτιση στα μέλη της ομάδας και ως εκ τούτου παρουσιάστηκε κατά τη φάση σύνθεσης σε θεματικές («Επικοινωνία»), αλλά και απόδοσης («Ζήλια»). Σύμφωνα με τη θεωρία του δυναμικού πεδίου του Lewin (1951), που αναφέραμε παραπάνω, οι δυναμικές που αναπτύσσονται σε μια ομάδα, διαφέρουν από τις αντιδράσεις που δημιουργούνται όταν τα άτομα είναι μόνα τους ή όταν αυτά βρίσκονται σε μια δυαδική σχέση (Γιώτσα, 2010). Οφείλουμε να λάβουμε υπόψη μας το οικολογικό πλαίσιο, το πολιτισμικό πλαίσιο, τις κοινωνικές συνθήκες, τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των υποσυστημάτων, καθώς και το αξιακό σύστημα των ατόμων (Γιώτσα, 2010). Όσον αφορά στο οικολογικό και πολιτισμικό πλαίσιο, κάθε ομάδα είχε διαφορετικά κοινωνικά και οικονομικά χαρακτηριστικά, ανάλογα με την περιοχή στην οποία βρισκόταν. Για το λόγο αυτό, οι συντονιστές προσάρμοσαν το προσωπικό τους στυλ (π.χ. ένδυση, τρόπος έκφρασης, χρήση κατάλληλου και κατανοητού λεξιλογίου) έτσι ώστε να συνάδει με την κουλτούρα του εκάστοτε πολιτισμικού πλαισίου και με τις τρέχουσες συνθήκες της χώρας, όπως είναι για π.χ. η κοινωνική και η οικονομική κρίση. 244

28 Οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, που επικρατούν τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα, έχουν επηρεάσει και τις οικογένειες, οι οποίες προσπαθούν να προσαρμοστούν στα νέα, αυτά, δεδομένα (Giotsa & Mitrogiorgou, 2014). Στη μία ομάδα, δύο από τις μητέρες είχαν μείνει άνεργες και επιθυμούσαν να δουλέψουν για να αισθάνονται παραγωγικές. Παρατηρήθηκε ότι μετά τη φάση σύνθεσης και στη φάση απόδοσης, τα άλλα μέλη της ομάδας ενδιαφέρθηκαν και κινητοποιήθηκαν για να τις βοηθήσουν, καθώς είχαν συνάψει πια γερούς δεσμούς. Επιπρόσθετα, όλα τα μέλη της κάθε ομάδας, μετά τη λήξη της Σχολής Γονέων, θέλησαν να διατηρήσουν και να ενισχύσουν τη μεταξύ τους επαφή, με αποτέλεσμα να συναντιούνται εκτός ομάδας. Το «ζεστό» κλίμα που δημιουργήθηκε στην ομάδα, σε συνδυασμό με τη θετική ανατροφοδότηση των γονέων καταδεικνύει ότι οι Σχολές Γονέων ευνοούν την αλληλεπίδραση, τη σύναψη σχέσεων και την ανάπτυξη κοινωνικών δικτύων. Επιπρόσθετα, είναι πολύ σημαντικό να λαμβάνει υπόψη του ο εκπαιδευτής όλα τα σχήματα οικογένειας που μπορεί να υπάρχουν στη χώρα μας. Για παράδειγμα, η μια ομάδα αποτελείτο από μέλη πυρηνικής, διπυρηνικής και εκτεταμένης οικογένειας. Με αυτό τον τρόπο, σύμφωνα με την Γιώτσα (2010), παρέχονται οι κατάλληλες πληροφορίες στα μέλη της ομάδας και αποφεύγονται στερεότυπα και προκαταλήψεις από τα μέλη της ομάδας και από τον εκπαιδευτή. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, τα μέλη της οικογένειας συνδέονται στενά μεταξύ τους με τις σκέψεις, τα συναισθήματα, καθώς και τις συμπεριφορές (Goldenberg & Goldenberg, 2005). Επομένως, είναι πολύ βοηθητικό για τη συμβουλευτική γονέων να εμπεριέχονται θεωρητικές έννοιες και τεχνικές της συστημικής θεώρησης. Προτείνεται, επομένως, να μελετηθούν και να εφαρμοστούν στις ομάδες συμβουλευτικής γονέων, θεωρητικές έννοιες και τεχνικές των υπολοίπων συστημικών μοντέλων, οι οποίες θα εστιάζουν στο σχήμα των σχέσεων μέσα στο 245

