Albert Hourani, 1991 Επιλόγου: Malise Ruthven, 2002 Εικόνας εξωφύλλου: The Gallery Collection/Corbis/Apeiron Photos EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Albert Hourani, 1991 Επιλόγου: Malise Ruthven, 2002 Εικόνας εξωφύλλου: The Gallery Collection/Corbis/Apeiron Photos EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å."

Transcript

1

2 TIÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: A HISTORY OF THE ARAB PEOPLES Από τις Εκδόσεις Faber and Faber Limited, 1991 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Η ιστορία του Αραβικού κόσµου ÓÕÃÃÑÁÖÅΙΣ: Albert Hourani ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Θεοδώρα αρβίρη ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Αρετή Κολλάτου ÓÕÍÈÅÓÇ ÅÎÙÖÕËËÏÕ: Γιώργος Παζάλος ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Μερσίνα Λαδοπούλου ΧΑΡΤΕΣ: John Flower EÊÔÕÐÙÓÇ: Α. & Φ. εληγιάννης Ο.Ε. ÂÉÂËÉÏÄÅÓÉÁ: Κωνσταντίνα Παναγιώτου & ΣΙΑ Ο.Ε. Albert Hourani, 1991 Επιλόγου: Malise Ruthven, 2002 Εικόνας εξωφύλλου: The Gallery Collection/Corbis/Apeiron Photos EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2009 Ðñþôç Ýêäïóç: Μάιος 2009 ISBN Τυπώθηκε σε χαρτί ελεύθερο χηµικών ουσιών, προερχόµενο αποκλειστικά και µόνο από δάση που καλλιεργούνται για την παραγωγή χαρτιού. To ðáñüí Ýñãï ðíåõìáôéêþò éäéïêôçóßáò ðñïóôáôåýåôáé êáôü ôéò äéáôüîåéò ôïõ Åëëçíéêïý Íüìïõ (Í. 2121/1993 üðùò Ý åé ôñïðïðïéçèåß êáé éó ýåé óþìåñá) êáé ôéò äéåèíåßò óõìâüóåéò ðåñß ðíåõìáôéêþò éäéïêôçóßáò. Áðáãïñåýåôáé áðïëýôùò ç Üíåõ ãñáðôþò Üäåéáò ôïõ åêäüôç êáôü ïðïéïäþðïôå ôñüðï Þ ìýóï áíôéãñáöþ, öùôïáíáôýðùóç êáé åí ãýíåé áíáðáñáãùãþ, åêìßóèùóç Þ äáíåéóìüò, ìåôüöñáóç, äéáóêåõþ, áíáìåôüäïóç óôï êïéíü óå ïðïéáäþðïôå ìïñöþ (çëåêôñïíéêþ, ìç áíéêþ Þ Üëëç) êáé ç åí ãýíåé åêìåôüëëåõóç ôïõ óõíüëïõ Þ ìýñïõò ôïõ Ýñãïõ. ÅÊÄÏÓÅÉÓ ØÕXÏÃÉÏÓ Á.Å. PSICHOGIOS PUBLICATIONS S.A. äñá: ÔáôïÀïõ 121 Head office: 121, Tatoiou Str Ìåôáìüñöùóç Metamorfossi, Greece Âéâëéïðùëåßï: Ìáõñïìé Üëç 1 Bookstore: 1, Mavromichali Str ÁèÞíá Áthens, Greece Ôçë.: Tel.: Telefax: Telefax:

3 Μετάφραση: Θεοδώρα αρβίρη

4 Στους συναδέλφους µου και τους φοιτητές µου στην Οξφόρδη, στο Κολέγιο Σεντ Άντονι

5 Περιεχόµενα Χάρτες Κατάλογος...15 Χρονολογικό σηµείωµα...16 Προοίµιο...17 Πρόλογος...19 ΜΕΡΟΣ Ι ΕΝΑΣ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΑΝΑΤΕΛΛΕΙ (7ος-10ος ΑΙΩΝΑΣ) 1. Νέα δύναµη σε γηραιό κόσµο Ο κόσµος που κληρονόµησαν οι Άραβες...27 Η γλώσσα της ποίησης...34 Ο Μωάµεθ και η εµφάνιση του Ισλάµ Η συγκρότηση µιας αυτοκρατορίας Οι διάδοχοι του Μωάµεθ Η κατάκτηση µιας αυτοκρατορίας...48 Το χαλιφάτο της αµασκού...53 Το χαλιφάτο της Βαγδάτης Η συγκρότηση µιας κοινωνίας Το τέλος της πολιτικής ενότητας...70 Μία ενωµένη κοινωνία: Οι οικονοµικές βάσεις...77 Ενότητα πίστης και γλώσσας...81 Ο ισλαµικός κόσµος...92

6 4. Η δοµή του Ισλάµ Ζήτηµα εξουσίας...98 Η εξουσία και η δικαιοσύνη του Θεού Η σαρία Οι παραδόσεις του Προφήτη Το µονοπάτι των µυστικών Το µονοπάτι της λογικής ΜΕΡΟΣ ΙΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ (11ος-15ος ΑΙΩΝΑΣ) 5. Ο αραβικός µουσουλµανικός κόσµος Κράτη και δυναστείες Άραβες, Πέρσες και Τούρκοι Γεωγραφικές διαιρέσεις Μουσουλµάνοι Άραβες και άλλοι Η ύπαιθρος Η γη και η χρήση της Φυλετικές κοινωνίες Η ζωή στις πόλεις Αγορές και πόλεις Ο πληθυσµός των πόλεων Νόµος και Ουλεµά ούλοι Μουσουλµάνοι και µη µουσουλµάνοι στην πόλη Οι γυναίκες στην πόλη Η µορφή της πόλης Σπίτια στην πόλη Η αλυσίδα των πόλεων Οι πόλεις και οι άρχοντές τους Η δηµιουργία δυναστειών Η συµµαχία συµφερόντων Έλεγχος της υπαίθρου Ιδέες πολιτικής εξουσίας...205

7 9. Οι δρόµοι του Ισλάµ Οι στύλοι του Ισλάµ Οι φίλοι του Θεού Η κουλτούρα των Ουλεµά Ουλεµά και σαρία Η µετάδοση της γνώσης Καλάµ Αλ-Γκαζάλι Αποκλίνουσες ατραποί σκέψης Το Ισλάµ των φιλοσόφων Ο Ιµπν Αραµπί και η θεοσοφία Ο Ιµπν Τα µίγια και η χανµπαλική παράδοση Η ανάπτυξη του σιισµού Εβρα κή και χριστιανική γνώση Η κουλτούρα της Αυλής και του λαού Ηγεµόνες και πάτρονες Ποίηση και ιστορία Μουσική Κατανοώντας τον κόσµο ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ) 13. Η Οθωµανική αυτοκρατορία Τα όρια της πολιτικής εξουσίας Οθωµανική διοίκηση Οι Οθωµανοί και η ισλαµική παράδοση Η διοίκηση των αραβικών επαρχιών Οθωµανικές κοινωνίες Πληθυσµός και πλούτος στην αυτοκρατορία Οι αραβικές επαρχίες Η κουλτούρα των αραβικών επαρχιών Πέρα από την αυτοκρατορία: Αραβία, Σουδάν, Μαρόκο...338

8 15. Η µεταβαλλόµενη ισορροπία δυνάµεων κατά τον 18ο αιώνα Κεντρικές και τοπικές εξουσίες Αραβική οθωµανική κοινωνία και κουλτούρα Ο κόσµος του Ισλάµ Οι µεταβαλλόµενες σχέσεις µε την Ευρώπη ΜΕΡΟΣ ΙV Η ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑ ΚΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΩΝ ( ) 16. Ευρωπα κή ισχύς και µεταρρυθµιστικές κυβερνήσεις ( ) Η διεύρυνση της Ευρώπης Οι απαρχές της ευρωπα κής αυτοκρατορίας Μεταρρυθµιστικές κυβερνήσεις Ευρωπα κές αυτοκρατορίες και άρχουσες ελίτ ( ) Τα όρια της ανεξαρτησίας Ο κατακερµατισµός της Αφρικής Η συµµαχία των κυρίαρχων συµφερόντων Έλεγχος της γης Η κατάσταση του λαού Κοινωνία δύο όψεων Η κουλτούρα του ιµπεριαλισµού και της µεταρρύθµισης Η κουλτούρα του ιµπεριαλισµού Η άνοδος της διανόησης Η κουλτούρα της µεταρρύθµισης Η εµφάνιση του εθνικισµού Η συνέχεια της ισλαµικής παράδοσης Η κλιµάκωση της ευρωπα κής ισχύος ( ) Η επικράτηση της Μεγάλης Βρετανίας και της Γαλλίας Η υπεροχή των βρετανικών και γαλλικών συµφερόντων Οι µετανάστες και η γη Η ανάπτυξη της εγχώριας ελίτ Απόπειρες πολιτικής συµφωνίας...451

9 20. Μεταβαλλόµενοι τρόποι ζωής και σκέψης ( ) Ο πληθυσµός και η ύπαιθρος Η ζωή στις καινούργιες πόλεις Η κουλτούρα του εθνικισµού Το Ισλάµ των ελίτ και των µαζών ΜΕΡΟΣ V Η ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ-ΕΘΝΩΝ (µετά το 1939) 21. Το τέλος των αυτοκρατοριών ( ) Ο Β Παγκόσµιος πόλεµος Εθνική Ανεξαρτησία ( ) Η κρίση του Σουέζ Ο πόλεµος της Αλγερίας Μεταβαλλόµενες κοινωνίες ( εκαετίες 1940 και 1950) Πληθυσµός και οικονοµική ανάπτυξη Τα οφέλη της ανάπτυξης: Έµποροι και γαιοκτήµονες Η δύναµη του κράτους Πλούσιοι και φτωχοί στην πόλη Εθνική πολιτιστική παράδοση ( εκαετίες 1940 και 1950) Εκπαιδευτικά προβλήµατα Γλώσσα και έκφραση Ισλαµικά κινήµατα Η κλιµάκωση του αραβισµού ( εκαετίες 1950 και 1960) Λα κός εθνικισµός Η κυριαρχική επιρροή του νασερισµού Η κρίση του Αραβική ενότητα και διχασµός (από το 1967) Η κρίση του Η επικράτηση της αµερικανικής επιρροής Η αλληλεξάρτηση των αραβικών χωρών Αραβικός διχασµός...576

10 26. Πνευµατικές ανησυχίες (από το 1967) Εθνικές και θρησκευτικές διαφορές Πλούσιοι και φτωχοί Γυναίκες στην κοινωνία Η κληρονοµιά και η ανανέωσή της Σταθερά καθεστώτα Εύθραυστα καθεστώτα Επίλογος Χάρτες Η οικογένεια του Προφήτη Οι σιίτες ιµάµηδες Οι χαλίφες Σηµαντικές δυναστείες Κυρίαρχες δυναστείες κατά τον 19ο και 20ό αιώνα Σηµειώσεις Βιβλιογραφία Σηµείωµα Ευρετήριο Ευχαριστίες...718

11 Χάρτες Κατάλογος 1. Η περιοχή στην οποία αναφέρεται το βιβλίο^ απεικονίζονται βασικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά και τοπωνύµια. 2. Η διεύρυνση της Ισλαµικής Αυτοκρατορίας. 3. Το χαλιφάτο των Αββασιδών στις αρχές του 9ου αιώνα. 4. Η Μέση Ανατολή και το Μαγκρέµπ στα τέλη του 11ου αιώνα. 5. Η Μέση Ανατολή και το Μαγκρέµπ στα τέλη του 15ου αιώνα. 6. Μουσουλµανική Ισπανία i) Το χαλιφάτο των Οµε αδών. ii) Η χριστιανική ανακατάληψη εδαφών. 7. Η Οθωµανική Αυτοκρατορία στα τέλη του 17ου αιώνα. 8. Η επέκταση των ευρωπα κών αυτοκρατοριών ως το Ο µεταπολεµικός διακανονισµός ( ) i) Συµφωνία Σάικς-Πικό (1916). ii) Οι εντολές προσωρινής διοίκησης. 10. Η διχοτόµηση της Παλαιστίνης i) Το σχέδιο διχοτόµησης της Βασιλικής Επιτροπής (1937). ii) Οι γραµµές εκεχειρίας (1949) και η Ισραηλινή Κατοχή (1967). 11. Η Μέση Ανατολή και το Μαγκρέµπ το ρόµοι προσκυνήµατος, ιερά και κέντρα µάθησης.

12 Χρονολογικό Σηµείωµα Από την πρώιµη ισλαµική εποχή, οι µουσουλµάνοι χρονολογούσαν τα γεγονότα µε αφετηρία τη µέρα της µετανάστευσης του Μωά- µεθ από τη Μέκκα στη Μεδίνα το 622 µ.χ. Η µετανάστευση αυτή είναι γνωστή στα αραβικά ως χίτζρα (Εγίρα), και ο συνήθης τρόπος αναφοράς σε µουσουλµανικά έτη είναι το Έτος Εγίρας (Ε.Ε.) Το έτος κατά το ισλαµικό ηµερολόγιο διαφέρει από εκείνο του χριστιανικού ηµερολογίου, το οποίο υπολογίζεται σύµφωνα µε την πλήρη περιστροφή της γης γύρω από τον ήλιο, που διαρκεί περί τις 365 ηµέρες. Το ισλαµικό ηµερολόγιο είναι σεληνιακό: ο κάθε µήνας αντιστοιχεί στην πλήρη περιστροφή της σελήνης γύρω από τη γη. Το έτος που υπολογίζεται µε αυτό τον τρόπο είναι σχεδόν 11 µέρες µικρότερο από το ηλιακό έτος. Πληροφορίες για τον τρόπο µετατροπής των ισλαµικών χρονολογιών σε χριστιανικές, ή αντιστρόφως, περιέχονται στην έκδοση The Muslim and Christian Calendars, G.S.P. Freeman-Green ville (London, 1977). Στο παρόν βιβλίο χρησιµοποιώ χριστιανικές χρονολογίες, µε εξαίρεση τις περιπτώσεις όπου απαιτείται η αναφορά του συγκεκριµένου ισλαµικού χρόνου ή αιώνα. Στους ηγέτες παρατίθενται οι χρονολογίες ενθρόνισης και θανάτου, ή εκθρόνισής τους^ για άλλα πρόσωπα, οι χρονολογίες γέννησης και θανάτου. Όταν δεν είναι γνωστή η χρονολογία γέννησης κάποιου, τότε δίνεται µόνο η χρονολογία θανάτου^ όταν το πρόσωπο είναι ακόµη ζωντανό, δίνεται µόνο η χρονολογία γέννησης.

13 Προοίµιο Αντικείµενο του παρόντος βιβλίου είναι η ιστορία των αραβόφωνων περιοχών του ισλαµικού κόσµου από την εµφάνιση του Ισλάµ ως τις µέρες µας. Εντούτοις, στην περιγραφή κάποιων περιόδων χρειάστηκε να ξεφύγω κάπως από το θέµα µου για παράδειγµα, όταν εξετάζω την πρώιµη ιστορία του χαλιφάτου, την Οθω- µανική Αυτοκρατορία και την επέκταση του ευρωπα κού εµπορίου και των ευρωπα κών αυτοκρατοριών. Θα µπορούσε να υποστηριχθεί πως το αντικείµενο είναι υπερβολικά ευρύ ή υπερβολικά περιορισµένο η ιστορία του Μαγκρέµπ διαφέρει από την ιστορία της Μέσης Ανατολής, ή η ιστορία των αραβόφωνων χωρών δεν µπορεί να διαχωριστεί από εκείνη των άλλων µουσουλ- µανικών κρατών. Ωστόσο, κάπου έπρεπε να τεθεί ένα όριο και η επιλογή µου οφείλεται, εν µέρει, στη δική µου ανεπαρκή γνώση. Ελπίζω το βιβλίο να αποδείξει πως υπάρχει επαρκής ενότητα ιστορικής εµπειρίας µεταξύ των διάφορων περιοχών που η µελέτη καλύπτει, δικαιολογώντας κατ αυτό τον τρόπο την προσέγγισή τους εντός ενός κοινού πλαισίου. Το παρόν πόνηµα απευθύνεται σε σπουδαστές που αρχίζουν να µελετούν το εν λόγω αντικείµενο, µα και σε απλούς αναγνώστες που επιθυµούν να πλουτίσουν τις γνώσεις τους επ αυτού. Καθίσταται σαφές για τους ειδικούς πως, λόγω της ευρύτητας του θέ- µατος, ένα µεγάλο µέρος των όσων παραθέτω είναι βασισµένο σε έρευνες άλλων. Επιχείρησα να παρουσιάσω τα βασικά γεγονότα και να τα ερµηνεύσω υπό το φως όσων έχουν γράψει κάποιοι άλλοι. Είναι αναπόφευκτες οι επιλογές σε ό,τι αφορά τα ονόµατα σε

14 18 ΠΡΟΟΙΜΙΟ ένα βιβλίο που καλύπτει µια τόσο µακρά χρονική περίοδο. Χρησιµοποίησα τα ονόµατα των σύγχρονων κρατών για να υποδείξω γεωγραφικές περιοχές, έστω κι αν τα ονόµατα αυτά ήταν άγνωστα στο παρελθόν^ µου φάνηκε πιο απλό να χρησιµοποιήσω τα ίδια ονόµατα σε ολόκληρο το βιβλίο, παρά να τα αλλάζω, ανάλογα µε τη χρονική περίοδο. Έτσι, το «Αλγερία» αναφέρεται σε µια συγκεκριµένη περιοχή της Βορείου Αφρικής, µολονότι το συγκεκριµένο όνοµα χρησιµοποιήθηκε τους τελευταίους αιώνες. Γενικά, χρησιµοποιώ ονόµατα οικεία στον σύγχρονο αναγνώστη η λέξη «Μαγκρέµπ» είναι αρκετά γνωστή για να την αντικαταστήσω µε το «Βορειοδυτική Αφρική», αλλά δε συµβαίνει το ίδιο µε το «Μασρέκ», που είναι ευρύτερα γνωστό ως «Μέση Ανατολή». Αποκαλώ τα µουσουλµανικά µέρη της Ιβηρικής χερσονήσου «Ανδαλουσία» αλ-ανταλούς στα αραβικά, διότι µία λέξη είναι ευκολότερη στη χρήση από µία φράση. Όταν, αναφερόµενος σε µια εποχή που ένα σηµερινό κυρίαρχο κράτος δεν υπήρχε, χρησιµοποιώ ένα όνοµα που στις µέρες µας ανήκει σ αυτό το κυρίαρχο κράτος, το κάνω για να προσδιορίσω κατά προσέγγιση µια περιοχή µόνο όταν µιλώ για τη σηµερινή εποχή το χρησιµοποιώ για να προσδιορίσω τη συγκεκριµένη περιοχή που περιλαµβάνεται ακριβώς εντός των ορίων του εν λόγω κράτους. Για παράδειγµα, στο µεγαλύτερο µέρος του βιβλίου µε τον όρο «Συρία» αναφέρο- µαι σε µια περιοχή που έχει κοινά χαρακτηριστικά, τόσο εδαφολογικά όσο και κοινωνικά, όπως και κοινή ιστορική εµπειρία αλλά σε κάποια σηµεία το χρησιµοποιώ αποκλειστικά για να αναφερθώ στο κράτος της Συρίας που προέκυψε µετά τον Α Παγκόσµιο πόλεµο. ε χρειάζεται να διευκρινίσω πως τέτοιου είδους επιλογές δεν υποδηλώνουν την παραµικρή πολιτική εκτίµηση για το ποια κράτη θα πρέπει να υπάρχουν, και πού βρίσκονται τα σύνορά τους. Τα κύρια γεωγραφικά ονόµατα που χρησιµοποιούνται παρατίθενται στο χάρτη Ι.

15 Πρόλογος Το έτος 1382 ένας Άραβας µουσουλµάνος επιστήµονας που υπηρετούσε στην Αυλή του κυβερνήτη της Τύνιδας ζήτησε την άδεια να πραγµατοποιήσει το προσκύνηµα στη Μέκκα. Όταν το αίτη- µά του έγινε αποδεκτό, σάλπαρε για την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. ιήνυε το πεντηκοστό έτος της ηλικίας του όταν άφησε πίσω του για πάντα, όπως αποδείχθηκε τις χώρες του Μαγκρέµπ, στις οποίες τόσο ο ίδιος όσο και οι πρόγονοί του είχαν διαδραµατίσει έναν πολύ σηµαντικό ρόλο. Οι πρόγονοι του Αµπντ αλ-ραχµάν ιµπν Χαλντούν ( ) είχαν µεταναστεύσει από τη νότια Αραβία στην Ισπανία µετά την κατάκτησή της από τους Άραβες, και είχαν εγκατασταθεί στη Σεβίλη. Όταν τα χριστιανικά βασίλεια της Βόρειας Ισπανίας επεκτάθηκαν προς το νότο, η οικογένεια µετοίκησε στην Τύνιδα. Την ίδια διαδροµή ακολούθησαν πολλές οικογένειες µε παράδοση στον πολιτισµό και στη δηµόσια ζωή, συγκροτώντας στις πόλεις του Μαγκρέµπ το δυτικό κοµµάτι του ισλαµικού κόσµου µια τάξη πατρικίων, στων οποίων τις υπηρεσίες κατέφευγαν οι τοπικοί άρχοντες. Ο προπάππος του Ιµπν Χαλντούν διαµόρφωσε εν πολλοίς την αυλική πολιτική της Τύνιδας, ύστερα όµως έπεσε σε δυσµένεια και δολοφονήθηκε^ ο παππούς του υπήρξε κι εκείνος αξιωµατούχος, αλλά ο πατέρας του εγκατέλειψε την πολιτική και τους δηµόσιους θώκους για τη µακριά από τα φώτα της δηµοσιότητας ζωή του λογίου. Ο ίδιος ο Ιµπν Χαλντούν έλαβε προσεγµένη παιδεία, κατά τη συνήθεια της εποχής του, από τον πατέρα του και από λογίους οι οποίοι δίδασκαν σε τζαµιά και σχολεία της Τύνιδας ή επισκέπτονταν την πόλη, συνέχισε δε τις σπουδές του

16 20 ΠΡΟΛΟΓΟΣ όταν στα πρώτα χρόνια της ενηλικίωσής του ζούσε σε διάφορες πόλεις, δεδοµένου ότι η παράδοση αξίωνε την αλίευση γνώσεων από εκείνους που ήταν σε θέση να τις µεταδώσουν. Στην αυτοβιογραφία του παραθέτει τα ονόµατα εκείνων των οποίων τις διαλέξεις παρακολούθησε, όπως και τα αντικείµενα της διδασκαλίας τους: το Κοράνι, το οποίο οι µουσουλµάνοι θεωρούσαν αποκάλυψη του λόγου του Θεού στην αραβική γλώσσα µέσω του Προφήτη Μωάµεθ^ τα χαντίθ, δηλαδή τις αναφορές των λεγοµένων και των πεπραγµένων του Προφήτη τη φιλοσοφία του δικαίου, δηλαδή την επιστήµη του νόµου και της κοινωνικής ηθικής που είναι θεµελιωµένη στο Κοράνι και στα χαντίθ την αραβική γλώσσα, χωρίς την οποία θα ήταν αδύνατη η κατανόηση της σοφίας της θρησκείας τέλος, τις λογικές επιστήµες, τα µαθηµατικά, τη λογική και τη φιλοσοφία. Αναφέρεται διεξοδικά στις προσωπικότητες και στους βίους των δασκάλων του και µας ενηµερώνει πως οι περισσότεροι από αυτούς, αλλά και οι ίδιοι οι γονείς του, πέθαναν κατά τη διάρκεια του Μαύρου Θανάτου, της µεγάλης επιδηµίας πανώλης που σάρωσε τον κόσµο στα µέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα αφαιρώντας εκατοµµύρια ζωές. Οι γλωσσικές του ικανότητες και η νοµοµάθειά του οδήγησαν τον Χαλντούν από νεαρή ηλικία στην υπηρεσία του κυβερνήτη της Τύνιδας αρχικά στη θέση του γραµµατέα και αργότερα σε πιο υπεύθυνα, κατά συνέπεια και πιο ανασφαλή αξιώµατα. Τα επό- µενα είκοσι χρόνια ακολούθησε πολλά και διαφορετικά µονοπάτια. Εγκατέλειψε την Τύνιδα και υπηρέτησε κοντά σε άλλους κυβερνήτες του Μαγκρέµπ^ ταξίδεψε στη Γρανάδα, πρωτεύουσα του τελευταίου βασιλείου της µουσουλµανικής Ισπανίας, και η εύνοια που κέρδισε εκεί εξασφάλισε τη συµµετοχή του σε µία αποστολή στον χριστιανό ηγεµόνα της Σεβίλης, της πόλης των προγόνων του, αλλά όταν άρχισαν να τον αντιµετωπίζουν µε καχυποψία αναχώρησε εσπευσµένα για την Αλγερία. Για άλλη µια φορά ανέλαβε θέση αξιωµατούχου, επιτελώντας κυβερνητικό έργο τα πρωινά και διδάσκοντας στο τζαµί τα απογεύµατα. ιαδραµάτισε καίριο ρόλο στην επίτευξη πολιτικής συµµαχίας µεταξύ των Αράβων ή Βερβέρων αρχηγών που ζούσαν στις στέπες και στα βουνά µε τους κυβερνήτες τους οποίους υπηρετούσε. Εν τω µεταξύ, η επιρροή που είχε αποκτήσει αποτέλεσε γι αυτόν πολύτιµο εφόδιο αργότερα, όταν έπεσε στη δυσµένεια του κυρίου του. Τότε, και για ένα διάστηµα τεσσάρων ετών ( ) έζησε σε

17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 ένα κάστρο στην ύπαιθρο της Αλγερίας υπό την προστασία κάποιου Άραβα φυλάρχου. Τις περιόδους αυτές είχε αρκετό ελεύθερο χρόνο να αφοσιωθεί στη συγγραφή µιας ιστορίας των δυναστειών του Μα γκρέµπ τοποθετώντας τα γεγονότα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου. Το πρώτο µέρος της ιστορίας αυτής, η Μουκαντίµα (Προλεγό- µενα), εξακολουθεί να έλκει το ενδιαφέρον έως και τις µέρες µας. Στο συγκεκριµένο κοµµάτι, ο Ιµπν Χαλντούν επιχείρησε να εξηγήσει την άνοδο και την πτώση των δυναστειών µε έναν τρόπο που θα λειτουργούσε ως λυδία λίθος για τον έλεγχο της αξιοπιστίας των ιστορικών αφηγήσεων. Πίστευε πως η πιο απλή και πιο πρώιµη µορφή ανθρώπινης κοινωνίας ήταν των ανθρώπων που διαβίωναν στις στέπες και στα βουνά, εκείνων που ασχολούνταν µε τη γεωργία και την κτηνοτροφία και ακολουθούσαν αρχηγούς οι οποίοι δεν είχαν οργανώσει την εξουσία που ασκούσαν µε τρό πο που να στηρίζεται στον καταναγκασµό. Οι άνθρωποι αυτοί διέθεταν έµφυτη καλοσύνη και ενέργεια, ωστόσο δεν ήταν σε θέση να δηµιουργήσουν µόνοι τους σταθερές κυβερνήσεις, πόλεις ή υψηλό πολιτισµό. Απαραίτητη προ πόθεση για κάτι τέτοιο ήταν η ύπαρξη ενός ηγέτη µε απόλυτη εξουσία, ο οποίος, ωστόσο, θα µπορούσε να επιβληθεί µόνο αν είχε την ικανότητα να κυριαρχήσει σε µία κοινότητα οπαδών αφού, βεβαίως, θα είχε προηγηθεί η σύστασή της τους οποίους θα ένωνε η ασαµπίγια, τουτέστιν ένα συλλογικό πνεύµα προσανατολισµένο στην απόκτηση και διατήρηση εξουσίας. Η κοινότητα αυτή µπορούσε να συγκροτηθεί πρωτίστως από τους δραστήριους ανθρώπους της στέπας και του βουνού^ η αίσθηση κοινής καταγωγής, αληθινή ή πλασµατική, ή οι σχέσεις εξάρτησης θα µπορούσαν να λειτουργήσουν ως συνδετικός ιστός ο οποίος θα ενισχυόταν από την κοινή αποδοχή µιας θρησκείας. Ένας ηγέτης µε ισχυρή και αρραγή βάση οπαδών µπορούσε να δηµιουργήσει δυναστεία^ η στιβαρή εξουσία του θα ευνοούσε την ανάπτυξη πολυάνθρωπων πόλεων όπου θα ανθούσαν οι τέχνες, γενικά ο πολιτισµός, και όπου θα επικρατούσε ευ- µάρεια. Εντούτοις, κάθε δυναστεία ενέχει και την προοπτική της παρακµής της: η τυραννία, η κατάχρηση και η απώλεια διοικητικών ικανοτήτων µπορεί να τη διαβρώσουν αποδυναµώνοντάς τη. Η εξουσία µπορεί να περάσει από τα χέρια του κυβερνήτη στα χέρια της οµάδας του, αλλά αργά ή γρήγορα η δυναστεία µπορεί να δώσει τη θέση της σε µία άλλη, η οποία θα έχει διαµορφωθεί

18 22 ΠΡΟΛΟΓΟΣ κατά ανάλογο τρόπο. Όταν συµβαίνει αυτό, ο αφανισµός φαντάζει επικείµενος όχι µόνο για τον κυβερνήτη, µα και για ολόκληρο το λαό πάνω στον οποίο στηρίζεται η εξουσία του σύµφωνα µε τον Ιµπν Χαλντούν, «όταν σηµειώνεται γενική αλλαγή συνθηκών, είναι σαν να έχει αλλάξει ολόκληρη η δηµιουργία και να έχει µεταβληθεί ο κόσµος ολάκερος». Τους Έλληνες και Πέρσες, «τις σπουδαιότερες δυνάµεις της εποχής τους», διαδέχτηκαν Άραβες, η ισχύς και η συνοχή των οποίων βοήθησαν στο να συσταθεί µία δυναστεία µε εξουσία που ξεκινούσε από την Αραβία και έφτανε ως την Ισπανία^ και εκείνοι όµως, µε τη σειρά τους, εγκατέλειψαν το προσκήνιο όταν ήρθε η ώρα των Βερβέρων στην Ισπανία και στο Μαγκρέµπ και των Τούρκων στα ανατολικά. Μαζί µε τη µοίρα των ηγεµόνων, ωστόσο, άλλαζε ρότα και η µοίρα των υπηρετών τους. Όταν ο Ιµπν Χαλντούν αναχώρησε για την Αλεξάνδρεια βρισκόταν στο κατώφλι µιας καινούργιας σταδιοδροµίας. Αντί για το προσκύνηµα στη Μέκκα όµως, το οποίο πραγµατοποίησε αργότερα, βρέθηκε στο Κάιρο, µια πόλη πολύ διαφορετική από όσες είχε γνωρίσει µέχρι τότε. Αναφέρει χαρακτηριστικά: «Επρόκειτο για µία µητρόπολη του κόσµου, έναν κήπο του σύµπαντος, ένα σηµείο συνάντησης για όλα τα έθνη, µια πολυάνθρωπη µυρµηγκοφωλιά, µία εστία ισλαµισµού, µία έδρα εξουσίας». Το Κάιρο ήταν η πρωτεύουσα του σουλτανάτου των Μαµελούκων, ενός από τα σπουδαιότερα κράτη της εποχής, το οποίο ήλεγχε τόσο τη Συρία όσο και την Αίγυπτο. Παρουσιάστηκε στον κυβερνήτη, κέρδισε την εύνοιά του και, αφού έλαβε αρχικά µία σύνταξη, διορίστηκε δάσκαλος σε βασιλικά σχολεία. Κάλεσε την οικογένειά του από την Τύνιδα για να έρθουν να ζήσουν µαζί του, αλλά πνίγηκαν όλοι σε ναυάγιο καθώς ταξίδευαν έχοντας προορισµό το Κάιρο. Ο Ιµπν Χαλντούν παρέµεινε στο Κάιρο ως το θάνατό του. ιάβαζε και έγραφε µε τις ώρες, αλλά το σταθερό µοτίβο του πρότερου βίου του, οι διαρκείς εναλλαγές ευµένειας και δυσµένειας, δε σταµάτησε ποτέ να επαναλαµβάνεται γι αυτό κατηγορούσε τους εχθρούς του, αλλά ενδεχοµένως να οφειλόταν στην προσωπικότητά του. Όσες φορές διορίστηκε δικαστής σε ένα από τα σηµαντικότερα δικαστήρια, άλλες τόσες είτε έχανε είτε εγκατέλειπε τη θέση του. Συνόδεψε το σουλτάνο στη Συρία και επισκέφθηκε τους ιερούς τόπους της Ιερουσαλήµ και της Χεβρώνας^ ξαναβρέθηκε εκεί όταν η αµασκός πολιορκήθηκε από τον Τα-

19 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 23 µερλάνο, έναν από τους σπουδαιότερους Ασιάτες κατακτητές, η αυτοκρατορία του οποίου εκτεινόταν από τη βόρεια Ινδία ως τη Συρία και την Ανατολία. Συνδιαλέχθηκε µε τον Ταµερλάνο, στον οποίο διέκρινε εκείνη τη δύναµη επιβολής, απαρασάλευτα θεµελιωµένης πάνω στην πυγµή του στρατού και του λαού του, και πίστεψε ότι µπορούσε να ιδρύσει µία καινούργια δυναστεία. εν µπόρεσε να προστατέψει τη αµασκό από τη λεηλασία, εντούτοις εξασφάλισε την ασφαλή επιστροφή του στην Αίγυπτο^ στο γυρισµό, όµως, έπεσε θύµα ληστών στους λόφους της Παλαιστίνης. Η ζωή του Ιµπν Χαλντούν, όπως την εξιστόρησε, φωτίζει πολλά σηµεία του κόσµου στον οποίο ανήκε. Επρόκειτο για έναν κόσµο που κουβαλούσε τα σηµάδια της εύθραυστης ανθρώπινης προσπάθειας. Η ίδια του η σταδιοδροµία αποδείκνυε τη ρευστότητα των συµφεροντολογικών συµµαχιών πάνω στις οποίες βασίζονταν οι δυναστείες για να διασφαλίσουν την εξουσία τους^ η συνάντησή του µε τον Ταµερλάνο µπροστά από τη αµασκό κατέστησε σαφές το πώς η ζωή πόλεων και λαών µπορεί να επηρεαστεί καθοριστικά από την άνοδο µιας καινούργιας δύναµης. Έξω από την πόλη, η κατάσταση ήταν επισφαλής: ο απεσταλµένος µιας πόλης µπορούσε να λεηλατηθεί, ένας αυλικός σε δυσµένεια µπορού - σε να αναζητήσει άσυλο πέρα από τα όρια αστικού ελέγχου. Ο θάνατος των γονιών του από πανώλη και των παιδιών του σε ναυά γιο αποκάλυψαν επώδυνα την ανικανότητα του ανθρώπου µπροστά στην αµείλικτη µοίρα. Παρά ταύτα, υπήρχε και µία σταθερά ή, τουλάχιστον έτσι φαινόταν. Ο κόσµος αυτός, στον οποίο µία οικογένεια από τη νότια Αραβία µπορούσε να µεταναστεύσει στην Ισπανία και µετά από έξι αιώνες να επιστρέψει κοντά στον τόπο καταγωγής της και να βρεθεί σε οικείο περιβάλλον, χαρακτηριζόταν από µία ενότητα που ξεπερνούσε χρονικούς και τοπικούς διαχωρισµούς ένας κορµός γνώσης, τον οποίο µετέδιδε ανά τους αιώνες µια αλυσίδα ονοµαστών δασκάλων, διαφύλαξε µία κοινότητα ηθικής, παρά τις αλλαγές στα ηγεµονικά πρόσωπα^ τόποι προσκυνήµατος, όπως η Μέκκα και η Ιερουσαλήµ, παρέ- µειναν αταλάντευτοι πόλοι του ανθρώπινου κόσµου, ακόµη κι όταν η εξουσία µεταφερόταν από τη µία πόλη στην άλλη^ τέλος, η πίστη στον Θεό που έπλασε και στήριξε τον κόσµο µπορούσε να δώσει νόηµα στα χτυπήµατα της µοίρας.

20 ΜΕΡΟΣ Ι ΕΝΑΣ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΑΝΑΤΕΛΛΕΙ (7ος-10ος αιώνας) Στις αρχές του έβδοµου αιώνα, στο περιθώριο των µεγάλων αυτοκρατοριών, της Βυζαντινής και της Σασσανιδικής, έκανε την εµφάνισή του ένα θρησκευτικό κίνηµα που κυριάρχησε στο δυτικό µισό του κόσµου. Στη Μέκκα, µία πόλη της δυτικής Αραβίας, ο Μωάµεθ καλούσε άνδρες και γυναίκες να αναµορφωθούν ηθικά και να υποταχθούν στο θέληµα του Θεού µέσω ενός κηρύγµατος θε κών, κατά τον ίδιο και τους οπαδούς του, µηνυ- µάτων που του είχαν αποκαλυφθεί και που µετέπειτα ενσωµατώθηκαν σε βιβλίο, το Κοράνι. Στο όνοµα της καινοφανούς θρησκείας, του Ισλάµ, στρατοί από κάθε γωνιά της Αραβίας κατέκτησαν τις γύρω χώρες και ίδρυσαν µια νέα αυτοκρατορία, το χαλιφάτο, που περιέκλειε ένα µεγάλο µέρος των εδαφών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ολόκληρη την επικράτεια της Σασσανιδικής και εκτεινόταν από την Κεντρική Ασία ως την Ισπανία. Το κέντρο εξουσίας µετακινήθηκε από την Αραβία στη αµασκό της Συρίας υπό τους Οµε άδες χαλίφες, στη δε συνέχεια στη Βαγδάτη, στο Ιράκ, υπό τους Αββασίδες. Ως τον δέκατο αιώνα το χαλιφάτο είχε διαλυθεί, και αντίπαλα χαλιφάτα ξεπρόβαλαν στην Αίγυπτο και την Ισπανία, µολονότι διατηρήθηκε η κοινωνική και πολιτιστική ενότητα που είχε αναπτυχθεί στο εσωτερικό του. Ένα σηµαντικό κοµµάτι του πληθυσµού

21 26 ALBERT HOURANI είχε µεταστραφεί στο µουσουλµανισµό, αν και δεν εξέλιπαν οι εβρα κές, χριστιανικές και άλλες κοινότητες^ η αραβική γλώσσα είχε εξαπλωθεί και είχε εξελιχθεί σε µέσο πολιτισµού το οποίο εµπεριείχε στοιχεία από τις παραδόσεις των λαών που είχαν αφοµοιωθεί από τον µουσουλµανικό κόσµο, και εκφραζόταν στη λογοτεχνία, καθώς και σε νοµικά, θεολογικά και πνευµατικά συστήµατα. Ανάλογα µε το γεωγραφικό πλαίσιο στο οποίο ήταν ενταγµένες οι µουσουλµανικές κοινότητες, ανέπτυξαν διαφορετικούς θεσµούς και ήθη^ οι δεσµοί που εδραιώθηκαν µεταξύ των χωρών της µεσογειακής λεκάνης και των χωρών του Ινδικού Ωκεανού διαµόρφωσαν ένα ενιαίο εµπορικό δίκτυο και αποτέλεσαν εφαλτήριο αλλαγών στους τοµείς της γεωργίας και των τεχνών, καλλιεργώντας εύφορο έδαφος για την άνθηση µεγάλων πόλεων µε αστικό πολιτισµό, όπως αυτός αποτυπώθηκε σε κτίρια χαρακτηριστικής ισλα- µικής τεχνοτροπίας.

22 Ι Νέα δύναµη σε γηραιό κόσµο Ο ΚΟΣΜΟΣ ΠΟΥ ΚΛΗΡΟΝΟΜΗΣΑΝ ΟΙ ΑΡΑΒΕΣ Οκόσµος του Ιµπν Χαλντούν πρέπει να φάνταζε αιώνιος στους περισσότερους από εκείνους που ανήκαν σ αυτόν, αν και ο ίδιος ήξερε πως είχε διαδεχθεί έναν παλαιότερο. Εφτακόσια χρόνια πριν από την εποχή του όλες οι γνωστές του χώρες είχαν διαφορετική µορφή και βρίσκονταν υπό την επιρροή «των δύο µεγαλύτερων δυνάµεων του καιρού τους». Για αιώνες ολόκληρους οι χώρες της µεσογειακής λεκάνης συνιστούσαν κοµµάτι της Ρωµα κής Αυτοκρατορίας. Οι µόνιµοι οικισµοί της υπαίθρου παρήγαγαν σιτηρά, εσπεριδοειδή, κρασί και λάδι, ενώ το εµπόριο διεξαγόταν κατά µήκος ασφαλών θαλάσσιων οδών. Στις µεγαλουπόλεις, µία εύπορη τάξη την οποία συγκροτούσαν άτοµα από ποικίλα κοινωνικά στρώµατα µετείχε στην ελληνολατινική κουλτούρα της αυτοκρατορίας. Από τον τέταρτο αιώνα της χριστιανικής εποχής, το κέντρο της αυτοκρατορικής εξουσίας είχε µεταφερθεί ανατολικά. Πρωτεύουσα δεν ήταν πια η Ρώµη, αλλά η Κωνσταντινούπολη, µε τον αυτοκράτορα να συγκεντρώνει στο πρόσωπό του την πίστη και αφοσίωση των υπηκόων του και να προβάλλει ως σύµβολο συνοχής και ενότητας. Αργότερα, έκανε την εµφάνισή της η αποκαλούµενη «οριζόντια κατανοµή», που έµελλε να διατηρηθεί, µε τον έναν ή τον άλλο τρόπο, ως τις µέρες µας. Στη Γερµανία, την Αγγλία, τη Γαλλία, την Ισπανία και τη Βόρεια Ιταλία η εξουσία βρισκόταν στα χέρια βάρβαρων βα-

23 28 ALBERT HOURANI σιλέων, παρά ταύτα, οι χώρες αυτές εξακολουθούσαν να αισθάνονται µέρος της Ρωµα κής Αυτοκρατορίας^ η Νότια Ιταλία, η Σικελία, η βόρεια αφρικανική ακτή, η Αίγυπτος, η Συρία, η Ανατολία και η Ελλάδα παρέµεναν υπό τον αυτοκρατορικό έλεγχο της Κωνσταντινουπόλεως στη συρρικνωµένη αυτή µορφή, η αυτοκρατορία ήταν περισσότερο ελληνική παρά ρωµα κή στις µεταγενέστερες φάσεις της, τη συναντούµε συχνότερα ως «Βυζαντινή», από το Βυζάντιο, την πρότερη ονοµασία της Κωνσταντινουπόλεως, και λιγότερο «Ρωµα κή»: ο αυτοκράτορας κυβερνούσε µέσω µιας ιεραρχίας ελληνόφωνων δηµόσιων λειτουργών^ οι λα- µπρές µεγαλουπόλεις της Ανατολικής Μεσογείου, η Αντιό χεια στη Συρία και η Αλεξάνδρεια στην Αίγυπτο, αποτελούσαν εστίες του ελληνικού πολιτισµού και απέστελλαν µέλη των τοπικών ελίτ στην αυτοκρατορική υπηρεσία. Επιπροσθέτως, είχε σηµειωθεί και µια άλλη, βαθύτερη αλλαγή. Η αυτοκρατορία ήταν πλέον χριστιανική, όχι µόνο λόγω του επίσηµου διατάγµατος του µονάρχη, αλλά και µιας ευρύτερης µεταστροφής σε διάφορα επίπεδα. Η πλειοψηφία του πληθυσµού ήταν χριστιανοί µολονότι στη σχολή των Αθηνών δίδασκαν ειδωλολάτρες φιλόσοφοι ως τον έκτο αιώνα, εβρα κές κοινότητες διαβίωναν στις πόλεις και µνήµες θεών της ειδωλολατρίας συνέχιζαν να στοιχειώνουν τους ναούς, που είχαν µετατραπεί σε εκκλησίες. Ο χριστιανισµός έδωσε µια νέα διάσταση στην έννοια της αφοσίωσης προς το πρόσωπο του αυτοκράτορα και διαµόρφωσε ένα καινοφανές πλαίσιο ενότητας για τις τοπικούς πολιτισµούς στις περιχές της επικράτειάς του. Ο χριστιανικός πολιτισµός µέσα από ιδέες και εικόνες χρησιµοποίησε ως όργανο έκφρασης τις λογοτεχνικές γλώσσες των διάφορων περιοχών της αυτοκρατορίας, όπως και τα ελληνικά των πόλεων: τα αρµενικά της Ανατολίας, τα συριακά της Συρίας, τα κοπτικά της Αιγύπτου. Τάφοι αγίων και άλλοι τόποι προσκυνήµατος διαφύλασσαν, στη χριστιανική φυσικά εκδοχή, τις πανάρχαιες πεποιθήσεις και τα ήθη κάθε περιοχής. Οι αυτοδιοικούµενοι θεσµοί των ελληνικών πόλεων εξαφανίστηκαν µε τη διεύρυνση της αυτοκρατορικής γραφειοκρατίας, οπότε αναδείχθηκε ο ρόλος των επισκόπων ως τοπικών ηγεµόνων. Όταν οι αυτοκράτορες έπαψαν να έχουν έδρα τους τη Ρώµη και την εγκατέλειψαν, ο επίσκοπος της πόλης, ο πάπας, µπορούσε πλέον να ασκεί την εξουσία µε τρόπο που οι πατριάρχες και οι

24 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 29 επίσκοποι των ανατολικών ρωµα κών πόλεων δεν µπορούσαν να παρακολουθήσουν^ ήταν µεν στενά συνδεδεµένοι µε την αυτοκρατορική διακυβέρνηση, ωστόσο, µπορούσαν ακόµη να εκφράσουν το τοπικό αίσθηµα και να προασπίσουν τα τοπικά συµφέροντα αλλά και ο ερηµίτης ή ο άγιος, ο οποίος ζούσε στις παρυφές της πόλης ή του µόνιµου οικισµού στην Ανατολή ή τη Συρία, µπορούσε να λειτουργήσει ως κριτής σε διαµάχες ή ως εκπρόσωπος της τοπικής κοινότητας, ενώ ο µοναχός της αιγυπτιακής ερή- µου αποτελούσε πρότυπο µιας κοινωνίας πολύ διαφορετικής από εκείνης του εξωµοναστικού αστικού κόσµου. Γύρω από την επίσηµη Ορθόδοξη Εκκλησία αναδύθηκαν άλλες, διαφοροποιη- µένες από αυτή σε ό,τι αφορούσε το δόγµα και την πρακτική, εκφράζοντας παράλληλα συγκεκριµένες πεποιθήσεις, καθώς και την αντίθεση προς την κεντρική εξουσία των πληθυσµών που δε µιλούσαν ελληνικά. Οι βασικές δογµατικές διαφορές που ανέκυψαν σχετίζονταν µε τη φύση του Χριστού. Η Οικουµενική Σύνοδος της Χαλκηδόνος το 451 είχε αποφανθεί πως το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος είχε δύο φύσεις, µία θεία και µία ανθρώπινη. Επρόκειτο για τη θέση που είχε αποδεχθεί το κύριο σώµα της Εκκλησίας, τόσο της Ανατολικής όσο και της υτικής, και µε την οποία είχε συνταχθεί η αυτοκρατορική εξουσία. Μόνο αργότερα, και σταδιακά, και στην ουσία για λόγους ισχύος, έλαβε χώρα το σχίσµα µεταξύ της Εκκλησίας του Βυζαντίου, της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας µε επικεφαλής τον πατριάρχη και το ιερατείο του, και των εκκλησιών της υτικής Ευρώπης, που αποδέχθηκαν την υπέρτατη εξουσία του πάπα της Ρώµης. Εντούτοις, υπήρξαν κάποιες κοινότητες που πρέσβευαν πως ο Χριστός υπάρχει σε ένα ενιαίο πρόσωπο και µε δύο φύσεις. Το µονοφυσιτικό αυτό δόγµα ασπάζονταν η Αρµενική Εκκλησία της Ανατολίας, οι περισσότεροι Αιγύπτιοι χριστιανοί γνωστοί ως Κόπτες, από την παραφθορά της ελληνικής λέξης «Αίγυπτος» και πολλοί αυτόχθονες χριστιανοί κάτοικοι της Συρίας που µιλούσαν συριακά, οι ορθόδοξοι Σύριοι ή ιακωβίτες, από το όνοµα του πιο επιφανούς θεολόγου τους, του επισκόπου Ιακώβου Βαραδαίου. Άλλοι, πάλι, προέβησαν σε έναν πιο αυστηρό διαχωρισµό µεταξύ των δύο φύσεων, ώστε να διαφυλαχθεί απόλυτα η ανθρώπινη φύση του Ιησού, και θεωρούσαν πως ο λόγος του Θεού ενοικούσε στον άνθρωπο Ιησού από τη σύλληψή του^ επρόκειτο για το δόγµα των ευρύτε-

25 30 ALBERT HOURANI ρα γνωστών ως νεστοριανών, που οφείλουν το όνοµά τους σε ένα στοχαστή ο οποίος ταυτιζόταν µε τη θέση τους η Εκκλησία τους ήταν ιδιαίτερα δηµοφιλής µεταξύ των χριστιανών του Ιράκ, εκτός της ανατολικής µεθορίου του Βυζαντίου. Τον έβδοµο αιώνα πρόβαλε άλλη µία οµάδα, απότοκος µιας απόπειρας συµβιβασµού των ορθοδόξων µε τις µονοφυσιτικές θέσεις: οι µονοθελητές, οι οποίοι πρέσβευαν ότι ο Χριστός είχε δύο φύσεις, αλλά µία θέληση. Στα ανατολικά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, στην αντίπερα όχθη του Ευφράτη ποταµού, ξεδιπλώνονταν τα εδάφη µιας άλλης σπουδαίας αυτοκρατορίας, αυτής των Σασσανιδών, η εξουσία των οποίων εκτεινόταν από το σηµερινό Ιράν και Ιράκ ως την Κεντρική Ασία. Η έκταση που στις µέρες µας αποκαλείται Ιράν ή Περσία περιελάµβανε µία πλειάδα περιοχών µε υψηλό πολιτισµικό επίπεδο και αρχαίες πόλεις όπου κατοικούσαν διαφορετικές εθνικές οµάδες. Φυσικοί σχηµατισµοί, όπως στέπες ή έρη- µοι, χώριζαν τις περιοχές αυτές, ενώ η απουσία µεγάλων ποτα- µών δυσχέραινε τη µεταξύ τους επικοινωνία. Κατά καιρούς ενώνονταν υπό το κράτος ισχυρών και µακραίωνων δυναστειών^ η τελευταία ήταν των Σασσανιδών, που αρχικά εξουσίαζε τους «περσόφωνους» λαούς του νοτίου Ιράν. Επρόκειτο για ένα οικογενειακό κράτος το οποίο διοικούσε µία ιεραρχία αξιωµατούχων και το οποίο επιχείρησε να δηµιουργήσει µία σταθερή βάση ενότητας και αφοσίωσης αναβιώνοντας την αρχαία θρησκεία του Ιράν, που παραδοσιακά συνδεόταν µε το δάσκαλο Ζωροάστρη. Για την εν λόγω θρησκεία, το σύµπαν, στο οποίο άρχει ο ύψιστος Θεός, ήταν ένα πεδίο µάχης µεταξύ καλών και κακών πνευµάτων το καλό θα υπερίσχυε, αλλά οι ενάρετοι άνθρωποι, άνδρες και γυναίκες, οι οποίοι διέθεταν την αγνότητα που τους εξασφάλιζε θέση στην τελετουργία, µπορούσαν να επισπεύσουν τη νίκη. Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος έβαλε τέλος στην Περσική Αυτοκρατορία το π.χ. και συνέσφιξε τους δεσµούς της χώρας αυτής µε τον κόσµο της Ανατολικής Μεσογείου, ιδέες από τον ελληνικό κόσµο µεταλαµπαδεύτηκαν ανατολικά, και οι θέσεις ενός δασκάλου από το Ιράκ, του Μάνη*, ο οποίος προσπάθησε να ενσωµα- * Για την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, ο Μάνης ( µ.χ.), γνωστός και ως Μανιχαίος, ήταν Πέρσης. (Σ.τ.Ε.)

26 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 31 τώσει όλους τους προφήτες και τους διδασκάλους σε ένα ενιαίο θρησκευτικό σύστηµα, το µανιχα σµό, µεταδόθηκαν στη ύση. Στο σασσανιδικό κράτος η διδασκαλία που σχετίζεται µε τον Ζωροάστρη αναβίωσε σε φιλοσοφική µορφή, έδωσε ιδιαίτερη έµφαση στο δυ σµό του καλού και του κακού και απόκτησε ιερατείο και επίσηµη λατρεία^ είναι ο επονοµαζόµενος µασδα σµός* ή ζωροαστρισµός. Ως επίσηµη Εκκλησία, ο µασδα σµός υποστήριζε την εξουσία του ηγεµόνα, τον οποίο αντιµετώπιζε ως δίκαιο βασιλιά και εγγυητή της αρµονίας µεταξύ των διαφορετικών κοινωνικών τάξεων. Η πρωτεύουσα των Σασσανιδών δε βρισκόταν στα οροπέδια του Ιράν αλλά στην Κτησιφώντα, στο εύφορο και πολυάνθρωπο έδαφος του κεντρικού Ιράκ που βρέχεται από τους ποταµούς Τίγρη και Ευφράτη. Εκτός από τους οπαδούς του ζωροαστρισµού και του µανιχα σµού, στο Ιράκ κατοικούσαν και χριστιανοί της Νεστοριανής Εκκλησίας, οι οποίοι κατείχαν σηµαντικές θέσεις στη διοίκηση. Η περιοχή αυτή συνιστούσε και κέντρο της εβρα κής θρησκευτικής γνώσης, όπως και καταφύγιο ειδωλολατρών φιλοσόφων και επιστηµόνων-ιατρών από τις ελληνικές πόλεις της Μεσογείου. Οι παραλλαγές της περσικής γλώσσας ήταν πολλές και ευρέως διαδεδοµένες^ η γραπτή γλώσσα της εποχής εκείνης είναι γνωστή ως παχλαβί. Εξίσου διαδεδοµένα ήταν και τα αραµα κά, η συγγενική προς τα εβρα κά σηµιτική γλώσσα και σε µεγάλο βαθµό οµιλούµενη στη Μέση Ανατολή εκείνη την περίοδο µία από τις µορφές της είναι και τα συριακά. Οι δύο αυτοκρατορίες περιελάµβαναν τους σηµαντικότερους µόνιµους οικισµούς και τα σπουδαιότερα κέντρα υψηλής κουλτούρας στο δυτικό µισό του κόσµου. Πιο νότια όµως, εκατέρωθεν της Ερυθράς Θάλασσας, ευηµερούσαν άλλες δύο κοινωνίες µε παράδοση οργανωµένης εξουσίας και πολιτισµού και µε οικονοµία βασισµένη στη γεωργία και στο εµπόριο µεταξύ του Ινδικού Ωκεανού και της Μεσογείου. Η µία ήταν η Αιθιοπία, ένα αρχαίο βασίλειο µε επίσηµη θρησκεία το χριστιανισµό κατά το δόγµα που ακολουθούσαν οι Κόπτες η άλλη ήταν η Υεµένη στη νοτιοδυτική Αραβία, χώρα µε εύφορα οροπέδια, διαµετακοµιστικός σταθµός διεθνούς εµπορίου. Κάποια στιγµή οι µικρές τοπικές πολιτείες της είχαν ενσωµατωθεί σε ένα µεγαλύτερο βασίλειο, το οποίο, ωστό- * Ή µαζδε σµός. (Σ.τ.Μ.)

27 32 ALBERT HOURANI σο, είχε αποδυναµωθεί µε την παρακµή του εµπορίου τα πρώτα χριστιανικά χρόνια για να αναβιώσει αργότερα. Η Υεµένη είχε τη δική της γλώσσα, πολύ ξεχωριστή από τα αραβικά άλλων περιοχών της Αραβίας, καθώς και τη δική της θρησκεία: ένα πολυθε στικό σύστηµα λατρείας, υπηρετούµενο από ιερείς σε ναούς που ήταν τόποι προσκυνήµατος, αξίωνε αναθήµατα και ιδιωτική όχι δηµόσια προσευχή, διέθετε δε επιβλητικά κτίσµατα καταµεσής απέραντων εκτάσεων. Σε µεταγενέστερους χρόνους είχε δεχτεί χριστιανικές και εβρα κές επιρροές από τη Συρία, µέσω των χερσαίων εµπορικών οδών, και από την Αιθιοπία, µέσω της θαλάσσης. Τον έκτο αιώνα, όντας ένα χριστιανικό κέντρο, είχε καταστραφεί από ένα βασιλιά µε ιουδα κές πεποιθήσεις, αλλά οι εισβολές από την Αιθιοπία είχαν αποκαταστήσει τη χριστιανική επιρροή^ στα γεγονότα αυτά ήταν αναµειγµένοι τόσο οι Βυζαντινοί όσο και οι Σασσανίδες. Μεταξύ των τρανών αυτοκρατοριών του βορρά και των βασιλείων της Ερυθράς Θάλασσας απλώνονταν εδάφη µε πολύ ιδιαίτερη ταυτότητα. Το µεγαλύτερο µέρος της αραβικής χερσονήσου καλυπτόταν από στέπες ή ερήµους, το άγονο των οποίων µάχονταν οάσεις, οι οποίες παρείχαν αρκετό νερό για τακτικές καλλιέργειες. Οι κάτοικοι µιλούσαν ποικίλες αραβικές διαλέκτους και ακολουθού σαν διαφορετικό τρόπο ζωής. Ορισµένοι ήταν νοµάδες που έβοσκαν καµήλες, πρόβατα ή κατσίκες, εκµεταλλευόµενοι τους πενιχρούς υδάτινους πόρους της ερήµου οι γνωστοί Βεδουίνοι κάποιοι ήταν µόνιµα εγκατεστηµένοι σε οάσεις και καλλιεργούσαν σιτηρά ή φοινικόδεντρα, άλλοι εργάζονταν ως έµποροι και τεχνίτες σε µικρές αγορές^ υπήρχαν και εκείνοι που συνδύαζαν περισσότερους από έναν τρόπους ζωής. Η ισορροπία µεταξύ νο- µαδικών και µόνιµα εγκατεστηµένων λαών ήταν επισφαλής. Αν και αντιπροσώπευαν τη µειοψηφία του πληθυσµού, οι νοµάδες µε τις καµήλες, τις διαρκείς µετακινήσεις και τα όπλα τους ήταν αυτοί που εντέλει υπερίσχυαν των καλλιεργητών και των τεχνιτών. Εξίσου κυρίαρχο ήταν και το ήθος τους ένας θαρραλέος χαρακτήρας, µε κύρια γνωρίσµατα τη φιλοξενία, την αφοσίωση στην οικογένεια και την περηφάνια για την καταγωγή τους. εν ελέγχονταν από µία σταθερή καταναγκαστική εξουσία όσο τους διοικούσαν αρχηγοί-µέλη οικογενειών, γύρω από τους οποίους συγκροτούνταν σε κάποιο βαθµό οµάδες οπαδών που εξέφραζαν την πίστη και τη συνοχή τους στο ιδίωµα της κοινής καταγωγής τους τέτοιες οµάδες συνήθως αποκαλούνται φυλές.

28 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 33 Οι φύλαρχοι ασκούσαν την εξουσία τους από τις οάσεις και διατηρούσαν στενούς δεσµούς µε τους εµπόρους που χρησιµοποιούσαν το έδαφος της εκάστοτε φυλής για τις συναλλαγές τους. Στις οάσεις, όµως, κάποιες οικογένειες κατόρθωσαν να εδραιώσουν και µία διαφορετική µορφή εξουσίας µέσω του κύρους της θρησκείας. Οι ποιµένες και οι καλλιεργητές φαίνεται πως είχαν µία συγκεχυµένη αντίληψη θρησκείας. Ντόπιοι θεοί ταυτίζονταν µε ουράνια σώµατα και ενσαρκώνονταν σε πέτρες, δένδρα, και άλλα φυσικά αντικείµενα^ ήταν ευρέως διαδεδοµένη η δοξασία πως τα καλά και τα κακά πνεύµατα περιφέρονταν στον κόσµο µε µορφή ζώων^ µάντεις ισχυρίζονταν πως µιλούσαν τη γλώσσα κάποιας υπερφυσικής σοφίας. Έχει υποστηριχθεί, µε έρεισµα τη σύγχρονη πρακτική στη νότια Αραβία, πως για τους ανθρώπους εκείνους οι θεοί ενοικούσαν σε ένα ιερό, ένα χάραµ, ένα άδυτο µακριά από φυλετικές διαµάχες, το οποίο λειτουργούσε ως κέντρο προσκυνήµατος, θυσίας, συνάντησης και επιδιαιτησίας, και διαφυλασσόταν από µία οικογένεια υπό την αιγίδα κάποιας γειτονικής φυλής. Η οικογένεια αυτή µπορούσε να αποκτήσει ισχύ ή επιρροή επωφελούµενη από το θρησκευτικό της κύρος, το ρόλο της ως µεσολαβητή σε φυλετικές συγκρούσεις και τις εµπορικές ευκαιρίες που της παρουσιάζονταν. Κατά τον έκτο και αρχές του έβδοµου αιώνα, ένας σαρωτικός άνεµος αλλαγών έπνεε σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Οι αυτοκρατορίες των Βυζαντινών και των Σασσανιδών µαστίζονταν από ατέλειωτους πολέµους, που µε διαλείµµατα κράτησαν από το 540 έως το 629. Τα πεδία µάχης εντοπίζονταν κυρίως στη Συρία και στο Ιράκ κάποια στιγµή τα σασσανιδικά στρατεύµατα έφτασαν ως τη Μεσόγειο, καταλαµβάνοντας τις περικλεείς µεγαλουπόλεις της Αντιόχειας και της Αλεξάνδρειας, όπως και την ιερή πόλη των Ιεροσολύµων, αλλά το έτος 620 απωθήθηκαν από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο. Παροµοίως, για µία ορισµένη περίοδο, η εξουσία των Σασσανιδών εκτεινόταν ως τη νοτιοδυτική Αραβία, όπου το βασίλειο της Υεµένης είχε απολέσει σηµαντικό µέρος της ισχύος του εξαιτίας των εισβολών από την Αιθιοπία και του µαρασµού στον τοµέα της γεωργίας. εκάδες ερωτήµατα σχετικά µε το νόη- µα της ζωής και τον τρόπο που θα έπρεπε να τη βιώνει ο άνθρωπος ταλάνιζαν τις οργανωµένες κοινωνίες των αυτοκρατοριών και διατυπώνονταν στα ιερά κείµενα των µεγάλων θρησκειών. Η δύναµη και η επιρροή των αυτοκρατοριών άγγιξε τµήµατα

29 34 ALBERT HOURANI της αραβικής χερσονήσου, και επί πολλούς αιώνες Άραβες νοµάδες βοσκοί από το βορρά και το κέντρο της χερσονήσου συνέρρεαν στην ύπαιθρο της γεωγραφικής εκείνης ζώνης που συχνά αποκαλούνταν η Εύφορη Ηµισέληνος το εσωτερικό της Συρίας, τα εδάφη δυτικά του Ευφράτη στο κάτω Ιράκ και η περιοχή που εκτείνεται ανάµεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη στο άνω Ιράκ (η Τζαζίρα) κατοικούνταν κυρίως από Άραβες. Μαζί τους έφεραν το ήθος τους και µορφές κοινωνικής οργάνωσης. Ορισµένοι από τους φυλάρχους τους διοικούσαν πόλεις κουρνιασµένες σε οάσεις, οι δε αυτοκρατορικές κυβερνήσεις τούς χρησιµοποιούσαν για να αποµακρύνουν άλλους νοµάδες από τις κατοικηµένες περιοχές και να εισπράττουν φόρους. Κατά συνέπεια, ήταν σε θέση να συγκροτήσουν πιο σταθερές πολιτικές µονάδες, όπως αυτή των Λαχµιδών µε πρωτεύουσα τη Χίρα σε περιοχή όπου οι Σασσανίδες δεν ασκούσαν άµεσο έλεγχο, και των Γασσανιδών σε µια αντίστοιχη περιοχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Οι άνθρωποι αυτών των πολιτειών απόκτησαν πολιτικές και στρατιωτικές γνώσεις και ήταν ανοιχτοί σε ιδέες και απόψεις προερχόµενες από τα αυτοκρατορικά εδάφη η Χίρα αποτελούσε χριστιανικό κέντρο. Από τα κράτη αυτά, από την Υεµένη, όπως και από τις διελεύσεις των εµπόρων από τις εµπορικές οδούς, έφταναν στην Αραβία πληροφορίες από άλλες χώρες και άλλους πολιτισµούς, αλλά και αρκετοί άποικοι. Επρόκειτο για Εβραίους τεχνίτες, εµπόρους και καλλιεργητές στις οάσεις της Χετζάζης στη δυτική Αραβία, µα και χριστιανούς µοναχούς και προσηλύτους στην κεντρική Αραβία. Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ Παράλληλα, επισηµαίνεται µία αυξανόµενη αίσθηση πολιτιστικής ταυτότητας µεταξύ των ποιµένων-µελών της φυλής, η οποία καθίσταται προφανής µε την ανάδυση µιας κοινής ποιητικής γλώσσας από τις αραβικές διαλέκτους. Είναι µία γλώσσα επίση- µη, µε βελτιωµένη γραµµατική και λεξιλόγιο, που εξελίσσεται σταδιακά, ενδεχοµένως µέσω της τελειοποίησης κάποιας συγκεκριµένης διαλέκτου ή και ενός συγκερασµού διαφορετικών διαλέκτων. Ήταν η γλώσσα των ποιητών ποικίλων φυλετικών οµάδων ή οάσεων. Η ποίησή τους µέσα από µια µελωδική, εξευγενισµένη, οµοιοκατάληκτη γλώσσα µπορεί να εµφανίστηκε αρχι-

30 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 35 κά σε ξόρκια και ανάλογα λα κά δηµιουργήµατα, ωστόσο, η µορφή που τη γνωρίζουµε στις µέρες µας δεν είναι σε καµία περίπτωση πρωτόγονη. Συνιστά προ όν µακράς αθροιστικής παράδοσης στην οποία διαδραµάτισαν καίριο ρόλο όχι µόνο οι φυλετικές συγκεντρώσεις και τα εµπορικά κέντρα, αλλά και οι Αυλές των αραβικών δυναστειών στο περιθώριο των µεγάλων αυτοκρατοριών, ειδικά αυτή της Χίρα στον Ευφράτη, λόγω των χριστιανικών και µασδα κών επιρροών που δεχόταν. Τα είδη ποιητικής έκφρασης που προέκυψαν από την εν λόγω παράδοση ήταν ιδιαίτερα περίτεχνα. Ως πιο αξιόλογο λογιζόταν η ωδή ή κασίντα, ένα ποίηµα περίπου εκατό στίχων γραµµένο σε ένα από τα πάµπολλα αποδεκτά µέτρα, το οποίο διέπεται από µία και µοναδική οµοιοκαταληξία: κάθε στίχος απαρτίζεται από δύο ηµιστίχια στον πρώτο στίχο οµοιοκαταληκτούν και τα δύο, αλλά στους επόµενους αυτό ισχύει µόνο για το δεύτερο. Γενικά, κάθε στίχος είναι ένα αυτόνοµο σύνολο νοήµατος και σπάνια εντοπιζόταν µετρικό διασκέλισµα^ αυτό, όµως, δε διατάραττε τη συνέχεια της σκέψης και του συναισθήµατος ούτε από τον ένα στίχο στον άλλο, ούτε σε ολόκληρο το ποίηµα. Η ποίηση δεν ήταν γραπτή, αν και θα µπορούσε, δεδοµένου ότι η γραφή ήταν ήδη γνωστή στη χερσόνησο διασώζονται επιγραφές σε γλώσσες της νότιας Αραβίας που χρονολογούνται αιώνες πριν. Οι παλαιότερες αραβικές επιγραφές, µε αραµα κούς χαρακτήρες, µπορούν να αναχθούν χρονικά στον τέταρτο αιώνα, ενώ µεταγενέστερα αναπτύχθηκε ένα είδος αραβικής γραφής^ εκτός από τις επιγραφές, είναι εξαιρετικά πιθανή η χρήση της γραφής και στο διεθνές εµπόριο. Τα ποιήµατα, όµως, ήταν διαφορετική υπόθεση: η απαγγελία τους γινόταν δηµόσια, είτε από τον ίδιο τον ποιητή, είτε από κάποιον ράουι ή αφηγητή. Αυτό είχε συγκεκριµένη σηµασία: το νόηµα έπρεπε να µεταδοθεί σε ένα στίχο, σε µία πρόταση, µε µήνυµα εύληπτο για τους ακροατές και κάθε απόδοση ήταν µοναδική, και διαφορετική από όλες τις υπόλοιπες. Ο ποιητής ή ράουι είχε τη δυνατότητα να αυτοσχεδιάσει εντός ενός πλαισίου κοινώς αποδεκτών λεκτικών τύπων και δο- µών τη χρήση συγκεκριµένων λέξεων ή συνδυασµών λέξεων, ώστε να εκφράσει συγκεκριµένες ιδέες ή συναισθήµατα. Κατά συνέπεια, ενδέχεται να µην υπήρχε µία αυθεντική εκδοχή ενός ποιή- µατος. Οι εκδοχές που φτάνουν ως εµάς είναι έργο φιλολόγων ή κριτικών λογοτεχνίας, υπό το φως των γλωσσικών ή ποιητικών

31 36 ALBERT HOURANI κανόνων του καιρού τους. Κατά τη διαδικασία αυτή, δεν αποκλείεται να εισήγαγαν νέα στοιχεία στα ποιήµατα, αλλάζοντας τη γλώσσα τους, ώστε να ανταποκρίνεται σ αυτό που οι ίδιοι θεωρούσαν ορθό, συνθέτοντας, µε το συνδυασµό πιο µικρών ποιητικών µελών, ακόµη και κασίντα. Κατά το 1920 δύο λόγιοι, ένας Βρετανός και ένας Αιγύπτιος, θεµελίωσαν πάνω σε αυτά τα αδιαφιλονίκητα γεγονότα τη θεωρία πως τα ποιήµατα ήταν προ όντα µεταγενέστερης περιόδου^ ωστόσο, οι περισσότεροι σύγχρονοι µελετητές του αντικειµένου συµφωνούν πλέον πως στην ουσία τα ποιήµατα όντως ανήκουν στην εποχή όπου παραδοσιακά αποδιδόταν η προέλευσή τους. Ήταν συχνό φαινόµενο οι µελετητές και οι κριτικοί µιας µεταγενέστερης περιόδου να αναφέρονται σε συγκεκριµένα ποιήµατα µεταξύ της πληθώρας όσων έχουν διασωθεί µέχρι σήµερα ως σε αριστουργηµατικά υποδείγµατα της αρχαίας αραβικής ποίησης. Τέτοια είναι οι «Επτά (απαγορευµένες) Ωδές», τα αποκαλούµενα µουαλακάτ (αιωρούµενα ποιήµατα), η προέλευση και η σηµασία του ονόµατος των οποίων παραµένουν ασαφείς^ οι ποιητές που τα έγραψαν Λαµπίµπ, Ζουχα ρ, Ιµρούλ-Κα ς και άλλοι έξι-επτά περίπου λογίζονταν δεξιοτέχνες του είδους. Η ποίηση της εποχής αυτής συνήθως ήταν το ντιβάν των Αράβων µία καταγραφή των πεπραγµένων τους ή έκφραση της συλλογικής τους µνήµης που έφερε ανεξίτηλη τη σφραγίδα της προσωπικότητας του ποιητή. Μεταγενέστεροι κριτικοί και µελετητές συνήθιζαν να διακρίνουν τρία στοιχεία στην κασίντα, αν και επρόκειτο για µία προσπάθεια να συγκεκριµενοποιηθεί µία χαλαρή και εν ολίγοις ποικιλόµορφη πρακτική. Το ποίηµα, γενικά, ξεκινούσε µε την ανά- µνηση ενός τόπου όπου κάποτε είχε βρεθεί ο ποιητής, που µπορεί να ήταν και ανάµνηση ενός χαµένου έρωτα το ύφος όµως δεν ήταν ερωτικό σκοπός της σύνθεσης ήταν να υπενθυµίσει το ότι η ανθρώπινη ζωή είναι προσωρινή. Τα σπίτια είναι άδεια στα µέρη όπου έχουµε σταµατήσει και σε όσα έχουµε κατασκηνώσει στη Μίνα η Γκόουλ και η Ριτζάν έχουν ερηµώσει. Οι κοίτες των ποταµών προβάλλουν γυµνές και λείες, όπως τα λόγια τα χαραγµένα στην πέτρα. Η µαυρισµένη κοπριά παραµένει ανέγγιχτη, αφού όσοι έµεναν εκεί έφυγαν: χρόνια πολλά έχουν περάσει από πάνω της, χρόνια ιερών και συνηθισµένων µηνών τα έθρεψαν πηγές που ξεπήδη-

32 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 37 σαν από τα αστέρια, τα ξεδίψασαν νερά από καταιγίδες σφοδρές νεροποντές και φευγαλέες µπόρες, τα νέφη της νύχτας, αυτά που σκεπάζουν το πρωί τον ουρανό και τα σύννεφα του δειλινού που αποκρίνονται το ένα στο άλλο. 1 Στη συνέχεια, µπορεί να παρουσιάζεται η περιγραφή ενός ταξιδιού πάνω σε καµήλα, όπου ο ποιητής µιλά για την καµήλα, την ύπαιθρο, το κυνήγι ζώων και, µε δυο λόγια, για την ανάκτηση της δύναµης και της αυτοπεποίθησής του όταν χρειάστηκε να παλέψει ενάντια στις δυνάµεις της φύσης. Το αποκορύφωµα του ποιή- µατος µπορεί να είναι ένας ύµνος στη φυλή του ποιητή. Ένα ψηλόστεγο σπίτι χτίστηκε για µας, και νέοι, µαζί και γέροι, προσπαθούµε να το φτάσουµε[ ] Είναι αυτοί που πολε- µούν όταν η φυλή κινδυνεύει, οι ιππότες και οι κριτές του. Φαντάζουν σαν την άνοιξη στα µάτια όσων ζητούν τη βοήθειά τους, ή σαν χήρες µε πένθος ατελείωτο. Είναι µια τέτοια φυλή, ο φθόνος δεν µπορεί να τη βλάψει, και κανένα µέλος της δεν είναι τόσο ανάξιο για να πάει µε τον εχθρό. 2 Πίσω όµως από τα εγκώµια και τη µεγαλορρηµοσύνη δεν είναι σπάνιο να υφέρπει µία άλλη αίσθηση, αυτή των ορίων του ανθρώπινου γένους µπροστά στην παντοδύναµη φύση. Τα βάρη της ζωής µε κούρασαν πια για να εξηγούµαστε, όποιος φτάνει µέχρι τα ογδόντα επόµενο είναι να νιώθει εξαντληµένος. Ξέρω τι συµβαίνει σήµερα και τι συνέβη χθες, µα δεν µπορώ να πω τι θα φέρει το αύριο. Έχω δει τις Μοίρες να χτυπούν τα πόδια τους καταγής σαν την καµήλα στο σκοτάδι όποιον αγγίζουν τον σκοτώνουν^ αλλά όσοι τους διαφεύγουν ζουν µέχρι τα βαθιά γεράµατα. 3 Ο ΜΩΑΜΕΘ ΚΑΙ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ Ως τις αρχές του έβδοµου αιώνα ένας κόσµος µόνιµα εγκατεστη- µένων πληθυσµών, που είχαν απολέσει µέρος της δύναµης και της αυτοπεποίθησής τους, συνυπήρχε στα νότια σύνορά του µε έναν άλλο κόσµο, ο οποίος βρισκόταν σε στενότερη επαφή µε τους βό-

33 38 ALBERT HOURANI ρειους γείτονές του και ήταν περισσότερο ανοιχτός στην κουλτούρα τους. Η καθοριστική συνάντησή τους έλαβε χώρα στα µέσα του αιώνα. ιαµορφώθηκε µία νέα πολιτική τάξη που περιέκλειε ολόκληρη την αραβική χερσόνησο, όλα τα σασσανιδικά εδάφη, καθώς και τις συριακές και αιγυπτιακές επαρχίες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Τα παλιά σύνορα εξαλείφθηκαν και δηµιουργήθηκαν καινούργια. Στη νέα αυτή τάξη πραγµάτων την άρχουσα οµάδα δεν τη διαµόρφωσαν οι λαοί των αυτοκρατοριών, αλλά οι Άραβες της δυτικής Αραβίας και, ως ένα βαθµό, οι κάτοικοι της Μέκκας. Πριν εκπνεύσει ο έβδοµος αιώνας, η ηγεµονική αυτή αραβική οµάδα ταύτιζε τη νέα τάξη µε την αποκάλυψη του Θεού σε έναν πολίτη της Μέκκας, τον Μωάµεθ, µε τη µορφή ιερού βιβλίου, του Κορανίου. Μία αποκάλυψη που συµπλήρωσε εκείνες αρχαιότερων προφητών ή απεσταλµένων του Θεού, και ίδρυσε το Ισλάµ, µία καινούργια θρησκεία, διακριτή από τον ιουδα σµό και το χριστιανισµό. Υπάρχουν περιθώρια για εµβριθή ανάλυση του τρόπου µε τον οποίο αναπτύχθηκαν οι εν λόγω πεποιθήσεις. Οι αραβικές πηγές που αφηγούνται τη ζωή του Μωάµεθ και το σχηµατισµό µιας κοινότητας γύρω από αυτόν είναι µεταγενέστερες ο πρώτος βιογράφος του οποίου το έργο είναι γνωστό έγραψε έναν αιώνα µετά το θάνατο του Μωάµεθ. Πηγές σε άλλες γλώσσες πιστοποιούν µεν πλήρως την κατάκτηση µιας αυτοκρατορίας από τους Άραβες, δίνουν όµως µία διαφορετική ερµηνεία της αποστολής του Μωάµεθ από αυτή της µουσουλµανικής παράδοσης, κάτι που απαιτεί µελέτη και ανάλυση. Από την άλλη πλευρά, φαίνεται πως δεν υπάρχει βάσιµος λόγος αµφισβήτησης της θεωρίας πως το Κοράνι είναι κατ ουσίαν κείµενο της Αραβίας του έβδο- µου αιώνα, αν και µάλλον χρειάστηκε αρκετός χρόνος για να λάβει την οριστική του µορφή. Επιπροσθέτως, είναι φανερό ότι στις παραδοσιακές βιογραφίες και αφηγήσεις υπάρχουν στοιχεία που είναι σχεδόν απίθανο να αποτελούν αποκυήµατα φαντασίας. Είναι σαφές πως τέτοιου είδους γραπτά αντανακλούν µεταγενέστερες απόπειρες εναρµόνισης του Μωάµεθ µε το πρότυπο του αγίου ανθρώπου, στο οποίο πίστευαν οι άνθρωποι της Εγγύς Ανατολής, και στην εικόνα του Άραβα ευγενικής καταγωγής παράλληλα, απηχούν τις δογµατικές αντιπαραθέσεις του συγκεκριµένου τόπου και χρόνου στον οποίο είχαν επωαστεί Ιράκ, όγδοος αιώνας. Παρά ταύτα, περιλαµβάνουν στοιχεία για τη ζωή του Μωά-

34 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 39 µεθ, την οικογένειά του και τους φίλους του που δεν πρέπει να είχαν επινοηθεί. Εποµένως, είναι φρονιµότερο να ακολουθήσουµε την παραδοσιακή περιγραφή των απαρχών του Ισλάµ, αν και µε περίσσεια επιφύλαξη. Το πλεονέκτηµα είναι σηµαντικό: εφόσον η συγκεκριµένη αφήγηση, όπως και το κείµενο του Κορανίου έχουν παραµείνει ζωντανά χωρίς ουσιαστικές αλλαγές στο νου και στη φαντασία των πιστών του Ισλάµ, ακολουθώντας την µπορούµε να προσεγγίσουµε την άποψή τους για την ιστορία και την ανθρώπινη ζωή. Το πιο ασαφές κοµµάτι της ζωής του Μωάµεθ, όπως αφηγούνται οι βιογράφοι του, είναι τα πρώτα χρόνια. Αναφέρουν πως γεννήθηκε στη Μέκκα, µία πόλη της δυτικής Αραβίας, κατά πάσα πιθανότητα το έτος 570. Η οικογένειά του ανήκε στη φυλή των Κουρα ς όχι στο πιο ισχυρό παρακλάδι της. Τα µέλη της ήταν έµποροι οι οποίοι είχαν συνάψει συµφωνίες µε τις ποιµενικές φυλές γύρω από τη Μέκκα, ενώ διατηρούσαν σχέσεις και µε τη Συρία και τη νοτιοδυτική Αραβία. Λέγεται επίσης πως συνδέονταν µε το ιερό της πόλης, την Κάαµπα, όπου φυλάσσονταν οι εικόνες των τοπικών θεών. Ο Μωάµεθ παντρεύτηκε την Χαντίτζα, µια χήρα που είχε ως κύρια ασχολία το εµπόριο και της οποίας τις επιχειρήσεις ανέλαβε να διευθύνει. ιάφορα χρονικά που διασώζονται από τους µετέπειτα βιογράφους του παρουσιάζουν έναν κόσµο ο οποίος περιµένει τον καθοδηγητή του, έναν άντρα σε αναζήτηση αποστολής: Έναν άνθρωπο που αποζητά τον Θεό και εκφράζει την επιθυµία του να διδαχθεί «Θεέ µου, αν γνώριζα πώς επιθυµείς να σε λατρέψω, θα σε λάτρευα µα δεν ξέρω τον τρόπο». Εβραίοι ραβίνοι, χριστιανοί µοναχοί και Άραβες µάντεις προέβλεπαν την έλευση ενός προφήτη ένας µοναχός, τον οποίο ο Μωάµεθ συνάντησε σε ένα εµπορικό ταξίδι του στη νότια Συρία, «κοίταξε την πλάτη του και είδε το σηµάδι του προφήτη ανά- µεσα στους ώµους του». Η φύση τον χαιρετούσε «Απ όποια πέτρα ή δέντρο κι αν περνούσε άκουγε: Ειρήνη µαζί σου, απόστολε του Θεού!» Τότε άρχισε τη µοναχική περιπλάνησή του στα βράχια και µια µέρα, ίσως όταν ήταν σαράντα ετών, συνέβη κάτι: είχε µια υπερφυσική εµπειρία την οποία οι µεταγενέστερες γενιές αποκαλούν Νύχτα της ύναµης ή Νύχτα του Πεπρωµένου. Κατά µία εκδοχή, ένας άγγελος µε ανθρώπινη µορφή πρόβαλε στον ορίζοντα και του ζήτησε να γίνει απεσταλµένος του Θεού στη γη κατά µία άλ-

35 40 ALBERT HOURANI λη, άκουσε τη φωνή του αγγέλου να τον καλεί να απαγγείλει. Ο Μωάµεθ τον ρώτησε «Τι να απαγγείλω;» και η φωνή αποκρίθηκε: Απάγγειλε: Στο όνοµα του δηµιουργού του κόσµου που έπλασε τον άνθρωπο, ένα θρόµβο αίµατος. Απάγγειλε: Ο Αλλάχ είναι γενναιόδωρος. Σε δίδαξε µε τη γραφίδα. ίδαξε τον άνθρωπο όλα όσα δε γνώριζε. Αλλά ο άνθρωπος στασίασε και πίστεψε πως ήταν αυτεξούσιος. Αλίµονο! Στον Αλλάχ ανήκει η επιστροφή.* Στο σηµείο αυτό έλαβε χώρα ένα γεγονός γνωστό και από το βίο άλλων διεκδικητών της υπερφυσικής εξουσίας: την αξίωση του Μωάµεθ ασπάζεται ένα µέρος αυτών που τον άκουσαν, και έτσι η εξουσία του επικυρώνεται στη συνείδησή τους. Εδώ η ανταπόκριση ήταν περιορισµένη, µεταξύ δε αυτών που τον αποδέχθηκαν ήταν η σύζυγός του Χαντίτζα: «Χαίρε, υιέ του θείου µου, και να είσαι καλόκαρδος. Μέσω εκείνου στο χέρι του οποίου βρίσκεται η ψυχή της Χαντίτζα, ελπίζω να γίνεις ο προφήτης του λαού του». Από τότε, λοιπόν, ο Μωάµεθ αρχίζει να µεταδίδει σε όσους τον ακολουθούσαν αλλεπάλληλα µηνύµατα τα οποία πίστευε ότι του είχαν αποκαλυφθεί από άγγελο του Θεού. Τέτοια ήταν τα εξής: Θα έφτανε το τέλος του κόσµου ο παντοδύναµος Θεός, που είχε πλάσει τον άνθρωπο, θα τους έκρινε όλους οι απολαύσεις του παραδείσου και τα δεινά της κόλασης περιγράφονταν µε γλαφυρότητα αν όσο ζούσαν υποτάσσονταν στο θέληµα του Θεού, θα βασίζονταν στο έλεός του όταν ερχόταν η ώρα της κρίσης και ήταν θέληµα Θεού να επιδείξουν την ευγνωµοσύνη τους µε τακτική προσευχή και άλλες τελετές, αλλά και µε αγαθότητα και σεξουαλική εγκράτεια. Το όνοµα που επέλεξαν για να επικαλεστούν τον Θεό ήταν «Αλλάχ», το οποίο χρησιµοποιούσαν ήδη για έναν από τους τοπικούς θεούς χρησιµοποιείται ακόµη * Το Ιερό Κοράνι, , µτφρ. Πέρσα Κουµούτση, Εµπειρία Εκδοτική, (Σ.τ.Μ.)

36 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 41 από του αραβόφωνους Εβραίους και χριστιανούς ως όνοµα του Θεού. Όσοι εντέλει υποτάχθηκαν στο θέληµά του έγιναν γνωστοί ως µουσουλµάνοι το Ισλάµ προέρχεται από την ίδια ρίζα. Γύρω από τον Μωάµεθ δηµιουργήθηκε σταδιακά µία µικρή οµάδα πιστών: µερικά νεαρά µέλη επιφανών οικογενειών των Κουρα ς, µέλη λιγότερο σηµαντικών οικογενειών πελάτες άλλων φυλών οι οποία είχαν τεθεί υπό την προστασία των Κουρα ς και κάποιοι τεχνίτες και σκλάβοι. Όσο διευρυνόταν ο κύκλος των οπαδών του Μωάµεθ, οι σχέσεις του µε τις διαπρεπείς οικογένειες των Κουρα ς επιδεινώνονταν. Απέκρουαν την αξίωσή του να γίνει απεσταλµένος του Θεού και τον αντιµετώπιζαν ως εχθρό που υπονόµευε τον τρόπο ζωής τους. «Ω Αµπού Ταλίµπ», έλεγαν στο θείο του, που τον υποστήριζε κατά τις µεταξύ τους συζητήσεις, «ο ανιψιός του εξύβρισε τους θεούς µας, προσέβαλε τη θρησκεία µας, χλεύασε τον τρόπο ζωής µας και αµφισβήτησε κατάφωρα την κρίση των προγόνων µας». Η κατάσταση δυσκόλεψε εξαιρετικά εκείνη τη χρονιά, όταν έφυγαν από τη ζωή η γυναίκα του Χαντίτζα και ο Αµπού Ταλίµπ. Με την ανάπτυξη των αρχών της διδασκαλίας του, οι διαφορές της από τις αποδεκτές πεποιθήσεις καταστάθηκαν σαφέστερες. Είδωλα θεών και παγανιστικές τελετές δέχτηκαν επίθεση επιβλήθηκαν νέες µορφές λατρείας, ειδικά η σε τακτό χρόνο δη- µόσια προσευχή, όπως και καινούργιες µορφές αγαθοεργίας. Επίσης, τοποθέτησε πιο απροκάλυπτα τον εαυτό του στον κατάλογο των προφητών της εβρα κής και χριστιανικής παράδοσης. Εντέλει, βρέθηκε σε τόσο δυσάρεστη θέση, που το 622 εγκατέλειψε τη Μέκκα για τον οικισµό Γιαθρίµπ (τη σηµερινή Μεδίνα) σε µία όαση περίπου 200 χιλιόµετρα βόρεια το δρόµο είχαν προετοιµάσει κάτοικοι του Γιαθρίµπ που είχαν πάει στη Μέκκα για εµπορικούς λόγους: ανήκαν σε δύο φυλές, και χρειάζονταν έναν επιδιαιτητή για τις διαφορές τους έχοντας ζήσει κοντά στους Εβραίους κατοίκους της όασης, ήταν διατεθειµένοι να αποδεχθούν µία διδασκαλία όπως εκφραζόταν από έναν προφήτη και ένα ιερό βιβλίο. Αυτή η µετοίκηση στη Μεδίνα, από την οποία οι µετέπειτα γενιές θα χρονολογούσαν την έναρξη της µουσουλµανικής εποχής, είναι γνωστή ως χίτζρα Εγίρα: ο όρος δε φορτίζεται απλώς µε την αρνητική σηµασία της φυγής από τη Μέκκα, αλλά εµπεριέχει και τη θετική εννοιολογική απόχρωση της αναζήτησης προστασίας µε την εγκατάσταση σε ένα µέρος ξένο προς τον

37 42 ALBERT HOURANI τόπο κάποιου. Στους ισλαµικούς αιώνες που ακολούθησαν θα τον χρησιµοποιούσαν ως προσδιορισµό της εγκατάλειψης µιας παγανιστικής ή αµαρτωλής κοινότητας για τη µετανάστευση σε µία άλλη, όπου όλοι τηρούν την ηθική διδασκαλία του Ισλάµ. Οι πρώτοι βιογράφοι διέσωσαν τα κείµενα των συµφωνιών που λέγεται ότι είχαν συναφθεί µεταξύ του Μωάµεθ και των οπαδών του από τη µία πλευρά, και των δύο φυλών και κάποιων εβρα κών οµάδων, από την άλλη. Επρόκειτο για µία συµφωνία που δε διέφερε ιδιαίτερα από εκείνες που λαµβάνουν χώρα στη σύγχρονη νότια Αραβία όταν δηµιουργείται ένα χάραµ: κάθε οµάδα διατηρεί τους νόµους και τα έθιµά της, αλλά συνολικά στο χάραµ έπρεπε να βασιλεύει η οµόνοια τις διενέξεις θα τις διευθετούσαν µε τη βία, αλλά βάσει της κρίσης του Θεού και του Μωάµεθ, ενώ η συµ- µαχία θα δρούσε συλλογικά εναντίον όποιου επιδίωκε τη διασάλευση της ειρήνης. Από τη Μεδίνα, ο Μωάµεθ άρχισε να συγκεντρώνει δύναµη η οποία διαχεόταν σε ολόκληρη την όαση και την περιβάλλουσα έρη- µο. εν άργησε να έρθει σε ένοπλη σύγκρουση µε τους Κουρα ς, κατά πάσα πιθανότητα για τον έλεγχο των εµπορικών οδών, στην πορεία δε της διαµάχης σµιλεύτηκε ο χαρακτήρας της κοινότητας. Κατέληξαν να πιστεύουν πως έπρεπε να παλέψουν για το δίκαιο και το σωστό. «Όταν οι Κουρα ς επέδειξαν αναιδή στάση απέναντι στον Θεό και απέρριψαν τον ευγενικό σκοπό του[ ] εκείνος έδωσε την άδεια στον απόστολό του να πολεµήσει και να υπερασπιστεί τον εαυτό του». Απόκτησαν την πεποίθηση πως ο Θεός και οι άγγελοι αγωνίζονταν στο πλευρό τους, και αποδέχονταν την καταστροφή ή τη συµφορά ως δοκιµασία των πιστών από τον Θεό. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, και ενώ η εξουσία του Προφήτη διευρυνόταν παράλληλα µε τις σφοδρές συγκρούσεις, η διδασκαλία του έλαβε την οριστική µορφή της. Στα µέρη του Κορανίου που θεωρείται ότι αποκαλύφθηκαν τότε, παρατηρείται βαθύτερο ενδιαφέρον για τον προσδιορισµό του τελετουργικού σκέλους της θρησκείας, όπως και µε την κοινωνική ηθική, τους κανόνες κοινωνικής ευταξίας, την περιουσία, το γάµο και τα κληρονοµικά. Σε ορισµένα σηµεία δίνονται συγκεκριµένες εντολές και σε κάποια άλλα γενικές αρχές. Ταυτόχρονα, η διδασκαλία του αποκτά έναν πιο διεθνή χαρακτήρα, απευθύνεται στο σύνολο της παγανιστικής Αραβίας, κοντολογίς, σε ολόκληρο τον κόσµο, ενώ διαχωρίζεται ρητά από αυτή των Εβραίων και των χριστιανών.

38 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 43 Η εξέλιξη της διδασκαλίας του Προφήτη ενδεχοµένως αντανακλά τις αλλαγές στις σχέσεις του µε τους Εβραίους της Μεδίνας. Αν και αρχικά αντιµετωπίζονταν ως µέλος της συµµαχίας, η διεύρυνση της αξίωσης του Μωάµεθ για την αποστολή του δυσχέρανε τη θέση τους. Η παράδοσή τους δεν τους επέτρεπε να τον δεχθούν ως πραγµατικό απεσταλµένο του Θεού^ και εκείνος, µε τη σειρά του, λέγεται ότι τους κατηγόρησε για διαστρέβλωση της αποκάλυψης που είχαν δεχθεί. «Αποκρύψατε αυτό που είχατε την εντολή να διαδώσετε», κατήγγειλε. Εντέλει, ορισµένες από τις εβρα κές φατρίες εκδιώχθηκαν και άλλες θανατώθηκαν. Σηµάδι της ρήξης µε τους Εβραίους µπορεί να αποτέλεσε η µεταφορά του ιερού τόπου από την Ιερουσαλήµ στη Μέκκα (κί- µπλα), ενώ δόθηκε νέα έµφαση στην πνευµατική συγγένεια του Μωάµεθ µε τον Αβραάµ. Η ιδέα πως ο Αβραάµ ήταν ο ιδρυτής µιας µεγάλης µονοθε στικής πίστης και του αδύτου ιερού της Μέκκας προ πήρχε^ δεν αντιµετωπιζόταν πλέον ως Εβραίος ή χριστιανός, αλλά ως κοινός πρόγονος τόσο των δύο πρώτων, όσο και των µουσουλµάνων. Η αλλαγή αυτή συνδέθηκε και µε µία διαφοροποίηση στις σχέσεις του Μωάµεθ µε τους Κουρα ς και τη Μέκκα. Έλαβε χώρα ένα είδος συµφιλίωσης συµφερόντων. Οι έµποροι της Μέκκας διακινδύνευαν να χάσουν τις συµµαχίες τους µε τους φυλάρχους όπως και τον έλεγχο του εµπορίου, ενώ στην ίδια την πόλη το πλήθος των πιστών στο Ισλάµ διογκωνόταν. Μια συµφωνία µε τη νέα δύναµη θα εξάλειφε συγκεκριµένους κινδύνους, από τη στιγµή που η κοινότητα του Μωάµεθ, στο βαθµό που την αφορούσε, δεν µπορούσε να νιώθει ασφαλής όσο η Μέκκα παρέµενε εχθρική^ προς τούτοις, οι δεξιότητες των αριστοκρατών της πόλης τούς ήταν απαραίτητες. εδοµένου δε ότι ιδρυτής του χάραµ στη Μέκκα εθεωρείτο ο Αβραάµ, ο χώρος αυτός µπορούσε να γίνει αποδεκτός ως τόπος προσκυνήµατος, αν και µε διαφορετική, υπό τις νέες συνθήκες, σηµασία. Ως το 629 οι σχέσεις της πόλης µε την κοινότητα του Μωάµεθ ήταν αρκετά δυνατές, ώστε να επιτρέπουν το προσκύνηµα στη Μέκκα. Τον επόµενο χρόνο, οι άρχοντες της πόλης την παρέδωσαν στον Μωάµεθ, ο οποίος την κατέκτησε σχεδόν χωρίς αντίσταση, και ανακοίνωσε τις αρχές της νέας τάξης: «Καταργώ κάθε αξίωση προνοµίων, ή αίµατος, ή περιουσίας, µε εξαίρεση την επιτήρηση του ναού και την παροχή νερού στους προσκυνητές». Παρά ταύτα, πρωτεύουσα παρέµενε η Μεδίνα. Εκεί ασκούσε

39 44 ALBERT HOURANI εξουσία στους οπαδούς του όχι τόσο ως κανονική κυβέρνηση, αλλά µέσω πολιτικής εκµετάλλευσης και προσωπικής ισχύος. Παντρεύτηκε αρκετές φορές µετά το θάνατο της Χαντίτζα, µε κίνητρο συνήθως, αν και όχι πάντα πολιτικό. Ούτε η διοίκηση ούτε ο στρατός χαρακτηρίζονταν από περίπλοκη οργάνωση απλώς ο Μωάµεθ λειτουργούσε ως ανώτατος κριτής, συνεπικουρούµενος από ένα επιτελείο εκπροσώπων, είχε οριστεί δε ένα στρατιωτικό τέλος που κατέβαλλαν οι πιστοί, ενώ ένα δηµόσιο ταµείο γέµιζε τακτικά από δώρα και από τους φόρους των υποταγµένων φυλών. Έξω από τις πόλεις, η ειρήνη του Μωάµεθ εκτεινόταν σε µία ευρύτατη περιοχή. Οι φύλαρχοι επιζητούσαν να έρθουν σε συµφωνίες µαζί του, εφόσον ήλεγχε τις οάσεις και τις αγορές. Η φύση των εν λόγω συµφωνιών διέφερε µερικές φορές υπήρχε συµµαχία και αποκήρυξη της σύγκρουσης, άλλοτε αποδοχή του Μωάµεθ ως προφήτη, υποχρέωση προσευχής και τακτική απόδοση εισφορών. Το 632 ο Μωάµεθ επισκέφθηκε τη Μέκκα για τελευταία φορά. Ο λόγος του εκεί έχει καταγραφεί στα παραδοσιακά γραπτά ως η τελική διατύπωση του µηνύµατός του: «Να γνωρίζετε πως κάθε µουσουλµάνος είναι αδελφός µουσουλµάνου, και πως οι µουσουλµάνοι είναι αδελφότητα»^ θα έπρεπε να αποφεύγουν τις διενέξεις και να µην εκδικούνται το αίµα που χύθηκε σε παγανιστικές εποχές. Πρόσθεσε πως θα αγωνιζόταν προκειµένου όλοι οι άνθρωποι να οµολογήσουν ότι δεν υπάρχει άλλος θεός εκτός από τον Αλλάχ. Πέθανε εκείνη τη χρονιά. Άφησε περισσότερες από µία παρακαταθήκες. Καταρχήν, την προσωπικότητά του µέσα από το πρίσµα της γνώµης των στενών συνεργατών του. Οι µαρτυρίες τους, που έχουν φτάσει ως εµάς από προφορική παράδοση κυρίως, δεν απόκτησαν την οριστική µορφή τους πάρα µόνο πολύ αργότερα ως τότε αναµφίβολα είχαν διογκωθεί από τις προσθήκες. Εντούτοις, εύλογα µπορεί να υποστηριχθεί πως αρκετά νωρίς όσοι είχαν γνωρίσει και ακολουθήσει τον Μωάµεθ προσπαθούσαν να προσαρµόσουν τη συµπεριφορά τους στον δικό του τρόπο. Με το πέρασµα του χρόνου, λοιπόν, αναπτύχθηκε ένας τύπος ανθρώπινης προσωπικότητας που ως ένα βαθµό µπορεί να θεωρηθεί αντανάκλαση της δικής του. Στα µάτια των υποστηρικτών του φάνταζε ως ένας άνθρωπος που αρχικά αναζητούσε την αλήθεια, στη συνέχεια σάστισε από την εξουσία η οποία του ανατέ-

40 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 45 θηκε εξ ουρανού, και αδηµονούσε να µεταδώσει όσα του είχαν αποκαλυφθεί. Έτσι, πίστεψε στην αποστολή του και απόκτησε µιας µορφής επιρροή στους οπαδούς που συγκεντρώθηκαν γύρω του έγινε ένας κριτής που κήρυττε την ειρήνη και επιδίωκε τη διευθέτηση κάθε διαµάχης υπό το φως µιας θεόσταλτης δικαιοσύνης, ένας επιδέξιος χειριστής των πολιτικών δυνάµεων, ένας άνθρωπος που δεν έστρεφε την πλάτη στους διαδεδοµένους τρόπους ανθρώπινης δράσης, αλλά επιχειρούσε να τους περιστείλει καταπώς όριζε το θέληµα του Θεού. Εκτός από την εικόνα του Μωάµεθ, που σταδιακά σχηµατιζόταν και µεταδιδόταν από γενιά σε γενιά, το ίδιο συνέβαινε και µε την εικόνα της κοινότητας που είχε ιδρύσει. Όπως παρουσιάζεται µεταγενέστερα, επρόκειτο για µία κοινότητα που λάτρευε τον Προφήτη και τιµούσε τη µνήµη του, πασχίζοντας να ακολουθήσει το µονοπάτι του και να υπηρετήσει τον Θεό τηρώντας τις ισλαµικές επιταγές. Ως συνδετικοί αρµοί της λειτουργούσαν οι βασικές τελετουργίες πίστης και αφοσίωσης, οι οποίες είχαν συλλογικό χαρακτήρα: οι µουσουλµάνοι πήγαιναν για προσκύνηµα την ίδια περίοδο, νήστευαν τον ίδιο µήνα και έσµιγαν τακτικά για να προσευχηθούν όλοι µαζί, δραστηριότητα που τους ξεχώριζε σαφώς από τον υπόλοιπο κόσµο. Πρωτίστως, όµως, υπήρχε ως παρακαταθήκη το Κοράνι, ένα βιβλίο που περιγράφει σε δυνατή γλώσσα την εισβολή ενός ανυπέρβλητου Θεού πηγή παντοδυναµίας και καλοσύνης στον κόσµο των ανθρώπων που ο ίδιος έπλασε την αποκάλυψη της θέλησής του µέσω µιας σειράς προφητών που είχαν σταλεί για να προειδοποιήσουν τους ανθρώπους και να τους οδηγήσουν πίσω στον αληθινό εαυτό τους, ώστε να γίνουν πάλι ευγνώµονα και υπάκουα πλάσµατα την κρίση του Θεού στο τέλος του κόσµου, και τις επιβραβεύσεις και τιµωρίες που θα ακολουθήσουν. Οι ορθόδοξοι µουσουλµάνοι πάντα πίστευαν πως το Κοράνι είναι ο λόγος του Θεού, ο οποίος είχε αποκαλυφθεί στον Μωά- µεθ, στην αραβική γλώσσα, µέσω ενός αγγέλου, σε διαφορετικές στιγµές και µε τρόπους προσαρµοσµένους στις ανάγκες της κοινότητας. Είναι ελάχιστοι οι µη µουσουλµάνοι που θα αποδέχονταν πλήρως τη θέση αυτή. Το πολύ πολύ να θεωρούσαν πιθανό πως, κατά µία έννοια, ο Μωάµεθ εµπνεύστηκε από µία διάσταση έξω από τον κόσµο των ανθρώπων, αλλά θα ισχυριστούν ότι η έµπνευση αυτή φιλτραρίστηκε από την προσωπικότητά του και

41 46 ALBERT HOURANI εκφράστηκε µε τα λόγια του. εν υπάρχει κάποιος ξεκάθαρα λογικός τρόπος κατά τον οποίο είναι δυνατή η επίλυση αυτής της διαφοράς αντίληψης^ ωστόσο, όσοι διαφωνούν δεν αποκλείεται να συµπλέουν σε συγκεκριµένα ερωτήµατα που µπορούν να διατυπωθούν σε σχέση µε το Κοράνι. Το πρώτο ερώτηµα είναι πότε και πώς το Κοράνι έλαβε την τελική µορφή του. Ο Μωάµεθ πέρασε τις αποκαλύψεις στους οπαδούς του σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, και εκείνοι είτε τις κατέγραψαν είτε τις αποµνηµόνευσαν. Οι περισσότεροι µελετητές θα συµφωνούσαν πως η διαδικασία µέσω της οποίας είχαν συγκεντρωθεί οι διαφορετικές εκδοχές και δηµιουργήθηκε ένα γενικά αποδεκτό κείµενο και µια γενικά αποδεκτή διάταξη δεν ολοκληρώθηκε παρά µόνο µετά το θάνατο του Μωάµεθ. Η πλέον αποδεκτή άποψη διατείνεται πως αυτό συνέβη την εποχή του τρίτου διαδόχου του ως επικεφαλής της κοινότητας, του Ουθµάν ( ) ωστόσο, έχουν προταθεί και άλλες ηµεροµηνίες, ενώ κάποιες µουσουλµανικές αιρέσεις έχουν επικρίνει άλλες ότι εισήγαγαν στο κείµενο υλικό το οποίο δεν προέρχεται από το κήρυγµα του Προφήτη. Ένα πολύ πιο καίριο ερώτηµα είναι αυτό της πρωτοτυπίας του Κορανίου. Οι µελετητές έχουν επιχειρήσει να το εντάξουν στο πλαίσιο των ιδεών που επικρατούσαν στον συγκεκριµένο χωροχρόνο. Βεβαίως, απηχεί και τις διδασκαλίες παλαιότερων θρησκειών, όπως εβρα κές ιδέες στις δοξασίες του, κάποιους συλλογισµούς ανατολικής χριστιανικής µοναστικής ευλάβειας στους µελαγχολικούς στοχασµούς του σχετικά µε την τροµακτική ώρα της κρίσης και στις περιγραφές του παραδείσου και της κόλασης χωρίς ιδιαίτερες αναφορές στο χριστιανικό δόγµα ή στη χριστιανική λειτουργία, βιβλικές ιστορίες διαφορετικού ύφους από αυτές της Παλαιάς και της Καινής ιαθήκης, έναν απόηχο της µανιχα στικής θέσης για µια σειρά αποκαλύψεων σε διαφορετικούς λαούς. Επιπλέον, απαντώνται και ίχνη µιας γηγενούς παράδοσης. Από ορισµένες απόψεις, οι ηθικές θέσεις διευρύνουν αυτές που κυριαρχούν στην Αραβία, αν και από κάποιες άλλες έρχονται σε ρήξη µε αυτές στις πρώτες αποκαλύψεις σχεδόν ακούγεται η φωνή του Άραβα προφήτη να ψελλίζει περιγράφοντας την εµπειρία του µε το υπερφυσικό. Τέτοιας µορφής ίχνη του παρελθόντος δε χρειάζεται να προκαλούν ανησυχία σε ένα µουσουλµάνο, ο οποίος µπορεί να τα αντι-

42 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 47 µετωπίζει ως ενδείξεις ότι ο Μωάµεθ υπήρξε όντως ο έσχατος µιας σειράς προφητών που δίδασκαν την ίδια αλήθεια για να είναι αποτελεσµατική η τελευταία αποκάλυψη µπορεί να χρησιµοποιεί ήδη γνωστές και κατανοητές λέξεις και εικόνες και αν στο Κοράνι διάφορες ιδέες και ιστορίες έχουν διαφορετική µορφή, αυτό ενδεχοµένως οφείλεται στη διαστρέβλωση του µηνύµατος των παλαιότερων προφητών από τους οπαδούς τους. Εν αντιθέσει, κάποιοι µη µουσουλµάνοι µελετητές έχουν καταλήξει σε ένα ξεχωριστό συµπέρασµα: Το Κοράνι δεν περιλαµβάνει παρά δάνεια από υλικό ήδη διαθέσιµο στον Μωάµεθ τη συγκεκριµένη χρονική στιγµή και στον συγκεκριµένο τόπο. Έτσι, όµως, παρερµη - νεύουµε την έννοια της πρωτοτυπίας: ό,τι και αν αντλήθηκε από τη θρησκευτική παράδοση της εποχής έχει υποστεί σε τέτοιο βαθ- µό αλλαγή, ώστε για εκείνους που εγκολπώθηκαν το µήνυµα ο οικείος κόσµος απόκτησε νέα φυσιογνωµία.

43

Μπίλλι Ρόζεν Μάκης Τσίτας, 2009. Ðñþôç Ýêäïóç: Ιανουάριος 2009, 2.000 αντίτυπα ÉSBN 978-960-453-505-7

Μπίλλι Ρόζεν Μάκης Τσίτας, 2009. Ðñþôç Ýêäïóç: Ιανουάριος 2009, 2.000 αντίτυπα ÉSBN 978-960-453-505-7 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Μη φεύγεις ÓÕÃÃÑÁÖÅIÓ: Μπίλλι Ρόζεν Μάκης Τσίτας ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΙΟΡΘΩΣΗ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Άννα Μαράντη ÅÉÊÏÍÏÃÑÁÖÇÓÇ ΕΞΩΦΥΛΛΟ: Ελίζα Βαβούρη ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Μερσίνα Λαδοπούλου EÊÔÕÐÙÓÇ: Σταµάτιος

Διαβάστε περισσότερα

Ðñþôç Ýêäïóç: Σεπτέμβριος 2008, 2.000 αντίτυπα ÉSBN 978-960-453-489-0

Ðñþôç Ýêäïóç: Σεπτέμβριος 2008, 2.000 αντίτυπα ÉSBN 978-960-453-489-0 ÓÅÉÑÁ: ÌÉÊÑÇ ÐÕÎÉÄÁ TIΤΛΟΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ: THE ENGLISH ROSES GOOD-BYE, GRACE? TΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ: Μικρές και Τριανταφυλλένιες Αντίο, Γκρέις; ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: Madonna EIKONOΓΡΑΦΗΣΗ: Jeffrey Fulvimari ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Ρένα

Διαβάστε περισσότερα

Από τις Εκδόσεις Penguin Books, Λονδίνο 2009

Από τις Εκδόσεις Penguin Books, Λονδίνο 2009 9 TÉÔËÏÓ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ: DEAR HOUND Από τις Εκδόσεις Penguin Books, Λονδίνο 2009 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Αγαπηµένο µου σκυλάκι ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Jill Murphy ÅÉÊÏÍÏÃÑÁÖÇÓÇ: Jill Murphy ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Ρένα Ρώσση-Ζα ρη ÅÐÉÌÅËÅÉÁ

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ενότητα 3: Ιστορική Ανασκόπηση των Ισλαμικών Αυτοκρατοριών Δημήτριος Σταματόπουλος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Λεµπέσης, 2012. Ðñþôç Ýêäïóç: Μάρτιος 2012, 2.000 αντίτυπα ÉSBN 978-960-496-646-2

Γιώργος Λεµπέσης, 2012. Ðñþôç Ýêäïóç: Μάρτιος 2012, 2.000 αντίτυπα ÉSBN 978-960-496-646-2 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Θ αυγό ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Γιώργος Λεµπέσης ÅÉÊÏÍÏÃÑÁÖÇÓÇ: Φραγκίσκος-Χρήστος Ράλλης ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Ευδοξία Μπινοπούλου ΣΥΝΘΕΣΗ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ: Χρυσούλα Μπουκουβάλα ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ:

Διαβάστε περισσότερα

Κατερίνα Μουρίκη, 2010. Ðñþôç Ýêäïóç: Ιούνιος 2010, 2.500 αντίτυπα ÉSBN 978-960-453-727-3

Κατερίνα Μουρίκη, 2010. Ðñþôç Ýêäïóç: Ιούνιος 2010, 2.500 αντίτυπα ÉSBN 978-960-453-727-3 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Περιπέτεια στη Σκουπιδανία ÓÕÃÃÑÁÖÅΑÓ: Κατερίνα Μουρίκη ÅÉÊÏÍÏÃÑÁÖÇÓÇ: Πέγκυ Φούρκα ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Άννα Μαράντη ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Μερσίνα Λαδοπούλου EÊÔÕÐÙÓÇ: Σταµάτιος

Διαβάστε περισσότερα

EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2011. Ðñþôç Ýêäïóç: Μάρτιος 2011 ÉSBN 978-960-496-007-1

EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2011. Ðñþôç Ýêäïóç: Μάρτιος 2011 ÉSBN 978-960-496-007-1 TÉÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: DIARY OF A WIMPY KID: THE UGLY TRUTH Áðü ôéò Åêäüóåéò Harry N. Abrams Inc., Νέα Υόρκη 2010 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Το ημερολόγιο ενός σπασίκλα 5: Η σκληρή αλήθεια ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Jeff Kinney ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ:

Διαβάστε περισσότερα

Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, 2013. Ðñþôç Ýêäïóç: Οκτώβριος 2013 ÉSBN 978-618-01-0222-2

Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, 2013. Ðñþôç Ýêäïóç: Οκτώβριος 2013 ÉSBN 978-618-01-0222-2 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Το λουλουδόπαιδο και άλλες ιστορίες ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου ÅÉÊÏÍÏÃÑÁÖÇÓÇ: Αιµιλία Κονταίου ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Χρυσούλα Τσιρούκη ΣΥΝΘΕΣΗ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ: Θοδωρής

Διαβάστε περισσότερα

e-mail: info@psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr

e-mail: info@psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr ΣΕΙΡΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ: REINVENTARSE Aπό τις Εκδόσεις Plataforma, Βαρκελώνη 2010 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Βρες ξανά τον εαυτό σου ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Mario Alonso Puig ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Θεοδώρα αρβίρη ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΙΟΡΘΩΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Μερκούριος Αυτζής, 2014. Ðñþôç Ýêäïóç: Απρίλιος 2014 ÉSBN 978-618-01-0294-9

Μερκούριος Αυτζής, 2014. Ðñþôç Ýêäïóç: Απρίλιος 2014 ÉSBN 978-618-01-0294-9 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Τρελό µου αµαξίδιο ÓÕÃÃÑÁÖΕΙΣ: Μερκούριος Αυτζής ÅÉÊÏÍÏÃÑÁÖÇÓÇ: Ελίζα Βαβούρη ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Χρυσούλα Τσιρούκη ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Ελένη Σταυροπούλου ΜΑΚΕΤΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ:

Διαβάστε περισσότερα

ΠPOΣΦEPOMENA MAΘHMATA ΓIA TO AKAΔHMAIKO ETOΣ 2015-2016 XEIMEPINO EΞAMHNO

ΠPOΣΦEPOMENA MAΘHMATA ΓIA TO AKAΔHMAIKO ETOΣ 2015-2016 XEIMEPINO EΞAMHNO ΠANEΠIΣTHMIO IΩANNINΩN TMHMA IΣTOPIAΣ KAI APXAIOΛOΓIAΣ ΔIΔAΣKΩN: Eπ. Καθ. HΛΙΑΣ ΓIANNAKHΣ ΠPOΣΦEPOMENA MAΘHMATA ΓIA TO AKAΔHMAIKO ETOΣ 2015-2016 XEIMEPINO EΞAMHNO 1. Εισαγωγή στις Ελληνοαραβικές Σπουδές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΙΣΛΑΜ ) إسالم (αραβικά: Η αραβική λέξη «Ισλάμ» σημαίνει «υποταγή» και νοείται από τους μουσουλμάνους ως «υποταγή στον Θεό» εκείνοι που αποδέχονται την θρησκεία

Διαβάστε περισσότερα

Çilary McKay, 2006. Ðñþôç Ýêäïóç: Ιούνιος 2009

Çilary McKay, 2006. Ðñþôç Ýêäïóç: Ιούνιος 2009 ÔÉÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: CADDY EVER AFTER Aðü ôéò Åêäüóåéò Hodder Children s Books, Λονδίνο 2006 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Κάντι, γλυκιά για πάντα ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Hilary McKay ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ: Ντίνα Καρύδη ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ:

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Rachel Renée Russell, 2011 EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2011

Rachel Renée Russell, 2011 EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2011 TÉÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: DORK DIARIES 3 tales from A NOt-SO-tAlENtED pop StAR Áðü ôéò Åêäüóåéò Aladdin, Νέα Υόρκη 2011 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Το ημερολόγιο μιας Ξενέρωτης 3 Ιστορίες από μια όχι και τόσο ταλαντούχα

