Η διαλεκτική μεταξύ Ιατρικής και θαυμάτων στην Ανατολική Χριστιανική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η διαλεκτική μεταξύ Ιατρικής και θαυμάτων στην Ανατολική Χριστιανική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία"

Transcript

1 ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ HISTORY OF MEDICINE ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2011, 28(4): Η διαλεκτική μεταξύ Ιατρικής και θαυμάτων στην Ανατολική Χριστιανική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία Τα θαύματα στην ιστορική βιβλιογραφία συχνά τοποθετούνται απέναντι στη συμβατική Ιατρική και συνεξετάζονται στο πλαίσιο της λαϊκής ιατρικής θυμοσοφίας. Παρ ότι τα τελευταία χρόνια η μελέτη του βίου των αγίων και των σύστοιχων θαυμάτων έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον των ιστορικών, παραμένει ασαφές αν τα θαύματα πρέπει να θεωρηθούν μια ιδιαίτερη θεραπευτική πρακτική, εμφανώς διακριτή από τη λαϊκή ιατροφιλοσοφία. Στο παρόν άρθρο, επιχειρείται αδρά να δειχθεί ότι η εφαρμοζόμενη από την εκκλησία ιατρική πρακτική αναγνωρίζει πλήρως την κλασική ιατρική επιστήμη της εποχής και υπό ένα πρίσμα προσφέρει αυτό που σήμερα αποκαλείται «ολιστική Ιατρική». Στη συνέχεια, αναφέρονται στοιχεία από διάφορες κατηγορίες θαυμάτων και κυρίως σε ιδιαίτερες κατηγορίες ηλικιών, όπως οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι, καθώς και σε ιδιαίτερες κατηγορίες νοσημάτων, όπως ψυχιατρικά, νευρολογικά, καθώς και τα οφθαλμιατρικά θαύματα και οι μεταμοσχεύσεις. Τέλος, αναφέρεται ότι η ύπαρξη των θαυμάτων ταυτόχρονα με την πρόοδο της Ιατρικής κατά το Βυζάντιο αποδεικνύει ότι οι Βυζαντινοί, τουλάχιστον στο κοσμικό πλαίσιο, απέδιδαν ιδιαίτερη σημασία στο σώμα και τη θεραπεία του. ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2011, 28(4): Α.Φ. Μεντής, 1 Ε. Καραρίζου Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 2 Νευρολογική Κλινική, Νοσοκομείο «Αιγινήτειο», Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα The dialectic relationship between medicine and miracles in the Eastern Christian Roman Empire Λέξεις ευρετηρίου Άγιοι Βυζάντιο Διαλεκτική Θαύμα Ιατρική Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN Abstract at the end of the article Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε OΙ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΣΩΜΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΘΕΝΕΙΑ Οι δύο φράσεις «ασθενεί το σώμα, ασθενεί και η ψυχή» και «το πνεύμα εστί πρόθυμον, η δε σαρξ ασθενής» απηχούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τη χριστιανική αντίληψη για το σύνολο σώματος-ψυχής. Είναι ενδιαφέρουσα η αντιπαραβολή των λέξεων σώμα-σάρκα και ψυχή-πνεύμα, καθώς στη χριστιανοσύνη, πολύ εντονότερα από την αρχαιότητα, το σώμα και η σάρκα θα αποκτήσουν διαφορετικές έννοιες, ενώ η ψυχή θα προταχθεί ως η κατ εξοχήν μέριμνα των χριστιανών. Οι ευαγγελικές αυτές φράσεις αναγνωρίζουν ότι η ασθένεια του σώματος επιφέρει την ασθένεια της ψυχής και είναι διανοητικά ανώτερες από το «νους υγιής εν σώματι υγιή», ενώ, παράλληλα, αποκαλύπτουν την ευμετάβλητη δράση του σώματος παρά την προθυμία του πνεύματος. Οι εν λόγω αντιλήψεις, σε συνδυασμό με την αίσθηση του Προπατορικού Αμαρτήματος, είναι διάχυτες στην ασκητική ζωή. Όπως συνάγεται από τη μελέτη της ασκητικής γραμματείας, η ασθένεια συχνά προσλαμβάνεται ως θεία δωρεά που βοηθάει τον άνθρωπο στην ακηδεία του σώματος. 1 Η ύπαρξη της συγκεκριμένης δοκιμασίας μπορεί να θεωρηθεί τρόπος προσέγγισης της κατανόησης της σταυρικής θυσίας και της δοκιμασίας, ως συνέχεια του Προπατορικού Αμαρτήματος, προσβλέποντας τελικά στη λύτρωση. 2 Παρ όλα αυτά, όπως φαίνεται από τα θαύματα του Αγίου Αρτεμίου, ο λαός δεν ακολουθούσε ακριβώς την ασκητικότητα αυτής της προσέγγισης. 1 Τα θαύματα στην ιστορική βιβλιογραφία συχνά τοποθετούνται απέναντι στη συμβατική Ιατρική και συνεξετάζονται στο πλαίσιο της λαϊκής ιατρικής θυμοσοφίας. Παρ ότι τα τελευταία χρόνια η μελέτη του βίου των αγίων και των θαυμάτων τους έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον των ιστορικών, παραμένει ασαφές αν τα θαύματα πρέπει να θεωρηθούν μια ιδιαίτερη θεραπευτική πρακτική, εμφανώς διακριτή από τη λαϊκή ιατροφιλοσοφία. 3,4 Για την ανάλυση του συγκεκριμένου ερωτήματος, πρέπει να αναλυθεί πρώτον η σχέση της Ιατρικής και της πίστης μέσω και μέσα από την οποία πηγάζουν και εξηγούνται τα θαύματα και δεύτερον η συσχέτιση των θαυμάτων με τη λαϊκή Ιατρική κατά τα χρόνια της Ανατολικής Χριστιανικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. 5 Ως προς το πρώτο ερώτημα, σε αντίθεση ενδεχομένως με άλλες επιστήμες, η σχέση μεταξύ της πίστης και της