29 οικογενειακό σύστημα. Με τον τρόπο αυτό, θα υπάρξει μεγαλύτερη ποικιλία και ευελιξία στις βιωματικές ασκήσεις και θα είναι πιο σίγουρη και ολοκληρωμένη η βελτίωση της ψυχικής υγείας των γονέων και των παιδιών τους. Οι οικονομικές συνθήκες των τελευταιών ετών δυσχεραίνουν το γονεϊκό ρόλο και οι δυσκολίες αυξάνονται για όλο το οικογενειακό σύστημα, καθώς στις μέρες μας και οι δύο γονείς χρειάζεται να εργάζονται ή πιθανόν να είναι και οι δύο άνεργοι,. Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Στατιστικής Υπηρεσίας (Eurostat) σταθερή στο 25,8% παρέμεινε η ανεργία στην Ελλάδα τον Νοέμβριο του 2014, σε σχέση με τον Οκτώβριο (http://ec.europa.eu/eurostat). Ειδικότερα στην Ελλάδα, ο αριθμός των ανέργων το Νοέμβριο του 2014 μειώθηκε στα 1,23 εκατομμύρια. Το ποσοστό ανεργίας στους άνδρες διαμορφώθηκε στο 23% και στις γυναίκες στο 29,3%. Επομένως είναι περισσότερο απαραίτητο από ποτέ σε αυτές τις δύσκολες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες να ενισχυθεί ο γονεϊκός ρόλος. Οι ομάδες συμβουλευτικής γονέων συνδράμουν σε αυτό το σκοπό, βελτιώνοντας την επικοινωνία μεταξύ των μελών της οικογένειας και προσφέροντας πληροφόρηση στους γονείς για τις ανάγκες των παιδιών ανάλογα με το στάδιο της εξέλιξής τους. Η συστημική θεώρηση, κατά την εφαρμογή της στη δυναμική της ομάδας, λαμβάνει υπόψη τους εκάστοτε κανόνες, τις ιδιότητες των ατόμων, καθώς και τα σχήματα συμπεριφοράς που αναδύονται σε κάθε ομάδα. Αντίστοιχα, το πρίσμα της συστημικής θεώρησης βοηθάει τους εκπαιδευτές, αλλά και τους γονείς να δουν τα γεγονότα μέσα από ένα σύστημα σχέσεων. Το διαγενεαλογικό μοντέλο του Bowen προσφέρει στον εκπαιδευτή κλασικές θεωρητικές έννοιες και τεχνικές, οι οποίες μπορούν να εφαρμοστούν στις ομάδες συμβουλευτικής γονέων μέσα από βιωματικές ασκήσεις και να διευκολύνουν το έργο του, αλλά και το ρόλο των γονέων. Οι βιωματικές ασκήσεις που εμπεριέχουν αυτές τις θεωρητικές έννοιες, μπορούν να 246

