Η Φιλία στη ιεθνή Πολιτική

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η Φιλία στη ιεθνή Πολιτική"

Transcript

1 DÉLKELET EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE INTERNATIONAL RELATIONS QUARTERLY, Vol. 2. No.4. (Χειµώνας 2011/4) Η Φιλία στη ιεθνή Πολιτική GÁSPÁR BÍRÓ Περίληψη Γιατί συµβαίνει, στις θεωρίες για διεθνή ζητήµατα, να επικρατεί κυρίως η διαµάχη για προνόµια και η επακόλουθη εχθρότητα και ο ανταγωνισµός παρά η διερεύνηση µιας ενδεχόµενης φιλίας; Είναι επειδή στην πραγµατική ζωή το πρώτο επισκιάζει το τελευταίο, που θεωρείται η εξαίρεση; Πολιτική ναι, αλλά φιλία µεταξύ εθνών; Οι αρχαίοι Έλληνες λάτρευαν να εικάζουν για την ιδανική φιλία, περιορισµένη στην ιδιωτική ζωή και στους ενήλικες, ελεύθερους άνδρες. Αναφορικά µε τις σχέσεις µεταξύ πολιτικών µονάδων η ιδέα της φιλίας χρησιµοποιούταν υπό στρατηγική έννοια. Ποιοι είναι ή θα ήταν φίλοι µας στην προετοιµασία και κήρυξη πολέµου, και τι θα επακολουθήσει; Η φιλία στα θέµατα της πόλης δεν αποκλειόταν, αλλά αφορούσε κυρίως στη συντροφικότητα. Αυτοί ήξεραν επίσης πως οι θεοί δεν γίνονται φίλοι των ανθρώπων, οι τύραννοι δεν έχουν φίλους, και η αληθινή φιλία είναι αδύνατο να βασίζεται στη φαυλότητα. Οι αυτοκρατορίες ακόµα δεν χρειάζονται φίλους. Μπορείς να τους προσφέρεις την αφοσίωση και τις υπηρεσίες σου αλλά όχι τη φιλία σου. Έπειτα, στο δυτικό τµήµα της Ευρώπης, ήταν η θρησκεία και η συγγένεια µεταξύ των µοναρχών και της αριστοκρατίας που ενδυνάµωνε την αµοιβαία στήριξη. Φυσικά, το συµφέρον πάντα έπαιζε κάποιο ρόλο. Από τον 19 ο αιώνα το διεθνές σύστηµα άρχισε να αφοµοιώνει ταχύτατα τη λογική της ελεύθερης αγοράς, και το αγενές υλικό συµφέρον πρωτοστατούσε σε πολλούς τοµείς. εν υπάρχει φιλία στις επιχειρήσεις, όπως λέµε, συνεπώς, όπως κάποιοι µπορεί να συµπεράνουν, δεν υπάρχει φιλία στα διεθνή ζητήµατα. Υπάρχει ανάγκη για αυτή, ωστόσο. Η εκτεταµένη χρήση της έννοιας, ακόµα και στον απογοητευµένο 20 ο αιώνα, αποτελεί απόδειξη για αυτό. Η αναζήτηση και µόνο φίλων στις διακρατικές υποθέσεις είναι πρόκληση, και µια προσπάθεια µε ενδιαφέρον για όλους. Αυτό το άρθρο αποσκοπεί να θέσει ερωτήµατα για αυτά τα ζητήµατα, παρά να προτείνει λύσεις. Λέξεις-Κλειδιά: ανταγωνισµός, εχθρότητα, φιλία, φιλικές σχέσεις µεταξύ κρατών, αντιπαλότητα, πολιτική µεταξύ εθνών, κρατική µοναξιά, κρατική ασηµαντότητα. Η αντιπαλότητα µεταξύ ατόµων, που κάποιες φορές εξελίσσεται σε έναν αµείωτο ανταγωνισµό είναι τελικά θέµα θέλησης. Ένα πλήθος εξωτερικών περιστάσεων, καθώς και η τύχη, η αντιπάθεια, ή άλλα συναισθήµατα µπορεί να συντρέχουν σε τέτοιες περιπτώσεις, άλλα η θέληση είναι καθοριστική. Σχετικά µε τις οργανωµένες οµάδες, παραδείγµατα έχθρας µεταξύ τους είναι επαρκώς καταγεγραµµένα στην ιστορία, αν και µια κατάσταση όπου κάθε µέλος της οµάδας Α θεωρεί όλα τα µέλη της οµάδας Β ως εχθρούς και αντιστοίχως, είναι σπάνια. Το µοτίβο κατά το οποίο οι αρχηγοί αποφασίζουν ποιος είναι εχθρός ή φίλος της οµάδας (φυλή, πόλη-κράτος, αυτοκρατορία, έθνος, κράτος), επίσης χρονολογείται στις αρχές της καταγεγραµµένης ανθρώπινης ιστορίας. Επιπλέον, από αρχαιοτάτων χρόνων, υπάρχει µια πάγια άποψη ότι ένα σηµαντικό και αναπόφευκτο καθήκον του ηγέτη είναι να διακρίνει τους φίλους και τους εχθρούς, φυσικά, προς συµφέρον της κοινότητας. Ηθικά ή συναισθηµατικά ζητήµατα, υπερηφάνεια και τιµή µπορούν να εµπλακούν εξίσου σε τέτοιες περιστάσεις. Η τιµή και το γόητρο θα πρέπει να επιβεβαιώνονται ανά διαστήµατα ως σηµάδι ισχύος. Η αµέλεια αυτής της επιβεβαίωσης για οποιονδήποτε λόγο µπορεί να ερµηνευθεί ως αδυναµία. Μια περίπτωση έχει περιγραφεί από το Θουκυδίδη στο διάλογο Αθηναίων-Μηλίων. Αντιµέτωποι µε το σταλµένο από θέση ισχύος τελεσίγραφο των Αθηναίων πρέσβεων και υπό την απειλή αφανισµού, οι Μήλιοι εξέφρασαν την επιθυµία τους να παραµείνουν ουδέτεροι στον πόλεµο των πρώτων µε τη Σπάρτη, έχοντας γνώση της µικρής πιθανότητας επιτυχίας. «Ώστε δε θα δεχθείτε, µένοντας εµείς ήσυχοι, να είµαστε φίλοι αντί εχθροί, σύµµαχοι όµως κανενός από τους δυο σας;» είπαν οι Μήλιοι. Η αυτοκρατορική απάντηση ήταν:

2 2 Gaspar Biro Χειµώνας 2011/4 «Όχι, γιατί δε µας βλάφτει τόσο ή έχθρα σας όσο η φιλία σας. Η φιλία σας, στα µάτια των υπηκόων µας, θα ήταν απόδειξη αδυναµίας µας, ενώ το µίσος σας απόδειξη της δύναµής µας» 1. Το ελληνικό φίλος δηλώνει ακόµα τη γνωριµία, το σύντροφο, ένα φίλο σε καιρό πολέµου, ή έναν επισκέπτη. Η λέξη φιλία είχε επίσης διάφορες έννοιες ανάλογα µε τα συµφραζόµενα: αγάπη µεταξύ των µελών της οικογένειας, µεταξύ φίλων, ως η επιθυµία ή απόλαυση µιας δραστηριότητας (η αγάπη της σοφίας, φιλοσοφία), όπως επίσης και οι σχέσεις µεταξύ εραστών. Παρά την ευρεία βιβλιογραφία από την αρχαιότητα δεν βρισκόµαστε πιο κοντά στην επίλυση του µυστηρίου της φιλίας από ότι ήταν οι πρώτοι κλασικοί. Ο Montaigne εύγλωττα συνόψισε αυτό που ήταν γνωστό πολύ πριν από αυτόν: Αν κάποιος µε πίεζε να εξηγήσω γιατί τον αγαπώ, νοµίζω δεν θα µπορούσε να εκφραστεί διαφορετικά, παρά απαντώντας: επειδή ήταν αυτός, επειδή ήµουν εγώ. εν ξέρω ποια ανεξήγητη και µοιραία δύναµη υπάρχει, πέρα από ό,τι µπορώ να φανταστώ, που προκάλεσε αυτή την ένωση 2. Η µαγεία της φιλίας µας γοητεύει όσο και παλιότερα. εν θα προσπαθούσα εδώ ούτε µια σύντοµη ανασκόπηση της περίτεχνης ελληνικής και ρωµαϊκής σκέψης για τη φιλία. Μια παρατήρηση, όµως, φαίνεται να είναι δόκιµη. Με όλες τις ασάφειες των διαφόρων µεταφράσεων στις σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες, είναι ασφαλές να υποστηρίξουµε πως ανά τους αιώνες οι κλασικοί έχουν ασχοληθεί πραγµατικά µε οτιδήποτε σχετίζεται µε το θέµα, και έχουν θέσει ένα πλαίσιο εικασιών το οποίο δεν έχει ξεπεραστεί έκτοτε 3. Η Ιλιάδα περιέχει τα βασικά πρότυπα προσωπικών και ενδοοµαδικών σχέσεων που καλύπτονται από την έννοια της συντροφικότητας και της φιλίας στον πόλεµο. Η εχθρότητα και η φιλία ήταν υψίστης σηµασίας για τη ζωή ενός ήρωα, την ψυχοσύνθεση και το γόητρό του. Η ιστορία του Αχιλλέα και του Πατρόκλου συνεχίζει να γοητεύει ως µια ιδανική σχέση µεταξύ φίλων, ελεύθερων ανδρών και πολεµιστών έτοιµων για την υπέρτατη θυσία για χάρη του άλλου. Περιγράφοντας ένα µακροχρόνιο, καταστροφικό και ανώφελο πόλεµο, οι επαναλαµβανόµενες αναφορές του έπους εκτείνονται από την αδελφικότητα στον πόλεµο ως τη δυνατότητα ύπαρξης φιλίας µεταξύ οµάδων και πολιτικών µονάδων, µερικές φορές µε τη µορφή µιας συµµαχίας εναντίον ενός κοινού εχθρού. Ποιος είναι εχθρός, και πιο σηµαντικά, ποιος είναι φίλος, και πόσο σταθερά είναι αυτά τα χαρακτηριστικά είναι ένας µόνιµος γρίφος όταν οι ιεραρχίες µεταβάλλονται και η τύχη µπορεί να παίξει ένα κρίσιµο ρόλο, όπως στη πολεµική αντιπαράθεση. Στο Βιβλίο 7 για παράδειγµα, υπάρχουν δύο, λιγότερο γνωστοί στίχοι ανοιχτοί για διαφορετικές ερµηνείες, όπως αντικατοπτρίζεται, µεταξύ άλλων, στις υπάρχουσες διαφορές σε ποικίλες µεταφράσεις. Μια από αυτές τις ερµηνείες µπορεί να αφορά στη σχετικότητα της αντιπαλότητας και της φιλίας µέσα σε οµάδες πολεµιστών. Οι σηµερινοί εχθροί θα µπορούσαν να είναι οι αυριανοί φίλοι, καθώς το αντίθετο µπορεί επίσης να συµβεί. Μια άλλη ανάγνωση δείχνει ότι ο πόλεµος εκλαµβάνεται διαφορετικά από τους απλούς στρατιώτες, απ ότι από τους κυβερνήτες τους. Το εν λόγω επεισόδιο του Βιβλίου 7 είναι η πρόταση του Έκτορα στους Αχαιούς όταν φτάνουν στους εµπολέµους νέα για ανακωχή. Η πρώτη πιθανή ερµηνεία φαίνεται καλύτερα στη µετάφραση του Alexander Pope. Ο Έκτορας κλείνει το λόγο του µε µια προσφορά και µια πρόταση, µια επιθυµία: «Αλλά άφησέ µας, αυτή την αλησµόνητη ηµέρα, να ανταλλάξουµε κάποιο δώρο: ώστε να λένε η Ελλάδα και η Τροία, Όχι µίσος, αλλά δόξα, έκανε αυτούς τους αρχηγούς να φιλονικήσουν και κάθε γενναίος εχθρός ήταν στην ψυχή του φίλος» 4. Μια άλλη µετάφραση αναφέρει: «Άφησέ µας, ακόµα, να ανταλλάξουµε δώρα, ώστε να λέγεται µεταξύ Αχαιών και Τρώων, Πολέµησαν µε δύναµη και µένος, αλλά µόνιασαν και χώρισαν φιλιωµένοι» 5. Η δόξα παρουσιάζεται εδώ ως το κύριο κίνητρο της µάχης µεταξύ Αίαντα και Έκτορα, όπως πολλών πολέµων. Μόλις εξασφαλιστεί η δόξα, µπορεί να ανοίξει το δρόµο για τη γενναιοδωρία, τη συµφιλίωση και ακόµα και τη φιλία, όπως σε αυτή την εκδοχή: «ώστε πολλοί των Αχαιών και των Τρώων να πουν: Οι δύο τους 1 The Landmark Thucydides. A Comprehensive Guide to the Peloponnesian War. Ed. By Robert B. Strassler, with an Introduction by Victor David Hanson. Simon and Schuster, New York Montaigne: On friendship.essays of Montaigne. Vol. 2. Trans. Charles Cotton, revised by William Carew Hazlett. New York: Edwin C. Hill, Ο «κάποιος» ήταν ο Étienne de La Boétie. (http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3ftitle=108&layout=html) 3 Για να καταλάβουµε την περιπλοκότητα του θέµατος και τον ανοιχτό χαρακτήρα των σχετικών συζητήσεων φτάνει να συµβουλευτούµε το βιβλίο του David Konstan µε τίτλο Friendship in the Classical World (Cambridge-New York, Cambridge University Press, 1997). 4 The Iliad of Homer Translated by Alexander Pope, with notes by the Rev. Theodore Alois Buckley, M.A., F.S.A. and Flaxman's Designs (http://www.gutenberg.org/files/6130/6130-h/6130-h.html#toc42) 5 The Iliad of Homer. Αποδίδεται στα αγγλικά προς χρήση αυτών που δεν µπορούν να διαβάσουν το πρωτότυπο. Samuel Butler. Longmans, Green and Co. 39 Paternoster Row, London. New York and Bombay