Διαβάστε περισσότερα

Γρηγόρης Αρναούτογλου, 2012 Φωτογραφιών εξωφύλλου: Getty images, Paranga images. Ðñþôç Ýêäïóç: Ιανουάριος 2012, 5.000 áíôßôõðá

Γρηγόρης Αρναούτογλου, 2012 Φωτογραφιών εξωφύλλου: Getty images, Paranga images. Ðñþôç Ýêäïóç: Ιανουάριος 2012, 5.000 áíôßôõðá TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Μακιγιαρισµένοι φόβοι ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Γρηγόρης Αρναούτογλου ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: ííá ÌáñÜíôç ΣΥΝΘΕΣΗ ÅÎÙÖÕËËÏΥ: ñõóïýëá ÌðïõêïõâÜëá ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Ελένη Σταυροπούλου EÊÔÕÐÙÓÇ:

Διαβάστε περισσότερα

Anthony Horowitz, 1983, 2005. Ðñþôç Ýêäïóç: ÌÜéïò 2008 ÉSBN 978-960-453-346-6

Anthony Horowitz, 1983, 2005. Ðñþôç Ýêäïóç: ÌÜéïò 2008 ÉSBN 978-960-453-346-6 ÓÅÉÑÁ: ÌÉÊÑÇ ÐÕÎÉÄÁ TIÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: RAVEN S GATE Aðü ôéò Åêäüóåéò Walker Books, Ëïíäßíï 2005 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Η Πύλη του Γερακιού ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Anthony Horowitz ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ: Φωτεινή Μοσχή ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ

Διαβάστε περισσότερα

του σέλινου Στα πράσα! Ιωάννα Μπουλντούµη, 2011 Ðñþôç Ýêäïóç: Φεβρουάριος 2011 ÉSBN 978-960-453-871-3

του σέλινου Στα πράσα! Ιωάννα Μπουλντούµη, 2011 Ðñþôç Ýêäïóç: Φεβρουάριος 2011 ÉSBN 978-960-453-871-3 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Οι περιπέτειες του επιθεωρητή Σέλοκ του σέλινου Στα πράσα! ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Ιωάννα Μπουλντούµη ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Ευδοξία Μπινοπούλου ÅÉÊÏÍÏÃÑÁÖÇÓÇ: Χρήστος ήµος ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ:

Διαβάστε περισσότερα

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ 2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ Συμπλήρωση κενών Να συμπληρώσετε τα κενά του αποσπάσματος, βάζοντας στην κατάλληλη θέση μία από τις ακόλουθες λέξεις (τρεις

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

Rachel Renée Russell, 2010 EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2011

Rachel Renée Russell, 2010 EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2011 TÉÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: DORK DIARIES 2 tales from A NOt-SO-POPUlAR PARtY GIRl Áðü ôéò Åêäüóåéò Aladdin, Νέα Υόρκη 2010 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Το ημερολόγιο μιας Ξενέρωτης 2 Ιστορίες από ένα όχι και τόσο δημοφιλές

Διαβάστε περισσότερα

Καληνύχτα Κεμάλ, τραγουδούσαμε

Καληνύχτα Κεμάλ, τραγουδούσαμε Καληνύχτα Κεμάλ, τραγουδούσαμε Στα σύνορα Τουρκίας Ιράκ Μαριάννα Κορομηλά Με δυο γέρικες καμήλες κι ένα «κίτρινο» φαρί (κίτρινο ήταν το πούλμαν) φτάσαμε την περασμένη Κυριακή, 8 Ιουνίου, στα βόρεια της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ. Παρουσίαση του προβλήματος της λαθρομετανάστευσης στην Κύπρο:

Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ. Παρουσίαση του προβλήματος της λαθρομετανάστευσης στην Κύπρο: Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ Ο όρος μετανάστευση (migration), τόσο στις κοινωνικές επιστήμες όσο και στο Διεθνές Δίκαιο αναφέρεται στην, για διάφορους λόγους, γεωγραφική μετακίνηση ανθρώπων είτε μεμονωμένα είτε κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

PAC-MAN & NAMCO BANDAI Games Inc. Courtesy of NAMCO BANDAI Games America Inc. Ðñþôç Ýêäïóç: Νοέμβριος 2011 ÉSBN 978-960-496-422-2

PAC-MAN & NAMCO BANDAI Games Inc. Courtesy of NAMCO BANDAI Games America Inc. Ðñþôç Ýêäïóç: Νοέμβριος 2011 ÉSBN 978-960-496-422-2 TÉÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: DIARY OF A WIMPY KID: CABIN FEVER Áðü ôéò Åêäüóåéò Harry N. Abrams Inc., Νέα Υόρκη 2011 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Το ημερολόγιο ενός σπασίκλα 6: Μέρες πανικού ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Jeff Kinney ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

1 ΕΚΘΕΣΗ ΕΚΦΡΑΣΗ B ΛΥΚΕΙΟΥ (Θεωρία Σχολικού βιβλίου, σελ. 249-257) A.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΓΡΑΠΤΟ ΛΟΓΟ 1. Κρατώ σηµειώσεις κατά παράγραφο 1. Εντοπίζω τα κύρια συστατικά της παραγράφου 2. Παρουσιάζω παραλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Καθηγήτρια ΤΣΑΤΣΟΥΛΑ ΜΑΡΙΑ ΟΜΑΔΑ Μητρετόδη Νατάσα Ζώρας Θοδωρής Πένκης Γιάννης

Υπεύθυνη Καθηγήτρια ΤΣΑΤΣΟΥΛΑ ΜΑΡΙΑ ΟΜΑΔΑ Μητρετόδη Νατάσα Ζώρας Θοδωρής Πένκης Γιάννης Υπεύθυνη Καθηγήτρια ΤΣΑΤΣΟΥΛΑ ΜΑΡΙΑ ΟΜΑΔΑ Μητρετόδη Νατάσα Ζώρας Θοδωρής Πένκης Γιάννης 1 Η Μεσόγειος θάλασσα βρέχει την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική Στην Ευρώπη βρέχει τις εξής χώρες: Ισπανία, Γαλλία,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΠ11 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Βυζάντιο και Χριστιανισμός: η δυναμική της θρησκείας στον καθορισμό της φυσιογνωμίας της αυτοκρατορίας και των

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ενότητα 10: Αντιαποικιοκρατικά Κινήματα και Αραβικός Εθνικισμός Δημήτριος Σταματόπουλος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες

11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες 11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες Συλλογή-επιλογή:Μ. ΛΟΟΣ Μετάφραση: Μ. ΣΚΟΜΠΑ Επιµέλεια: Β. ΚΑΝΤΖΑΡΑ Κλεοπάτρα 69 30 π.χ. Αίγυπτος -Βασίλισσα Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.χ. Βασίλεψε στην Αίγυπτο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

Loewe Verlag GmbH, Βindlach 2006. Ðñþôç Ýêäïóç: Σεπτέµβριος 2008 ÉSBN 978-960-453-438-8

Loewe Verlag GmbH, Βindlach 2006. Ðñþôç Ýêäïóç: Σεπτέµβριος 2008 ÉSBN 978-960-453-438-8 ÓÅÉÑÁ: ÌÉÊÑÇ ÐÕÎÉÄÁ TIÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: VERBOTENE WELT Aðü ôéò Åêäüóåéò Loewe, Γερµανία 2006 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Απαγορευµένος Κόσµος ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Isabel Abedi ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ: Στέλλα Kουνδουράκη ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ

Διαβάστε περισσότερα

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που ΚΡΗΝΗ Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που συνορεύει με τις πρώην κοινότητες και επίσης δημοτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Βίκινγκς Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Οι Βίκινγκς ζούσαν στους βόρειους λαούς της Ευρώπης: στη Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Δανία και την Ισλανδία. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, εμφανίστηκαν ως εξερευνητές, πειρατές,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ. Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ. Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012»

Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ. Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ. Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ Χαρτογραφία στην Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Τάξη

Διαβάστε περισσότερα

Εικονογραφία. Μιχαήλ Βόδας Σούτσος Μεγάλος Διερµηνέας και ηγεµόνας της Μολδαβίας Dupré Louis, 1820

Εικονογραφία. Μιχαήλ Βόδας Σούτσος Μεγάλος Διερµηνέας και ηγεµόνας της Μολδαβίας Dupré Louis, 1820 Φαναριώτες Ονοµασία που δόθηκε στα µέλη της παλαιάς βυζαντινής αριστοκρατίας (µεταξύ εκείνων που δεν διέφυγαν στη Δύση ή δεν εξισλαµίσθηκαν) και σε εµπόρους από τις περιοχές του Πόντου, της Ανατολίας (:

Διαβάστε περισσότερα

Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες. Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα

Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες. Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα Cleopatra (Κλεοπάτρα) 69 30 π.χ. Αίγυπτος Βασίλισσα Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.x και βασίλεψε στην

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση: Χριστίνα Μανιά

Μετάφραση: Χριστίνα Μανιά Μετάφραση: Χριστίνα Μανιά Millénium 3 & 4 Dupuis 2014, by Man, Homs and Runberg Millenium 2014 Stieg Larsson and Moggliden AB www.dupuis.com All rights reserved. EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2015 ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ:

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΟ10 ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΠ 40. Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου.

ΕΛΠ 40. Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου. ΕΛΠ 40 Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου. Διαμόρφωση κεφαλαίων εργασίας: 1. Μουσική και χορός: απαραίτητα στοιχέια κουλτούρας 2. Βορειοελλαδικός χώρος και πληθυσιακές

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία Ι

Χριστιανική Γραμματεία Ι Χριστιανική Γραμματεία Ι Ενότητα 1-A3-4: Εκκλησιαστικές διατάξεις και ποίηση Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Γιατί εξακολουθεί να είναι σηµαντικό να σπουδάζουµε αρχαία Ελληνικά και Λατινικά, γλώσσες που σπάνια πια χρησιµοποιούνται στη σύγχρονη κοινωνία; Γιατί να ξοδεύουµε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας.

Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας. Πρόταση διδασκαλίας Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας. Ενότητα 4. Το έργο του Αλέξανδρου Κύρια σημεία της ενότητας Περιγραφή της γεωγραφικής έκτασης και της ποικιλίας των λαών του κράτους που δημιούργησε

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

Ρένα Ρώσση-Ζα ρη, 2010. Ðñþôç Ýêäïóç: Μάιος 2010, 20.000 αντίτυπα

Ρένα Ρώσση-Ζα ρη, 2010. Ðñþôç Ýêäïóç: Μάιος 2010, 20.000 αντίτυπα TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Αγαπώ θα πει χάνοµαι ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Ρένα Ρώσση-Ζα ρη ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΙΟΡΘΩΣΗ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Κατερίνα Λελούδη ΣΥΝΘΕΣΗ ÅÎÙÖÕËËÏΥ: Χρυσούλα Μπουκουβάλα ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Ραλλού Ρουχωτά EÊÔÕÐÙÓÇ:

Διαβάστε περισσότερα

αρχεία Πηγεσ γνωσησ, Πηγεσ μνημησ Τα αρχεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

αρχεία Πηγεσ γνωσησ, Πηγεσ μνημησ Τα αρχεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αρχεία Πηγεσ γνωσησ, Πηγεσ μνημησ Τα αρχεία της 11 Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ΗΟθωμανική Αυτοκρατορία ήταν μια ισλαμική αυτοκρατορία των πρώιμων νεότερων και των νεότερων χρόνων (14ος-αρχές 20ού αιώνα),

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ. Τεταρτημόρια

ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ. Τεταρτημόρια ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ Οι οίκοι είναι ένα από τα κυριότερα ερμηνευτικά μέσα που χρησιμοποιεί η αστρολογία. Μαζί με τους πλανήτες, τα ζώδια και τις όψεις αποτελούν τις βασικές αρχές στις οποίες στηρίζεται η ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αλλάζει Η αρχή μιας νέας εποχής (4ος -- 5ος αιώνας)

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αλλάζει Η αρχή μιας νέας εποχής (4ος -- 5ος αιώνας) Λίγη ακόμη ιστορία... 4oς -- 5oς αιώνας Κεφάλαιο 1 Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αλλάζει Η αρχή μιας νέας εποχής (4ος -- 5ος αιώνας) Κεφάλαιο 2 Από τη Ρωμαϊκή στη Βυζαντινή Aυτοκρατορία Η δημιουργία του Αραβοϊσλαμικού

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Η πολυπόθητη μέρα για την εκδρομή μας στην Κωνσταντινούπολη είχε φτάσει! Βαλίτσες, φωτογραφικές μηχανές, τα λόγια που είχε να μάθει ο καθένας από όσους συμμετέχουμε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Σοφία Τσιροπούλου Υπεύθυνη Σχολικών Δραστηριοτήτων Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Έβρου softsi@sch.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ 1. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: συχνά η θεματική πρόταση διασαφηνίζεται και αναπτύσσεται καλύτερα με την παράθεση συγκεκριμένων παραδειγμάτων. Όσο πιο κοντά μας διαδραματίζεται ένα γεγονός,

Διαβάστε περισσότερα

«Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων»

«Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων» ΤΑ ΝΕΑ, 24/01/2007 ΤΖΟΑΝ ΜΠΡΕΤΟΝ ΚΟΝΕΛΙ «Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων» Πρόδροµοι της ισότητας των φύλων ήσαν οι ιέρειες στην αρχαία Ελλάδα, αποδεικνύει η καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Rose Cooper, 2012 Εικονογράφησης εξωφύλλου: Rose Cooper, 2012 EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2013

Rose Cooper, 2012 Εικονογράφησης εξωφύλλου: Rose Cooper, 2012 EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2013 TÉÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: SECRETS FROM THE SLEEPING BAG Áðü ôéò Åêäüóåéò Delacorte Press, Νέα Υόρκη 2012 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Μυστικά από την κατασκήνωση ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Rose Cooper ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ: Κασσιανή Μπουλούκου ÅÐÉÌÅËÅÉÁ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

Μια διδακτική αξιοποίηση της λογοτεχνίας στα μαθηματικά του δημοτικού σχολείου. Εισηγητής: Μακρής Νικόλαος Εκπαιδευτικός ΠΕ 70

Μια διδακτική αξιοποίηση της λογοτεχνίας στα μαθηματικά του δημοτικού σχολείου. Εισηγητής: Μακρής Νικόλαος Εκπαιδευτικός ΠΕ 70 Μια διδακτική αξιοποίηση της λογοτεχνίας στα μαθηματικά του δημοτικού σχολείου Εισηγητής: Μακρής Νικόλαος Εκπαιδευτικός ΠΕ 70 Εκφράζουν πρακτικότητα/πραγματικότητα Οικοδομούν τον πραγματικό κόσμο. Εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός Η πρόσφατη οικονομική κρίση επηρέασε εκατομμύρια Ευρωπαίων πολιτών με πολλούς να χάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σχέδιο Μαθήµατος Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σκοπιµότητα Πρόσφυγας δεν είναι απλώς κάθε ξένος που ζητά να µείνει στη χώρα µας, αλλά ένας από τους πιο ευάλωτους,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

ÅéêïíïãñÜöçóç: Χρήστος ηµόπουλος

ÅéêïíïãñÜöçóç: Χρήστος ηµόπουλος TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Χριστούγεννα µε τον Χρήστο ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Χρήστος ηµόπουλος ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ: Χρήστος ηµόπουλος ÅÐÉÌÅËÅÉÁ ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Ευδοξία Μπινοπούλου ΣΥΝΘΕΣΗ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ: Γιώργος Παζάλος ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ

Διαβάστε περισσότερα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα 8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα υπεύθυνου τµήµατος : Γλαρού Άννα ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270)

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ: Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµµατολογικά στοιχεία: 1. Η αναπόληση

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής.

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Η Προκήρυξη Όπως αποκαλύφτηκε στον Μάρσαλ Βιάν Σάμμερς στης 15 Φεβρουαρίου 2007 στο Μπόλντερ, Κολοράντο, ΗΠΑ Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Δ'. ΚΕΙΜΕΝΟ 'Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996) Μικρή Πράσινη Θάλασσα Μικρή πράσινη θάλασσα δεκατριώ χρονώ Που θα θελα να σε υιοθετήσω Να σε στείλω σχολείο στην Ιωνία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr)

Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr) Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr) Ενότητα 2: H ρωμαϊκή αυτοκρατορία: Εξάπλωση της κυριαρχίας της Ρώμης μέχρι το τέλος της Δημοκρατίας 1.). Η γεωγραφία

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:Lazarus Διασκευή:SarahS. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children www.m1914.org

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι.

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Το κομποσχοίνι είναι φτιαγμένο για να κάνουμε προσευχή. Δεν είναι διακοσμητικό, ούτε κάτι μαγικό. Είναι όπλο ιερό, μας υπενθυμίζει την προσευχή την οποία

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη

ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη Κατά τη διάρκεια των αιώνων, πολλοί αξιόλογοι μελετητές της αστρολογίας παρατήρησαν ότι ορισμένα αποτελέσματα επαναλαμβάνονταν κάτω

Διαβάστε περισσότερα