30 συντελέσουν τόσο στη διαφοροποίηση των στάσεων των γονέων όσο και στη βελτίωση των σχέσεων μεταξύ των μελών της οικογένειας. Αυτό επιβεβαίωσαν και οι γονείς στην τελευταία συνάντηση-κλείσιμο της ομάδας, μέσα από τα μηνύματα που έγραψαν για τo τι αποκόμισαν και κέρδισαν μέσα από την ομάδα συμβουλευτικής γονέων: «Αισθάνθηκα οικεία μέσα στην ομάδα και κατανόησα περισσότερο τα παιδιά μου», «Μάθαμε για τα παιδιά μας και θα προσπαθήσουμε να τα βοηθήσουμε να αποκτήσουν αυτοεκτίμηση, έτσι ώστε να έχουν μια ζωή γεμάτη όμορφες δημιουργίες και επιτυχημένους στόχους», «Ήταν πολύ καλύτερο από το να ακούμε τη θεωρία», «Μεγάλη βοήθεια για τη σωστή διαπαιδαγώγηση του παιδιού», «Ακούγοντας, συζητώντας με κατανόηση και τρυφερότητα», «Έγινε ευκολότερη και πιο χαρούμενη η ζωή μας». 247

31 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αρχοντάκη, Ζ., & Φιλίππου, Δ. (2010). 205 Βιωματικές Ασκήσεις για Εμψύχωση Ομάδων Ψυχοθεραπείας, Κοινωνικής Εργασίας, Εκπαίδευσης (Έκτη εκδ.). Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη. Blanchet A., Trognon A. (1997). Ψυχολογία ομάδων, θεωρητικές προσεγγίσεις και εφαρμογές των ομαδικών μοντέλων. Αθήνα: Σαββάλας. Bowen M. (1974). Alcoholism as viewed through family systems theory and family psychotherapy. Washington, Annals of the New York Academy of Sciences, Vol 233, Apr 1974, Bowen, M. (1998). Τρίγωνα στην Οικογένεια. Ανωνύμου, Για τη διαφοροποίηση του εαυτού, Μτφ. Έ. Γκίκα, Μ. Λεβή, Επιμ. Κ. Χαραλαμπάκη, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Caple, R. B. (1978). The Sequential Stages of Group Development. Small Group Behavior, 9(4), Γιώτσα Α. (2010). Επιμόρφωση Στελεχών Παροχής Συμβουλευτικών Υπηρεσιών. Αθήνα: Γενική Γραμματεία Δια Βίου Μάθησης, Ινστιτούτο Διαρκούς Εκπαίδευσης Ενηλίκων (ΙΔΕΚΕ). Γιώτσα Α. (2012). Η αξιοποίηση της ομάδας στην αφετηρία σχεδιασμού ενός project. Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, Τεύχος 86, , ISSN: Γιώτσα, Α. (2014). Η Εφαρμογή της Συστημικής Θεωρίας στο χώρο του σχολείου (σελ ). Στο Ε. Κατσαρού, Μ. Λιακοπούλου (επιμ.) Θέματα Δισασκαλίας και Αγωγής στο Πολυπολιτισμικό Σχολείο. ISBN:

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY

ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY Προσαρμογή- Αποχωρισμός Αγαπητοί γονείς, Κατανοώντας τους προβληματισμούς και τα ερωτήματα σας γύρω από θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Το γενεόγραμμα MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Γενεόγραμμα είναι ένα γενεαλογικό δένδρο τουλάχιστον 3 γενεών που περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

βεβαίωση συμμετοχής Ο εκπαιδευτής Χρυσοβαλάντης Παπαθανασίου

βεβαίωση συμμετοχής Ο εκπαιδευτής Χρυσοβαλάντης Παπαθανασίου Οι Κοινωνικές Ιστορίες (Social Stories) αποτελούν μια σύγχρονη μέθοδο που βοηθά το παιδί στο φάσμα του αυτισμού (και όχι μόνο) να κατανοήσει έννοιες και να μάθει να λειτουργεί με κοινωνικά αποδεκτό τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών είναι από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα.

Η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών είναι από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα. Η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών είναι από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα. Το ΚΕΣΑΝ - Κέντρο Πρόληψη Ηρακλείου, σε συνεργασία με τον ΟΚΑΝΑ, λειτουργεί με σκοπό την πρόληψη της χρήσης ψυχοδραστικών

Διαβάστε περισσότερα

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ»

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» ΤΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΝΕΙ? ΠΩΣ ΘΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΟΥΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ!! Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» Αυτοεκτίμηση είναι η θετική εικόνα που

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ»

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Διεργασίες ονομάζονται τα «πρότυπα» της λειτουργίας της ομάδας, τα οποία αναπτύσσονται μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή).