3 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 3 πολέµησαν σε καρδιοφάουσα µάχη, άλλα έπειτα συµφιλιώθηκαν κι έφυγαν φιλιωµένοι» 6. Η µετάφραση που εκδόθηκε το 1974 στην Οξφόρδη τόνιζε την αποφασιστικότητα: «Ας κάνουµε ο ένας στον άλλο αλησµόνητα δώρα, και ύστερα θα λένε, µεταξύ Αχαιών και Τρώων: Αυτοί οι δύο πολέµησαν και ήταν ανυποχώρητοι στη µάχη σώµα µε σώµα, κι όµως χώρισαν φίλοι» 7. Η εκδοχή του Hobbes είναι επίσης λιτή: «Αυτοί οι δύο άντρες πολέµησαν και ήθελαν το θάνατο ο ένας του άλλου, αλλά χώρισαν φίλοι» 8. Η εξήγηση µπορεί κάλλιστα να έγκειται στην παρατήρηση του Douglas L. Cairns που σχολίασε κάποιες πηγές πάνω στο θέµα µέσα στο δοκίµιό του ως εξής: η φιλία, ή φιλότης «µπορεί να βρίσκεται εκεί που δεν υπάρχει δεσµός αίµατος ειδικότερα, τα επιφανή στελέχη των αντιπάλων στρατών στην Τροία είναι φίλοι µεταξύ τους και αυτός ο δεσµός φιλίας επιβάλλει να αναγνωρίζουν αµοιβαία την τιµή του άλλου» 9. Παρά τις προόδους κατά τον 5 ο και 4 ο αιώνα π.χ. προς ένα θεσµικό και νοµικό πλαίσιο που επέτρεπε µια πιο εκλεπτυσµένη διαφοροποίηση από το ανταγωνιστικό δίπολο φίλου-εχθρού, οι ασάφειες και η ρευστή φύση της φιλίας µεταξύ οργανωµένων οµάδων διατηρήθηκε. Υπάρχει µια σχολή σκέψης που υποστηρίζει πως στον αρχαίο κόσµο, και ιδιαίτερα στις ελληνικές πόλεις-κράτη, υφίσταντο τα βασικά στοιχεία αυτού που αργότερα ονοµάστηκε διεθνές δίκαιο. Οι εκπρόσωποι αυτής της άποψης, µεταξύ άλλων, υποδεικνύουν τις δύο βασικές συµµαχίες των πόλεων-κρατών (η Αθηναϊκή και η Κορινθιακή Συµµαχία, 377 και 337 π.χ. αντιστοίχως), συµφωνίες σχετικά µε τη θέση των ξένων, των απεσταλµένων και των αντιπροσώπων και τα τυπικά που αφορούν στις δραστηριότητές τους, και τις διαφοροποιήσεις και συγκεκριµένη ορολογία των συνθηκών µεταξύ των ελληνικών πόλεων-κρατών. Το ερώτηµα κατά πόσο η φιλία και η συµµαχία ήταν διαφορετικές έννοιες και εµφανιζόντουσαν σε συµφωνίες µε διαφορετική ισχύ στον αρχαιοελληνικό κόσµο δεν µπορεί πιθανώς να απαντηθεί ολοκληρωµένα. Πράγµατι, αποτελεί ένα ζήτηµα που έχει σηµασία και στις µέρες µας. Για παράδειγµα, τα µέλη του ΝΑΤΟ είναι σύµµαχοι που δεσµευτήκαν στην ιδρυτική συνθήκη του 1949 ότι «οι Συµβάλλοντες θα συνεισφέρουν στην περαιτέρω ανάπτυξη των ειρηνικών και φιλικών διεθνών σχέσεων ενισχύοντας τους ελεύθερους θεσµούς τους, ( )». Εξυπακούεται λοιπόν πως θεωρούν τους εαυτούς τους και φίλους; «Η πιο στοιχειώδης µορφή µιας ελληνικής συµµαχίας ήταν µια φιλία, ή µια συνθήκη φιλίας», γράφει ο David Bederman, φοιτητής αρχαίου διεθνούς δικαίου. Συνεχίζει αναφέροντας µετά την παρουσίαση µιας τέτοιας συνθήκης ότι «Η φιλία ήταν προφανώς διαφορετική από τη συµµαχία. ηλαδή, δύο πολιτείες µπορούσαν να είναι φίλοι, αλλά όχι σύµµαχοι», που θα µπορούσε κάλλιστα να ισχύει. Αυτό που είναι ασαφές είναι µέχρι ποιο σηµείο µια συνθήκη συµµαχίας ή µια διακήρυξη φιλίας οδηγεί σε ισχυρότερους δεσµούς µεταξύ των εταίρων από ότι οι συµβατικές υποχρεώσεις. Βλέποντας µια συµµαχία ως νοµικό οικοδόµηµα, µια σύµβαση προϋποθέτει την εκ των προτέρων αποδοχή της πιθανότητας αθέτησης αυτής, ή, πιο ήπια, µη συµµόρφωσης ενός από τους εταίρους, κάτι µάλλον συνηθισµένο. Η µη συµµόρφωση µπορεί να είναι αποτέλεσµα γεγονότων ή περιστάσεων πέραν της θελήσεως των συµβαλλόντων. Η φιλία στον αρχαίο κόσµο φαίνεται να είναι µια ευρύτερη έννοια, όπως έχουµε δει, και στις διαπροσωπικές σχέσεις και µεταξύ οργανωµένων οµάδων. εδοµένης της ενισχυµένης ηθικής φύσης της φιλίας, η αθέτησή της δεν θα πρέπει να επιφέρει µόνο νοµικά ζητήµατα: η αδυναµία αλληλοβοήθειας σηµαίνει προδοσία της φιλίας και έχει πλήθος συνεπειών µεγάλης κλίµακας. Σε έναν κόσµο όπου για ασφάλεια οι κοινότητες έπρεπε να στηρίζονται βασικά στις δυνάµεις τους, ο φόβος της προδοσίας από φίλους επαύξανε απίστευτα την αξία ενός έµπιστου φίλου. Υπό αυτές τις συνθήκες, µια αθέτηση της φιλίας δεν ήταν µόνο ηθικά καταδικαστέα, αλλά επιπλέον ένα ειδεχθές έγκληµα εναντίον της κοινότητας στο σύνολό της. Η προδοσία θεωρούταν πάντα µείζον έγκληµα όταν διαπραττόταν από κάποιον του οποίου η αφοσίωση ήταν δεδοµένη ή εύλογα αναµενόµενη. Το ζήτηµα φαίνεται όντως διαφορετικό αν µια διακήρυξη φιλίας σκοπεύει απλά να τονίσει την έλλειψη έχθρας. Ακόµα και σε αυτή την περίπτωση, ωστόσο, υπάρχει µια ειδική κατάσταση: η ουδετερότητα. Όπως υπογραµµίζει ο Bederman: «Η ουδετερότητα, λόγω αντίθετων συµφωνιών φιλίας, είχε κάποιο κόστος. Ένας φίλος όλων δεν ήταν φίλος κανενός» Homer. The Iliad with an English Translation by A.T. Murray in two volumes. Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann, Ltd Homer: The Iliad. Oxford, Oxford University Press, 1984, The English Works of Thomas Hobbes of Malmesbury. Homer: Iliad and Odyssey [1939]. First Collected and Edited by Sir William Molesworth. London, Bohn, vols. Vol Douglas L. Cairns: Affronts and Quarrels in the Iliad in Oxford Readings in Homer's Iliad. Ed. by Douglas L. Cairns. New York, Oxford University Press, 2001, David J. Bederman: International Law in Antiquity. Cambridge, Cambridge University Press, 2001, 159; 161.

4 4 Gaspar Biro Χειµώνας 2011/4 Το ερώτηµα τι είναι φίλος παραµένει ανοικτό στο διάλογο του Πλάτωνα, Λύσις, ή Περί Φιλίας, την παλαιότερη τέτοια συνθήκη στην ελληνική. Ο Σωκράτης συνοψίζοντας τη συζήτηση λέει: «Τώρα τα καταφέραµε, Λύσι και Μενέξενε ( ) αλλά το τι είναι φίλος δεν µπορέσαµε ακόµη να το βρούµε!» 11. Ο Αριστοτέλης και στα Ηθικά Νικοµάχεια (ΗΝ) και στα Ηθικά Ευδήµεια (ΗΕ) αφιέρωσε εκτενή, πλούσια και εν µέρει επαναλαµβανόµενα εδάφια στη φιλία. Τρία σηµεία θα πρέπει να τονιστούν εδώ από την περίτεχνη συζήτηση για τις µορφές, το περιεχόµενο και τις προϋποθέσεις της φιλίας µεταξύ ατόµων, αρχόντων και αρχόµενων, συγγενών, θεών και ανθρώπων. Ένα είναι η αγάπη το άλλο είναι το ζήτηµα της δικαιοσύνης µεταξύ φίλων, και έπειτα, αν οι θεοί έχουν ή µπορούν να έχουν φίλους µεταξύ των ανθρώπων. Ως ζήτηµα αρχής, ο Αριστοτέλης δηλώνει: «{η φιλία} είναι αρετή, και είναι εξάλλου αναγκαία για τη ζωή. ιότι κανείς δεν επιλέγει να ζήσει χωρίς φίλους, και αν έχει όλα τα άλλα αγαθά ( )». Η φιλία εµφανίζεται εκεί που υπάρχει αγάπη: «το να αγαπάς είναι µια δραστηριότητα η δραστηριότητα της φιλίας», γράφει στα ΗΕ (1237α). Η αγάπη µπορεί να εκδηλωθεί µε πολλούς τρόπους, και αυτοί καθορίζουν τους τύπους ή τα είδη φιλίας τρία, σύµφωνα µε τον ίδιο. Οι πολιτικές κοινότητες προς όφελος των µελών τους υποθέτουν τη φιλία µεταξύ των πολιτών, κάτι που ίσως ακούγεται αµφιλεγόµενο σήµερα, άλλα ταίριαζε στο πνεύµα εκείνων των καιρών: «Η φιλία φαίνεται να κρατά τα κράτη ενωµένα, και οι νοµοθέτες να φροντίζουν περισσότερο για αυτή απ ότι για τη δικαιοσύνη γιατί η οµοφωνία φαίνεται να µοιάζει µε τη φιλία, και σε αυτό στοχεύουν περισσότερο από κάθε τι άλλο, και εκδιώκουν τη διχόνοια ως το χειρότερο εχθρό τους». Η υπόθεση αυτή ενισχύεται από το ευρέως γνωστό δεύτερο µέρος της πρότασης που αναφέρει: «και όταν οι άνδρες είναι φίλοι δεν χρειάζονται τη δικαιοσύνη, ενώ όταν είναι δίκαιοι έχουν ανάγκη και τη φιλία, και η πιο αληθινή µορφή της δικαιοσύνης θεωρείται φιλική ιδιότητα» (1155 α 1) 12. Οι φίλοι δεν πρέπει να αδικούν ο ένας τον άλλο συνεπώς δεν είναι απαραίτητη η διορθωτική παρέµβαση. Όπως εξηγεί ο Αριστοτέλης στα ΗΝ σχετικά µε την πολιτική δικαιοσύνη, «τα πράγµατα που είναι δίκαια βάσει σύµβασης και σκοπιµότητας είναι παρόµοια µέτρα», και «αντίστοιχα τα πράγµατα που δεν είναι δίκαια εκ φύσεως αλλά από ανθρώπινη θέσπιση δεν είναι παντού ίδια, αφού οι θεσµοί επίσης δεν είναι ίδιοι ( )». Υπό αυτή την έννοια µια πράξη δικαιοσύνης «αν και ο γενικός όρος είναι µάλλον δίκαιη πράξη, και πράξη δικαίου» σηµαίνει πραγµατικά «διόρθωση µιας αδικίας» (1134β). Στην πόλη ήταν δυνατές τέτοιες διορθώσεις, όπως είναι στα σύγχρονα κράτη, αλλά συνήθως όχι στο πλαίσιο πολιτικών µονάδων και οργανωµένων οµάδων. Υπάρχουν ειδικές µορφές φιλίας που βασίζονται στην υπεροχή. Ο Αριστοτέλης σε τέτοιες περιπτώσεις είναι µάλλον παραχωρητικός για το ότι η αληθινή φιλία χρειάζεται πλήρη ισότητα. Όπως γράφει στα ΗΕ: Όµως µια άλλη έκφανση αυτών των ειδών είναι η φιλία βάσει υπεροχής, όπως αυτή του θεού προς έναν άνδρα, επειδή αυτό είναι ένα διαφορετικό είδος φιλίας, και κυρίως ενός άρχοντα και ενός αρχόµενου όπως ακριβώς και η αρχή της δικαιοσύνης µεταξύ τους είναι διαφορετική, καθώς αφορά σε αναλογική και όχι σε αριθµητική ισότητα Οι σχέσεις µεταξύ οργανωµένων οµάδων και πολιτικών µονάδων δοµούνται κυρίως πάνω σε ανισορροπίες και ανισότητες. Αν µπορεί να υπάρξει αληθινή φιλία και αγάπη σε τέτοιο πλαίσιο θα πρέπει να είναι καθολική και συµµετρική, όπως κατέληξαν οι επόµενοι αιώνες. Η αγάπη των αδυνάτων είναι αναµενόµενη, και κάποιες φορές αποκτιέται. Οι πολλοί µπορούν να αγαπούν τον ένα, αλλά ο ένας δεν µπορεί να δείξει την αγάπη του στον καθένα ξεχωριστά. Ο Αριστοτέλης παραδέχεται: ιότι θα ήταν αστείο να κατηγορήσει κάποιος το θεό επειδή δεν ανταποδίδει την αγάπη µε το ίδιο τρόπο που τη δέχεται, ή ένας υποτελής να κατηγορήσει περί αυτού έναν ηγέτη γιατί είναι ο ρόλος του ηγέτη να αγαπιέται, όχι να αγαπά, ή αλλιώς να αγαπά µε κάποιον άλλο τρόπο (ΗΕ, 1238β) Lysis in Plato. Complete Works. Ed., with Introduction and Notes, by John M. Cooper. Hacket Publishing Company, Indianapolis/Cambridge, 1997, Τα αποσπάσµατα είναι από το: The Basic Works of Aristotle. Ed. by Richard McKeon. New York, The Modern Library, 2001 {1941} 13 Τα αποσπάσµατα είναι από το: Αριστοτέλη, Ηθικά Ευδήµεια. In Aristotle. Aristotle in 23 Volumes, Vol. 20. Translated by H. Rackham. Cambridge, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd (διαθέσιµο στο

5 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 5 ηλαδή, µπορείς να είσαι φίλος του πλήθους, ή ακόµα και του ανθρωπίνου γένους, αλλά δύσκολα συµβαίνει το αντίστροφο. Υφίστανται κάποιες συζητήσεις για τις απόψεις του Αριστοτέλη αναφορικά µε την πιθανότητα ύπαρξης φιλίας µεταξύ θεών και ανθρώπων. Σύµφωνα µε κάποιο συγγραφέα, ο φιλόσοφος κατέστησε «αρκετά σαφές ότι µεταξύ θεών και ανθρώπων είναι αδύνατη η πραγµατική φιλία» σε ορισµένα εδάφια και των δύο Ηθικών 14. Αυτή η θεωρία πιθανόν να ισχύει, και αυτή η πρόταση από τα ΗΕ µπορεί να την υποστηρίζει: «διότι το γεγονός ότι δεν είναι στη φύση του θεού να χρειάζεται κάποιο φίλο προαπαιτεί ότι ο άνθρωπος, που µοιάζει στο θεό, επίσης δεν χρειάζεται έναν» (ΗΕ 1245β). Οι θεοί, ωστόσο, δεν ήταν αναίσθητοι προς τον κόσµο των ανθρώπων. Όπως γνωρίζουµε, οι θεοί πολύ πριν την εποχή του Αριστοτέλη εµπλέκονταν στα ανθρώπινα πράγµατα, όπως οι φιλίες, και δεν το έκαναν πάντα µε δίκαιο τρόπο ή µε φιλικές προθέσεις. Επί παραδείγµατι, σύµφωνα µε τον Ηρόδοτο, οι θεοί πρότειναν µια στρατηγικά σηµαντική «φιλία» µεταξύ του Κροίσου και των Ελλήνων, µε ευρύτερες συνέπειες. Οι απεσταλµένοι του πρώτου φέρονται να είπαν: «Άνδρες της Λακεδαίµονος, Εγώ ο Βασιλιάς δέχτηκα συµβουλή από το µαντείο να κάνω τους Έλληνες φίλους µου, και επειδή ακούω πως είστε οι διαπρεπέστεροι των Ελλήνων, υπακούω το µαντείο ζητώντας τη βοήθειά σας. Επιθυµώ να είµαι φίλος και σύµµαχός σας, χωρίς απάτες και ύπουλες πράξεις» 15. Ο Κικέρων σχολιάζει κατηγορηµατικά πως «στην ιστορία υπάρχουν µετά βίας τρία ή τέσσερα καταγεγραµµένα ζευγάρια φίλων και σε αυτούς ελπίζω να προστεθεί η φιλία του Σκιπίωνα και του Λαίλιου και να γίνει γνωστή στις επόµενες γενιές». Η µαγεία της φιλίας για τον Κικέρωνα έγκειτο στο ότι την θεωρούσε δώρο των θεών στους ανθρώπους. Γράφει περί αυτού ότι: Γιατί η φιλία δεν είναι κάτι άλλο από µια συµφωνία σε όλα τα θέµατα, ανθρώπινα και θεία, συνδυασµένη µε αµοιβαία καλή θέληση και στοργή, και τείνω να πιστεύω πως, µε εξαίρεση τη σοφία, τίποτα καλύτερο δεν έχουν δώσει στον άνθρωπο οι αθάνατοι θεοί. Συνεπώς µου φαίνεται ότι η φιλία πηγάζει µάλλον εκ φύσεως παρά από ανάγκη, και από µια τάση της ψυχής µαζί µε ένα αίσθηµα αγάπης παρά από υπολογισµό του κέρδους που η φιλία µπορεί να αποφέρει 16. Το De amicitia του Κικέρωνα αποτελεί ένα από τα πιο εµφατικά κείµενα για το θέµα, αν και µε έντονη πολιτική χροιά, µε διαφορετική όµως έννοια από την αντίληψη του Αριστοτέλη. Μια από τις βασικές αρχές της φιλίας µεταξύ καλών ανθρώπων (και για αυτόν, όπως ουσιαστικά για όλους τους κλασικούς, µόνο οι καλοί άνθρωποι µπορούν να προσεγγίσουν την τέλεια φιλία) είναι να µην προσδοκάς ή να επιτρέπεις να γίνεται το λάθος. Επιπλέον, η βαθύτερη έννοια της φιλίας δεν µπορεί να αποτελεί δικαιολογία για απιστία προς το κράτος: «Και είναι οπωσδήποτε ατιµωτικό, και δεν πρέπει να επιτρέπεται, κάποιος να υπεραµύνεται αστοχιών γενικότερα και ειδικά αυτών κατά του κράτους, ότι δηλαδή τις διέπραξε για χάρη ενός φίλου» 17. Μια διαφορετική, αλλά όχι λιγότερο περίπλοκη έννοια και νόηµα της φιλίας δίδεται στα έργα των ιστορικών της αρχαιότητας. Από την πλούσια βιβλιογραφία για τις ιδιωτικές σχέσεις, λίγες αναλογίες υπάρχουν αναφορικά µε την προσέγγιση σύµφωνα µε την οποία οι φιλίες µεταξύ οµάδων ή πολιτικών µονάδων, εκπροσωπούµενων από τους αρχηγούς τους, ορίζονται κυρίως στρατηγικά και ως µεταβατικές επιλογές, ή καταστάσεις. Ήταν οι καθοδηγηµένοι από την ηγεµονία Ρωµαίοι που άρχισαν να µιλάνε για τη φιλία µεταξύ πολιτικά οργανωµένων οµάδων ως κάτι περισσότερο από αµοιβαία (στρατιωτική) υποστήριξη, ή, ως η απλή έλλειψη εχθρότητας. Στο πλαίσιο αυτό ευέλικτες και εξευγενισµένες θεωρήσεις της φιλίας έγιναν νευραλγικές διαδικαστικές αρχές της σταθερής και µακροχρόνιας κυριαρχίας. Η Ρώµη έγινε σταδιακά σπουδαία αν µη τι άλλο χάρη σε µια συνεχή αναζήτηση σταθερότητας στις σχέσεις µε τον περίγυρο. Το Pacta sunt servanda ήταν ένα από τα θεµέλια αυτής της κοσµοθεωρίας και πρακτικής, µε το άλλο να είναι η συντριπτική, κτηνώδης στρατιωτική υπεροχή, η οποία χρησιµοποιούταν µόνο σε ακραίες περιπτώσεις ως τιµωρία που σκόπευε στην εκµηδένιση ενός εχθρού (debellatio). Στα κείµενά της περί πολιτικής, η Hannah Arendt παρατηρεί, µεταξύ άλλων, ότι: 14 Lorraine Smith Pangle: Aristotle and the Philosophy of Friendship. Cambridge, Cambridge University Press, 2003, 81. Βλ. το σχόλιο στην υποσηµείωση 5 αυτής της ενότητας: «Για µια πλήρη ανάλυση των εδαφίων στα ΗΝ και τα ΗΕ που ίσως αφήνει ανοιχτή την πιθανότητα φιλίας µεταξύ ανθρώπων και θεών, δείτε το Dirlmeier, Aristoteles, 521. (Franz Dirlmeier: Aristoteles Nikomachische Ethik, Übersetzt und Kommentiert. Βερολίνο, Akademie-Verlag, 1967.) 15 Ηροδότου Ιστορίαι. Βιβλίο Ι, 69. (Penguin Classics, London, revised edition of 2003, p. 31). 16 Cicero: De Senectute De Amicitia De Divinatione. With An English Translation. William Armistead Falconer. Cambridge. Harvard University Press; Cambridge, Mass., London, England [27] 17 De Amicitia, op.cit.

6 6 Gaspar Biro Χειµώνας 2011/4 Η ιδέα ότι θα µπορούσε να υφίσταται κάποια άλλη εντελώς διαφορετική οντότητα ισάξια της Ρώµης σε µεγαλείο και συνεπώς άξια να µείνει στην ιστορία µια ιδέα µε την οποία ο Ηρόδοτος ξεκινάει τη διήγησή του των Περσικών Πολέµων ήταν εντελώς ξένη για τους Ρωµαίους. Παρά τους όποιους περιορισµούς της Ρώµης σε αυτόν τον τοµέα, αναµφίβολα η ιδέα της εξωτερικής πολιτικής της πολιτικής στις εξωτερικές σχέσεις και κατά συνέπεια η ιδέα µιας πολιτικής αρχής πέρα από τα σύνορα ενός έθνους ή µιας πόλης, έχει αποκλειστικά ρωµαϊκή προέλευση. Η ρωµαϊκή πολιτικοποίηση του χώρου µεταξύ των λαών σηµατοδοτεί την αρχή του υτικού Κόσµου πράγµατι, δηµιούργησε για πρώτη φορά το υτικό κόσµο ως κόσµο (Πλάγιοι χαρακτήρες στο πρωτότυπο) 18. Ο Αππιανός µπορεί να ήταν σωστός στην εκτίµησή του για τον τρόπο µε τον οποίο η πόλη εξελίχθηκε σε αυτοκρατορία, όταν έγραφε: Η κατοχή του καλύτερου τµήµατος ξηράς και θάλασσας που διαθέτουν, συνολικά αποσκοπούσε στη διατήρηση της αυτοκρατορίας τους µε την άσκηση σωφροσύνης, παρά στην διεύρυνση της επιρροής τους επ αόριστον σε πάµφτωχες και ανώφελες φυλές βαρβάρων, κάποιες εκ των οποίων έχω δει στη Ρώµη να προσφέρουν τους εαυτούς τους, µέσω των απεσταλµένων τους, ως υποτελείς, αλλά ο αρχηγός του κράτους δεν τους δέχεται γιατί δεν µπορούν να χρησιµεύσουν σε αυτό 19. Σύµφωνα µε το θρύλο, όπως διηγείται µεταξύ άλλων ο Τίτος Λίβιος, όταν οι Τρώες, καθοδηγούµενοι από τον Αινεία, έφτασαν τις ακτές της σηµερινής Ιταλίας και έγιναν δεκτοί από τους αυτόχθονες µε «θαυµασµό για την ευγενή καταγωγή του έθνους και του ήρωα, και του πνεύµατός τους, εξίσου προετοιµασµένο για πόλεµο και ειρήνη». Ο αρχηγός των Λατίνων, σύµφωνα µε τη δίηγηση, διαβεβαίωσε την ύπαρξη µελλοντικά φιλίας προσφέροντας το δεξί του χέρι: και έτσι επετεύχθη συµφωνία µεταξύ των αρχηγών, και ανταλλάχτηκαν αµοιβαίοι χαιρετισµοί µεταξύ των στρατών: και ο Αινείας διασκέδασε ως φιλοξενούµενος του Λατίνου: και ο Λατίνος, παρουσία των θεών του οίκου του, προσέθεσε µια οικογενειακή συµµαχία στη δηµόσια, προσφέροντας στον Αινεία την κόρη του σε γάµο 20. Σύµφωνα µε άλλη µετάφραση «Επετεύχθη τότε µια συµµαχία µεταξύ των ηγετών, και ανταλλάχθηκαν αµοιβαίες ευχές µεταξύ των στρατών» 21. Το ότι µια από τις κύριες υποχρεώσεις του ηγέτη ήταν να γνωρίζει «τη διαφορά ενός φίλου και ενός εχθρού», φάνταζε ασήµαντο στους Ρωµαίους (Λίβιος: Βιβλίο II, 6-83). Σύµφωνα µε τις φυλετικές παραδόσεις, τα προαναφερόµενα τυπικά της «σύναψης φιλίας», βασισµένα στην αµοιβαία απασχόληση των αρχηγών, αποσκοπούσαν στον εξαναγκασµό όλων των µελών των εµπλεκόµενων οµάδων. Με την πάροδο του χρόνου η επιβολή τέτοιων υποχρεώσεων έχει καταστεί δύσκολη ή και αδύνατη, αλλά η προσπάθεια να επιβληθούν συνολικά και να εφαρµοσθούν συµµετρικά στην εχθρότητα συνεχώς ανακύπτει σε διάφορες ιστορικές περιόδους µε ποικιλία επιχειρηµάτων και αιτιολογιών. Στο τέλος του Πρώτου Καρχηδονιακού πολέµου οι Ρωµαίοι, όντας νικητές µεν αλλά αποδυναµωµένοι και εξουθενωµένοι δε, αποφάσισαν να ζητήσουν ειρήνη. Οι όροι ήταν σκληροί για τους Καρχηδονίους, και ο λαός της Ρώµης έπρεπε να εγκρίνει τη συνθήκη η οποία ξεκινούσε µε την πρόταση: «Θα υφίσταται φιλία µεταξύ Καρχηδονίων και Ρωµαίων υπό τους ακόλουθους όρους, αν εγκριθούν από το ρωµαϊκό λαό» 22. εδοµένων των επισυναπτόµενων όρων, ουσιαστικά υπαγορευµένων από τους νικητές (η εκκένωση της Σικελίας, άνευ όρων απελευθέρωση των Ρωµαίων αιχµαλώτων, πληρωµή σηµαντικών αποζηµιώσεων) η φιλία σήµαινε εµφανώς εδώ την αποχή από αντιπαλότητα στο µέλλον, και επιβεβαίωση της κυριαρχίας. Στο Βιβλίο II 11, ο Πολύβιος περιγράφει µια από τις περιπτώσεις όταν οι Ρωµαίοι αποδεχόµενοι άνευ όρων υποταγή «εισήγαγαν µια φυλή στη φιλία τους». Σε τέτοιες περιστάσεις, ωστόσο, οι εµπλεκόµενες φυλές ή λαοί είχαν δύο υποχρεώσεις: να µην επαναστατούν και να πληρώνουν φόρους και άλλα έξοδα της 18 Hannah Arendt: Introduction into Politics in The Promise of Politics. Schocken Books, New York, 189.(Κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κέδρος, H. Arendt, Υπόσχεση Πολιτικής, Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2009). 19 Appian: History of Rome: Preface Part 2. (Based on the translation by Horace White. New York-London, Macmillan, Livius: The History of Rome. The First Eight Books. Book I, Chap. I. Trans. with notes and illustrations by D. Spillan. London, MDCCCLIII. (http://www.gutenberg.org/files/19725/19725-h/19725-h.htm) 21 The History of Rome by Titus Livius. Translated from the Original with Notes and Illustrations by George Baker, A.M. New York: Peter A. Mesier et al., Vol. 1. (http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3ftitle=1754&layout=html#chapter_9 2568) 22 Polybios: Histories. Βιβλίο I. 62:8. (http://penelope.uchicago.edu/thayer/e/roman/texts/polybius/1.html)

7 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 7 προστασίας τους. Περνώντας σε ένα πιο ουσιώδες θέµα, στο Βιβλίο II 47 ο ιστορικός αναφέρεται στο ρόλο των βασιλέων αναφορικά µε την έχθρα και τη φιλία: «οι βασιλείς δεν θεωρούν κανέναν φυσικό εχθρό ή φίλο τους, αλλά υπολογίζουν τη φιλία και την εχθρότητα µε µοναδικό µέτρο τις σκοπιµότητες» 23. Ακόµα και αυτά τα σύντοµα και τυχαία επιλεγµένα αποσπάσµατα είναι αρκετά, κατά την προσωπική µου γνώµη, για να αποκαλύψουν µια από τις πιο σηµαντικές και προφανώς διαδεδοµένες πεποιθήσεις των αρχαίων συγγραφέων, πως οι φιλίες, µεταξύ τόσο ατόµων όσο και πολιτικά οργανωµένων οµάδων που ικανοποιούν έστω κάποια από τα κριτήρια του ιδανικού υπήρξαν σπάνιες. Ο Αριστοτέλης, ο Κικέρων, και µετέπειτα ο Montaigne, είναι απόλυτοι στο ότι αποτελούσε προνόµιο των λίγων να απολαµβάνουν και να µοιράζονται το µυστήριο της φιλίας. Ο Όµηρος, όπως οι ιστορικοί της επόµενης περιόδου, συνήθως έδινε πρωτεύουσα σηµασία στην προσωπικότητα των ηγετών. Παρόλο που η ηγεµονία καθιστά τη φιλία φευγαλέα, η ορολογία της επιβίωσε σε ευφυή πλάσµατα δικαίου. Τέτοια είναι η δύναµη αυτών των ιδεών και παραδειγµάτων τα οποία συνεχίζουµε να αναφέρουµε, να αναλύουµε και να συλλογιζόµαστε, αντιµετωπίζοντάς τα ως πρότυπα παρά την υποψία, σε ορισµένες περιπτώσεις, ότι τα πράγµατα έχουν παρουσιαστεί εκ των υστέρων πιο αισιόδοξα απ ότι ήταν στην πραγµατικότητα. Η πολιτική σκοπιµότητα κυριαρχεί στις παρατηρήσεις του Μακιαβέλι για τη φιλία µεταξύ αρχόντων και Stati, πιστές στη συνολική του προσέγγιση για το πώς να αποκτηθεί, και ιδιαίτερα πώς να διατηρηθεί η ισχύς. Η αναµέτρηση όλων των επιθυµιών και ψευδαισθήσεων που έχουν προσαρτηθεί στο ζήτηµα ανά τους αιώνες λαµβάνει χώρα σε λίγες ξερές προτάσεις. Ωστόσο, για αυτούς που θεωρούν το διάσηµο Ιταλό µια αµοραλιστική, ψυχρά υπολογιστική, σκληρή και χαµαιλεοντική προσωπικότητα, µπορεί να αποτελέσει έκπληξη ότι ο Μακιαβέλι ανέµιξε πάνω στο θέµα αυτό αρχές αποδεκτής κοινωνικής συµπεριφοράς µε θεωρίες ισχύος. Το Κεφάλαιο XXI του Ηγεµόνα, σχετικά µε τις ενέργειες των πολιτικών ηγετών «για να αποκτήσουν φήµη» (stimato, δηλαδή υπόληψη), επισηµαίνει την αξιοπιστία. Η αξιοπιστία είναι ένα άχρονο χαρακτηριστικό παρόν σε κάθε τοµέα της ζωής: «Ένας ηγεµών, γράφει ο Μακιαβέλι, αποκτά υπόληψη όταν παρουσιάζεται ο ίδιος είτε αληθινός φίλος είτε πραγµατικός εχθρός» 24. Σε µια κατάσταση σύγκρουσης που ίσως να καταλήξει σε πόλεµο είναι επιθυµητό ο ηγεµόνας «να πάρει θέση ανοιχτά υπέρ ή εναντίον κάποιου, επιλογή που θα είναι πιο αξιόπιστη από το να παραµείνει ουδέτερος». Αυτά αφορούν στους ισχυρούς το ερώτηµα είναι κατά πόσο οι αδύναµοι θα πρέπει να έχουν παρόµοια συµπεριφορά όταν πρόκειται για µια σύγκρουση που χρήζει πολιτικής λύσης, συµπεριλαµβανοµένης της πιθανότητας χρήσης ένοπλης βίας. Από ιστορικής άποψης η απάντηση φαίνεται να είναι θετική, εφόσον αποδεχτούµε µια θεµελιώδη αρχή αυτού που σήµερα αποκαλούµε διεθνή πολιτική (που ισχύει επίσης αναδροµικά): οι θέσεις των ισχυρών και των αδύναµων είναι σχετικές, αλλάζουν πάντα µέσα στο χρόνο, και αυτό το γεγονός προσφέρει ελπίδα στους αδύναµους. Συνεπώς, κατά το Μακιαβέλι, η ιστορία και οι νόµοι της αυτόνοµης πολιτικής απαιτούν και οι αδύναµοι να παρουσιάζουν συνέπεια στη συµπεριφορά τους. Γράφει για παράδειγµα, πως «οι αναποφάσιστοι ηγεµόνες, προκειµένου να αποφύγουν τον άµεσο κίνδυνο, υιοθετούν συχνότατα το δρόµο της ουδετερότητας, µε αποτέλεσµα τις περισσότερες φορές να καταστρέφονται. Τα παραδείγµατα στο κεφάλαιο αυτό συγκλίνουν στο ίδιο συµπέρασµα: σωφροσύνη και συνέπεια στην επιλογή των φίλων, πράγµα που επηρεάζει ποίοι θα είναι οι εχθροί σου: «Και εδώ πρέπει να σηµειωθεί, ότι ένας ηγεµών οφείλει να αποφεύγει προσεκτικά να έχει κοινό σκοπό µε οποιονδήποτε ισχυρότερο από τον ίδιο, µε στόχο επίθεσης σε άλλη δύναµη, εκτός αν υποχρεωθεί να το κάνει από ανάγκη». Πάντα µε σύνεση και προσεκτικούς υπολογισµούς υπάρχουν περιστάσεις στις οποίες κάποιος οφείλει να ενεργεί σύµφωνα µε τις συνθήκες και όχι κατά βούληση: Και να µην θεωρείται ότι ένα κράτος µπορεί ποτέ να υιοθετήσει µια πορεία που είναι απόλυτα ασφαλής αντιθέτως, ένας ηγεµόνας πρέπει να αποφασίσει να ριψοκινδυνεύσει για κάθε αµφιβολία και αβεβαιότητα διότι έτσι είναι τα πράγµατα, ώστε µια ενόχληση δεν µπορεί να αποφευχθεί χωρίς 23 Φυσικά, στην πράξη υπήρχε µεγάλη πολυπλοκότητα καταστάσεων και λύσεων. Η ρωµαϊκή πρακτική και το δίκαιο που αναπτύχθηκαν ανά τους αιώνες είναι πολύ πλούσια και ακόµη ανοιχτά προς διαφορετικές ερµηνείες σχετικά µε τις λεπτοµέρειες. Μια συνοπτική περίληψη στο: David J. Bederman: International Law in Antiquity. Cambridge, Cambridge University Press, Chapter 4: Making friends: diplomats and foreign visitors in ancient times; and Chapter 5: Making faith: treaty practices amongst ancient peoples. 24 Τα ακόλουθα αποσπάσµατα προέρχονται από αυτή την έκδοση: Niccolo Machiavelli, The Historical, Political, and Diplomatic Writings, vol. 2. The Prince, Discourses on the First Ten Books of Titus Livius, Thoughts of a Statesman. [1513]. Boston, J. R. Osgood and company, (http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3ftitle=775&layout=html#chapter_75867)

8 8 Gaspar Biro Χειµώνας 2011/4 να κινδυνεύσουµε να εκτεθούµε σε µια άλλη. Και είναι ο ρόλος της σύνεσης να κρίνει αυτές τις στενοχώριες, και να αποδέχεται τη λιγότερο κακή ως καλή. Ο ρεαλισµός του Μακιαβέλι εφαρµόζεται επιπλέον στο δράµα «ενός λαού που δεν έχει συνηθίσει την αυτοδιοίκηση διότι, όντας αµαθής για τα δηµόσια ζητήµατα, όλα τα µέσα άµυνας ή επίθεσης, χωρίς να γνωρίζει τους ηγεµόνες ούτε να είναι γνωστός σε αυτούς», ο οποίος «per alcuno accidente», είτε από µια ευνοϊκή σύµπτωση καταστάσεων, είτε από απλή τύχη, τυχαίο συµβάν, ανακτά την ελευθερία του ύστερα από την εξαφάνιση ενός καταπιεστικού ηγέτη, «αποκτά εχθρούς, και όχι φίλους» 25. Υποστηρίζει ρητά πως η αρχαία ιστορία έχει προσφέρει τέτοια παραδείγµατα µπορούµε µόνο να υποθέσουµε σε ποιο βαθµό προέβλεψε το µέλλον, καθώς πρόκειται για ένα επαναλαµβανόµενο µοτίβο. Η Επαναστατική Γαλλία για κάποια χρόνια, και ακόµα περισσότερο, η σχετική τραγική σύγχρονη ιστορία της Αϊτής για να αναφέρουµε µόνο δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπου ένα πλήθος πρωτύτερα απρόβλεπτων αλλά όχι εντελώς απροσδόκητων καταστάσεων οδήγησαν ένα λαό σε µια µάχη για ελευθερία µόνο και µόνο για να καταλήξει περικυκλωµένος από εχθρούς. Γενικότερα µπορούµε να πούµε πως, ενώ κατά τα µέσα του 20 ου αιώνα οι σύγχρονες πεποιθήσεις για την αυτοδιάθεση των λαών και των εθνών γινόντουσαν σταδιακά ηθικά και ακόµη και πολιτικά αποδεκτές, συγκεκριµένες περιπτώσεις αντιµετωπίζονταν και ακόµη αντιµετωπίζονται µε καχυποψία, φόβο και απαντώνται κάποιες φορές µε ένοπλη βία. Στην εποχή του, ο Μακιαβέλι ήταν πιθανώς µεταξύ των λίγων ατόµων που σκέφτονταν µε µεθοδικότητα µακροπρόθεσµα σχέδια και στρατηγικές για τη διοίκηση οργανωµένων πολιτικών κοινοτήτων χάριν ενός υψηλότερου στόχου. Στο πλαίσιο αυτό, η σύνεση και η αξιολόγηση των πολιτικών σκοπών παίζουν κεντρικό ρόλο, όπως επίσης και ένας βαθµός δικαιοσύνης που εντάσσεται στην πρώτη. Σχετικά µε το θέµα µας, κάποια αποφθέγµατα που αποδίδονται σε αυτόν µπορεί να αξίζουν αναφοράς επί παραδείγµατι: «δεν είναι ποτέ σοφό να οδηγείς έναν εχθρό σε απόγνωση», ή «η αρχή της εχθρότητας είναι η πρόκληση βλάβης, και τα προνόµια είναι η αρχή της φιλίας και διαπράττει µείζον σφάλµα αυτός ο οποίος, επιθυµώντας να κάνει κάποιον φίλο του, αρχίζει πλήττοντάς τον». Ας µην ξεχάσουµε επίσης τη σηµαντική παρατήρηση στα σχόλια για τον Τίτο Λίβιο: Θεωρώ απόδειξη εξαιρετικής σωφροσύνης οι άνδρες να απέχουν από απειλές και υβριστικές λέξεις προς οποιονδήποτε, επειδή κανένα από τα δύο µέσα δεν µειώνει µε κάποιον τρόπο τη δύναµη του εχθρού αλλά το ένα τον κάνει πιο προσεκτικό, και το άλλο αυξάνει το µίσος του προς εσένα, και τον καθιστά πιο επίµονο στις προσπάθειές του να σε πλήξει 26. Σχεδόν ενάµιση αιώνα µετά το Μακιαβέλι, οι Συνθήκες της Βεστφαλίας (1648) έθεσαν τα θεµέλια αυτού που αργότερα ονοµάστηκε το σύστηµα των κυρίαρχων εθνών-κρατών. Τα κατά κύριο λόγο παρόµοια καθοριστικά Άρθρα 1 των Συνθηκών των Münster και Osnabrück θέσπιζαν µια «Χριστιανική, καθολική και µακροχρόνια Ειρήνη, και µια αληθινή και ειλικρινή Φιλία και Οµόνοια» µεταξύ των συµβαλλόµενων µερών, µε σαφή στόχο αυτή η νέα κατάσταση να έχει οργανικό ρόλο στην παγιοποίηση και «την αµοιβαία διατήρηση µιας καλής και πιστής Γειτονίας» µεταξύ τους 27. Έκτοτε µια από τις σηµαντικότερες έννοιες της φιλίας µεταξύ εθνών πέραν της απλής έλλειψης εχθρότητας είναι η εγγύηση των καλών σχέσεων γειτνίασης όσον αφορά στην κυριαρχία και εδαφική ακεραιότητα των κρατών. Μπορεί να υποτεθεί ότι αυτή είναι η µινιµαλιστική υτική ερµηνεία της φιλίας µεταξύ εθνών-κρατών. Μετά το 1945 παρουσιάστηκε από τους νικητές του Β Παγκοσµίου Πολέµου ως µια από τις δοµικές πολιτικές και νοµικές αρχές της νέας διεθνούς τάξης πραγµάτων που εγκαινιάστηκε το 1945 µε την ίδρυση των Ηνωµένων Εθνών. Υπάρχει µια αντίληψη που εµµένει ανά τους αιώνες σύµφωνα µε την οποία η λέξη «πολιτικές» προσδιορίζει ουσιαστικά συγκεκριµένες ενέργειες ενός προσώπου ή ενός επιλεγµένου κύκλου ατόµων οι οποίες µπορούν να πραχθούν µόνο από τους ίδιους, και κανέναν άλλο. Αποτελεί επίσης ευρέως διαδεδοµένη άποψη ότι πριν το 19 ο αιώνα η πολιτική στην Ευρώπη αφορούσε στις εξωτερικές πολιτικές, µια επικοινωνία µεταξύ των ηγετών, και µετά τη Βεστφαλία, των εθνών-κρατών που αυτοί αντιπροσώπευαν. Τα εθνικά κράτη είχαν εξαρχής οικειοποιηθεί κάποια προνόµια δράσης, µεταξύ αυτών το δικαίωµα κήρυξης πολέµου κατά την κρίση τους. Ορισµένες αρχές έγιναν λειτουργικές και αναπτύχθηκε ένα κανονιστικό πλαίσιο 25 Discourses on the first ten books of Titus Livius. Chapter XVI. Ένας λαός που έχει µάθει να ζει υπό την εξουσία ενός ηγεµόνα διατηρεί µε δυσκολία τις ελευθερίες του, αν απελευθερωθεί τυχαία. (http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3ftitle=775&layout=html#chapter_75913) 26 Βιβλίο II. Κεφάλαιο XXVI. Contempt and insults engender hatred against those who indulge in them, without being of any advantage to them. 27 είτε το κείµενο των πραγµατειών στο λατινικό πρωτότυπο και διάφορες µεταφράσεις στο:

9 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 9 σχετικά µε «τις πολιτικές µεταξύ εθνών». Αξίζει να αναφερθούµε εκτενώς στον Jean Jacques Burlamaqui, τον Ελβετό νοµικό, ο οποίος συνόψισε τις κυρίαρχες φιλοσοφικές θέσεις της εποχής του παραπέµποντας σαφώς σε αυτές τις «πολιτικές». ηλώνει, µεταξύ άλλων, ότι «η γενική αρχή του νόµου των εθνών δεν αποτελεί τίποτα άλλο από τον γενικό νόµο της κοινωνικότητας, ο οποίος υποχρεώνει όλα τα έθνη που έχουν επαφή µεταξύ τους, να ασκούν αυτά τα καθήκοντα στα οποία υπόκεινται εκ φύσεως τα άτοµα». Είναι επακόλουθο, σύµφωνα µε τον ίδιο, πως: Αυτές οι παρατηρήσεις µπορούν να µας προσφέρουν µια ακριβή εικόνα της τέχνης αυτής, τόσο απαραίτητης στους ηγέτες των κρατών, η οποία χαρακτηρίζεται συχνά ως Πολιτική. Η Πολιτική, σε σχέση µε τα ξένα κράτη, είναι εκείνη η δεξιότητα βάσει της οποίας ένας κυρίαρχος φροντίζει για τη συντήρηση, ασφάλεια, ευηµερία και δόξα του έθνους που κυβερνά, µε σεβασµό στους νόµους της δικαιοσύνης και της ανθρωπότητας δηλαδή χωρίς να βλάπτει τα άλλα κράτη, αλλά αντιθέτως δηµιουργώντας πλεονεκτήµατα για αυτά, τόσα όσα λογικά µπορούν να προσδοκούνται. εν θα συζητήσω εδώ κατά πόσο η λέξη «πολιτική» είναι ο κατάλληλος όρος σε αυτό το πλαίσιο, απλά τονίζω πως το γαλλικό πρωτότυπο είναι αυτό: Ces remarques peuvent servir a nous donne une juste idée de cet art, si nécessaire aux conducteurs des États, qu on appelle Politique. La POLITIQUE, considérée a l égard des États étrangères, est cette habilité par laquelle un souverain pourvoit a la conservation, a la sûreté, a la prospérité et a la gloire de la nation qu il gouverne ( ). {Κεφαλαία στο πρωτότυπο} Η αναλογία µε την ορθή συµπεριφορά των ατόµων στην κοινωνία επανέρχεται στο προσκήνιο, µε έµφαση στη σωφροσύνη: «Συνεπώς η πολιτική των ηγετών οµοιάζει µε τη σύνεση µεταξύ των ιδιωτών». Ό,τι είναι ηθικά µη αποδεκτό µεταξύ των ατόµων πρέπει επίσης να αποφεύγεται µεταξύ ηγεµόνων: «όπως καταδικάζουµε (...) οποιαδήποτε πράξη ή πανουργία, η οποία τους κάνει να επιδιώξουν το προσωπικό τους όφελος εις βάρος των άλλων, οπότε µια παρόµοια πράξη θα ήταν κατακριτέα για τους ηγεµόνες, αν ήταν αποφασισµένοι να δηµιουργήσουν πλεονεκτήµατα για το δικό τους λαό πλήττοντας άλλα έθνη». ίνεται ιδιαίτερη προσοχή στο συµφέρον του κράτους που τόσο συχνά φέρεται να δικαιολογεί τις ενέργειες ή επιχειρήσεις των ηγεµόνων, δεν µπορεί να γίνει ουσιαστικά δεκτό για αυτό το σκοπό, αλλά καθόσον είναι συµβιβάσιµο µε το κοινό συµφέρον των εθνών, ή, παροµοίως, µε τους αναλλοίωτους κανόνες της ειλικρίνειας, της δικαιοσύνης και του ανθρωπισµού 28. Αν και «η συντήρηση, ασφάλεια, ευηµερία και δόξα του έθνους» ως στόχοι της πολιτικής δεν έχουν κατά βάση αλλάξει από τότε, δεν πρέπει να λησµονηθεί πως οι µονάρχες της εποχής συχνά θεωρούσαν τα προσωπικά τους ή δυναστικά συµφέροντα ως συµφέροντα και των χωρών τους, ειδικά όσον αφορούσε στην ευηµερία και τη δόξα. Η κοινωνικότητα υποδήλωνε, µεταξύ άλλων, ότι ο ηγέτης πρέπει να εννοεί αυτά που λέει. Μόνο υπό αυτή την προϋπόθεση θα µπορούσε να λάβει χώρα η πολιτική ως µια διαδικασία µεταξύ ίσων σε τάξη και ισχύ. Αυτό που ο Hans Morgenthau αποκαλούσε «την προσωπική ηθική της διεθνούς αριστοκρατίας» δεν ήταν «µυθοπλασία», όπως έλεγε, αλλά «πραγµατικότητα» 29. Σήµερα κάποιος µπορεί µόνο να ελπίζει πως οι επικεφαλής του κράτους δεν ψεύδονται τόσο συχνά µεταξύ τους, όσο ίσως ψεύδονται στους ψηφοφόρους τους. Όπως έγραψε πρόσφατα ο John Mearsheimer, «οι ηγέτες φαίνονται πιο πρόθυµοι να πουν ψέµατα στο λαό τους για ζητήµατα εξωτερικής πολιτικής απ ότι σε άλλες χώρες» 30. Επιστρέφοντας στο θέµα της φιλίας στη διεθνή πολιτική στο πλαίσιο αυτό, είναι απαραίτητο να σηµειωθεί ότι ένα από τα πιο συνεκτικά σύνολα ιδεών σχετικά µε το γιατί θα πρέπει τα έθνη να είναι φίλοι, βασισµένο στη αναγκαιότητα που προκύπτει από το νόµο της φύσης, δίδεται από τον Emer de Vattel στο 28 Jean-Jacques Burlamaqui, The Principles of Natural and Politic Law [1747]. Edition used: The Principles of Natural and Politic Law. Trans. Thomas Nugent, ed. and with an Introduction by Peter Korkman. Indianpolis, Liberty Fund, (http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3ftitle=1717&layout=html) Η γαλλική έκδοση: Principes du Droit Naturel par J.J. Burlamaqui. Nouvelle edition revue et corrigée. Geneve- Coppenhague, MDCCLVI, p. 174 Parte seconde, Chap. VI.. VII page Hans J. Morgenthau: Politics among Nations. The Struggle for Power and Peace. Brief Edition revised by Kenneth W. Thompson. Boston, McGraw-Hill 1993 [1948] John J. Mearsheimer: Why Leaders Lie? The Truth about Lying in International Politics. Oxford, Oxford University Press, 2011, 6. (Κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Πατάκη, John J. Mearsheimer, Γιατί οι πολιτικοί λένε ψέµατα, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2012).

10 10 Gaspar Biro Χειµώνας 2011/4 έργο του Law of Nations, που εκδόθηκε πρώτη φορά το Θεωρείται γενικά η πιο σηµαντική και ευρύτερα γνωστή µελέτη πάνω στο ζήτηµα το 18 ο αιώνα. Μελετήθηκε ενδελεχώς και χρησιµοποιήθηκε από ορισµένους Ιδρυτικούς Πατέρες των ΗΠΑ. Ειδικότερα το αφιερωµένο στο εν λόγω ζήτηµα κεφάλαιο είχε απήχηση τον 20 ο αιώνα, και κάποια από τα επιχειρήµατά του ανακύπτουν κατά διαστήµατα στις σηµερινές συζητήσεις. Όταν είχε συγγραφεί αυτό το βιβλίο, ήταν κοινή πεποίθηση των Ευρωπαίων ότι τα καθήκοντα, οι υποχρεώσεις προηγούνται των δικαιωµάτων, τόσο στην περίπτωση των ατόµων όσο και σε αυτή των εθνών. Ένα έθνος 32, σύµφωνα µε τον Vattel, έχει επιτακτικά καθήκοντα προς τον εαυτό του: «Αν τα δικαιώµατα ενός έθνους πηγάζουν από τις υποχρεώσεις του, είναι κυρίως από αυτές που αφορούν στον εαυτό του. Φαίνεται επιπρόσθετα ότι τα καθήκοντά του προς τους άλλους εξαρτώνται σε µεγάλο βαθµό από τα καθήκοντα προς τον εαυτό του, καθώς τα πρώτα πρέπει να ρυθµίζονται και να υπολογίζονται βάσει των τελευταίων» 33. Τα έθνη εκ φύσεως είναι υποχρεωµένα να «καλλιεργούν την ανθρώπινη κοινωνία», και αυτά τα «χρέη της ανθρωπότητας» είναι τα καθήκοντα, τα οποία «οι άνθρωποι οφείλουν ο ένας στον άλλο, καθώς οι άνθρωποι, δηλαδή ως κοινωνικά όντα σχεδιασµένα να ζουν στην κοινωνία». Οι νόµοι της φύσης υποχρεώνουν τα έθνη όταν αυτά καθορίζουν τα καθήκοντα των ατόµων, άρα «όποια καθήκοντα οφείλει ο κάθε άνθρωπος στους άλλους ανθρώπους, τα ίδια και ένα έθνος, µε τον τρόπο του, οφείλει στα άλλα έθνη». Αυτό αποτελεί το θεµέλιο όλων των «κοινών υποχρεώσεων, εκείνων των χρεών της ανθρωπότητας, τα οποία δεσµεύουν αµοιβαία τα έθνη µεταξύ τους». Το πιο βαρυσήµαντο σηµείο είναι πως «Αυτά αφορούν, κυρίως, στο να κάνουµε οτιδήποτε περνάει από το χέρι µας χάριν της συντήρησης και της ευτυχίας των άλλων, όσο µπορεί να συνάδει µια τέτοια πρακτική µε τα καθήκοντά µας προς τον εαυτό µας». Η υποχρέωση να αναζητούµε φιλικές σχέσεις µεταξύ των εθνών απορρέει άµεσα από αυτή την αρχή, θεωρούµενη ως µια πρωταρχική αρχή του νόµου της φύσης. Η λογική που ακολουθείται σε αυτά τα συµπεράσµατα είναι ορθή και εύκολη στην κατανόηση, αλλά πολύ πιο δύσχρηστη για εφαρµογή στην πραγµατική ζωή. Εάν «απ όλα τα καθήκοντα ενός έθνους προς τον εαυτό του το πρωταρχικό αντικείµενο είναι η διατήρηση και τελειοποίησή του, σε συνδυασµό µε αυτή του κράτους του», λόγω της συµµετρίας των υποχρεώσεων κατά το νόµο της φύσης, όλα τα έθνη αναγκαστικά είναι δεσµευµένα να συνεισφέρουν στη διατήρηση και ευηµερία των άλλων, «όσο µπορεί να ενεργήσει έτσι, χωρίς να εκτίθεται υπερβολικά το ίδιο», ή χωρίς να κάνει χρήση βίας. Το εµπόριο θεωρούνταν το κυριότερο µέσο, και ο Vattel συνδυάζει έξοχα τις αφηρηµένες καθολικές υποχρεώσεις µε ρεαλιστική προσαρµογή σε γεγονότα: Κατά συνέπεια, όταν ένα γειτονικό έθνος δέχεται άδικα επίθεση από έναν ισχυρό εχθρό που απειλεί να το καταδυναστεύσει, αν µπορείς να το υπερασπιστείς χωρίς να εκτεθείς ο ίδιος σε τεράστιο κίνδυνο, αναµφισβήτητα είναι καθήκον σου να το κάνεις. Ας µην ειπωθεί, ως ένσταση σε αυτό, πως ένας ηγέτης δεν πρέπει να εκθέτει τις ζωές των στρατιωτών του, για χάρη της ασφάλειας ενός ξένου έθνους µε το οποίο δεν έχει συνάψει αµυντική συµµαχία. Ο συµβιβασµός της απόλυτης κρατικής κυριαρχίας µε τον παροµοίως απόλυτο χαρακτήρα του νόµου της φύσης θα µπορούσε µε προσπάθεια να διατυπωθεί µε λόγια, όπως δοκίµασε ο Vattel, οδηγώντας σε ένα εκπληκτικό κράµα γεωπολιτικής και κανονιστικών εκτιµήσεων κατάλληλο προς µετασχηµατισµό σε θετικούς νοµικούς κανόνες. Ωστόσο, ο συλλογισµός στο κεφάλαιο αυτό του βιβλίου προχωρά πολύ περισσότερο από µια αµοιβαία υποχρέωση των εθνών για διατήρηση και βοήθεια. Τα έθνη θα πρέπει να αγαπούν το ένα το άλλο, διότι µόνο τοιουτοτρόπως θα είναι ικανά και υποχρεωµένα, φυσικά να εγκαθιδρύσουν φιλικές σχέσεις: Είναι αδύνατο τα έθνη να εκπληρώνουν αµοιβαία όλα αυτά τα καθήκοντα αν δεν αγαπούν το ένα το άλλο. (...) Κάθε έθνος οφείλει να καλλιεργεί τη φιλία των άλλων. Μια αληθινή φιλία θα βασιλεύει µεταξύ τους και αυτή η ευτυχής κατάσταση συνίσταται σε µια αµοιβαία στοργή. Κάθε έθνος είναι υποχρεωµένο να καλλιεργεί τη φιλία των άλλων εθνών, και να αποφεύγει προσεκτικά οτιδήποτε µπορεί να εξάψει την έχθρα τους εναντίον της. Τα σοφά και συνετά έθνη συνήθως ακολουθούν αυτή την πορεία από άποψη 31 The edition quoted here is: Emer de Vattel: The Law of Nations, Or, Principles of the Law of Nature, Applied to the Conduct and Affairs of Nations and Sovereigns, with Three Early Essays on the Origin and Nature of Natural Law and on Luxury. Edited and with an Introduction by Béla Kapossy and Richard Whitmore. Indianapolis, Liberty Fund, (http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3ftitle=2246&layout=html) 32 Οι πρώτες γραµµές του έργου The Law of Nations αναφέρουν: «Τα έθνη ή κράτη είναι πολιτικά σώµατα, κοινωνίες ανθρώπων ενωµένες µε σκοπό να εξασφαλίσουν την κοινή τους ασφάλεια και ωφέλεια µε κοινές προσπάθειες των ενωµένων τους δυνάµεων». 33 Vattel op. cit.: Chapter II. General Principles of the Duties of a Nation towards itself.

11 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 11 άµεσου και τρέχοντος συµφέροντος: ένα πιο ευγενές, πιο γενικό, και λιγότερο άµεσο συµφέρον, αποτελεί σπανίως το κίνητρο των πολιτικών. Ο λόγος που παρατίθενται αυτά τα µακροσκελή αποσπάσµατα είναι ότι έχουµε µια σύνοψη των υφιστάµενων διληµµάτων: σε ένα άναρχο διεθνές σύστηµα η µόνη λογική εναλλακτική λύση µπροστά στην απειλή του πολέµου είναι το καθήκον των εθνών-κρατών να αναζητούν και να διατηρούν τη φιλία των άλλων εθνών, αποφεύγοντας οτιδήποτε µπορεί να την διακινδυνεύσει. Για τη θετική πορεία είναι απαραίτητη η εντατική συνεργασία σε πλήθος τοµέων, µε την ειδική, και διαχρονικά πιο σηµαντική εφαρµογή της: το εµπόριο. Η ιστορία µας διδάσκει πως το εµπόριο µπορεί να διενεργηθεί µε διάφορους τρόπους, από αµοιβαία εξασφαλισµένα προνόµια έως τη δηµιουργία άµεσα ή έµµεσα τεράστιων ανισορροπιών µεταξύ των εταίρων και τη διάδοση ερίδων. Το 1848 έγινε µια προσπάθεια από τον Βρετανό Πρωθυπουργό Λόρδο Palmerston να εξηγηθεί η εν λόγω αντίφαση µε αναφορά στα καθήκοντα σε διαφορετικό πλαίσιο: «εν έχουµε αιώνιους συµµάχους, και δεν έχουµε αέναους εχθρούς. Τα συµφέροντά µας είναι αιώνια και αέναα, και αυτά τα συµφέροντα είναι καθήκον µας να ακολουθήσουµε» 34. Έναν αιώνα νωρίτερα τα καθήκοντα, γράφει ο Vattel, αφορούσαν επίσης στα συναισθήµατα. Τα έθνη πρέπει να αγαπούν το ένα το άλλο, όπως οι άνθρωποι: Αν είναι αδιαφιλονίκητο πως οι άνθρωποι πρέπει να αγαπούν ο ένας τον άλλο ώστε να υπακούν στις επιταγές της φύσης και να εκτελούν τα καθήκοντα που αυτή τους αναθέτει, καθώς επίσης και προς δικό τους όφελος, µπορεί να αµφισβητηθεί ότι τα έθνη τελούν υπό της ίδιας αµοιβαίας υποχρέωσης; Είναι ικανοί οι άνθρωποι, καθώς χωρίζονται σε διαφορετικά πολιτικά σώµατα, να διαλύουν τους δεσµούς εκείνης της καθολικής κοινωνίας τους οποίους η φύση έχει εγκαταστήσει σε αυτούς; 35 Η παρουσίαση του προβλήµατος υπό αυτό το πρίσµα καθίσταται κάτι περισσότερο από ένα ηθικό ζήτηµα, είναι θέµα πεποίθησης. Ήταν ο Immanuel Kant που ανέπτυξε περαιτέρω την ιδέα της φιλίας ως καθήκον. ιατυπώνοντας πως «η φιλία, στην ιδεατή της µορφή, είναι η σύνδεση δύο ατόµων από αµοιβαία και ισάξια αγάπη και σεβασµό», διακρίνει τον φίλο κάποιου ατόµου από έναν φιλάνθρωπο, µε τον πρώτο να έχει µια πιο περιορισµένη έννοια από τον τελευταίο: «Φίλος του ανθρώπου είναι αυτός που συµµετέχει από καλαισθησία στην ευηµερία του είδους του, και ο οποίος ουδέποτε θα το ζηµιώσει, παρά µόνο νιώθωντας λύπη. ( )». Έπειτα διευκρινίζει ότι: ιότι η σχέση του προστάτη, ως ευεργέτη, µε τον προστατευόµενο, είναι αδιαµφισβήτητα σχέση αγάπης, αλλά όχι φιλίας, αφού δεν απαιτείται ο ίδιος σεβασµός από τον καθένα. Το καθήκον να έχουµε καλή θέληση προς την ανθρωπότητα ως φίλος αυτής (ένας αναγκαίος συµβιβασµός), και η αποδοχή αυτού του καθήκοντος, λειτουργεί ως φρουρός έναντι της υπερηφάνειας, που τείνει συχνά να κυριαρχεί τους ευδαίµονες, οι οποίοι κατέχουν τους πόρους για καλές πράξεις 36. Αποτελούν ένα έθνος και το κράτος του ηθικά άτοµα που µπορούν να υποχρεωθούν να συµπεριφέρονται µε κάποιο συγκεκριµένο και συντονισµένο τρόπο; Κατά τον 18 ο αιώνα υπήρχε διάχυτη αυτή η πεποίθηση και οι απολυτότητες του διαφωτισµού θα έφερναν δήθεν το θεωρητικό µοντέλο πιο κοντά στην πραγµατικότητα. Πράγµατι ένας λογικός µονάρχης, ο οποίος είχε πλήρη έλεγχο του κράτους και ήταν απόλυτα ταυτισµένος µε αυτό θα µπορούσε να πεισθεί να ακολουθήσει ορισµένα µοτίβα συµπεριφοράς. Εξαρτιόταν από την προσωπικότητα του ιδίου ή της ιδίας. Η υπόθεση µπορεί να αφορά και στους εκλεγµένους ηγέτες των δηµοκρατικών εθνών-κρατών του 20 ου αιώνα. Υποτίθεται ότι εκφράζουν την ενότητα του έθνους τους, και κατά συνέπεια βρίσκονται στην κατάλληλη θέση για να συνάψουν φιλίες, αρχικά µεταξύ τους, και έπειτα, λόγω του αξιώµατός τους, µεταξύ του κράτους και άλλων. Η ανάγνωση και µόνο του καθηµερινού Τύπου σχετικά µε συνόδους κορυφής και διµερείς συναντήσεις δεν µπορεί παρά να θυµίσει σε κάποιον τον κώδικα τιµής των ηρώων, ή τα τυπικά που τηρούνταν ιστορικά από ηγέτες οµογενών οµάδων και φορέων, τα οποία δηµιουργούν δεσµούς φιλίας µεταξύ των µελών τους. 34 Speech to the House of Commons. Hansard, 1 March 1848 (Treaty of Adrianopole -Charges against Viscount Palmerston. HC Deb 01 March 1848 vol 97 cc (http://hansard.millbanksystems.com/commons/1848/mar/01/treaty-of-adrianople-chargesagainst#s3v0097p0_ _hoc_8) 35 Vattel, op. cit. Book II: Of a Nation considered in its Relations to others. Chapter I: Of the Common Duties of a Nation towards others, or of the Offices of Humanity between Nations. 36 Immanuel Kant: The Metaphysics of Ethics. 3rd edition. Edinburgh, T. & T. Clark, Of Friendship. Sec Of the intimate Blending of Love with Reverence in Friendship. (http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3ftitle=1443&layout=html)

12 12 Gaspar Biro Χειµώνας 2011/4 Ποιον να πιστέψουµε; Τους προπάτορες των σύγχρονων οπτιµιστών, όπως τον Vattel ή τον Burlamaqui, οι οποίοι ήταν πεπεισµένοι ότι η ανθρωπότητα µπορούσε καλύτερα από την ωµή πολιτική, ή τον αποκαρδιωµένο σύγχρονό τους, Rousseau; Έχει η απαισιόδοξη εκτίµηση του τελευταίου, που προέκυψε σε µια ιδιαίτερα απογοητευτική περίοδο της ζωής του, κάποιο ενδιαφέρον; εν αφορά στην αλήθεια του πράγµατος, αλλά στο γεγονός ότι το ολοένα αυξανόµενο πλήθος απογοητευµένων αντρών και γυναικών µπορεί ακόµα να αντιµετωπίζει τοιουτοτρόπως τον κόσµο, ειδικά τον κόσµο της πολιτικής, τοπικής και πλανητικής. Με την έντονη επιχειρηµατολογία του, ο Rousseau γράφει στο κείµενο αυτό, το οποίο ακόµα και ο ίδιος θεώρησε αργότερα λιγότερο σηµαντικό, πως: Η ειλικρινής φιλία, η αληθινή εκτίµηση, και η τέλεια εµπιστοσύνη έχουν εγκαταλείψει τους ανθρώπους. Η ζήλια, η υποψία, ο φόβος, η ψυχρότητα, οι επιφυλάξεις, το µίσος και η απάτη κρύβονται συνεχώς κάτω από τη στολή και το παραπλανητικό πέπλο της ευγένειας αυτή την περίφηµη ευθύτητα και αβρότητα, την οποία οφείλουµε στο φως και στην ηγεσία αυτής της εποχής 37. Όπως πολλές φορές τονίζεται σε αυτό το µικρό κείµενο, τα πιστεύω, τα συναισθήµατα, οι εντυπώσεις, οι στιγµιαίες παρορµήσεις, και άλλα στοιχεία που θεωρούνται υποκειµενικά, θα πρέπει να συνυπολογίζονται όταν συζητείται το θέµα της φιλίας στις διεθνείς σχέσεις, όσο και τα γεγονότα και οι εξωτερικοί περιορισµοί που έχουν οι δρώντες. Αυτό ισχύει επίσης αναφορικά µε εκείνους που συλλογίζονται τέτοια ζητήµατα. Το oeuvre του Jean-Jacques Rousseau και ο αντίκτυπός του αποδεικνύουν πειστικά αυτή την υπόθεση. εν µπορώ να αναρτήσω και να αναλύσω εδώ όλες τις εµφατικές αναφορές στη φιλία και στις φιλικές σχέσεις µεταξύ λαών, εθνών και εθνών-κρατών, οι οποίες έχουν µορφοποιηθεί από συγγραφείς που ανήκουν σε πολύ διαφορετικές σχολές σκέψεις καθώς επίσης και επαναστάτες, αυτοδιορισµένους ηγέτες, ή αξιωµατούχους, διπλωµάτες, αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων. Μετά τη Βεστφαλία υπάρχει πληθώρα τέτοιων δηλώσεων, που προέρχονται από άτοµα συχνά αντίθετων κοσµοθεωριών. Κάποιες να ήταν ίσως ειλικρινείς, κάποιες καθαρή υποκρισία, άλλες να έγιναν µε αµφιβολίες ή απλούστατα από αφέλεια. Είναι σχεδόν αδύνατο να καταλήξουµε σε γενικά ισχύοντα συµπεράσµατα βασιζόµενοι στη σύγκριση µεταξύ κειµένων και γεγονότων της εποχής. Οι αντιλήψεις, τα συναισθήµατα, τα επίπεδα του φόβου, το θράσος, η εµπιστοσύνη ή η έλλειψη αυτής που διατυπώνονται σε ένα συγκεκριµένο πλαίσιο δεν είναι πράγµατα µετρήσιµα, ίσως µόνο συγκρίσιµα. Ακόµη και αυτή η οδός είναι πολύ σχετική, αφού πολλά εξαρτώνται από το ποιος µιλάει, σε ποιον, πότε, γιατί, πως, και ούτω καθεξής όπως και στην πολιτική. Είναι προφανές πως υπάρχει µια χαρακτηριστική διαφορά µεταξύ της φιλίας, ως προσωπικό ζήτηµα, και της φιλίας, ή απλά των φιλικών σχέσεων µεταξύ οργανωµένων οµάδων που λειτουργούν µε συνέπεια προς πραγµατοποίηση συγκεκριµένων στόχων, όπως η επιβίωση, τα υλικά συµφέροντα, η κυριαρχία ή κάποια σύµβολα, η δόξα, ο αυτοσεβασµός, η τιµή κλπ. Στη µετά τον Β Παγκόσµιο Πόλεµο και σηµαδεµένη από τον Ψυχρό Πόλεµο διεθνή πολιτική η συζήτηση για τις φιλικές σχέσεις µεταξύ κρατών, εθνών και λαών έπαιρνε γρήγορα τη µορφή συνθήµατος. εδοµένου του µυστηρίου, που για χρόνια περιέβαλλε την έννοια της φιλίας, θεωρούταν πως η επανάληψή του σε κάθε ευκαιρία όταν ήταν δόκιµο, ως µια παραδεκτή αλήθεια ή έναν κανονιστικό στόχο, θα οδηγούσε µια µέρα στην πραγµατοποίησή του. Ένα έγγραφο του ΟΗΕ του 1970 για τις «Αρχές του ιεθνούς ικαίου σχετικά µε τις Φιλικές Σχέσεις και τη Συνεργασία µεταξύ των Κρατών» επιβεβαίωσε τους θεµελιώδεις σκοπούς του οργανισµού: «η διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας και η ανάπτυξη φιλικών σχέσεων και συνεργασίας µεταξύ των εθνών» 38. Από τη µια πλευρά, ο Χάρτης του ΟΗΕ προτρέπει στο Προοίµιό του να δείχνουµε «ανεκτικότητα και να ζούµε µαζί ειρηνικά σαν καλοί γείτονες». Από την άλλη, το συχνά αναφερόµενο Άρθρο 2 καθορίζει έναν από τους σκοπούς του ΟΗΕ ως εξής: «Να αναπτύξουµε φιλικές σχέσεις µεταξύ των εθνών βασισµένες στο σεβασµό για την αρχή της ισότητας των δικαιωµάτων και της αυτοδιάθεσης των λαών, και να λάβουµε άλλα κατάλληλα µέτρα για να ενδυναµώσουµε την παγκόσµια ειρήνη». Η χρήση του ρήµατος «αναπτύσσω» στην πρόταση αυτή ήταν σε συµφωνία µε τις πολιτικές πραγµατικότητες του 1945: δεν είχαν ακόµη δηµιουργηθεί φιλικές σχέσεις µεταξύ εθνών (ή κρατών, είναι όροι ισάξιοι σε αυτή την περίπτωση). Η παραδοσιακή σηµασία του όρου «φιλικές σχέσεις», η έλλειψη εχθρότητας, επιβεβαιώνεται εδώ µε ενεργό 37 A Discourse on the Moral Effects of the Arts and Sciences in Jean-Jacques Rousseau: The Social Contract and Discourses [1761]. Translated with an Introduction by G.D. H. Cole, London-Toronto, J.M. Dent and Sons, (http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3ftitle=638&layout=html#c_lf0132_footnote_nt051) 38 Declaration on Principles of Iinternational Law concerning Friendly Relations and Cooperation among States in Accordance with the Charter of the United Nations. 24 October Resolution 2625 (XXV) Adopted by the General Assembly during its Twenty-fifth Session. (http://daccess-dds-ny.un.org/doc/resolution/gen/nr0/348/90/img/nr pdf?openelement)

13 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 13 και θετικό τρόπο, και επιπλέον ως µια πηγή υποχρεώσεων. Στη διακήρυξη του 1970 οι τρεις πρώτες αρχές, από τις επτά, ασχολούνται µε την αποφυγή χρήσης βίας ή απειλής µε βία, την ειρηνική επίλυση των διαφορών, και τη µη-επέµβαση στα εσωτερικά θέµατα των κρατών. Καταρχήν, «τα Κράτη θα απέχουν στις διεθνείς τους σχέσεις από την απειλή ή χρήση βίας εναντίον της εδαφικής ακεραιότητας ή πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε Κράτους, ή από ενέργειες κατ οποιονδήποτε τρόπο ασύµφωνες µε τους σκοπούς των Ηνωµένων Εθνών». Τα κράτη «θα επιλύουν τις διεθνείς τους διαφορές µε ειρηνικά µέσα µε τέτοιο τρόπο ώστε να µην διακινδυνεύονται η διεθνής ειρήνη και ασφάλεια και δικαιοσύνη», και έχουν καθήκον να «µην παρεµβαίνουν σε ζητήµατα εντός της εγχώριας δικαιοδοσίας οποιουδήποτε κράτους, σύµφωνα µε το Χάρτη». Οι δηλώσεις αυτές υποδεικνύουν καχυποψία µεταξύ εκείνων των κρατών τα οποία διαπραγµατεύτηκαν τη διακήρυξη παρά την υλοποίηση των «χρεών της ανθρωπότητας», µε τη λογική του Emer de Vattel. Το γενικό κλίµα του Ψυχρού Πολέµου δεν επέτρεπε πολλούς συµβιβασµούς, ωστόσο οι πρωταγωνιστές σύνηψαν τη ιακήρυξη για τις «φιλικές σχέσεις» γνωρίζοντας καλά πως αυτές δεν υπήρχαν µεταξύ τους. Η κατάσταση ήταν διαφορετική εντός των µπλοκ. Σε κάθε ευκαιρία, ο σοσιαλιστικός κόσµος υπογράµµιζε µε περηφάνια τις φιλικές σχέσεις µεταξύ των κρατών του. Γίνονταν επίσης αναφορές στην αδελφότητα των ανθρώπων, και ακόµα για την αγάπη προς τη Σοβιετική Ένωση, τους ηγέτες και τα σύµβολά της 39. Όχι µόνο παρατηρητές, αλλά και πολλοί από εκείνους που ζούσαν υπό σοσιαλιστικά καθεστώτα γνώριζαν ότι όλα αυτά ήταν λόγια του αέρα, προπαγάνδα που στόχευε στον αντιπερισπασµό, στην απάτη, στη χειραγώγηση. Αλλά, και πάλι, σαν σύνθηµα, ανέκυπτε µε πλήρη σοβαρότητα και ενθουσιασµό ως προαπαιτούµενο των πολιτικών εκδηλώσεων σε όλα τα επίπεδα. Στον ελεύθερο κόσµο, στο σηµείο που το επέτρεπαν οι γεωπολιτικές πραγµατικότητες, οι ΗΠΑ ακολούθησαν την παράδοση που ξεκίνησε από τη ιακήρυξη της Ανεξαρτησίας (4 Ιουλίου, 1776), η οποία ανέφερε, µεταξύ άλλων, ότι ο λαός του νέου ανεξάρτητου κράτους «θα τους αντιµετωπίζει («τους Βρετανούς αδελφούς») όπως αντιµετωπίζει το υπόλοιπο ανθρώπινο είδος, εχθρούς στον πόλεµο, φίλους στην ειρήνη». Η συµβουλή του George Washington στην αποχαιρετιστήρια του δήλωση δεν µπορούσε πλέον να υπολογιστεί µετά τον Α Παγκόσµιο. Είπε γενικότερα ότι «Ο µεγάλος κανόνας της συµπεριφοράς µας προς ξένα έθνη έγκειται στην διεύρυνση των εµπορικών µας σχέσεων, στο να έχουµε όσο το δυνατόν µικρότερη πολιτική σύνδεση µε αυτούς». Σχετικά µε την Ευρώπη, ήταν πιο συγκεκριµένος: «θα πρέπει να είναι ανόητο για µας να εµπλακούµε µε τεχνητούς δεσµούς στις συνηθισµένες περιπέτειες της πολιτικής της, ή στους συνηθισµένους συνδυασµούς και συγκρούσεις των φιλικών ή εχθρικών της σχέσεων» 40. Έκτοτε οι ΗΠΑ υποχρεώθηκαν από εθνικά συµφέροντα ή άλλες θεωρήσεις να εµπλακούν στα ζητήµατα του κόσµου, συχνά µε στρατιωτική ισχύ. Η επίσηµη γλώσσα χρησιµοποιούσε για δεκαετίες τους όρους «φίλοι και σύµµαχοι» µαζί. Ήταν και είναι πάντα ξεκάθαρο ποίοι είναι σύµµαχοι των ΗΠΑ, καθώς υπονοείται πως οι σύµµαχοί της είναι επίσης φίλοι, άλλα η διατύπωση δείχνει επιπλέον ότι θα µπορούσαν να υπάρχουν φίλοι ελλείψει µιας επίσηµης σύναψης συµµαχίας, µια συνθήκη ή συµφωνία, ανεξάρτητα από το όνοµά της. Η αµερικανική διπλωµατική ιστορία και η εξέλιξη των εξωτερικών της σχέσεων αποδεικνύουν πειστικά πως όταν η αµερικανική κυβέρνηση χρησιµοποιεί αυτές τις έννοιες, εννοεί αυτά που λέει. Ένα σηµαντικό πρόβληµα µε τη χρήση των όρων φίλος, φιλία, και ακόµη και του όρου φιλικές σχέσεις στη διεθνή πολιτική, δηλαδή την πολιτική µεταξύ εθνών-κρατών, έγκειται στο ότι δηµιουργεί προσδοκίες που δεν µπορούν πάντα να υλοποιηθούν. Κάποιες φορές αυτές οι προσδοκίες είναι αµοιβαίες και τίθενται πολύ ψηλά. Ωστόσο, ακόµη και στην περίπτωση της κενής νοήµατος ρητορικής θα απαιτηθούν κάποιες αµήχανες εξηγήσεις όταν πλέον η ορολογία δεν χρησιµοποιείται µεταξύ των συµβαλλόντων. Η πικρία, ο εκνευρισµός, και ακόµα και καθαρή αντιπάθεια θα προκληθούν µε µεγάλη βεβαιότητα. Συνεπώς, το να προσδιορίσουµε τις διακρατικές σχέσεις µε τους όρους της καλής πίστης και φιλίας, συµπεριλαµβανοµένου και του πιο αδύναµου όρου «φιλικές σχέσεις», συνεπάγεται ορισµένους κινδύνους, που προκύπτουν από το γεγονός πως ο οµιλητής περιορίζεται σε µια κατάσταση, η παρέκκλιση από την οποία φέρει ένα υψηλό ηθικό τίµηµα. Είναι γενικά αποδεκτό πως οι φίλοι εµπιστεύονται ο ένας τον άλλο, συµπεριφέρονται ειλικρινώς, και δεν χρειάζεται απαραιτήτως «να καταφεύγουν στη δικαοσύνη» για να 39 Μια ακραία περίπτωση είναι η διακήρυξη του πρώην Αλβανού δικτάτορα Enver Hoxha, ποτ είπε σε µια συνάντηση στη Μόσχα το 1960 ότι «Ο αλβανικός λαός θα έπεφταν στη φωτιά για τους αληθινούς τους φίλους, και τέτοιο φίλο αποτελεί η Σοβιετική Ένωση για τον αλβανικό λαό. Και αυτά δεν είναι λόγια του αέρα. Εκφράζω εδώ τα συνασιθήµατα του λαού µας και του Κόµµατός µας, και να µην πιστέψει ποτέ κανείς πως αγαπάµε τη Σοβιετική Ένωση και το Κοµµουνιστικό Κόµµα της Σοβιετικής Ένωσης για τα ωραία µάτια κάποιου ή για να ευχαριστήσουµε κάποιον, αλλά επειδή χωρίς τη Σοβιετική Ένωση δεν θα υπήρχε ελεύθερη ζωή στον κόσµο σήµερα, ο φασισµός και ο καπιταλισµός θα κυριαρχούσαν παντού. Για αυτό αγαπάµε και πάντα θα είµαστε πιστοί στη Σοβιετική Ένωση και στο Κόµµα του µέγα Λένιν». (Enver Hoxha: Speech before the Meeting of 81 Communist and Workers Parties. Moscow, 16 November, (http://www.marxists.org/reference/archive/hoxha/works/nov1960.htm) 40 George Washington's Farewell Address (http://avalon.law.yale.edu/18th_century/washing.asp)

14 14 Gaspar Biro Χειµώνας 2011/4 επιλύσουν διάφορα προβλήµατα, παρεξηγήσεις κλπ., που µπορεί να προκύψουν µεταξύ τους. Η αρχή του pacta sunt servanda, θεωρούµενη ως η βάση του διεθνούς κοινωνικού συµβολαίου, δεν έχει ιδιαίτερη σηµασία µεταξύ φίλων, διότι το λιγότερο που προσδοκούν είναι η εκπλήρωση όλων των ηθικών και άλλων υποχρεώσεων που ενυπάρχουν στην έννοια της φιλίας. Η αυτοβοήθεια φαίνεται να έχει δευτερεύοντα ρόλο, αφού η βοήθεια του άλλου που έχει ανάγκη είναι εξίσου φυσική, ανεξάρτητα από την προσπάθεια ή το τίµηµα. Οι φίλοι δεν έχουν αµφιβολίες ή υστεροβουλίες δεν ψεύδονται, δεν κατασκοπεύουν ή χειραγωγούν ο ένας τον άλλο. Πιο σηµαντικά, οι φίλοι δεν προδίδουν ο ένας τον άλλο. Συµβαίνει, ωστόσο. Όταν κάτι παρουσιάζεται σε µια τέτοια σχέση που ερµηνεύεται από το ένα µέλος και το περιβάλλον ως προδοσία της φιλίας µπορεί να προκληθούν ευρύτερες συνέπειες, όχι µόνο στις διµερείς επαφές αλλά επιπλέον στο επίπεδο του συστήµατος των εθνών-κρατών. Η δήλωση του Λόρδου Palmerstone δείχνει µια προφανή ανησυχία προς οποιαδήποτε εµφατική δέσµευση σε αυτό το θέµα, άλλα όπως υπονόησα πρωτύτερα, η αντικατάσταση της ιδέας της φιλίας εν γένει µε αγνά(απαθή) συµφέροντα εµπορικόοικονοµικής φύσεως, είναι εξίσου απίθανη. Στις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει γίνει προσπάθεια να αντικατασταθεί η έννοια µε την επαγγελµατική διατύπωση «στρατηγική συνεργασία», µε χρήση αδιακρίτως από όλα τα κράτη, τόσο µικρές όσο και µεγάλες δυνάµεις. Με ένα αδιευκρίνιστο νόηµα, αυτή η ορολογία δεν φέρνει κάτι καινούργιο, σε σχέση µε το θέµα µας 41. Τέλος, λίγα πράγµατα για την «κρατική µοναξιά» στις διεθνείς σχέσεις. εν είναι εύκολο για ένα κράτος, ειδικά για ένα καινούργιο, να αποκτήσει φίλους µεταξύ άλλων κρατών. Ένα νέο κράτος µπορεί να αισθάνεται µοναχικό από την αρχή, ή χειρότερα, να πρέπει να αντιµετωπίσει παντού εχθρούς. Μια από τις περισσότερο γνωστές περιπτώσεις του 20 ου αιώνα αποτελεί η Σοβιετική Ένωση. Οι περιστάσεις που περιέβαλλαν την ίδρυσή της πολλαπλασίασαν µεταξύ των ηγετών της τα παραδοσιακά αισθήµατα ανασφάλειας που ήταν χαρακτηριστικά στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Ακόµα και σήµερα το ρητό που αποδίδεται στον Αλέξανδρο III συνεχίζει να αναφέρεται από πολιτικούς και αναλυτές στη Ρωσική Οµοσπονδία: «Η Ρωσία είχε δύο µόνο φίλους στον κόσµο, το στρατό και το ναυτικό της». Ο George Kennan σωστά εντόπισε το 1946 ως την κύρια πηγή της σοβιετικής στρατηγικής ένα από τα βασικά θέµατα της «επίσηµης µηχανής προπαγάνδας»: «{Η} ΕΣΣ ζει ακόµα σε ανταγωνιστικό «καπιταλιστικό κλοιό» µε τον οποίο µακροπρόθεσµα δεν µπορεί να υπάρξει µόνιµη ειρηνική συνύπαρξη». Και πιο µετά στο διάσηµο µήνυµά του δήλωσε επίσης εύστοχα πως εκείνα τα κράτη και οι µη-κρατικοί δρώντες οι οποίοι σύµφωνα µε την επίσηµη θέση θεωρούνταν φίλοι και υποστηρικτές του σοβιετικού κράτους δεν ήταν παρά «υπηρεσίες που χρησιµοποιούνταν για τη διάδοση των πολιτικών» στο «ανεπίσηµο, ή υπόγειο επίπεδο» 42. Αναµφίβολα, αποτελεί µια δραµατική στιγµή όταν οι ηγέτες ενός κράτους µαζί µε την κοινή γνώµη πρέπει να αποδεχτούν πως η χώρα τους δεν έχει φίλους στην κοινότητα των κρατών, γενικότερα, ή σε τοπικό επίπεδο, συµπεριλαµβανοµένων των γειτόνων της. Το να γνωρίζει κάποιος ότι δεν έχει φίλους δεν σηµαίνει απαραίτητα ότι περιστοιχίζεται από εχθρούς. Μπορεί απλώς να σηµατοδοτεί, και αυτό πιαθνότατα να είναι αβάσταχτο, ότι το κράτος ως διεθνής δρών δεν είναι άξιο προσοχής. Μετάφραση από Αγγελική Νεβσεχιρλίογλου DKE 2012 Σηµείωση: Σεβαστοί ερευνητές, αν κάνετε µια αναφορά σε αυτό το τµήµα ή απόσπασµα του άρθρου, παρακαλούµε στείλτε µας ένα στο για να µας το δηλώσετε. Παρακαλούµε αναφερθείτε στο άρθρο ως εξής: Gáspár Bíró: Η Φιλία στη ιεθνή Πολιτική. (Μετάφραση από Αγγελική Νεβσεχιρλίογλου) Délkelet Európa - South-East Europe International Relations Quarterly, Τόµος 2. Νο.4 (Χειµώνας 2010/4) σελ. 14. Σας ευχαριστούµε για την συνεργασία σας. Αρχισυντάκτης. 41 Για τις ασάφειες της έννοιας «στρατηγική συνεργασία» που χρησιµοποιείται από την ΕΕ βλ. Rosa Balfour: EU Strategic Partnerships: are they worth the name? European Policy Centre. 15 September (http://www.epc.eu/documents/uploads/pub_1145_eu_strategic_partnerships_-_are_they_worth_the_name.pdf). Anne Schmidt: Strategic Partnerships - a contested policy concept. A review of recent publications. German Institute for International and Security Affairs. 2010/7. (http://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/arbeitspapiere/fg%201%20discussion%20paper_anne%20schmidt.pdf) 42 Telegram. The Charge in the Soviet Union (Kennan) to the Secretary of State. Secret. Moscow, February 22, (http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/documents/episode-1/kennan.htm)

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

Με ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση διοργανώνουμε τη σημερινή εκδήλωση, για να τιμήσουμε τα 100 χρόνια ζωής της Αεροπορίας Στρατού.

Με ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση διοργανώνουμε τη σημερινή εκδήλωση, για να τιμήσουμε τα 100 χρόνια ζωής της Αεροπορίας Στρατού. Κυρίες και Κύριοι, Με ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση διοργανώνουμε τη σημερινή εκδήλωση, για να τιμήσουμε τα 100 χρόνια ζωής της Αεροπορίας Στρατού. Όταν το 1912 δειλά συγκροτείτο ο πρώτος αεροπορικός στόλος

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου 1 Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου Στο διεθνές σύστηµα δεν υπάρχουν µόνο οι µεγάλες δυνάµεις αλλά επίσης υπάρχουν µεσαίες, µικρές ή και πολύ µικρές δυνάµεις. Βέβαια η διαµόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

Τακτικές και Κόλπα κατά την Διαπραγμάτευση

Τακτικές και Κόλπα κατά την Διαπραγμάτευση Τακτικές και Κόλπα κατά την Διαπραγμάτευση Τακτική της Τμηματοποίησης Αν σκοπεύεις να διαπραγματευτείς ένα π.χ. συμβόλαιο τριών ετών, διαπραγματεύσου σκληρά για ένα συμβόλαιο ενός έτους μόνο. Όταν η διαπραγμάτευση

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού

Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού 19 Ιανουαρίου 2006 Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού Εγκαίνια της έκθεσης «Τα μάρμαρα του Παρθενώνα» στην αίθουσα Schwanenhalle του Δημαρχείου της Φραγκφούρτης. Σας καλωσορίζω

Διαβάστε περισσότερα

Edward de Bono s. Six Thinking Hats. Εργαλείο Αξιολόγησης Ποιότητας & Αποτελεσµατικότητας (λήψης αποφάσεων και επίλυσης προβληµάτων)

Edward de Bono s. Six Thinking Hats. Εργαλείο Αξιολόγησης Ποιότητας & Αποτελεσµατικότητας (λήψης αποφάσεων και επίλυσης προβληµάτων) Edward de Bono s Six Thinking Hats Εργαλείο Αξιολόγησης Ποιότητας & Αποτελεσµατικότητας (λήψης αποφάσεων και επίλυσης προβληµάτων) ρ. Αικατερίνη Πουστουρλή, για το ΛΑΪΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΕΡΡΩΝ 19-01- Dr.

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης»

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου ----------------------------------------------------- Μεταπτυχιακό ίπλωµα

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Κριτήριο αξιολόγησης

Ε. Κριτήριο αξιολόγησης 57 Ε. Κριτήριο αξιολόγησης Παιδιά, σ αυτό το σημείο σας δίνουμε ένα κριτήριο αξιολόγησης για συμπληρωματική εξάσκηση πάνω σε λεξιλογικές ασκήσεις και σε ανάπτυξη θεμάτων έκθεσης. Καλή επιτυχία!!! Η Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, «ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» ΤΑΞΗ: Γ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Αρετή Πότσιου, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ: Νίκος Κοκκινάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ 5.1 Εισαγωγή Στην ενότητα αυτήν θα παρουσιάσουµε µία αναλυτική περιγραφή της γνώµης των Ευρωπαίων πολιτών σχετικά µε τα ναρκωτικά. Καθώς είναι γνωστό, στις µέρες

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ Κύρια έννοια: Φιλία ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ «Ποια πρέπει να είναι τα κριτήρια επιλογής των φίλων µας;» ευτερεύουσες έννοιες: Κριτήρια επιλογής Ζητούµενο: Το θέµα Φιλία αποκαλείται το κοινωνικό συναίσθηµα

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε πότε γίνονται εκλογές; Κάθε τέσσερα χρόνια, εκτός αν η Βουλή διαλυθεί νωρίτερα.

Κάθε πότε γίνονται εκλογές; Κάθε τέσσερα χρόνια, εκτός αν η Βουλή διαλυθεί νωρίτερα. Τι πρέπει να γνωρίζω για τη Βουλή Τι είναι η Βουλή; Είναι συλλογικό πολιτικό όργανο που αντιπροσωπεύει τον λαό. Αναδεικνύεται µε την ψήφο του εκλογικού σώµατος, δηλαδή όλων των ελλήνων πολιτών που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ 1.1 Εισαγωγή Η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνεται και αλλάζει. Τον Μάιο του 2004, δέκα νέες χώρες εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διεύρυνση αποτελεί µια ζωτικής σηµασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΣΥΝΟΨΗ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ Θέµα: υνατότητα διαφήµισης διδασκαλίας κατ οίκον Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Καλλιόπη Σπανού Ειδικός Επιστήµονας: Ευάγγελος Θωµόπουλος Αθήνα, Μάρτιος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 9.1 Εισαγωγή Η βιώσιµη ανάπτυξη είναι µία πολυδιάστατη έννοια, η οποία αποτελεί µία εναλλακτική αντίληψη της ανάπτυξης, µε κύριο γνώµονα το καθαρότερο περιβάλλον και επιδρά στην

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ Συμπληρωματικό ερωτηματολόγιο Β Πράσινο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ F-2-F Β (4 ος Γύρος 2008) Οδηγ. Προς ΣΥΝΕΝΤΕΥΚΤΗ: AN ΤO ΕΡΩΤΩΜΕΝΟ ΑΤΟΜΟ ΕΙΝΑΙ ΑΝΤΡΑΣ, ΡΩΤΗΣΤΕ ΤΗΝ GF1. ΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Γιατί εξακολουθεί να είναι σηµαντικό να σπουδάζουµε αρχαία Ελληνικά και Λατινικά, γλώσσες που σπάνια πια χρησιµοποιούνται στη σύγχρονη κοινωνία; Γιατί να ξοδεύουµε

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σχέδιο Μαθήµατος Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σκοπιµότητα Πρόσφυγας δεν είναι απλώς κάθε ξένος που ζητά να µείνει στη χώρα µας, αλλά ένας από τους πιο ευάλωτους,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΜΥΝΑΣ ΑΡΧΗΓΟΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΕΔ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΧΗ ΠΡΟΚΛΗΣΕΩΝ

ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΜΥΝΑΣ ΑΡΧΗΓΟΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΕΔ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΧΗ ΠΡΟΚΛΗΣΕΩΝ ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΜΥΝΑΣ ΑΡΧΗΓΟΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΕΔ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΧΗ ΠΡΟΚΛΗΣΕΩΝ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2012 Ένας στρατηγός είναι τόσο καλός ή τόσο κακός όσο τον κάνουν τα στρατιωτικά

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα για τις σχέσεις Ελλάδος Ηνωμένων Πολιτειών

Έρευνα για τις σχέσεις Ελλάδος Ηνωμένων Πολιτειών Έρευνα για τις σχέσεις Ελλάδος Ηνωμένων Πολιτειών στα πλαίσια της εκδήλωσης What s Next Κεφαλαιοποιώντας τον θετικό αντίκτυπο της πρόσφατης επίσκεψης του Πρωθυπουργού στην Washington 23 Μαρτίου 2010 Βασικά

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής.

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Η Προκήρυξη Όπως αποκαλύφτηκε στον Μάρσαλ Βιάν Σάμμερς στης 15 Φεβρουαρίου 2007 στο Μπόλντερ, Κολοράντο, ΗΠΑ Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα της CISCO για τους Εργαζόµενους από Απόσταση Αποκαλύπτει την Ανάγκη για Μεγαλύτερη Προσοχή σε θέµατα Ασφάλειας

Έρευνα της CISCO για τους Εργαζόµενους από Απόσταση Αποκαλύπτει την Ανάγκη για Μεγαλύτερη Προσοχή σε θέµατα Ασφάλειας Υπεύθυνη Τύπου Σιλβάνα Θεοδωροπούλου Τηλ: +30 210 6381457 e-mail: stheodor@cisco.com Έρευνα της CISCO για τους Εργαζόµενους από Απόσταση Αποκαλύπτει την Ανάγκη για Μεγαλύτερη Προσοχή σε θέµατα Ασφάλειας

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ ΠΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΚΕ ΟΝΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜ ΕΦΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙ ΠΙΓΝΙΩΝ Εξετάσεις 13 Φεβρουαρίου 2004 ιάρκεια εξέτασης: 2 ώρες (13:00-15:00) ΘΕΜ 1 ο (2.5) α) Για δύο στρατηγικές

Διαβάστε περισσότερα

Διακήρυξη των Ηνωµένων Εθνών για τα Δικαιώµατα των Αυτοχθόνων Λαών

Διακήρυξη των Ηνωµένων Εθνών για τα Δικαιώµατα των Αυτοχθόνων Λαών Διακήρυξη των Ηνωµένων Εθνών για τα Δικαιώµατα των Αυτοχθόνων Λαών Υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση µε το Ψήφισµα 61/295 της 13ης Σεπτεµβρίου 2007 Η Γενική Συνέλευση Καθοδηγούµενη από τους σκοπούς και

Διαβάστε περισσότερα

Παλιανοπούλου Μ ΤΕ Νοσηλεύτρια Χειρουργείο ΓΝΑ ΚΑΤ

Παλιανοπούλου Μ ΤΕ Νοσηλεύτρια Χειρουργείο ΓΝΑ ΚΑΤ Παλιανοπούλου Μ ΤΕ Νοσηλεύτρια Χειρουργείο ΓΝΑ ΚΑΤ Αποτελεί μια παρεξηγημένη έννοια συνειρμικά συνδεόμενη με τον πόλεμο Η εκδήλωση ασυμφωνίας η οποία οφείλεται : Διαφορετικές και ασύμβατες απόψεις και

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 ο Κ 5, 4 4, 5 0, 0 0,0 5, 4 4, 5. Όπως βλέπουµε το παίγνιο δεν έχει καµιά ισορροπία κατά Nash σε αµιγείς στρατηγικές διότι: (ΙΙ) Α Κ

Κεφάλαιο 9 ο Κ 5, 4 4, 5 0, 0 0,0 5, 4 4, 5. Όπως βλέπουµε το παίγνιο δεν έχει καµιά ισορροπία κατά Nash σε αµιγείς στρατηγικές διότι: (ΙΙ) Α Κ Κεφάλαιο ο Μεικτές Στρατηγικές Τώρα θα δούµε ένα παράδειγµα στο οποίο κάθε παίχτης έχει τρεις στρατηγικές. Αυτό θα µπορούσε να είναι η µορφή που παίρνει κάποιος µετά που έχει απαλείψει όλες τις αυστηρά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!!

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! Μάτα Χαροκόπου Ανδρέας Καλλιβωκάς ΤΟ ΟΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΑΘΡΟΙΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ Οι συνεργασίες αποτελούν την πεμπτουσία της ανάπτυξης, του διαχρονικού

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση

ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ & ΦΥΛΟ Μυστήριο αποτελεί τα τελευταία 20 χρόνια η συνεχής µείωση της συµµετοχής του γυναικείου φύλου στην επιστήµη των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ Κ. ΣΑΡΡΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΒΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ ΓΔ Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΛΕΝΗ ΝΙΝΑ-ΠΑΖΑΡΖΗ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1. Βήματα για την εκπόνηση εργασίας 1 ο -Επιλογή του Θέματος Είτε επιλέξει κάποιος το θέμα μόνος του είτε από λίστα θεμάτων του καθηγητή,πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο τρίτο. Κεφάλαιο τρίτο

Κεφάλαιο τρίτο. Κεφάλαιο τρίτο Κεφάλαιο τρίτο Αυτό που ξέρουµε σαν αρρώστια είναι το τελικό στάδιο µιας βαθύτερης ανωµαλίας και είναι φανερό ότι για να εξασφαλίσουµε πλήρη επιτυχία στη θεραπεία, το ν' αντιµετωπίσουµε µόνο το τελικό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΑ.Λ. (ΟΜΑ Α Β ) 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΑ.Λ. (ΟΜΑ Α Β ) 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΑ.Λ. (ΟΜΑ Α Β ) 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α1 ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΗ Να δώσετε το περιεχόµενο των παρακάτω διεθνών συµφωνιών: α. Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (1878) β. Σύµφωνο Μολότοφ Ρίµπεντροπ (1939) γ. Συνθήκη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ)

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 1 ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ 3. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 2 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα;

Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα; Αξιολόγηση Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα; Προτεινόµενα Κριτήρια Αξιολόγησης Αυτό το µοντέλο παρέχει επιπλέον δυνατότητα για αξιολόγηση των µαθητών, χωρίς την ανάγκη να υπάρξει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER Πιστεύουμε ότι η επιχειρηματικότητα ανθεί μόνο σε κοινωνίες όπου υπάρχει προστασία και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι οι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΚΑΖΛΑΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Θέμα εργασίας: ΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

ΙΓ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΠΡΟΕ ΡΕΥΟΜΕΝΗΣ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΥΝΟ ΟΣ Α ΣΥΝΕ ΡΙΑΣΗ ΛΖ. ευτέρα 21 εκεµβρίου 2009

ΙΓ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΠΡΟΕ ΡΕΥΟΜΕΝΗΣ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΥΝΟ ΟΣ Α ΣΥΝΕ ΡΙΑΣΗ ΛΖ. ευτέρα 21 εκεµβρίου 2009 ΙΓ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΠΡΟΕ ΡΕΥΟΜΕΝΗΣ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΥΝΟ ΟΣ Α ΣΥΝΕ ΡΙΑΣΗ ΛΖ ευτέρα 21 εκεµβρίου 2009 ΠΡΟΕ ΡΕΥΩΝ (Γρηγόριος Νιώτης): Το λόγο έχει η Βουλευτής Επικρατείας της Νέας ηµοκρατίας κ. Ευγενία

Διαβάστε περισσότερα

Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση

Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση Οι εξελίξεις στο χώρο της πιστοποίησης και τα νέα δεδομένα στη χώρα μας. TIE: Μια καινοτόμος πρόταση Η πρωτοφανής κρίση που πλήττει τα τελευταία χρόνια τη χώρα μας είναι βέβαιο ότι θα καταστήσει σύντομα

Διαβάστε περισσότερα

Àªª à π π π Àªµ À π ø ƒ ø

Àªª à π π π Àªµ À π ø ƒ ø Àª. π π π Àªµ À π - π 02-03-07 05:26 Page 1 Àªª à π π π Àªµ À π ø ƒ ø Είναι ωφέλιµη ή όχι η συµµετοχή εκπροσώπων των εργαζοµένων στα.σ.; Ùfi Ó apple ÓÙ ÛÔ Ó ÔÈ ÈÔÈÎ ÛÂÈ ÙˆÓ ÙÚ appleâ ÒÓ Î È fi È Ó Àƒ º

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΔΟΣΗ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΟΜΟΛΟΓΩΝ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΡΩΝ ΜΙΑ ΕΘΝΙΚΗ ΛΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΧΡΕΟΥΣ

ΕΚΔΟΣΗ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΟΜΟΛΟΓΩΝ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΡΩΝ ΜΙΑ ΕΘΝΙΚΗ ΛΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΧΡΕΟΥΣ 2012 / 4 ΕΚΔΟΣΗ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΟΜΟΛΟΓΩΝ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΡΩΝ ΜΙΑ ΕΘΝΙΚΗ ΛΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΧΡΕΟΥΣ του Philip Pilkington και Warren Mosler Εισαγωγή Ο σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να προσφέρει µια

Διαβάστε περισσότερα

Ισότητα Ισοµισθία στοχώροεργασίας. Μάρτιος 2010

Ισότητα Ισοµισθία στοχώροεργασίας. Μάρτιος 2010 Ισότητα Ισοµισθία στοχώροεργασίας Μάρτιος 2010 Περιεχόµενα Ταυτότητα έρευνας 4 Συµπεράσµατα 5 Συνοπτικά αποτελέσµατα Μέρος Α: Απόψεις εργαζοµένων 10 1. Γενικά χαρακτηριστικά εταιρείας 11 Προφίλ εργατικού

Διαβάστε περισσότερα

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Χαρίδημος Τσούκας Καθηγητής Στρατηγικής Διοίκησης στην Έδρα Columbia Ship Management, Κοσμήτορας της Σχολής Οικονομικών Επιστημών και Διοίκησης,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων

Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων 518297-LLP-2011-IT-ERASMUS-FEXI Εισαγωγή Ο σκοπός αυτού του οδηγού είναι να παρουσιάσει το περιεχόμενο της βάσης δεδομένων των μεταφράσεων των οικονομικών που περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο: Πρόταση για διαμεσολάβηση της UNESCO

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο: Πρόταση για διαμεσολάβηση της UNESCO Courtesy translation Προς τον κ. Alfredo Pérez de Armiñán Βοηθό Γενικό Διευθυντή για τον Πολιτισμό Εκπαιδευτική, Επιστημονική και Πολιτιστική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών Οδός Miollis 1 75732 Παρίσι Cedex

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού

Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού Στο τέλος του 1999, ο Ευρωπαϊκός Οργανισµός ξεκίνησε ένα σηµαντικό πρόγραµµα έρευνας στο θέµα

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Η SCA δεσμεύεται για τη δημιουργία αξιών για τους υπαλλήλους, τους πελάτες, τους καταναλωτές, τους μετόχους καθώς και για τους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη

ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη Κατά τη διάρκεια των αιώνων, πολλοί αξιόλογοι μελετητές της αστρολογίας παρατήρησαν ότι ορισμένα αποτελέσματα επαναλαμβάνονταν κάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική Υπάρχουν τριβές αλλά από ζήλο... Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ «Είμαι ικανοποιημένος από τη δεκαεννιάμηνη πορεία της κυβέρνησης.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε τόσο άσχημη κατάσταση, όσο τον καιρό αυτόν. Ο λόγος;

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Επαγγελματικής Δεοντολογίας.

Κώδικας Επαγγελματικής Δεοντολογίας. Κώδικας Επαγγελματικής Δεοντολογίας. 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: Ι. Δέσμευση της Διοίκησης. 1. Αρχές. 2. Βασικοί άξονες. ΙΙ. Αρχές επαγγελματικής συμπεριφοράς. 1. Σύγκρουση συμφερόντων. 2. Προστασία περιουσιακών στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης

Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης ΣΤΑΤΙΚΑ ΠΑΙΓΝΙΑ ΕΛΛΙΠΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ 67 Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης ΣΤΟ ΠΑΡOΝ ΚΕΦAΛΑΙΟ ξεκινά η ανάλυση των παιγνίων ελλιπούς πληροφόρησης, τα οποία ονομάζονται και μπεϋζιανά παίγνια (bayesa

Διαβάστε περισσότερα

Χριστός Ανέστη. Έχουμε αληθινό πρόβλημα όταν έρχεται στην διαχείριση των χρημάτων. Οι περισσότεροι από μας είμαστε σοβαρά χρεωμένοι.

Χριστός Ανέστη. Έχουμε αληθινό πρόβλημα όταν έρχεται στην διαχείριση των χρημάτων. Οι περισσότεροι από μας είμαστε σοβαρά χρεωμένοι. Αγαπημένοι μου εν Χριστώ Χριστός Ανέστη Χρειαζόμαστε απεγνωσμένα αλλαγή όσον αφορά στο θέμα της διαχείρισης χρημάτων. Οι στατιστικές των χρεών στις ΗΠΑ (Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής) είναι συγκλονιστικές.

Διαβάστε περισσότερα

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς εκδόθηκε η ακόλουθη ανακοίνωση µε αφορµή την τροπολογία που κατέθεσε ο ευρωβουλευτής της

Διαβάστε περισσότερα

Χωροταξικός Σχεδιασμός της Ανώτατης Εκπαίδευσης

Χωροταξικός Σχεδιασμός της Ανώτατης Εκπαίδευσης Χωροταξικός Σχεδιασμός της Ανώτατης Εκπαίδευσης (Εισήγηση προς την ΟΣΕΠ ΤΕΙ) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ Η «άναρχη» ανάπτυξη της Ανώτατης Εκπαίδευσης τα τελευταία χρόνια κυρίως λόγω της ίδρυσης νέων τμημάτων, παραρτημάτων

Διαβάστε περισσότερα