2 562 Α.Φ. ΜΕΝΤΗΣ και Ε. ΚΑΡΑΡΙΖΟΥ Ιατρικής ανιχνεύεται συχνά κατά τη βυζαντινή περίοδο και έχει ανασκοπηθεί προηγουμένως. 6 Αναλυτικότερα, οι γιατροί που επιχειρούν να κατανοήσουν την παθοφυσιολογία και να θεραπεύσουν τα νοσήματα παραλληλίζονται από το Συμεών το Θεολόγο με τους ιερείς και τους αγίους που θεραπεύουν τα ψυχικά νοσήματα. Επιπλέον, η άσκηση της Ιατρικής στο νοσοκομείο είναι μια δοκιμασία της αγάπης απέναντι στους ασθενείς («ενταύθα, νόσος φιλοσοφείται και συμφορά μακαρίζεται και το συμπαθές δοκιμάζεται»). Παράλληλα, η φροντίδα για τους ασθενείς αποτελεί για τους ίδιους τους πατέρες της Εκκλησίας ύψιστη προσφορά αλληλεγγύης και φιλανθρωπίας, η οποία ως ιδέα και πράξη-δράση συνιστά πτυχή του μοντερνισμού του Βυζαντίου απέναντι στην αρχαιότητα. 5 Η πρόνοια του Θεού εκδηλώνεται ταυτόχρονα στα θαύματα και την άσκηση της Ιατρικής, ενώ οι απόψεις του Ωριγένη ότι τα γήινα φάρμακα είναι δώρο του Θεού εκφράζουν το περιεχόμενο της Σοφίας Σειράχ: «Κύριος έκτισεν εκ γης φάρμακα» κατά την Παλαιά Διαθήκη (Σοφία Σειράχ, κεφ. Λη). 6 Παρ ότι το Βυζάντιο έχει δεχθεί έντονη κριτική για την ανάπτυξη των επιστημών, στην Ιατρική, ωστόσο, διετέλεσε σημαίνοντα ρόλο, όπως μαρτυρά η συγγραφή κορυφαίων ιατρικών συγγραμμάτων, π.χ. η «Τετράβιβλος» του Αετίου και τα θέματα Μαιευτικής-Παιδιατρικής του Παύλου του Αιγινήτη, ενώ η κριτική αμφισβήτησε έργα αρχαιότερων σπουδαίων γιατρών, όπως του Γαληνού από το Συμεών Σηθ. 6 Η ύπαρξη του θρησκευτικού στοιχείου είναι εμφανής στα έργα του Αετίου Αμιδηνού και χαρακτηριστικά στην παραγωγή φαρμάκων, καθώς και σε εκείνα του Θεόφιλου Πρωτοσπαθάριου, που ερμηνεύει με θρησκευτικό πρίσμα τις δομολειτουργικές ιδιότητες του σώματος. 6 Ως προς το δεύτερο ερώτημα, μολονότι συχνά προβάλλεται ως συγκρουσιακή η σχέση της τυπικής Ιατρικής με τη λαϊκή Ιατρική, στην οποία, μη ορθά, εντάσσονται τα θαύματα, μια περαιτέρω ανάγνωση ενδεχομένως να σημειώσει ότι πρόκειται μάλλον για ένα «συνεχές». Καθώς ο ίδιος ο Χριστός τρεις φορές χρησιμοποίησε τον όρο «ιατρός» αυτοαναφορικά, οι άγιοι ως μιμητές Χριστού μεσολαβούν για τη θεραπεία των πιστών, αντίληψη πλήρως συνυφασμένη με τη δογματική της Εκκλησίας και όχι με λαϊκές θυμοσοφίες. 7 Το θαύμα στο Βυζάντιο δεν έχει σαφή όρια. 8 Η βυζαντινή αγιογραφία βρίθει από εικόνες αγώνων μεταξύ αγίων και μάγων. Τα θαύματα, σε πολλές περιπτώσεις, επιτελούνται ως αποτέλεσμα βαθιάς και διαρκούς προσευχής μελέτες πάνω στις παρακλήσεις σε άγιο για ένα θαύμα σε άρρωστο παιδί θα αποτελούσαν πηγές για τις αντιλήψεις των Βυζαντινών για την αιτία των παιδικών ψυχοσωματικών νοσημάτων και, επομένως, για τη βυζαντινή κοσμοθεωρία πρέπει να ενταχθούν στην επίσημη εκκλησιαστική ζωή και όχι στη λαϊκή-μαγική Ιατρική, όπως συχνά κατατάσσεται από την ιστοριογραφία. 8 Παράλληλα, οι Άγιοι Θεραπευτές έχουν όλοι ιατρικές γνώσεις, ενώ η αγιότητά τους συχνά αναφέρεται και σε άλλες παραμέτρους εκτός από την αμιγή άσκηση Ιατρικής, όπως η απουσία λήψης χρημάτων από τους Αγίους Αναργύρους. Επίσης, η ύπαρξη θαυματουργικών πράξεων συχνά έχει καταστεί αντικείμενο έντονης κριτικής και συσχέτισης με φαινόμενα αυθυποβολής. Ωστόσο, μια περισσότερο ενδελεχής ανασκόπηση των παραδειγμάτων των αγίων που θαυματουργούν υποδεικνύει ότι οι Βυζαντινοί όχι σπάνια επικαλούνται αγίους για νοσήματα που είναι συναφή και με το βίο των αγίων ή αγίους που ήταν εν ζωή ιατροί. Επομένως, η παρουσία της ιατρικής γνώσης ή της «συμπάθειας» με την κυριολεκτική έννοια του αγίου ως προς τη συγκεκριμένη νόσο για την οποία γίνεται η επίκληση δηλώνει έναν ιδιαίτερο συγκερασμό πίστης και επιστήμης, πέραν των παραπάνω κριτικών. Η επίκληση άλλων αγίων για θαύματα συχνά έχει σχέση με το βίο των ίδιων των αγίων, όπως στην περίπτωση της Αγίας Παρασκευής, και σε άλλες περιπτώσεις με την επίκλησή τους για συγκεκριμένο νόσημα ως συνέχεια μιας προφορικής παράδοσης, όπως στην περίπτωση της Αγίας Μαρίνας. Επιπλέον, ήδη από τις πράξεις των Αποστόλων αλλά και στη συνέχεια στο Βυζάντιο, οι θεραπευτικές ενέργειες των αγίων θα διαφοροποιηθούν από τη μαγεία και τους φορείς της. Τέτοιες περιπτώσεις μαρτυρούνται σε βυζαντινά κείμενα, όπως στο Βίο της Μαρίας της Νέας και του Βασιλείου του Νέου. 4 Συνεπώς, οι Βυζαντινοί αναφορικά με τα θαύματα φαίνεται να ακολουθούν πλήρως το πλαίσιο της εκκλησιαστικής ζωής, δίνουν έμφαση στην ιατρική γνώση και, επομένως, η μελέτη των θαυμάτων στο πλαίσιο της λαϊκής-μαγικής Ιατρικής μάλλον υποεκτιμά αισθητά τα παραπάνω. Ο χαρακτήρας του «συνεχούς», η πορεία προς την παράκληση για θαύμα με τη μεσολάβηση αγίου δεν οφείλεται μόνο στην απαισιοδοξία από τις ιατρικές πρακτικές, αλλά φαίνεται να σχετίζεται με γενικότερο αναστοχασμό για ολιστική, δηλαδή ψυχοσωματική προσέγγιση, που υπό μια έννοια είναι εντονότερη στο Βυζάντιο παρά στην αρχαιότητα, και η οποία ενδεχομένως να κατέχει πρόδρομη θέση στη σημερινή ολιστική Ιατρική. ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΑΓΙΩΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΡΟΣΤΑΤΩΝ ΑΠΟ ΔΙΑΦΟΡΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Είναι σημαντικό ότι μόνο αποκλειστικά εκπαιδευμένοι ιατροί, οι οποίοι έχουν εκπαιδευτεί να θεραπεύουν, να επουλώνουν και να χορηγούν φάρμακα, θεωρούνται ως Άγιοι Θεραπευτές, με την προϋπόθεση να υπάρχουν και άλλα κριτήρια αγιότητας. Οι άγιοι αυτοί προήλθαν κυρίως

3 ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΘΑΥΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 563 κατά τον 1ο 4ο αιώνα και ανάμεσά τους διακρίνονται οι Άγιοι Ανάργυροι Κοσμάς και Δαμιανός, ο Άγιος Παντελεήμονας και ο Ευαγγελιστής Λουκάς. 9 Η συγκεκριμένη παρουσίαση των αγίων-ιατρών να θεραπεύουν τους ασθενείς-πιστούς βρίσκεται σε μορφολογική ομοιότητα με το γενικότερο πρότυπο της απεικόνισης των θαυμάτων του Χριστού. 10 Ο Άγιος Λουκάς, συγγραφέας του τρίτου Ευαγγελίου και των Πράξεων των Αποστόλων, υπήρξε ο ίδιος γιατρός, ενώ στο Ευαγγέλιό του περιγράφει με ιατρική ακρίβεια και χρήση παραδοσιακών ιπποκρατικών όρων τα θαύματα του Χριστού, αναδεικνύοντας με τον τρόπο αυτόν τη σύμφυση πίστης και Ιατρικής στο πρόσωπο ενός μορφωμένου ιατρού και αγίου. Υπό το πρίσμα αυτό, το Βυζάντιο ή η Ανατολική Χριστιανική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία φαίνεται να διατηρεί σταθερή την αρχαιοελληνική μορφή (ιπποκρατικοί όροι) και να σηματοδοτεί εκ νέου το περιεχόμενο του λόγου της (θαύματα του Χριστού). Η Αγία Μαρίνα κυρίως θεωρείται η προστάτιδα των νεφροπαθών και των εγκύων γυναικών. Η θαυματουργική της δράση επί των νεφρών συμβολίζεται κατά ορισμένους στη ζώνη που έχει τοποθετήσει στη ράχη της και βρίσκεται στο επίπεδο των νεφρών. Η τελική της νίκη επί του σατανά και της χρόνιας ταλαιπωρίας πιθανόν υποσυνείδητα να αντιστοιχεί στη χρονιότητα των νεφρικών προβλημάτων. 11 Ο Άγιος Τρόφιμος είναι ο προστάτης όσων πάσχουν από ποδάγρα και η μνήμη του εορτάστηκε ιδιαίτερα κατά το 17ο και 18ο αιώνα στη Ρώμη, ενώ ο Άγιος Βλάσιος είναι ο προστάτης όσων πάσχουν από ωτορινολαρυγγολογικά προβλήματα, ενώ η μνήμη του τιμάται ιδιαίτερα στην Κροατία. 12,13 ΤΑ ΘΑΥΜΑΤΑ ΚΑΙ Ο ΓΥΝΑΙΚΕΙΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Οι γυναίκες του Βυζαντίου που αναζητούν και δέχονται τη θαυματουργική επίδραση των αγίων αφορούν σε όλες τις κοινωνικές τάξεις, όπως άλλωστε προσιδιάζει στις χριστιανικές αντιλήψεις, και περιλαμβάνουν τις γυναίκες της μέσης και ανώτερης κοινωνικής τάξης, τις δούλες, τις πόρνες, τις μοναχές, τις παρθένους και τις κόρες. Ιδιαίτερες κατηγορίες γυναικών είναι, επίσης, οι χήρες και οι στείρες γυναίκες. Παρά τις μεταξύ τους διαφορές, κυρίως ως προς την ύπαρξη συνοδείας κατά την παράκληση για θαύμα, η θαυματουργική επενέργεια του αγίου επιτρεπόταν να προβληθεί κοινωνικά από τη δεχόμενη το θαύμα, για να φανεί η χάρη του αγίου («πάθους απαλλαγήν απαγγέλουσα»). Ο καρκίνος, τα νοσήματα των οφθαλμών, όπως το γλαύκωμα και η φλεγμονή των οφθαλμών, η αιμορραγία από τα γεννητικά όργανα, οι παραλύσεις, οι δερματικές νόσοι ειδικότερα, η ύπαρξη δαιμονίου ήταν οι συχνότερες νόσοι για τις οποίες γινόταν επίκληση σε άγιο. Για την υστερία των γυναικών, αρχικά είχαν προτείνει νηστεία κόπωση του οργανισμού και καταβολή που ηρεμεί πιθανόν από την υπερδιέγερση και ακινησία. Ωστόσο, η ενδεχομένως συχνά αυξημένη έντασή τους και οι παράλογες νοητικές ενοχλήσεις, ακόμη και σε διάγουσες εν ασκήσει γυναίκες, χωρίς βέβαια να μαρτυράται η εμφάνιση σωματικών χαρακτηριστικών, π.χ. μορφασμοί, κραυγές, άφρισμα στόματος, εξηγεί την αδυναμία εντόπισης του φυσικού παράγοντα, την προβολή του δαιμονίου και του πειρασμού ως της αιτίας για τη νόσο και, επομένως, την παράκληση για θαύμα. 14 Ο χαρακτηρισμός τους ως φέρουσες δαιμόνιο δεν συνεπαγόταν όμως τον εγκλεισμό τους σε μοναστήρια, αν και αυτά, υπό ορισμένες καταστάσεις, διαδραμάτιζαν και το ρόλο της θεραπείας των ψυχικώς ασθενούντων. 15 Η καταφυγή των βυζαντινών γυναικών στην παράκληση για θαυματουργική θεραπεία στην περίπτωση της δαιμονικής καταβολής και άλλων μη ιάσιμων νόσων, όπως ο καρκίνος και η παράλυση, γινόταν κατ ευθείαν χωρίς την προσφυγή σε γιατρούς ή μπορεί να γινόταν αφού είχαν καταφύγει προηγουμένως σε γιατρούς, κυρίως σε δύσκολους τοκετούς και αιμορραγίες, σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα μπορεί να είχαν αναλώσει όλη τους την περιουσία («πολλοίς ιατροίς άπαντα αυτής αναλώσασα» ή «επιθυμούσα της ρώσεως τοις Ασκληπιάδαις εαυτήν ενεχείρισε») ή, σε μεμονωμένες περιπτώσεις, μπορεί να γινόταν με ανάστροφη αντίληψη, δηλαδή να αποζητούσαν το θαύμα προκειμένου να πιστέψουν. 4 Η αντίληψη της γυναικείας παρουσίας ως θεραπεύτριας του κοινωνικού χώρου αναδύεται σύμφωνα με απόψεις κατά και μετά την Εικονομαχία, λόγω των γυναικών αυτοκρατόρων-προστάτιδων της προσκύνησης των εικόνων, και μάλιστα ο αριθμός των αγίων-γυναικών φαίνεται να αυξάνει κατά την Εικονομαχία σε σχέση με τους δύο προηγούμενους αιώνες. 3 Επιπρόσθετα, ο μοναχισμός προβάλλεται ως ορθότερος τρόπος ζωής, ενώ οι φορείς του παραβάλλονται με τους «λαμπρούς θεραπευτές αγίους». 16 Σύμφωνα με τα παραπάνω πρότυπα, η κοίμηση του ανθρώπου είναι καθορισμένη από το Θεό, χωρίς την αιτία της σωματικής νόσου, η οποία μάλιστα από την Ειρήνη Χρυσοβαλάντου προβάλλεται ως μεγάλη πνευματική ωφέλεια, ενώ μόνο η ψυχική ασθένεια αξιολογείται ως νοσηρή, για την οποία μάλιστα η μοναχή θα δράσει ως θεραπεύτρια. 16 Ως προς τις Άγιες Θεραπεύτριες, η Αγία Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης, η Αγία Μαρία η Νεοτέρα, η Αγία Ελισάβετ και η Αγία Θωμαΐς αποτελούν πέντε χαρακτηριστικές περιπτώσεις Αγίων Θεραπευτριών, ο βίος των οποίων έχει περιγραφεί αναλυτικά. 3 Συχνά, οι γυναίκες αναζητούν

4 564 Α.Φ. ΜΕΝΤΗΣ και Ε. ΚΑΡΑΡΙΖΟΥ θεραπεία από γυναίκες-θεραπεύτριες, κυρίως για ιδιαίτερα γυναικολογικά προβλήματα όπως ο καρκίνος του μαστού, οι διαταραχές της έμμηνης ρύσης, η απουσία θηλασμού, αλλά παρ όλα αυτά επικαλούνται και αγίους για αντίστοιχα προβλήματα. Επίσης, και άνδρες βυζαντινοί προσφεύγουν σε Άγιες Θεραπεύτριες. ΤΑ ΘΑΥΜΑΤΑ ΚΑΙ Ο ΓΗΡΙΑΤΡΙΚΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Για τους ηλικιωμένους του Βυζαντίου, δεν υπάρχει συγκεκριμένη συλλογή πληροφοριών για θαυματουργικές επιδράσεις. Ωστόσο, η σημασία των Βυζαντινών επί του θέματος φαίνεται από τη χρήση του όρου «γερόντων ιατρός» και το σύνολο των ιατρικών συγγραμμάτων που συμβουλεύουν για την ψυχική υγεία των ηλικιωμένων, προτείνοντας περιπάτους, τρίψεις και λουτρά, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δίνουν, κυρίως ο Αέτιος, σε νοσήματα τα οποία είναι συχνά σε ηλικιωμένους, όπως η ουρική (ποδάγρα) και η ρευματοειδής αρθρίτιδα ή η νεφρολιθίαση, ή για την ομαλή διούρηση, καθώς και για τα εγκεφαλικά επεισόδια, τη βρογχίτιδα ή τη δυσκοιλιότητα. 17,18 Άλλωστε, για πρώτη φορά στην ιστορία της Ιατρικής παρατηρείται επί Βυζαντίου η εμφάνιση των πρώτων γηροκομείων. 19 Αν και αναφέρεται ότι αρκετές ασθενείς ταλαιπωρούνταν πολλά χρόνια από δαιμόνια ή/και είχαν καρκίνο, οπότε ενδεχομένως ορισμένες από αυτές να ήταν ηλικιωμένες, ωστόσο, υπάρχουν και ορισμένες σαφείς αναφορές θαυμάτων σε ηλικιωμένες και μάλιστα, συνήθως, σημειώνεται η ύπαρξη χηρείας: Ο όσιος Ευστράτιος θεράπευσε μια ογδοντάχρονη. Χήρες παρακαλούσαν για θαύμα επί της ανίατης ασθένειας του παιδιού τους, για να μη μείνουν μόνες, όπως στην περίπτωση του θαύματος του Αγίου Ηλία του Νέου («αποβαλούσα γαρ ως έλεγον τον υιόν από της άγαν λύπης και της αμετρίας των οδυρμών ήλθεν εις έκτασιν των κατά φύσιν φρενών») ή της χήρας μητέρας, η ετοιμοθάνατη κόρη της οποίας σώθηκε από τον όσιο Νικόλαο. Επίσης, ηλικιωμένη γυναίκα από τη Βοιωτία με οφθαλμολογικό πρόβλημα έκανε παράκληση στον Όσιο Λουκά. 4 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΑ ΚΑΙ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ: ΠΩΣ ΦΘΑΝΟΥΜΕ ΕΩΣ ΤΑ ΘΑΥΜΑΤΑ Το μόνο ψυχιατρικό ίδρυμα του Βυζαντίου υπήρξε το «καταγώγιον της Αγίας Αναστασίας», αν και τα μοναστήρια διαδραματίζουν επίσης κάποιο ρόλο, κυρίως για τους ανίατους, η παραφροσύνη των οποίων είχε συνδεθεί με την κατάρα Για τα ψυχικά νοσήματα και κυρίως τη μανία και τη μελαγχολία είχαν προταθεί αιώρα, λουτροθεραπεία, δίαιτα ή υπνωτικά φάρμακα από γιατρούς όπως ο Αέτιος Αμιδηνός, ο Παύλος Αιγινήτης και ο Ιωάννης Ακτουάριος. 22 Όσον αφορά στην επιληψία, ήδη από την εποχή του Ιπποκράτη και του Γαληνού έως και τον Ακτουάριο, που θεωρούσε τον εγκέφαλο πηγή των κινήσεων και των συναισθημάτων, καθώς και έδρα της ψυχής, η εν λόγω νόσος θεωρείται οργανικής αιτιολογίας και ειδικότερα συσσώρευσης του φλέγματος γύρω από τον εγκέφαλο και, μεταγενέστερα, απόφραξης των κοιλιών του εγκεφάλου. Παρ όλα αυτά, ο Αλέξανδρος Τραλλειανός, εκφράζοντας με σύγχρονους όρους την έννοια του placebo, επέτρεπε τη χρήση μαγικών σκευασμάτων αν ορισμένοι άνθρωποι αισθάνονταν καλύτερα. Επίσης, όπως φαίνεται από κείμενα του Λέοντα του ιατροσοφιστή, οι απλοί άνθρωποι του Βυζαντίου την αντιλαμβάνονταν ως δαιμονική ασθένεια. 23 Ως προς αυτό, η περίπτωση του Μιχαήλ IV αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, γιατί αποδεικνύει ότι παρά τις καλά ιατρικά καθιερωμένες αντιλήψεις η επιληψία έχει φυσικά αιτία στην περίπτωσή του θεωρήθηκε ως αιτία η δαιμονική κατάληψη, εξ αιτίας των πράξεων δολοφονίας που έκανε. 24 Για τις παραπάνω πεποιθήσεις και κυρίως το ρόλο της Εκκλησίας έχει ακολουθηθεί κριτική στάση. 23,25 Όμως, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η έννοια του δαιμονίου συνιστά ιδιαίτερο εννοιολογικό πλαίσιο και καλύπτει ένα ευρύτερο φάσμα ψυχικών νοσημάτων σε μια εποχή όπου οι γνώσεις για τον εγκέφαλο ήταν ελάχιστες και όπου, επομένως, θεωρούνταν μη εύκολα ιάσιμα. Επίσης, σε κάθε εποχή, η απόσταση μεταξύ της γνώσης των επιστημόνων και του λαϊκού κόσμου δεν έχει μεταβληθεί αισθητά, τηρουμένων των αναλογιών. Ίσης σημασίας είναι το γεγονός ότι, ως προς τη θεραπεία, οι ιατροί εστιάζουν στην πρόληψη και στην πτωχή σε πολλά λιπαρά δίαιτα, καθώς και στην επάλειψη με θεραπευτικό έλαιο, πράξεις που επισημαίνονται ωστόσο και από την ίδια την Εκκλησία για την εν γένει ζωή. 23 Τέλος, δεδομένου ότι, όπως αναφέρουν οι ίδιοι οι Βυζαντινοί συγγραφείς, οι ρίζες της επιληψίας βρίσκονται στην παιδική ηλικία, η αιτία της εμφάνισης επιληψίας σε παιδί θα αποδοθεί ενδεχομένως στην ύπαρξη δαιμονίου και θα προσλάβει μεγαλύτερη σημασία λόγω της κατά τ άλλα αγνότητας της παιδικής ηλικίας. 23 Ωστόσο, εκ του αποτελέσματος, το παράδειγμα της εκκλησιαστικής ολιστικής θεραπευτικής όπου εντάσσεται η ύπαρξη θαυμάτων πρέπει να αναγνωριστεί τουλάχιστον όσον αφορά στην αυξημένη φροντίδα με την οποία είχε περιλάβει το θέμα. Ο Χριστός, ο Απόστολος Ανδρέας, ο Άγιος Τύχωνας και άλλοι λέγεται ότι θεράπευσαν άτομα από την επιληψία. Ο Άγιος Τύχωνας λέγεται ότι καταράστηκε κάποιον με επιληψία και τα ερείπια της εκκλησίας του θεράπευαν τη νόσο. Ωστόσο, κατά τη χριστιανική παράδοση, επιληψία δεν είχαν

5 ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΘΑΥΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 565 μόνο δαιμονισμένοι αλλά και άγιοι. Υποστηρίχθηκε επίσης ότι η επιληψία κροταφικού λοβού ερμηνευόταν ως θαύμα και συνοδευόταν από θρησκευτική πίστη. Θεωρείται ότι υπάρχουν μόνο δύο σαφείς αναφορές στη Βίβλο για την επιληψία, η περίπτωση του επιληπτικού αγοριού στο Μάρκο και η αναφορά στο Ματθαίο. Και στις δύο περιπτώσεις, το νόσημα παρουσιάζεται να είναι αποτέλεσμα της επιρροής ενός ακάθαρτου πνεύματος, άποψη που αντανακλούσε τις τότε κοινωνικές αντιλήψεις στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο (θ, 14 29), όπου ο Ιησούς θεραπεύει ένα αγόρι με επιληψία. Η κεφαλαλγία, ως συχνότερη νευρολογική πάθηση αλλά και σύμπτωμα πολλών συστηματικών νοσημάτων, αντιμετωπιζόταν επίσης συχνά ως ψυχοσωματικό νόσημα ενώ οι πάσχοντες ως δαιμονισμένοι. Η θεραπεία των κεφαλαλγιών ήταν συχνά απόδειξη ενός θαύματος. Ο Άγιος Φιλόθεος θέτει πρώτο στα «μετά θάνατον» θαύματα του Αγίου Γρηγορίου Ιερού Παλαμά τη θεραπεία ενός Ιερομονάχου Μονής της Θεσσαλονίκης, ο οποίος έπασχε από δεινή κεφαλαλγία. Το πρόβλημα στη σύγχρονη ιατρική γλώσσα ήταν νευρολογικό ή ογκολογικό, επειδή ο πόνος ήταν οξύς και ενώ στην αρχή της νόσου η οποία διήρκεσε 7 χρόνια! εμφανιζόταν 2 3 φορές το μήνα, στην πορεία έγινε καθημερινός. Άλλα θαύματα του Αγίου Γρηγορίου, που αφορούν σε νευρολογικά νοσήματα, αναφέρονται σε θεραπείες παραλυτικών. Μια περίπτωση αφορά στο Δομέστιχο, που έμεινε παράλυτος από άγνωστη αιτία, αλλά με την ψυχρά δίαιτα και με τις άλλες επιμέλειες των ιατρών περιορίστηκε η νόσος μόνο στον αντίχειρα, το δείκτη και το μέσο δάκτυλο του δεξιού χεριού. Σε άλλη περίπτωση θεραπείας παράλυτου χεριού μιας γυναίκας «ευγενούς καί κοσμίας», ο Άγιος θεράπευσε προηγουμένως την απιστία της ασθενούς. Αναφέρεται ότι στη βάση του περίφημου «Ιδρών Κίων», της Αγίας Σοφίας, που είναι ο κίονας του Αγίου Γρηγορίου του Θαυματουργού, υπάρχει θαυματουργή πηγή νερού που στάζει από την τρύπα του κίονα, η οποία σχηματίστηκε από τα χέρια των πιστών. Φημολογείται, επίσης, ότι ακουμπώντας το κεφάλι του εκεί ο ασθενής που είχε πονοκέφαλο, ανακουφιζόταν. Δίπλα στην προβατική πύλη του τείχους της Ιερουσαλήμ βρισκόταν η Βηθεσδά, η κολυμβήθρα του ελέους. Γύρω της είχε πέντε στοές πλημμυρισμένες από λογής-λογής αρρώστους, ήταν ένα νοσοκομείο του Θεού, επειδή όλοι αυτοί, τυφλοί, ανάπηροι, παράλυτοι, περίμεναν με αγωνία και ελπίδα να κατέβει κάθε τόσο ο άγγελος, ο απεσταλμένος του Θεού, να ταράξει τα νερά της δεξαμενής. Την Κυριακή του Παραλύτου, ο ασθενής που έπασχε από παράλυση στα άκρα γινόταν αμέσως καλά! Για τα ψυχοσωματικά νοσήματα, επομένως, που αντιμετωπίζονται ολιστικά στο Βυζάντιο, Αγία Προστάτιδα θεωρείται η Αγία Ερμιόνη, γυναίκα ιατρός που έζησε μεταξύ του 1ου και του 2ου αιώνα μ.χ. 26 ΟΦΘΑΛΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΑΓΙΩΝ Τα θαύματα σε τυφλούς αποτελούν για τη χριστιανοσύνη ιδιαίτερη κατηγορία θαυμάτων, κυρίως λόγω του ιδιαίτερου συμβολισμού που έχει η όραση όχι μόνο για τη σωματική λειτουργία αλλά και ως σύμβολο της όψης του φωτός, το οποίο ταυτίζεται με την αλήθεια του Χριστού. Οι θεραπείες τυφλών κατέχουν δεσπόζουσα θέση στα κείμενα του Ευαγγελίου. Η τύφλωση του Σαούλ και η μετατροπή του σε απόστολο των Εθνών αποτελεί το πλέον συγκλονιστικό παράδειγμα που καταδεικνύει το συμβολισμό της όρασης ως εύρεσης της χριστιανικής αλήθειας, ενώ το πνεύμα αυτό είναι διάχυτο και στα βυζαντινά χρόνια. 27 Οι Άγιοι Θεραπευτές των οφθαλμών είναι ο Άγιος Λουκάς, που ονομάστηκε πραγματικός θεραπευτής, ο Άγιος Παντελεήμονας, μεγαλομάρτυρας και ιατρός, ο Άγιος Δημήτριος Θεσσαλονίκης, η Αγία Πρωτομάρτυς και Ισαπόστολος Θέκλα, οι θαυματουργικές θεραπείες της οποίας, μάλιστα, απέτρεψαν την πανδημία οφθαλμίτιδας και προκάλεσαν την οργή των γιατρών της περιοχής, ο Άγιος Συμεών ο Νεότερος, η Αγία Νίνα, της οποίας ο βασιλιάς τυφλώθηκε από κεραυνό πριν προλάβει να δράσει εναντίον της και θεραπεύτηκε στη συνέχεια μετά από παράκλησή της, και ιδιαίτερα οι Άγιοι Ανάργυροι Κοσμάς και Δαμιανός, καθώς και οι Άγιοι Ανάργυροι Κύρος και Ιωάννης. Η Αγία Παρασκευή θεωρείται η προστάτιδα των οφθαλμών, η οποία συχνά απεικονίζεται να κρατά ένα δίσκο με τα μάτια της. Η θεραπευτική της χάρη έγκειται στο γεγονός ότι θεράπευσε το βασανιστή της αυτοκράτορα Αντωνίνο, ο οποίος τυφλώθηκε ως επακόλουθο της αλαζονείας του και των βασανιστηρίων στα οποία υπέβαλε την Αγία. Για τα νοσήματα των οφθαλμών κατά τα Βυζαντινά χρόνια υπήρχαν και ιαματικές πηγές, όπως η πηγή της Αγίας Ελισάβετ για τα πονεμένα μάτια, του Αγίου Μηνά, και προεξέχουσα η Ζωοδόχος Πηγή στην Κωνσταντινούπολη («χαίροις η ζωοδόχος πηγή... τυφλών η ανάβλεψις»). 27 Εκτός από τις θαυματουργικές επιδράσεις των αγίων, η Εκκλησία είχε προνοήσει και για την ύπαρξη κατάλληλων ξενώνων αναφορικά με τη θεραπεία ασθενών με οφθαλμολογικά προβλήματα. Γίνεται πλέον αποδεκτό ότι σε αυτούς τους ξενώνες επιτελούνταν χειρουργικές επεμβάσεις συνοδευόμενες από την ευλογία των αγίων και ότι οι γιατροί του μοναστηριού εκτελούσαν εγχειρήσεις καταρράκτη, το σύνολο των οποίων έχει ανασκοπηθεί προηγουμένως. 28 Από το σύνολο αυτών, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι οι δύο ακόλουθες περιπτώσεις. H πρώτη αφορά στη θεραπεία ενός

6 566 Α.Φ. ΜΕΝΤΗΣ και Ε. ΚΑΡΑΡΙΖΟΥ πλούσιου και ενός πτωχού, η οποία επήλθε μόνον όταν ο πτωχός υπέφερε και ο πλούσιος δάκρυσε για τους πόνους του πτωχού, εκφράζοντας την αγάπη ως προϋπόθεση για τη θεραπεία μαζί με την πίστη. Η δεύτερη αφορά στη θεραπεία λευκώματος, όπου ο ασθενής λαμβάνει εντολή από τους Αγίους Αναργύρους να πλύνει τους οφθαλμούς του με ένα ειδικό υγρό, που έχει έντονη καυστικότητα και μπορεί να προκαλέσει την τύφλωση. 28 Δεδομένου ότι οι θεραπείες αυτές και οι εμφανίσεις των αγίων συμβαίνουν ως επί το πλείστον κατά την παραμονή τους στους ξενώνες, είναι ενδιαφέρον να τονιστεί ότι οι θεραπείες των αγίων υπερβαίνουν ή αντιδιαστέλλονται στην κοινή λογική, ενώ τα θεραπευτικά τους μέσα δεν μπορούν να υπαχθούν σε πλήρη κριτική, π.χ. επειδή μόνο η αλόη από το σύνολο των μέσων έχει σήμερα γνωστή θεραπευτική δράση, όπως προβάλλεται αλλού. 28 Τέλος, η σχέση μεταξύ της τύφλωσης ή, αντίθετα, της θεραπείας των οφθαλμών και της αγιογραφικής εικόνας είναι σημαντική όχι μόνο κατά την περίοδο της Εικονομαχίας. Ο ρόλος της αγιογραφικής εικόνας είναι ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς η βλασφημία επί των εικόνων μπορεί να προκαλέσει την τύφλωση, αλλά και η επί το πρωτότυπο προσκύνησή της τη θεραπεία ως δείγμα της ενέργειας του Θεού, όπως στην περίπτωση του Αγίου Θεοδώρου Συκεώνος και τη ροή θεραπευτικού ελαίου από την εικόνα. Επίσης, η αγιογράφηση είναι πλούσια στην απεικόνιση των θαυμάτων του Χριστού επί των τυφλών. 27 ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΘΑΥΜΑΤΑ Ο Άγιος Παντελεήμονας, ο Άγιος Βλάσιος και ο όσιος Παυσίκακος αποτελούν τους τρεις αγίους που κατέχουν ιατρικές γνώσεις και θεραπεύουν αποκλειστικά παιδιά, κυρίως με συγγενείς διαμαρτίες, ενώ από την κατηγορία των αγίων που συν τοις άλλοις θεραπεύουν παιδιά, η μνήμη, πρωτίστως, του Αγίου Στυλιανού του Παμφλαγόνος έχει διατηρηθεί έως τις ημέρες μας. 29 Τα νοσήματα της παιδικής ηλικίας κατά τη βυζαντινή περίοδο είναι όμοια με τα σημερινά (ωτίτιδα, παρωτίτιδα, κρυολογήματα, λοιμώξεις ανώτερου και κατώτερου αναπνευστικού, άσθμα, βρογχίτιδα, παιδικός διαβήτης, υδροκεφαλία), ενώ άλλα έχουν πλέον ελαττωθεί λόγω των συνθηκών υγιεινής (άφθες, δυσεντερίες, ελμινθιάσεις). Ειδικότερα, για τη θεραπεία των καρκίνων των παιδιών, όπου οι Βυζαντινοί έθεσαν ορισμένα στάδια για την περαιτέρω πρόοδο και εισήγαγαν όρους που χρησιμοποιούνται έως σήμερα, είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι άνθρωποι της εποχής δεν πίστευαν σε κάποια προκατειλημμένη αιτία της νόσου. 30 Από την άλλη πλευρά, οι γραπτές αναφορές στα ψυχικά νοσήματα είναι σπανιότερες και μεμονωμένες και αφορούν κυρίως στη θεραπεία δαιμονίου από τα παιδιά μέσω της προσευχής, του νερού, του ελαίου και των μύρων. 29 Επίσης, οι Βυζαντινοί απέδωσαν ιδιαίτερη μέριμνα στην περιγεννητική Ιατρική. Δεδομένης της μεγάλης σημασίας του θηλασμού, που παραλληλιζόταν με το χριστιανικό κήρυγμα από τον Κλήμη Αλεξανδρέα, η ύπαρξη αγίωνπροστατριών του θηλασμού ήταν εμφανής, προκειμένου να προσφέρουν γάλα σε όσες μητέρες αδυνατούσαν να το παράγουν. Η Αγία Ωραιοζήλη και η Αγία Τρύφαινα ήταν οι κατ εξοχήν προστάτιδες του θηλασμού, ενώ μαρτυρούμενα θαύματα αποδίδονται επίσης στον Άγιο Ιγνάτιο και τον Άγιο Παντελεήμονα. 29 ΘΑΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΕΙΣ Οι θαυματουργικές περιπτώσεις μεταμοσχεύσεων με την έννοια της (επανα)τοποθέτησης μέλους του σώματος συνιστούν ιδιαίτερη κατηγορία θαυμάτων. Η πρώτη αφορά στη θαυματουργό θεραπεία της Παναγίας της Θεοτόκου, η οποία επανατοποθέτησε στο σώμα του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού το χέρι του, το οποίο είχε αφαιρεθεί προηγουμένως από το χαλίφη της Δαμασκού, έπειτα από συκοφάντηση του εικονομάχου αυτοκράτορα Λέοντα του Γ. Το θαύμα πραγματοποιήθηκε ύστερα από τη θερμή προσευχή του Αγίου και με την υπόσχεση να γράφει ύμνους για τον Υιό της και την Παναγία. Ως δείγμα ευγνωμοσύνης, τοποθέτησε στην εικόνα της Παναγίας ένα τρίτο χέρι και έκτοτε η εικόνα της, που βρίσκεται στο Άγιο Όρος, έχει ονομαστεί Παναγία η Τριχερούσα. 31 Η δεύτερη περίπτωση αφορά στο θαύμα των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού, που μεταμόσχευσαν σε λευκό πόδι από μαύρο δότη. 32,33 Ωστόσο, μολονότι το αφαιρεθέν λευκό πόδι απεικονίζεται συχνά στο έδαφος του χειρουργείου, έχει διατυπωθεί και η άποψη ότι το πόδι ενδεχομένως να ήταν το ισχαιμικό πόδι ενός νεκρού. Παράλληλα, η ύπαρξη των αγγέλων και η συμπαρουσία τους στο χειρουργείο προσδίδει έναν ιδιαίτερο συγκερασμό πίστης-επιστήμης. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Υπό το πρίσμα των παραπάνω, η φράση του Malraux ότι «το Βυζάντιο έβαλε τόσους αιώνες για να ξεχάσει το σώμα, όσους η αρχαιότητα για να το ανακαλύψει», ανεξάρτητα της ορθότητάς της για τις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής, δεν απηχεί επακριβώς την όλη θεματική περί της φροντίδας και της θεραπείας του ασθενικού σώματος και της ψυχής που αναπτύχθηκε στο Βυζάντιο, όπως αυτή φαίνεται μέσα από τη μελέτη των θαυμάτων.

7 ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΘΑΥΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 567 ABSTRACT The dialectic relationship between medicine and miracles in the Eastern Christian Roman Empire A.F. MENTIS, 1 E. KARARIZOU 2 1 Medical School, University of Athens, Athens, 2 Department of Neurology, Eginitio Hospital, University of Athens, Athens, Greece Archives of Hellenic Medicine 2011, 28(4): In the literature, miracles are often placed in a position antagonistic to conventional medicine, and are co-examined in the context of folklore medical wisdom. Despite the fact that in later years the study of the lives of saints and of their miracles has attracted the interest of historians, it is debatable whether their miracles could be considered as a specific therapeutic practice, entirely discrete from traditional folklore medical wisdom. This article aims to show that the medical practice as exercised by the Church fully recognizes the classical medical science of that era, which in this light can be seen to offer what has been described as holistic medicine. Elements of different categories of miracles are reported, with a special emphasis on miracles in specific groups, such as women, children and elderly people, along with examples from various different nosological entities, such as psychiatric, neurological and ophthalmological miracles and transplantations. The reports of miracles, in combination with the progress of medicine in Byzantium provide evidence that lay people in the Byzantine epoch had a very deep concern for the body and its cure from pathological conditions and diseases. Key words: Byzantium, Dialectic, Medicine, Miracles Βιβλιογραφία 1. ΚΑΛΟΦΩΝΟΣ ΓΘ. Ασθένεια και σωματικότητα στο πρώιμο Βυζάντιο. Τα θαύματα του Αγίου Αρτεμίου. Αρχαιολογία & Τέχνες 2007, 103: DELKESKAMP-HAYES C. Why patients should give thanks for their disease: Traditional Christianity on the joy of suffering. Christ Bioeth 2006, 12: TALBOT AM (ed). Holy women of Byzantium: Ten saints lives in English translation. Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Washington, DC, ΝΙΚΟΛΑΟΥ Κ. Η γυναίκα στη μέση βυζαντινή εποχή. Κοινωνικά πρότυπα και καθημερινός βίος στα αγιολογικά κείμενα. Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών-Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Μονογραφίες 6, Αθήνα, ΑΡΒΕΛΕΡ Ε. Μοντερνισμός και Βυζάντιο. Εκδόσεις Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, Αθήνα, ΛΑΣΚΑΡΑΤΟΣ ΙΓ. Ιστορία της Ιατρικής. Ιατρικές Εκδόσεις Πασχαλίδης, Αθήνα, CHIRBAN JT. Holistic healing in Byzantium. Epistemologies and methodologies. The Healing Initiative, Brookline, USA, ΤΡΑΚΑ Ν. Η βυζαντινή Ιατρική. Αρχαιολογία & Τέχνες 2007, 103: MITROVIĆ Z, MARKOVIĆ L, NENADOVIĆ M. St. Luke and his cult as holy healer of the Serbs. Srp Arh Celok Lek 2004, 132: VIKAN G. Art, medicine, and magic in early Byzantium. In: Scarborough J (ed) Symposium on Byzantine medicine. Dumbarton Oaks Papers, Washington, DC, 1984: EFTYCHIADIS AC, MARKETOS SG. Saint Marina: The protectress of nephrology. Am J Nephrol 1999, 19: MARSON P. Saint Trophymus of Arles, the patron of sufferers from podagra. Reumatismo 2001, 53: SKROBONJA A, MUZUR A, JURDANA S. Cult of St. Blasius, patron saint of throat sufferers and of otolaryngologists, in Croatia. Int J Pediatr Otorhinolaryngol 2005, 69: ΝΙΚΟΛΑΟΥ Κ. Ασθένειες και θεραπείες των γυναικών στο Βυζάντιο. Αρχαιολογία & Τέχνες 2007, 103: ΚΑΡΑΜΑΝΩΛΑΚΗΣ Β. Από τα μοναστήρια στο φρενοκομείο: Η αντιμετώπιση των τρελών στο ελληνικό βασίλειο κατά το 19ο αιώνα. Αρχαιολογία & Τέχνες 2007, 104: ΚΟΛΑΚΗΣ Ι. Άγιες θεραπεύτριες στο Βυζάντιο. Κοινωνικό φύλο και θεραπεία. Το παράδειγμα της Ειρήνης Χρυσοβαλάντου στα αγιολογικά κείμενα. Αρχαιολογία & Τέχνες 2007, 103: ΠΑΠΑΦΙΛΙΠΠΟΠΟΥΛΟΣ Ι. H φροντίδα των ηλικιωμένων στο Βυζάντιο. Διαθέσιμο στο: frontida_ilikiomenon_4.html 18. ΕΥΤΥΧΙΑΔΟΥ Α. Κεφάλαιο Ε Γηριατρική. Στο: Εισαγωγή εις την Βυζαντινήν Θεραπευτικήν. Εκδόσεις Παρισιάνος, Αθήνα, 1983: LASCARATOS J, KALANTZIS G, POULAKOU-REBELAKOU E. Nursing homes for the old (gerokomeia) in Byzantium ( AD). Gerontology 2004, 50: ΑΓΓΕΛΙΔΗ ΧΓ. Καταγώγια, νοσοκομεία και ξενώνες. Η διαδρομή της περίθαλψης στο Βυζάντιο. Αρχαιολογία & Τέχνες 2007, 103: ΜΟΥΤΖΑΛΗ ΑΓ. Περίθαλψη ασθενών στο Βυζάντιο. Αρχαιολογία & Τέχνες 2007, 103: ECONOMOU NT, LASCARATOS J. The Byzantine physicians on epilepsy. J Hist Neurosci 2005, 14: LASCARATOS J, ZIS PV. The epilepsy of Emperor Michael IV, Paphlagon ( AD): Accounts of Byzantine historians and physicians. Epilepsia 2000, 41: ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ Η. Μωρός ειμί και ανούστατος ή όταν οι γιατροί

8 568 Α.Φ. ΜΕΝΤΗΣ και Ε. ΚΑΡΑΡΙΖΟΥ δεν χρειάζονται. Αρχαιολογία & Τέχνες 2007, 103: EFTYCHIADIS AC. Byzantine psychosomatic medicine (10th 15th century). Med Secoli 1999, 11: ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ-DRUMMOND X, ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ Θ. Κοινωνία και οπτικά βοηθήματα. Μια ιστορία ετών (Φως ιλαρόν). Ιατρική Εταιρεία Αθηνών, Αθήνα, LASCARATOS J. Miraculous ophthalmological therapies in Byzantium. Doc Opthalmol 1992, 81: ΠΟΥΛΑΚΟΥ-ΡΕΜΠΕΛΑΚΟΥ E. Η Παιδιατρική στο Βυζάντιο. Αδημοσίευτη Διδακτορική Διατριβή, Αθήνα, RAMOUTSAKI IA, DIMITRIOU H, GALANAKIS E, STIAKAKI E, KAL- MANTI M. Aspects of childhood cancer during the Byzantine period. Pediatr Hematol Oncol 2001, 18: ΑΝΩΝΥΜΟΣ. Βίοι Αγίων: Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός Παναγία η Τριχερούσα. Διαθέσιμο στο: htttp://www.matia. gr/7/72/7203/7203_1_2.html 31. SANTONI-RUGIU P, SYKES P. A history of plastic surgery. 2nd ed. Springer-Verlag, Heidelberg, SANTONI-RUGIU P, SYKES P. History of medicine: Ageing of plastic surgery. Nature 2007, 450:796 Corresponding author: E. Kararizou, Neurologic Clinic, Aeginition Hospital, Vasilissis Sofias Ave., GR Athens, Greece xxxxxxxxxxxxx

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης

Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης Μάθημα 6 : Σωτήριος Σ. Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΙΙ (Λουκάς-Πράξεις) 2 Ευαγγέλιο = χαρμόσυνη αγγελία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων 1. Ποια είναι τα βιβλία της Καινής Διαθήκης 1. Ιστορικά Ευαγγέλια 1. κατά Ματθαίον 2. κατά Μάρκον 3. κατά Λουκάν 4. κατά Ιωάννην 5.Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ενότητα 1.2: Ειδική εισαγωγή - Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ Σωτήριος Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ (Λουκάς - Πράξεις) 1 Ευαγγέλιο

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ:

Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ: ΜΑΘΗΜΑ 18 Ο ΟΙ ΑΓΙΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ: 1. Η αποκατάσταση της προσκύνησης των εικόνων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) Από τον 2ο αιώνα και εξής η λέξη ευαγγέλιο δηλώνει: τα βιβλία εκείνα της Καινής Διαθήκης που περιέχουν και αφηγούνται το γεγονός της

Διαβάστε περισσότερα

1 η Θεματική ενότητα- Μπορούν οι άνθρωποι να εικονίζουν το Θεό; 1. Δώστε τον ορισμό της εικόνας.

1 η Θεματική ενότητα- Μπορούν οι άνθρωποι να εικονίζουν το Θεό; 1. Δώστε τον ορισμό της εικόνας. 1 η Θεματική ενότητα- Μπορούν οι άνθρωποι να εικονίζουν το Θεό; 1. Δώστε τον ορισμό της εικόνας. 2. Ποια η έννοια της λέξεως είδωλο στο θρησκευτικό τομέα; 3. Ποιο από τα παρακάτω αποτελούν μορφές σύγχρονης

Διαβάστε περισσότερα

(άγιο μύρο / τριήμερη / ολόλευκα / κολυμβήθρας / κατάδυση) «Στο χρίσμα, ο ιερέας χρίει τον.. σ όλα τα μέρη του σώματός του με

(άγιο μύρο / τριήμερη / ολόλευκα / κολυμβήθρας / κατάδυση) «Στο χρίσμα, ο ιερέας χρίει τον.. σ όλα τα μέρη του σώματός του με ΜΑΘΗΜΑ 21 Ο ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΜΑΤΟΣ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις ή φράσεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

1. Στα αποστολικά χρόνια, η Θεία Ευχαριστία γινόταν διαφορετικά από τον τρόπο που έγινε τη βραδιά του Μυστικού Δείπνου.

1. Στα αποστολικά χρόνια, η Θεία Ευχαριστία γινόταν διαφορετικά από τον τρόπο που έγινε τη βραδιά του Μυστικού Δείπνου. ΜΑΘΗΜΑ 22 ο ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ Θ.ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΣ Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασμένες, σύμφωνα με την ιστορία της αρχαίας Εκκλησίας, γράφοντας δίπλα στον αριθμό κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί.

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Το θαύμα αυτό μας δείχνει ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η περίοδος για αλλαγή στον άνθρωπο.

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 1 Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 Αγαπητοί μου Αδελφοί, λίγες ημέρες μετά από τη λαμπρή πανήγυρη της Ανάστασης του Κυρίου, πλημμυρισμένοι από πνευματική χαρά εορτάζουμε σήμερα τον Μεγαλομάρτυρα Άγιο Γεώργιο,

Διαβάστε περισσότερα

Πνευματική Δύναμη και το Υπερφυσικό

Πνευματική Δύναμη και το Υπερφυσικό Πνευματική Δύναμη και το Υπερφυσικό του David Batty Οδηγός Μελέτης Έκδοση 5 Πνευματική Δύναμη και το Υπερφυσικό Οδηγός Μελέτης 5η έκδοση του David Batty Σημείωση: Τα εδάφια της Βίβλου όπου αυτά αναφέρονται,

Διαβάστε περισσότερα

Ιανουαριος Κυριακη ευτερα Τριτη Τεταρτη Πεµπτη Παρασκευη Σαββατο. Μαρτιος Φεβρουαριος Περιτοµη Χριστου Μεγαλου Βασιλειου Νεο Ετος

Ιανουαριος Κυριακη ευτερα Τριτη Τεταρτη Πεµπτη Παρασκευη Σαββατο. Μαρτιος Φεβρουαριος Περιτοµη Χριστου Μεγαλου Βασιλειου Νεο Ετος Ιανουαριος 2016 Αντωνιου του Μεγαλου Θεοδοσιου Αθανασιου και Κυριλλου Ευθυµιου Ιωαννου του Προδροµου Γρηγοριου Θεολογου Τατιανης Ξενοφωντος Τα Αγια Θεοφανεια Ανακοµιδη Λειψανων Ιωαννου Χρυσοστοµου Περιτοµη

Διαβάστε περισσότερα

Ιανουαριος Κυριακη ευτερα Τριτη Τεταρτη Πεµπτη Παρασκευη Σαββατο. Φεβρουαριος Μαρτιος Περιτοµη Χριστου Μεγαλου Βασιλειου Νεο Ετος

Ιανουαριος Κυριακη ευτερα Τριτη Τεταρτη Πεµπτη Παρασκευη Σαββατο. Φεβρουαριος Μαρτιος Περιτοµη Χριστου Μεγαλου Βασιλειου Νεο Ετος Ιανουαριος 2019 Φεβρουαριος 2019 24 25 26 27 28 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Τα Αγια Θεοφανεια Μαρτιος 2019 24 25 26 27 28 29 30 31 Ιωαννου του Προδροµου Περιτοµη Χριστου Μεγαλου Βασιλειου Νεο Ετος Ευστρατιου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ Ο συγγραφέας και εδώ δε γράφει το όνομά του, αλλά η αρχαία εκκλησιαστική παράδοση ομόφωνα αποδίδει το ευαγγέλιο αυτό στον Μάρκο και το συνέδεσε κατά ένα ιδιαίτερο τρόπο με το όνομα του απ. Πέτρου. 1. ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

1. Η «Λειτουργία των πιστών» αφορά μόνο τους βαπτισμένους χριστιανούς. 4. Στη Θεία Λειτουργία οι πιστοί παρακαλούν τον Θεό να έχουν ειρηνικό θάνατο.

1. Η «Λειτουργία των πιστών» αφορά μόνο τους βαπτισμένους χριστιανούς. 4. Στη Θεία Λειτουργία οι πιστοί παρακαλούν τον Θεό να έχουν ειρηνικό θάνατο. ΜΑΘΗΜΑ 23 ο ΤΟ ΒΑΘΥΤΕΡΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΣ Να συμπληρώσετε την παρακάτω πρόταση επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, από τις φράσεις α, β, γ, δ. Να τεκμηριώσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, από τις αντίστοιχες φράσεις α, β,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

διαταραχές και δυσκολία στη βάδιση άνοια επιδείνωση του ελέγχου της διούρησης- ακράτεια ούρων

διαταραχές και δυσκολία στη βάδιση άνοια επιδείνωση του ελέγχου της διούρησης- ακράτεια ούρων ΥΔΡΟΚΕΦΑΛΟΣ Το εγκεφαλονωτιαίο υγρό (ΕΝΥ) είναι ένα υγρό το οποίο περιβάλλει τον εγκέφαλο και το νωτιαίο μυελό και είναι υπεύθυνο για την προστασία και τη θρέψη τους. Ο υδροκέφαλος είναι μια παθολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Υπαπαντή του Κυρίου «θα είναι σημείο αντιλεγόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές διαθέσεις πολλών» (Λουκ. 2, 34-35) Διχογνωμία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Μαρία Χρίστου Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Πανελλήνιας Ένωσης Σπανίων Παθήσεων- ΠΕΣΠΑ

Παρουσίαση Πανελλήνιας Ένωσης Σπανίων Παθήσεων- ΠΕΣΠΑ Παρουσίαση Πανελλήνιας Ένωσης Σπανίων Παθήσεων- ΠΕΣΠΑ Η ΠΕΣΠΑ είναι ο μόνος φορέας, ΜΚΟ που εκπροσωπεί στη χώρα μας συλλόγους ασθενών σπανίων παθήσεων αλλά και μεμονωμένους ασθενείς. Ιδρύθηκε το 2003 με

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14 Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος Διδ. Εν. 14 Σαράντα ημέρες μετά το Πάσχα η Εκκλησία μας γιορτάζει την Ανάληψη του Κυρίου στους ουρανούς Με την Ανάληψη, επισφραγίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανικές Πρακτικές

Χριστιανικές Πρακτικές Χριστιανικές Πρακτικές του David Batty Οδηγός Μελέτης Έκδοση 5 Χριστιανικές Πρακτικές Οδηγός Μελέτης 5η έκδοση του David Batty Σημείωση: Τα εδάφια της Βίβλου όπου αυτά αναφέρονται, είναι από τη νεοελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Τα νοσοκομεία στο Βυζάντιο

Τα νοσοκομεία στο Βυζάντιο Τα νοσοκομεία στο Βυζάντιο Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, όπως και στην μεσαιωνική βυζαντινή αυτοκρατορία η πίστη και η ιατρική ήσαν ανέκαθεν στενά συνδεδεμένες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα Ασκληπιεία

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων Φ.Ν. Σκοπούλη Καθηγήτρια τον Χαροκόπειου Πανεπιστημίου Αθηνών συστηματικός ερυθηματώδης λύκος θεωρείται η κορωνίδα των αυτοάνοσων

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση Ποιο είδος μελέτης και γιατί θεωρείτε πως είναι το καταλληλότερο για την εκτίμηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 2 στον πληθυσμό μιας πόλης;

Ερώτηση Ποιο είδος μελέτης και γιατί θεωρείτε πως είναι το καταλληλότερο για την εκτίμηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 2 στον πληθυσμό μιας πόλης; είναι το καταλληλότερο για την εκτίμηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 2 στον πληθυσμό μιας πόλης; Μελέτες σε πειραματόζωα βρήκαν ότι η αυξημένη κατανάλωση πράσινου τσαγιού σχετίζεται με μειωμένη συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Γνώση και στάση νοσηλευτών στη διαχείριση του πόνου καρκινοπαθών που νοσηλεύονται Παναγιώτης Χαραλάμπους Λεμεσός, 2014 i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση

ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση Όταν, σε ηλικία 11 ετών, µου ανακοίνωσαν ότι πάσχω από Κυστική Ίνωση, µια ασθένεια παντελώς άγνωστη σε µένα µέχρι τότε, είναι αλήθεια πως δεν θορυβήθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Ορισμός Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία;

1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία; Γράφει: Χρήστος Μαρκόπουλος, Αν. Καθηγητής Χειρουργικής Ιατρικής Σχολής Αθηνών, Διευθυντής Κλινικής Μαστού Ιατρικού Κέντρου Αθηνών, Πρόεδρος Ελληνικής Χειρουργικής Εταιρείας Μαστού 1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία;

Διαβάστε περισσότερα

Οικογενησ Μεσογειακοσ Πυρετοσ

Οικογενησ Μεσογειακοσ Πυρετοσ www.printo.it/pediatric-rheumatology/gr/intro Οικογενησ Μεσογειακοσ Πυρετοσ Έκδοση από 2016 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΟΙΚΟΓΕΝΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΣ ΠΥΡΕΤΟΣ 1.1 Τι είναι; Ο Οικογενής Μεσογειακός Πυρετός (ΟΜΠ) είναι ένα γενετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 1 of 5 14/4/2014 12:35 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 14-4-2014 Ερώτηση παρακίνησης: 1 Τα Χριστούγεννα η Εκκλησία γιορτάζει: τη Θεία Ενανθρώπηση τη Θεία Ευχαριστία τη Βάπτιση του Χριστού Ερώτηση παρακίνησης:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΕΥΧΗ: Η ΠΗΓΗ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ Β ΤΟΜΟΣ (Το πρακτικό μέρος)

ΠΡΟΣΕΥΧΗ: Η ΠΗΓΗ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ Β ΤΟΜΟΣ (Το πρακτικό μέρος) ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΦΩΤΟΔΟΤΕΣ» - Κορυδαλλών 10 Κάντζα Αττικής 153 51 Phone: 210 6658 551 - Email: fotodotes@yahoo.gr ΠΡΟΣΕΥΧΗ: Η ΠΗΓΗ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ Β ΤΟΜΟΣ (Το πρακτικό μέρος) Συγγραφέας: Παπαδημητρακόπουλος Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

& ΑΡΧΑΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ»

& ΑΡΧΑΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ» «ΙΑΤΡΙΚΗ & ΑΡΧΑΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ» Εισηγήτριες ΒΟΥΛΙΓΕΑ ΕΛΕΝΗ, Αρχαιολόγος της Η Εφορείας Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων ΣΙΤΑΡΑ ΜΑΡΙΑ, Αρχαιολόγος της Η Εφορείας Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΕΩΝΙΔΟΥ Λεμεσός, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλώ δώστε τις ημερομηνίες των τελευταίων σας τεσσάρων περιόδων, συμπεριλαμβανομένων των ημερομηνιών έναρξης και λήξης.

Παρακαλώ δώστε τις ημερομηνίες των τελευταίων σας τεσσάρων περιόδων, συμπεριλαμβανομένων των ημερομηνιών έναρξης και λήξης. Προετοιμασία για την επίσκεψη σε έναν ειδικό σε θέματα γονιμότητας Κάντε άλλο ένα βήμα μπροστά Απαιτείται μεγάλη ικανότητα ώστε να προσδιοριστεί η πηγή των προβλημάτων γονιμότητας και να συστηθεί η κατάλληλη

Διαβάστε περισσότερα

Δρ Ηρακλής Κατσούλης, MD, PhD, FEBS Χειρουργός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών, Eπιμελητής Α ΕΣΥ, Νοσοκομείο «Άγιος Σάββας»

Δρ Ηρακλής Κατσούλης, MD, PhD, FEBS Χειρουργός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών, Eπιμελητής Α ΕΣΥ, Νοσοκομείο «Άγιος Σάββας» Δρ Ηρακλής Κατσούλης, MD, PhD, FEBS Χειρουργός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών, Eπιμελητής Α ΕΣΥ, Νοσοκομείο «Άγιος Σάββας» Υγεία είναι «η κατάσταση της πλήρους σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα Θ. Τσιλιγιάννης Παιδίατρος Εξειδικευμένος Παιδοπνευμονολόγος Διευθυντής Παιδοπνευμονολογικού Παιδιατρική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή. Ονοματεπώνυμο: Αργυρώ Ιωάννου. Επιβλέπων καθηγητής: Δρ. Αντρέας Χαραλάμπους

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή. Ονοματεπώνυμο: Αργυρώ Ιωάννου. Επιβλέπων καθηγητής: Δρ. Αντρέας Χαραλάμπους ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Διερεύνηση της αποτελεσματικότητας εναλλακτικών και συμπληρωματικών τεχνικών στη βελτίωση της ποιότητας της ζωής σε άτομα με καρκίνο

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα

Γνωριμία με τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα Γνωριμία με τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα Αντώνης Φανουριάκης Μονάδα Ρευματολογίας και Κλινικής Ανοσολογίας Δ Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν» Αθήνα, 01/02/2016

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη με τον Παθολόγο - Ογκολόγο, Στυλιανό Γιασσά

Συνέντευξη με τον Παθολόγο - Ογκολόγο, Στυλιανό Γιασσά Συνέντευξη με τον Παθολόγο - Ογκολόγο, Στυλιανό Γιασσά Ο καρκίνος του παχέος εντέρου ορθού αποτελεί το δεύτερο πιο συχνό καρκίνο σε γυναίκες και άνδρες και αντιπροσωπεύει το 13% όλων των καρκίνων. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πλίνιος μάλιστα γράφει ότι η Κρήτη ήταν η πατρίδα δύο δένδρων με μεγάλη ιατρική χρησιμότητα του κρητικού πεύκου και του κρητικού κυπαρισσιού, από

Ο Πλίνιος μάλιστα γράφει ότι η Κρήτη ήταν η πατρίδα δύο δένδρων με μεγάλη ιατρική χρησιμότητα του κρητικού πεύκου και του κρητικού κυπαρισσιού, από ΤΑ ΒΟΤΑΝΑ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ Ο Ιπποκράτης υποστηρίζει πως η τροφή μπορεί να γίνει και φάρμακο. Τα βότανα χρησιμοποιήθηκαν σε θεραπευτικές πρακτικές ως φαρμακευτικά είδη αλλά και ως φορείς της θεϊκής ευλογίας. Οι

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωη µου. µε την ψωριαση. Eνημερωτικό φυλλάδιο για τη νόσο της ψωρίασης

Η ζωη µου. µε την ψωριαση. Eνημερωτικό φυλλάδιο για τη νόσο της ψωρίασης Πανελλήνιος Σύλλογος Ασθενών με Ψωρίαση και Ψωριασική Αρθρίτιδα Αριστοτέλους 21, Θεσσαλονίκη, τηλ 21315 553 780, email:epidermia.greece@gmail.com www.epidermia.gr Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Δερματολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΥΜΒΟΛΟ ΠΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΤΟ ΣΥΜΒΟΛΟ ΠΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΤΟ ΣΥΜΒΟΛΟ ΠΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ 1 Η : ΤΑ ΑΡΘΡΑ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ Περιεχόμενα Διάγραμμα Ένα διάγραμμα του μαθήματος Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το διάγραμμα το μαθήματος, σημειώσεις κλειδιά, αποσπάσματα

Διαβάστε περισσότερα

Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν).

Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν). ΜΑΘΗΜΑ 25 Ο ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν). ΣΤΗΛΗ Α ΣΤΗΛΗ Β α. «Κατ οίκον εκκλησία» 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 EUFAMI ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Επιμέλεια Πανελ. Συλ. Οικογ. για την Ψυχική Ύγεία ΣΟΨΥ 1 1 Σκοποί της έρευνας To 2008, η EUFAMI έκανε μια έρευνα σε 11 Ευρωπαϊκές χώρες, για να αξιολογήσει:

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΟΙΖΟΥ ΑΡΙΘΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Η Τεχνολογία στην Ιατρική

Η Τεχνολογία στην Ιατρική Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Η Τεχνολογία στην Ιατρική Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc27

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΙΗΓ4691Ο3-Ζ7Δ. Ηράκλειο: 03-04-2014 Αριθ. Πρωτ.: 1920/Φ30.2 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ

ΑΔΑ: ΒΙΗΓ4691Ο3-Ζ7Δ. Ηράκλειο: 03-04-2014 Αριθ. Πρωτ.: 1920/Φ30.2 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ Ηράκλειο: 03-04-2014 Αριθ. Πρωτ.: 1920/Φ30.2 Ταχ. Διεύθυνση Ταχ. Θυρίδα Πληροφορίες Τηλέφωνα Fax :Εσταυρωμένος -71004 : 1939 : Παρασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα. σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα. σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις. Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις. Επιμέλεια: Βασιλική Σωτηριάδη Θεού πλάσμα είναι η γυναίκα. Με την αποστροφή σου δεν προσβάλλεις εκείνην, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Ευαγγελικές αφηγήσεις της Ανάστασης

Ευαγγελικές αφηγήσεις της Ανάστασης ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ευαγγελικές αφηγήσεις της Ανάστασης Ενότητα 4 : Η αφήγηση της Ανάστασης στο κατά Λουκάν (Μέρος Α ) Αικατερίνη Τσαλαμπούνη Ποιμαντικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ

ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ 2 ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ Κατά κανόνα, η διάγνωση µιας συγγενούς καρδιοπάθειας γίνεται στη βρεφική ηλικία, αν και αρκετές περιπτώσεις µπορούν να διαγνωσθούν σε οποιαδήποτε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΒΗΤΗ ΚΥΗΣΗΣ Χρυστάλλα, Γεωργίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Ο ΠΡΟΩΡΟΣ ΤΟΚΕΤΟΣ ΚΑΙ Η ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΔΥΣΧΕΡΕΙΑΣ Όνομα Φοιτήτριας: Χρυσοστομή Αγαθοκλέους Αριθμός φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ «Δεν ζω με την Νόσο του Crohn. Αυτή ζει μαζί μου» Amy Tracher Psy.D Ph.d, ασθενής και συγγραφέας του «Coping with Crohn s Disease: Manage Your Physical Symptoms and Overcome

Διαβάστε περισσότερα

5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Από τη μαγεία του παραμυθιού στην πλάνη της μαγείας (κεφ.35) Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

Από: Οφθαλμολογικό Ινστιτούτο LaserVision. Τι είναι το γλαύκωμα;

Από: Οφθαλμολογικό Ινστιτούτο LaserVision. Τι είναι το γλαύκωμα; Από: Οφθαλμολογικό Ινστιτούτο LaserVision Τι είναι το γλαύκωμα; Το γλαύκωμα αποτελεί βασικό αίτιο απώλειας της όρασης στις ΗΠΑ, και ιδιαίτερα ανάμεσα στα πιο ηλικιωμένα άτομα. Ωστόσο η απώλεια της οράσεως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ Copyright 2010 Τόμος 9 ος, Τεύχος 4 ο, Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2010

ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ Copyright 2010 Τόμος 9 ος, Τεύχος 4 ο, Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2010 www.vima-asklipiou.gr Σελίδα 394 ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ Ανάγκες νοσηλευομένων ασθενών με στεφανιαία νόσο Κ ατά τις τελευταίες δεκαετίες, λόγω της αύξησης του προσδόκιμου της επιβίωσης των ασθενών με στεφανιαία

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για τους φροντιστές ασθενών και των οικογενειών

Οδηγός για τους φροντιστές ασθενών και των οικογενειών Greek Rights and Responsibilities Οδηγός για τους φροντιστές ασθενών και των οικογενειών Περιεχόμενα Η Περίθαλψη της Υγείας σας Τα Δικαιώματα & οι Υποχρεώσεις σας...3 Πρόσβαση Έχετε το δικαίωμα σε υγειονομική

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με οστεοαρθρίτιδα

Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με οστεοαρθρίτιδα Πρότυπα περίθαλψης () για ανθρώπους με οστεοαρθρίτιδα Μετάφρασ η σε: Ολοκληρώθ ηκε από: Email: 1 1 2 3 4 Οι άνθρωποι με συμπτώματα οστεοαρθρίτιδας (ΟΑ) θα πρέπει να έχουν πρόσβαση σε επαγγελματία του τομέα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

H πρώτη Ακαδημία Κλινικής Αρωματοθεραπείας στην Ελλάδα

H πρώτη Ακαδημία Κλινικής Αρωματοθεραπείας στην Ελλάδα H πρώτη Ακαδημία Κλινικής Αρωματοθεραπείας στην Ελλάδα Αποκτήστε πιστοποιημένο δίπλωμα με το πιο έγκυρο πρόγραμμα σπουδών Satelitte School of Penny Price Academy IFPA CERTIFIED H πρώτη Ακαδημία Κλινικής

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη της λαπαροσκοπικής χολοκυστεκτομής στην πράξη - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Δευτέρα, 27 Δεκέμβριος :17

Τα οφέλη της λαπαροσκοπικής χολοκυστεκτομής στην πράξη - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Δευτέρα, 27 Δεκέμβριος :17 Απαντά ο κ. Θεμιστοκλής Ευκαρπίδης, Γενικός Χειρουργός Ίσως λίγοι από εμάς να είμαστε ενημερωμένοι για τη σπουδαία εργασία που εκτελεί στο σώμα μας, ένα από τα όργανα του, η χοληδόχος κύστη. Εκεί μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι.

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Το κομποσχοίνι είναι φτιαγμένο για να κάνουμε προσευχή. Δεν είναι διακοσμητικό, ούτε κάτι μαγικό. Είναι όπλο ιερό, μας υπενθυμίζει την προσευχή την οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΦΟΡΑ. Γι αυτό και εμείς, ενωμένοι με τους Αγγέλους και τους αγίους, διακηρύττουμε τη δόξα σου αναφωνώντας και λέγοντας (ψάλλοντας):

ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΦΟΡΑ. Γι αυτό και εμείς, ενωμένοι με τους Αγγέλους και τους αγίους, διακηρύττουμε τη δόξα σου αναφωνώντας και λέγοντας (ψάλλοντας): ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΦΟΡΑ 99. Παρ ότι η δεύτερη ευχή είναι συγκροτημένη με το προοίμιό της, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και με άλλα προοίμια, ιδιαίτερα με εκείνα που σε περίληψη περιγράφουν το Μυστήριο της Σωτηρίας,

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Το Ιδεολογικό Υπόβαθρο της προς Εβραίους

Το Ιδεολογικό Υπόβαθρο της προς Εβραίους Το Ιδεολογικό Υπόβαθρο της προς Εβραίους 1. Εξωχριστιανικό 2. Χριστιανικό 1. Εξωχριστιανικό Το φιλωνικό υπόβαθρο To γνωστικό υπόβαθρο Το κουμρανικό υπόβαθρο To σαμαρειτικό υπόβαθρο Tο ιουδαϊκό μυστικιστικό

Διαβάστε περισσότερα