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή). ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο 1 [Η φιλία] Τα παιδιά ωφελούνται πολύ από στενές φιλικές σχέσεις στις οποίες υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη. Οι φιλίες τα βοηθούν να συνειδητοποιήσουν κοινωνικές έννοιες, να συνυπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΣΕΛΙΟΥ Κωδικός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι.

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι. Μελαγχολία Το φυλλάδιο θα σου φανεί χρήσιμο στην περίπτωση που νιώθεις θλίψη ή μελαγχολία. Θα σε βοηθήσει να καταλάβεις αν έχεις συμπτώματα κατάθλιψης και πώς μπορείς να βοηθήσεις τον εαυτό σου ή κάποιον

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΗΛΙΚΙΑ γέννηση ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Αναγνωρίζει και προτιμά τη φωνή της μητέρας καθώς και ήχους της γλώσσας. Μιμείται ήχους της γλώσσας. 2 μηνών Συνδυάζει

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Η σχολική βία και εκφοβισμός δεν είναι φαινόμενα άγνωστα στο ελληνικό σχολείο,

Διαβάστε περισσότερα

Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της

Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της Το νέο σχολικό έτος ξεκινά, με τα «πρωτάκια» να αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη μετάβαση στην έως τώρα ζωή τους. Το παιδί αποχωρίζεται για πρώτη φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 3.2. Ανάπτυξη Κοινωνικών Δεξιοτήτων και Σχέσεων ΤΑΞΗ: Α Γυμνασίου ΧΡΟΝΟΣ: 1 διδακτική περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία»

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» «Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» Σίμου Δανάη Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση danai.simou@st.ouc.ac.cy Περίληψη: Στη σημερινή κοινωνία παρατηρούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Το Κέντρο Πρόληψης «ΦΑΕΘΩΝ» των δήµων Ιλίου, Πετρούπολης, Καµατερού, Αγίων Αναργύρων σε συνεργασία µε τον Οργανισµό κατά των Ναρκωτικών,

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Το Κέντρο Πρόληψης «ΦΑΕΘΩΝ» των δήµων Ιλίου, Πετρούπολης, Καµατερού, Αγίων Αναργύρων σε συνεργασία µε τον Οργανισµό κατά των Ναρκωτικών, ΙΛΙΟΝ,16/09/2009 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Το Κέντρο Πρόληψης «ΦΑΕΘΩΝ» των δήµων Ιλίου, Πετρούπολης, Καµατερού, Αγίων Αναργύρων σε συνεργασία µε τον Οργανισµό κατά των Ναρκωτικών, ΟΚΑΝΑ, συνεχίζει τις δράσεις στη τοπική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σμαράγδα Τσιραντωνάκη, ΠΕ70 ΣΧΟΛΕΙΟ Ιδιωτικά Εκπαιδευτήρια Θεοδωρόπουλου Χανιά Μάϊος 2015 Σελίδα 1 από 10 1. Συνοπτική περιγραφή της καλής πρακτικής Η παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά»

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερα ζευγάρια και οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες ΣΧΟΛΕΙΟ Η εκπαιδευτική πρακτική αφορούσε τη διδασκαλία των μεταβλητών στον προγραμματισμό και εφαρμόστηκε σε μαθητές της τελευταίας τάξης ΕΠΑΛ του τομέα Πληροφορικής στα πλαίσια του μαθήματος του Δομημένου

Διαβάστε περισσότερα

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point.

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. Συγγραφέας του βιβλίου είναι η Τζακλίν Ουίλσον και απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!»

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!» 26 σχεδιασε μια ΦωτογρΑΦιΑ τήσ προσκλήσήσ που ελαβεσ Απο τον ΔΑσκΑλο σου. παρουσιασε το λογοτυπο και το σλογκαν που χρήσιμοποιει το σχολειο σου για τήν εβδομαδα κατα τήσ παρενοχλήσήσ. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ 1 Θετική συμβολή της Πρώιμης Παρέμβασης: ως προς τους γονείς1 Άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά: Με τη διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών:

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: 1. Αν αισθάνεστε ως γονείς πως δεν έχετε καταφέρει να αντιμετωπίζετε ικανοποιητικά τον θυμό του παιδιού σας, ξεκινήστε να διαβάζετε, να

Διαβάστε περισσότερα

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση - Βοηθείστε το παιδί σας. Επιμέλεια football-academies Τρίτη, 27 Μάρτιος 2012

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση - Βοηθείστε το παιδί σας. Επιμέλεια football-academies Τρίτη, 27 Μάρτιος 2012 Εισηγήσεις που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά σας - Μια μαγική λέξη που κάνει τους ανθρώπους και κυρίως τα παιδιά να αισθάνονται άνετα, πολύ καλά με τον εαυτό τους και τους άλλους. ΑΠΟΦΥΓΕΤΕ τα αρνητικά

Διαβάστε περισσότερα

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία»

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία» Περίληψη εισήγησης µε θέµα: Τι είναι άγχος και τι κατάθλιψη. Πώς εµφανίζονται στον εκπαιδευτικό και στον επαγγελµατικό χώρο. Το Άγχος και η Κατάθλιψη αποτελούν ίσως δύο από τις πιο πολυσυζητηµένες έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ

ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ Το Πανελλήνιο Ινστιστούτο Νευροεκφυλιστικών Νοσημάτων (P.I.N.Dis) σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Νόσου

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45 ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007 ώρα 9.30-14.45 Αμφιθέατρο «Ι. Δρακόπουλος» Κεντρικό κτήριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συμβουλευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Δυσκολίες στην επικοινωνία μεταξύ συγγενών και ασθενή με καρκίνο. Παναγιώτης Χατζήκος, Ψυχαναλυτικός- Ψυχοθεραπευτής

Δυσκολίες στην επικοινωνία μεταξύ συγγενών και ασθενή με καρκίνο. Παναγιώτης Χατζήκος, Ψυχαναλυτικός- Ψυχοθεραπευτής Δυσκολίες στην επικοινωνία μεταξύ συγγενών και ασθεν με καρκίνο. Παναγιώτης Χατζκος, Ψυχαναλυτικός- Ψυχοθεραπευτς ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΑΣΘΕΝΗ ΚΑΙ Φόβος Άγχος Σοκ Δυσπιστία Θυμός Άρνηση Ενοχ Απόγνωση

Διαβάστε περισσότερα

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης 5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης Μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση για τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές και τεχνικές μάθησης για τους μαθητές όλων των ηλικιών ανοίγουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα «ΜΥΘΙΚΑ ΤΑΞΙΔΙΑ» Γενικές κατευθύνσεις για την εφαρμογή των δραστηριοτήτων. Θεματική ενότητα: «Επίλυση συγκρούσεων»

Δραστηριότητα «ΜΥΘΙΚΑ ΤΑΞΙΔΙΑ» Γενικές κατευθύνσεις για την εφαρμογή των δραστηριοτήτων. Θεματική ενότητα: «Επίλυση συγκρούσεων» Εταιρεία Σχολικής και Οικογενειακής Συμβουλευτικής και Έρευνας (ΕΣΟΣΕ) Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας (ΚΕΕΣΧΟΨΥ) Πανεπιστήμιο Αθηνών «Ε.Μ.Ε.Ι.Σ.: Πρόγραμμα εξειδικευμένης κατάρτισης εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα της παρουσίασης. Οικογενειακό περιβάλλον και αγωγή. Η οικογένεια. Στάδια κοινωνικοποίησης µέσα από την οικογένεια:

Θέµατα της παρουσίασης. Οικογενειακό περιβάλλον και αγωγή. Η οικογένεια. Στάδια κοινωνικοποίησης µέσα από την οικογένεια: ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Θέµατα της παρουσίασης Οικογενειακό περιβάλλον και αγωγή Σακελλαρίου Κίµων Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα H οικογένεια ως

Διαβάστε περισσότερα

Η μοναδικότητά σου! Της Jill Douka MBA, ACC Coach, Εισηγήτρια, Συγγραφέας. Η μοναδικότητά σου!

Η μοναδικότητά σου! Της Jill Douka MBA, ACC Coach, Εισηγήτρια, Συγγραφέας. Η μοναδικότητά σου! Η μοναδικότητά σου! Της Jill Douka MBA, ACC Coach, Εισηγήτρια, Συγγραφέας Ε- book Της Jill Douka MBA, ACC Coach, Εισηγήτρια, Συγγραφέας Η μοναδικότητά σου! 2 Συνήθης ή μοναδικός; Είναι ο καθένας μας ξεχωριστός

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ένα ερωτηματολόγιο που θα σας βοηθήσει να γνωρίσετε καλύτερα τον αγωνιστικό σας εαυτό!

Ένα ερωτηματολόγιο που θα σας βοηθήσει να γνωρίσετε καλύτερα τον αγωνιστικό σας εαυτό! Επιμέλεια-μετάφραση: Αλέξανδρος Νικολόπουλος, Ph.D. Ένα ερωτηματολόγιο που θα σας βοηθήσει να γνωρίσετε καλύτερα τον αγωνιστικό σας εαυτό! Πόσο ψυχολογικά προετοιμασμένος μπορεί να είστε πριν από έναν

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

www.themegallery.com LOGO

www.themegallery.com LOGO www.themegallery.com LOGO 1 Δομή της παρουσίασης 1 Σκοπός και στόχοι των νέων ΠΣ 2 Επιλογή των περιεχομένων & Κατανομή της ύλης 3 Ο ρόλος μαθητή - εκπαιδευτικού 4 Η ΚΠΑ στο Δημοτικό & το Γυμνάσιο 5 Η Οικιακή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg Η επικοινωνία δίχως βία είναι μια μέθοδος η οποία: Διευκολύνει την ροή της επικοινωνίας. Εστιάζει στην έκφραση, μέσω της ομιλίας, των συναισθημάτων

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις;

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Σεμινάρια ΕΚΔΔΑ 2009-10 ΕΠΙΛΥΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ στον χώρο της Υγείας Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Εάν τις διαχειριστούμε όπως συνήθως, μπορεί να: Οδηγήσουν σε προσωπικές αντιπάθειες Διαταράξουν/

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση

ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2009-2010 ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου

Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου Προσαρμογή κειμένου ενημερωτικό φυλλάδιο των εκδόσεων «Ελληνικά Γράμματα»: Γιώργος Ραφαηλίδης υπεύθυνος στο ΓραΣΕΠ Αιγινίου 1 Σύγχρονη µορφή

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι. Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.- Λέκτορας Συναισθηματική Νοημοσύνη - Μια μορφή κοινωνικής νοημοσύνης, η

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης Κοινωνικοποίηση του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Στους ρυθμούς με τους οποίους

Διαβάστε περισσότερα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Καλλίοπη Εμμανουηλίδου Γυρίζω σελίδα... στη Χαμηλή αυτοεκτίμηση Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ.... 13. ΕΙΣΑΓΩΓΗ.... 15 Αυτό το ταξίδι θα το κάνω μόνος ή με βοήθεια;... 15 Πόσο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες με παιδιά με και ευνοϊκών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»!

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»! Η Ζωή είναι 8 χρονών και πριν 3 χρόνια ο παιδιάτρος και οι γονείς της, της εξήγησαν πως έχει Νεανική Ιδιοπαθή Αρθρίτιδα. Από τότε η Ζωή κάνει όλα αυτά που τη συμβούλεψε ο παιδορευματολόγος της και είναι

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα