ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ «ΥΔΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ»

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ «ΥΔΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ»"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ «ΥΔΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ» Δόμνα Δημαρχοπούλου ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Χωρικά πρότυπα βιοποικιλότητας σε ημιβυθισμένο θαλάσσιο σπήλαιο Διερεύνηση με ψηφιακή επεξεργασία φωτογραφικών πλαισίων Επιβλέπουσα: καθηγήτρια Ελένη Βουλτσιάδου Θεσσαλονίκη

2 ARISTOTLE UNIVERSITY OF THESSALONIKI SCHOOL OF BIOLOGY MASTER'S DEGREE PROGRAM FIELD OF STUDY «HYDROBIOLOGY AND AQUACULTURE» Domna Dimarchopoulou MASTER'S THESIS Spatial biodiversity patterns in a semi-submerged marine cave using image processing of photographic quadrat samples Supervisor: Professor Eleni Voultsiadou Thessaloniki

3 Περιεχόμενα Πρόλογος... 4 Περίληψη... 5 Summary Εισαγωγή Μεσογειακά θαλάσσια σπήλαια: σημασία, απειλές, προστασία Μελέτη των βενθικών βιοκοινοτήτων Μέθοδοι μελέτης θαλάσσιων σπηλαίων Σκοπός της έρευνας Υλικά και μέθοδοι Περιοχή και σπήλαιο μελέτης Ποσοτική μελέτη οικολογικής διαβάθμισης βενθικών βιοκοινοτήτων Συνοπτική παρουσίαση της επεξεργασίας των φωτογραφικών πλαισίων Στατιστική ανάλυση Αποτελέσματα Χλωριδική και πανιδική σύνθεση βενθικών βιοκοινοτήτων Βιοτική κάλυψη υποστρώματος - χωρικά πρότυπα Χωρικά πρότυπα ποικιλότητας Χωρικά πρότυπα οικολογικής διαβάθμισης Οι σπόγγοι ως υποκαταστάτες για τη μελέτη των βενθικών κοινοτήτων των σπηλαίων Συζήτηση Σύνθεση βενθικών βιοκοινοτήτων Βιοποικιλότητα Βιοτική κάλυψη α Σπόγγοι και μακροφύκη β Ανθόζωα γ Βρυόζωα δ Πολύχαιτοι Χωρικά πρότυπα οικολογικής διαβάθμισης Χωρικά πρότυπα ποικιλότητας Οι σπόγγοι ως υποκαταστάτες για τη μελέτη των βενθικών βιοκοινοτήτων των σπηλαίων Γενικά συμπεράσματα Βιβλιογραφία Παράρτημα

4 Πρόλογος Τώρα που αυτή η μεταπτυχιακή διατριβή, αλλά και συνολικά ο κύκλος των μεταπτυχιακών σπουδών μου, φτάνουν στο τέλος, θα ήθελα να κοιτάξω πίσω και να κάνω έναν απολογισμό των τελευταίων χρόνων ευχαριστώντας όλους εκείνους που με βοήθησαν. Θα ήθελα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στην καθηγήτρια μου Ελένη Βουλτσιάδου και στον διδάκτορα Βασίλη Γεροβασιλείου με τους οποίους φτιάξαμε μια δυνατή και δεμένη ομάδα. Τους ευχαριστώ θερμά για την εμπιστοσύνη που μου έδειξαν δίνοντάς μου να δουλέψω αυτό το εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα, για τη βοήθεια και τη καθοδήγηση που μου παρείχαν όποτε τη χρειάστηκα, για τον χρόνο που αφιέρωσαν, για το ότι λειτούργησαν ως δάσκαλοι. Χαίρομαι ιδιαιτέρως για αυτή την πολύχρονη συνεργασία και την επαφή, τόσο σε ακαδημαϊκό όσο και σε φιλικό επίπεδο. Φυσικά, σημαντικό μέρος αυτών των χρόνων αποτελούν οι συμφοιτητές μου, μαζί με τους οποίους περάσαμε τα καλά και τα στραβά των σπουδών, καθώς και τα αγαπημένα μου πρόσωπα, οικογενειακά και φιλικά, που ήταν και είναι δίπλα μου, με ανέχονται και με στηρίζουν στο άγχος του διαβάσματος, της συγγραφής, της παρουσίασης αλλά και στη χαρά της επιτυχίας. Το μεταπτυχιακό αυτό, είτε με βοηθήσει επαγγελματικά είτε όχι, ήταν σίγουρα μια διαδικασία που μου προσέφερε πολλά, σε πολλούς τομείς. Το σημαντικότερο όλων ότι είχα την ευκαιρία να ασχοληθώ με κάτι που μου αρέσει και με ενδιαφέρει, να έρθω σε επαφή με πολύ διαφορετικούς ανθρώπους, να διευρύνω τους ορίζοντές μου και να πάω ένα βήμα μπροστά, ακαδημαϊκά και προσωπικά. Και εις άλλα με υγεία (σωματική και ψυχική). Δόμνα Δημαρχοπούλου Σεπτέμβριος 2015 Εξεταστική επιτροπή Καθηγήτρια Ελένη Βουλτσιάδου, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Καθηγητής Χαρίτων Χιντήρογλου, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Καθηγητής Δημήτρης Βαφείδης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 4

5 Περίληψη Τα θαλάσσια σπήλαια αποτελούν χαρακτηριστικό γεωλογικό σχηματισμό της μεσογειακής ακτογραμμής διάφοροι μορφολογικοί τύποι σπηλαίων έχουν βρεθεί κατά μήκος των μεσογειακών βραχωδών ακτών. Πρόκειται για ευαίσθητα περιβάλλοντα που φιλοξενούν πλούσια και ιδιαίτερη βιοποικιλότητα, και για αυτόν τον λόγο προστατεύονται από την Ευρωπαϊκή και Μεσογειακή νομοθεσία. Η γεωμορφολογική πολυπλοκότητα εντός των σπηλαίων δημιουργεί αβιοτικές διαβαθμίσεις οι οποίες αντανακλώνται στη χωρική ετερογένεια των βενθικών κοινοτήτων. Οι έρευνες για τα πρότυπα οικολογικής ζώνωσης σε σχέση με την απόσταση από την είσοδο των σπηλαίων είχαν επικεντρωθεί στη βορειοδυτική και κεντρική Μεσόγειο. Η πρόσφατη έρευνα σε βυθισμένα σπήλαια του βορείου Αιγαίου με διαφορετικά μορφολογικά χαρακτηριστικά έδειξε διακριτά πρότυπα κατανομής των βενθικών ειδών, τόσο σε διαφορετικές αποστάσεις από την είσοδο των σπηλαίων, όσο και σε διαφορετικές θέσεις εντός κάθε απόστασης (π.χ. τοιχώματα έναντι οροφής). Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν έχει πραγματοποιηθεί αντίστοιχη έρευνα σε ημιβυθισμένα σπήλαια που να επιτρέπει συγκρίσεις για την επαλήθευση ή μη αυτού του συμπεράσματος. Στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πρόσφατης προσπάθειας εμπλουτισμού της ελλιπούς γνώσης για τη βιοποικιλότητα των σπηλαίων της ανατολικής Μεσογείου μέσω της μελέτης της βιολογικής ζώνωσης σε σπήλαια της περιοχής του Αιγαίου, διερευνήσαμε τη χωρική ετερογένεια των βενθικών βιοκοινοτήτων σε ένα ημιβυθισμένο σπήλαιο του βορείου Αιγαίου. Το υπό μελέτη σπήλαιο βρίσκεται στο νησί του Αγίου Ευστρατίου το οποίο αποτελεί μέρος του ελληνικού δικτύου Natura. Για τη μελέτη των βενθικών βιοκοινοτήτων χρησιμοποιήθηκε μη καταστρεπτική φωτογραφική μέθοδος και προηγμένο λογισμικό επεξεργασίας εικόνας (photoquad). Συνολικά φωτογραφήθηκαν 63 πλαίσια (25 x 25 cm) σε 3 διαφορετικές θέσεις (3 φωτογραφικά πλαίσια σε κάθε κατακόρυφο τοίχωμα, αριστερό και δεξί, και 3 στον πυθμένα) σε 7 διακριτούς τομείς του σπηλαίου. Η επεξεργασία των φωτογραφικών πλαισίων, σε συνδυασμό με την ταυτοποίηση σπόγγων από επιπρόσθετα ποιοτικά δείγματα, έφερε στο φως 47 τάξα, 26 από τα οποία ανήκαν στο φύλο Porifera, 10 ήταν μακροφύκη (κυρίως Rhodophyta), 5 Anthozoa, 3 Bryozoa και από ένα τάξο στις ομάδες Foraminifera, Polychaeta, και Tunicata. Κυρίαρχες ομάδες, από πλευράς κάλυψης υποστρώματος αλλά και αριθμού τάξων, ήταν οι σπόγγοι και έπειτα τα μακροφύκη. Οι πρώτοι βρέθηκαν σε όλους τους τομείς του σπηλαίου, όπου κάλυπταν σημαντικό ποσοστό του υποστρώματος, ενώ τα μακροφύκη κυριαρχούσαν στις εισόδους και έπαυαν να καταγράφονται μετά το μέσο του σπηλαίου. Παρατηρήθηκαν διαφορετικά πρότυπα της βιοτικής κάλυψης και των δεικτών ποικιλότητας ανάμεσα στα τοιχώματα και τον πυθμένα του σπηλαίου. Συγκεκριμένα, παρατηρήθηκε μείωση της μέσης βιοτικής κάλυψης από τις εισόδους 5

6 προς το εσωτερικό. Ο πυθμένας εμφάνισε έντονη ιζηματαπόθεση και έτσι διαφοροποιήθηκε από τα κάθετα τοιχώματα. Ο αριθμός ειδών, η ποικιλότητα Shannon-Wiener και η ομοιομορφία κατανομής εμφάνισαν παρόμοια πρότυπα μεταβολής στα απέναντι τοιχώματα, αλλά διαφοροποιήθηκαν στον πυθμένα όπου και καταγράφηκαν χαμηλότερες τιμές των προαναφερθέντων δεικτών. Τόσο η απόσταση από τις εισόδους, όσο και η θέση εντός του σπηλαίου, αλλά και ο συνδυασμός αυτών των δυο παραγόντων είχαν στατιστικά σημαντική επίδραση στα παρατηρούμενα πρότυπα. Η ανάλυση ομοιότητας διαχώρισε τον φωτεινό πυθμένα των εισόδων από τα υπόλοιπα φωτογραφικά πλαίσια, αποκαλύπτοντας ομάδες που φαίνεται να αντιστοιχούν στη σκιόφιλη κυριαρχούμενη από φύκη ζώνη των εισόδων και στους ενδιάμεσους τομείς του σπηλαίου όπου κυριαρχούν βενθικά ασπόνδυλα στην τελευταία ζώνη παρατηρήθηκαν τοπικές αποκλίσεις εξαιτίας της ανάπτυξης διαφορετικών φάσεων ασπονδύλων (π.χ. σπόγγοι, σκληρακτίνια και κρουστώδη βρυόζωα). Ο υπολογισμός των δεικτών ποικιλότητας και της ανάλυσης ομοιότητας για τη συνεύρεση των σπόγγων ξεχωριστά και ο συσχετισμός των προτύπων με αυτών του συνόλου της βιοποικιλότητας του σπηλαίου, έδειξε ότι οι σπόγγοι θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως υποκαταστάτες για τη μελέτη της χωρικής ποικιλότητας στις βιοκοινότητες των ημιβυθισμένων σπηλαίων, τουλάχιστον στο Αιγαίο ή ευρύτερα στην ανατολική Μεσόγειο. Ο δείκτης της μορφολογικής ποικιλότητας των σπόγγων θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως υποκαταστάτης μόνο για τη μελέτη της ποικιλότητας των σπόγγων στο συγκεκριμένο σπήλαιο. Συμπερασματικά, τα γενικά βιοτικά χαρακτηριστικά του υπό μελέτη σπηλαίου (συνολική βιοτική κάλυψη του υποστρώματος, επικρατούσες ομάδες οργανισμών και πρότυπο κάλυψης κυρίαρχων ομάδων) ήταν σε συμφωνία με τα αποτελέσματα προηγούμενων ερευνών σε ημιβυθισμένα σπήλαια της Μεσογείου, ενώ παρουσίασαν διαφορές σε σχέση με αυτά που έχουν καταγραφεί σε εντελώς βυθισμένα σπήλαια. Τα αποτελέσματα της μελέτης επιβεβαιώνουν τον ρόλο της τοπογραφίας των σπηλαίων στη διαμόρφωση των χωρικών προτύπων διαβάθμισης των βιοκοινοτήτων που φιλοξενούν και επισημαίνουν τη μοναδικότητα που χαρακτηρίζει τα θαλάσσια σπήλαια, γεγονός που αναδεικνύει και την ιδιαίτερη αξία διατήρησής τους. Θα ήταν ενδιαφέρον να διερευνηθούν τα πρότυπα χωρικής ποικιλότητας και η δυνατότητα χρήσης των σπόγγων ως υποκαταστατών σε διαφορετικούς τύπους σπηλαίων και σε διαφορετικές περιοχές του Αιγαίου, το οποίο, παρά το βιογεωγραφικό του ενδιαφέρον, έχει ερευνηθεί ελάχιστα για τη βιοποικιλότητα των θαλάσσιων σπηλαίων του. 6

7 Summary Marine caves constitute a typical geological formation of the Mediterranean coastline; various morphological cave types have been identified across the mediterranean rocky coasts. They constitute a sensitive environment that hosts rich and remarkable biodiversity and are thus protected by the European and Mediterranean legislation. Geomorphological complexity inside caves creates abiotic gradients reflected in the spatial heterogeneity of sessile benthos. Studies about the patterns of ecological zonation, in relation to the distance from the entrance, had focused on the northwestern and central Mediterranean. A recent study in submerged caves of different morphological characteristics in the north Aegean Sea showed distinct distribution patterns of benthic species both in different distances from the entrance, and in different positions within each distance (e.g. walls versus ceiling). However, no similar research, which could allow for comparisons in order to verify or reject this result, has been conducted in semi submerged caves to date. As part of a broader recent attempt to enrich the incomplete knowledge of the eastern Mediterranean cave biodiversity by studying cave biotic zonation in the Aegean ecoregion, we investigated the spatial heterogeneity of sessile benthos in a tunnel-shaped semi-submerged cave of the north Aegean Sea. The studied cave is located on Agios Efstratios Island which is part of the Greek Natura network. A nondestructive photographic method and an advanced image processing software (photoquad) were used for the study of benthic communities. A total of 63 photoquadrats (25 x 25 cm) were photographed at 3 different positions (3 quadrats on each vertical wall, left and right, and 3 on the floor) in seven distinct cave sectors. Image analysis, along with identifications of sponges from additional qualitative samples, revealed the presence of 47 taxa, 26 of which were classified in the phylum Porifera, 10 were macroalgae (mainly Rhodophyta), 5 Anthozoa, 3 Bryozoa, and one taxon for each of the groups Foraminifera, Polychaeta, and Tunicata. Sponges and macroalgae were the dominant groups, in terms of substratum cover and number of taxa. The former were found in all cave sectors covering considerable part of the substratum, whereas the latter dominated the entrances and were not recorded deeper than the middle part of the cave. Different patterns were observed between the walls and the floor with regard to the biotic coverage and diversity indices. Specifically, we observed a decline of the mean biotic coverage from the two entrances to the inner part of the cave. The floor exhibited strong sedimentation and was therefore differentiated from the walls. Species richness, Shannon-Wiener diversity and evenness showed similar fluctuation patterns on the opposite walls, but were differentiated on the floor, where lower values of the aforementioned indices were recorded. Both the distance from the entrances and the position in the cave, as well as the combination of these two factors, had a statistically significant effect on the observed patterns. 7

8 Similarity analysis separated the luminous entrance floors from the rest of the photoquadrats, revealing groups that roughly corresponded to the sciaphilic algaldominated entrance zone and the intermediate semidark cave sectors, where sessile invertebrates dominated; in the latter zone local variations were observed due to the development of different invertebrate facies (e.g. sponges, scleractinians and encrusting bryozoans). The calculation of diversity indices and similarity analysis for the group of sponges separately and the correlation of the patterns with those for the total cave biodiversity, showed that sponges might be used as surrogates for spatial variability in cave communities, at least in the Aegean Sea or in the eastern Mediterranean. Sponge morphological diversity could be used as a surrogate only for the sponge community diversity in the studied cave. The general biotic characteristics of the studied cave (total biotic coverage, dominant groups and coverage pattern of the dominant groups) were in agreement with previous studies of semi-submerged mediterranean caves, but were different from those observed in totally submerged ones. This study confirms the role of cave topography in spatial biodiversity patterns and emphasizes the uniqueness of marine caves, which highlights their special conservation value. In conclusion, it would be interesting to investigate patterns of spatial variability and the potential use of sponges as surrogates in caves of different types and in different areas of the Aegean ecoregion, which, despite its biogeographical interest, has been poorly investigated for its marine cave biodiversity. 8

9 1. Εισαγωγή 1.1 Μεσογειακά θαλάσσια σπήλαια: σημασία, απειλές, προστασία Ο όρος σπήλαιο αναφέρεται σε φυσικά ανοίγματα, συνήθως σε βράχους, τα οποία είναι αρκετά μεγάλα ώστε να επιτρέπουν την είσοδο στον άνθρωπο (Gunn, 2004). Τα θαλάσσια σπήλαια συγκεκριμένα ορίζονται ως κοιλότητες, εντελώς ή μερικώς βυθισμένες, που έχουν σχηματιστεί με ποικίλους τρόπους και χαρακτηρίζονται από αναλογία ολικού εσωτερικού όγκου / επιφάνειας ανοίγματος μεγαλύτερη από τη μονάδα και πλάτος ανοίγματος που δεν πρέπει να ξεπερνάει το μέσο εσωτερικό πλάτος (Riedl, 1966; Bianchi et al., 1996). Σχηματίζονται κυρίως ως αποτέλεσμα της κυματικής δράσης που επιδρά επάνω σε ζώνες των βράχων με μικρή αντοχή στη διάβρωση, σε συνδυασμό με τη λειαντική δράση της άμμου και των πετρών που μεταφέρονται από το νερό (Gunn, 2004). Τα θαλάσσια σπήλαια αποτελούν χαρακτηριστικό γεωλογικό σχηματισμό των βραχωδών μεσογειακών ακτών. Συγκεκριμένα στην ανατολική Μεσόγειο έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα 738 θαλάσσια σπήλαια, δηλαδή το ένα τέταρτο του συνόλου των καταγεγραμμένων σπηλαίων στη λεκάνη της Μεσογείου (Εικ. 1, Giakoumi et al., 2013), ενώ τα ελληνικά νησιά αναγνωρίζονται σε παγκόσμια κλίμακα για την ποικιλία και την ομορφιά των θαλάσσιων σπηλαίων τους (Gunn, 2004). Στην Εικόνα 1 φαίνεται ότι το μεγαλύτερο ποσοστό των σπηλαίων της Μεσογείου εντοπίζονται στις βόρειες βραχώδεις ακτές της, και πιο συγκεκριμένα κυρίως στην Αδριατική, την Τυρρηνική Θάλασσα, την Κορσική και τα νησιά του Αιγαίου και Ιονίου Πελάγους. Εικόνα 1. Γεωγραφική κατανομή των θαλάσσιων σπηλαίων στη Μεσόγειο (από Giakoumi et al., 2013). 9

10 Έχουν χαρακτηριστεί 'φυσικά καταφύγια' (Harmelin et al., 1985) και 'ταμιευτήρες βιοποικιλότητας' (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2012), καθώς φιλοξενούν μεγάλη ποικιλία οργανισμών. Ο συνολικός αριθμός των ειδών που έχουν καταγραφεί σε μεσογειακά σπήλαια ξεπερνά τα είδη (Riedl, 1966; Gerovasileiou & Voultsiadou, 2014), ενώ για την ομάδα των σπόγγων συγκεκριμένα έχει βρεθεί ότι τα σπήλαια φιλοξενούν το 45,7% των μεσογειακών ειδών (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2012). Ωστόσο, ο αριθμός των ειδών που έχουν καταγραφεί σε σπήλαια διαφέρει ανάμεσα στις περιοχές της Μεσογείου και, εκτός από τον αριθμό των σπηλαίων της περιοχής, σχετίζεται και με την ερευνητική προσπάθεια (αριθμός δημοσιεύσεων) που έχει καταβληθεί (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2012; 2014). Μεταξύ των ειδών που συναντώνται σε σπήλαια περιλαμβάνονται σπάνια, ενδημικά και προστατευόμενα είδη, καθώς και είδη οικονομικής ή φαρμακευτικής αξίας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο σπόγγος Ircinia paucifilamentosa που είναι είδος ενδημικό στην περιοχή του Αιγαίου (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015), η μεσογειακή φώκια Monachus monachus που χρησιμοποιεί διάφορους τύπους θαλάσσιων σπηλαίων για ανάπαυση και για τη γέννηση των μικρών της (Karamanlidis et al., 2004, Dendrinos et al., 2007), το πολύτιμο κόκκινο κοράλλι Corallium rubrum (Santangelo et al., 2007), ο σπόγγος μπάνιου Spongia officinalis (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2012), καθώς και οι σπόγγοι Aplysina aerophoba, Spongia sp., Agelas oroides και Petrosia ficiformis οι οποίοι παράγουν αντικαρκινικές και βιοδραστικές ουσίες (Voultsiadou et al., 2008; Senthilkumar et al., 2013). Μάλιστα η μελέτη της χημικής βιοδραστικότητας των σπόγγων σε σπήλαιο της βορειοδυτικής Μεσογείου έδειξε τον σημαντικό ρόλο των χημικά διαμεσολαβούμενων αλληλεπιδράσεων στις βιοκοινότητες των σπηλαίων (Turon et al., 2009). Επίσης, έχει δειχθεί ότι οι κοινότητες των σπόγγων σε σπήλαια του Ατλαντικού συμβάλλουν στην ποικιλότητα και την υγεία των γειτονικών κοραλλιογενών υφάλων, μέσω του εμπλουτισμού του νερού σε νιτρικά άλατα, το οποίο έπειτα εξέρχεται κατά την άμπωτη (Slattery et al., 2013). Εκτός από την ποικιλία εδραίων οργανισμών που φιλοξενούν, τα μεσογειακά θαλάσσια σπήλαια αποτελούν καταφύγιο για μεγάλο αριθμό ειδών ψαριών και φιλοξενούν ικανό τμήμα της τοπικής βιοποικιλότητας, τονίζοντας έτσι την αναγκαιότητα να συμπεριληφθούν μελλοντικά σε δίκτυα προστατευόμενων περιοχών και να ληφθούν υπόψη σε διαχειριστικά σχέδια περιβαλλοντικής διατήρησης (Bussotti et al., 2015). Οι Giakoumi et al. (2013) έχουν προτείνει σχέδιο προστασίας των σπηλαίων της Μεσογείου σε επίπεδο οικοπεριοχής, ώστε να τεθούν χωρικές προτεραιότητες για την προστασία αυτών των ιδιαιτέρως ετερογενών οικοσυστημάτων. Παράλληλα, έχουν γίνει προσφάτως προσπάθειες να βρεθούν δείκτες εκτίμησης της οικολογικής κατάστασης των μεσογειακών υποθαλάσσιων σπηλαίων (Rastorgueff et al., 2015) που επίσης μπορούν να συμβάλλουν στην επιλογή εκείνων που χρήζουν προστασίας. 10

11 Ακόμη, σε πολλές περιπτώσεις οι έρευνες στα θαλάσσια σπήλαια έφεραν στο φως νέα είδη για την επιστήμη από διαφορετικές ταξινομικές ομάδες οργανισμών (π.χ. Harmelin et al., 2007; Pisera & Vacelet, 2011; Zibrowius, 1968). Έχει δειχθεί ότι οι οργανισμοί που κατοικούν σε θαλάσσια σπήλαια μπορεί να αποτελούν τυχαίους επισκέπτες ή στυγόξενα, στυγόφιλα, και στυγόβια είδη (Culver & Pipan, 2009; Romero, 2009). Οι όροι 'στυγόξενος' και 'στυγόφιλος' αναφέρονται αντιστοίχως σε υδρόβιους οργανισμούς που αναπαράγονται/κατοικούν σε σπήλαια αλλά αναζητούν τροφή έξω από αυτά ή που ολοκληρώνουν τον βιολογικό τους κύκλο σε σκιερά περιβάλλοντα όπως τα σπήλαια. Τα καθαυτό σπηλαιόβια είδη που έχουν αναπτύξει προσαρμογές για τη διαβίωση στο συγκεκριμένο περιβάλλον (π.χ. έλλειψη χρωστικών και υποπλασμένα μάτια ή ανοφθαλμία) χαρακτηρίζονται 'στυγόβια' (Gunn, 2004; Romero, 2009). Παρά το γεγονός ότι πρόκειται για δυσπρόσιτα περιβάλλοντα, η πλούσια βιοποικιλότητα των θαλάσσιων σπηλαίων δεν παραμένει ανεπηρέαστη από τις ανθρώπινες δραστηριότητες και τις επιπτώσεις αυτών στο οικοσύστημα. Μάλιστα, οι κοινότητες των σπηλαίων απειλούνται εντονότερα και είναι περισσότερο ευαίσθητες σε διαταραχές μεγάλης κλίμακας, επειδή είναι φυσικά κατακερματισμένες και λιγότερο ανθεκτικές (Harmelin, 1980). Κύρια απειλή αποτελεί η κλιματική αλλαγή, καθώς η τοπική άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας, εξαιτίας της θέρμανσης του πλανήτη, έχει βρεθεί να προκαλεί αλλαγές στη γεωγραφική κατανομή ειδών ενδημικών των σπηλαίων (Chevaldonné & Lejeusne, 2003). Ακόμη, αρνητικές επιπτώσεις φαίνεται να έχουν η παράκτια δόμηση και η θαλάσσια ρύπανση (Giakoumi et al., 2013), όπως επίσης και η καταδυτική δραστηριότητα (Guarnieri et al., 2012), κυρίως λόγω μηχανικής καταστροφής εύθραυστων ειδών που προκαλείται από την επαφή των αυτοδυτών με τους οργανισμούς (Di Franco et al., 2009). Για τους παραπάνω λόγους, δηλαδή εξαιτίας της πλούσιας και μοναδικής βιοποικιλότητας που φιλοξενούν, αλλά και της ευαισθησίας σε ποικίλες ανθρωπογενείς δραστηριότητες, τα θαλάσσια σπήλαια προστατεύονται από την Ευρωπαϊκή και Μεσογειακή νομοθεσία. Συγκεκριμένα, συμπεριλαμβάνονται στην οδηγία 92/43 της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων και της άγριας χλωρίδας και πανίδας, με τον κωδικό οικοτόπου 8330 «Θαλάσσια σπήλαια εξ ολοκλήρου ή κατά το ήμισυ κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας» (92/43/EEC). Επίσης, τα σπήλαια και οι κοινότητες που φιλοξενούν προστατεύονται με δύο σχέδια δράσης του Μεσογειακού Προγράμματος Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP-MAP-RAC/SPA, 2008; 2015). Μάλιστα, στη Μεσόγειο η ανάγκη για προστασία των σπηλαίων είναι πιο επιτακτική αφού ολόκληρη η λεκάνη αποτελεί πυρήνα βιοποικιλότητας, με περίπου είδη, πολλά από τα οποία είναι ενδημικά, σε επιφάνεια μικρότερη από το 1% της επιφάνειας των ωκεανών. Επιπλέον, η Μεσογειακή λεκάνη απειλείται σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό από ανθρωπογενείς επιδράσεις, όπως η απώλεια και υποβάθμιση ενδιαιτημάτων, η 11

12 αλιεία, η ρύπανση, η κλιματική αλλαγή, ο ευτροφισμός, και η εισβολή ξενικών ειδών (Coll et al., 2010) Μελέτη των βενθικών βιοκοινοτήτων Παρά τη μεγάλη αξία τους, τα θαλάσσια σπήλαια έχουν μελετηθεί λιγότερο σε σύγκριση με άλλους τύπους θαλάσσιων οικοσυστημάτων, με τις περισσότερες μελέτες μάλιστα να αφορούν σε σπήλαια της βορειοδυτικής και κεντρικής Μεσογείου (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2014). Όπως όμως αναφέρθηκε, η ανατολική Μεσόγειος έχει υψηλό αριθμό ανεξερεύνητων θαλάσσιων σπηλαίων (Εικ. 1), η μελέτη των οποίων παρουσιάζει μεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον καθώς μπορεί να φέρει στο φως σημαντικές πληροφορίες για αυτά τα περιβάλλοντα και τα είδη των οργανισμών που φιλοξενούν. Πρόσφατα ξεκίνησαν να πραγματοποιούνται ποσοτικές έρευνες για τη βιοποικιλότητα και τη δομή των βιοκοινοτήτων σε διαφορετικούς τύπους θαλάσσιων σπηλαίων στην περιοχή του Αιγαίου, συμβάλλοντας έτσι στον εμπλουτισμό της ελλιπούς γνώσης για τα σπήλαια της ανατολικής Μεσογείου (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2012; Gerovasileiou et al., 2012; 2013c). Τα ποσοτικά δεδομένα είναι απαραίτητα για την παρακολούθηση (monitoring) των σπηλαίων και την εκτίμηση των πιθανών επιπτώσεων των αλλόχθονων ειδών στη δομή των κοινοτήτων τους (Gerovasileiou et al., 2015b). Η διαδικασία αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική στην ανατολική Μεσόγειο όπου η εισαγωγή θερμόφιλων και τροπικών αλλόχθονων ειδών έχει αυξηθεί, πιθανότατα λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας τα τελευταία χρόνια (Raitsos et al., 2010). Κάθε σπήλαιο είναι μοναδικό και παρουσιάζει ιδιαίτερα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά. Αυτό, σε συνδυασμό με τη διαβάθμιση των αβιοτικών παραμέτρων, όπως το φως και ο υδροδυναμισμός, συμβάλλει στη διαμόρφωση έντονης ζώνωσης των βενθικών βιοκοινοτήτων. Το αποτέλεσμα αυτής της περιβαλλοντικής ετερογένειας είναι η συνύπαρξη διαφορετικών κοινοτήτων σε περιορισμένο χώρο (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015 και εκεί αναφορές). Οι βιοκοινότητες σε υποθαλάσσια σπήλαια της Μεσογείου περιγράφηκαν για πρώτη φορά από τους Pérès & Picard (1949), οι οποίοι παρατήρησαν την κυριαρχία των μακροφυκών (κυρίως Rhodophyta) στη ζώνη εισόδου και την αντικατάστασή τους από ζωικούς οργανισμούς (κυρίως σπόγγους) προς το εσωτερικό εξαιτίας της μείωσης του φωτισμού. Αργότερα, λαμβάνοντας υπόψη και άλλες έρευνες που πραγματοποιήθηκαν (Pérès & Picard, 1951; 1955; Laborel & Vacelet, 1959; Vacelet, 1964), ο Pérès (1967) περιέγραψε τις εξής βιοκοινότητες: i) την κοραλλιγενή βιοκοινότητα (C) στη ζώνη εισόδου των σπηλαίων όπου κυριαρχούν οι φυτικοί οργανισμοί, όπως τα κρουστώδη ενασβεστωμένα ροδοφύκη, ii) τη βιοκοινότητα των ημισκοτεινών σπηλαίων (GSO) στο μέσο, η οποία στερείται μακροφυκών και όπου κυριαρχούν οι ζωικοί οργανισμοί, όπως σπόγγοι (π.χ. Aplysina aerophoba, Petrosia ficiformis, Agelas oroides) και ανθόζωα (π.χ. 12

13 Leptopsammia pruvoti, Caryophyllia smithii, Hoplangia durotrix, Madracis pharensis - το τελευταίο περισσότερο στην ανατολική Μεσόγειο) και iii) τη βιοκοινότητα των εντελώς σκοτεινών σπηλαίων και σηράγγων (GO) στο εσωτερικό, η οποία αποτελεί το απώτατο άκρο μιας σειράς βιοκοινοτήτων που σχετίζονται με μια διαβαθμισμένη μείωση του φωτός και όπου κυριαρχούν λίγα είδη που μπορούν να ανταπεξέλθουν στις δεδομένες συνθήκες, όπως σπόγγοι και πολύχαιτοι της οικογένειας Serpulidae. Στην είσοδο μπορεί επίσης να παρατηρηθεί μια μεταβατική ζώνη από την κοινότητα των φωτόφιλων φυκών προς την κοραλλιγενή κοινότητα (Vacelet, 1959). Μια απεικόνιση της οικολογικής διαβάθμισης των βενθικών βιοκοινοτήτων δόθηκε από τους Harmelin et al. (1985) όπου φαίνονται οι τρεις κοινότητες που διέκρινε ο Pérès (1967) και μια επιπλέον μεταβατική ζώνη, μεταξύ των GSO και GO, με κρουστώδη βρυόζωα που σχηματίζουν κονδύλους (Εικ. 2). Εικόνα 2. Οικολογική διαβάθμιση κατά μήκος θαλάσσιου σπηλαίου: 1. κοραλλιγενής βιοκοινότητα της εισόδου, 2. βιοκοινότητα των ημισκοτεινών σπηλαίων, 3. μεταβατική κοινότητα από κονδύλους βρυοζώων και 4. βιοκοινότητα των σκοτεινών σπηλαίων. Εμφανής η σταδιακή μείωση της βιοτικής κάλυψης και της ποικιλότητας (από Harmelin et al., 1985). Οι Bianchi & Morri (1994) μελέτησαν υποθαλάσσια σπήλαια στη Μεσόγειο και τον Ινδικό Ωκεανό και διέκριναν 6 οικολογικές ζώνες: (i) τη ζώνη εισόδου, (ii) την αρχή της κοινότητας των σπηλαίων, (iii) τη ζώνη όπου εξαφανίζονται οι παθητικοί διηθηματοφάγοι οργανισμοί, (iv) τη ζώνη όπου εξαφανίζονται οι συμπαγείς μορφές, (v) τη ζώνη όπου εξαφανίζονται οι κρουστώδεις μορφές και (vi) τη ζώνη όπου εξαφανίζεται η εδραία πανίδα (Εικ. 3). 13

14 Εικόνα 3. Βιολογική ζώνωση σε σπήλαιο των Ιταλικών ακτών (από Bianchi & Morri, 1994). Ο Riedl (1966) στη μονογραφία του για τη βιοποικιλότητα των σπηλαίων της Μεσογείου 'Biologie der Meereshöhlen', τόνισε ότι η οικολογική ζώνωση έχει άμεση σχέση με τη μορφή του σπηλαίου. Κατέταξε τα θαλάσσια σπήλαια, ανάλογα με τη μορφή τους, σε ημιβυθισμένα και εντελώς βυθισμένα, τα οποία μπορεί να είναι σήραγγες ή αδιέξοδα με μια μόνο είσοδο, κατάταξη που διατήρησε και ο Hofrichter (2002) (Εικ. 4). Στην Εικόνα 4 απεικονίζεται και το διαφορετικό καθεστώς υδροδυναμισμού σε κάθε τύπο σπηλαίου. Το αποτέλεσμα αυτής της άμεσης συσχέτισης της γεωμορφολογίας του σπηλαίου με τη ζώνωση των βενθικών βιοκοινοτήτων είναι ότι για παράδειγμα σε σήραγγες με περισσότερες εισόδους μπορεί να μην συναντώνται οι χαρακτηριστικές κοινότητες των σπηλαίων λόγω του αυξημένου φωτισμού, ενώ σε αδιέξοδα σπήλαια να συναντώνται φαινομενικά αζωικές ζώνες εξαιτίας της μεγάλης μείωσης του φωτισμού και της ανανέωσης του νερού (Riedl, 1966). Πέρα από τις ποιοτικές περιγραφικές μελέτες που αναφέρθηκαν, έχουν πραγματοποιηθεί και ποσοτικές έρευνες σχετικά με τη δομή των βιοκοινοτήτων των σπηλαίων και τα χωρικά πρότυπα διαβάθμισής τους (Balduzzi et al., 1985; Corriero et al., 2000; Bell, 2002; Martí et al., 2004; Bussotti et al., 2006; Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015), οι οποίες επιβεβαιώνουν πως τα μοναδικά τοπογραφικά χαρακτηριστικά κάθε σπηλαίου (βάθος, κλίση, αριθμός και προσανατολισμός εισόδων, βαθμός κάλυψης από νερό) σχετίζονται άμεσα και συνεπώς διαμορφώνουν τα παρατηρούμενα πρότυπα ζώνωσης των βενθικών βιοκοινοτήτων. Για την περιγραφή της σύνθεσης και της δομής των κοινοτήτων, οι έρευνες αυτές υπολογίζουν τη βιοτική κάλυψη του υποστρώματος από τις διαφορετικές ταξινομικές ομάδες οργανισμών, καθώς και τις τιμές τριών δεικτών ποικιλότητας (αριθμός ειδών S, δείκτης ποικιλότητας Shannon-Wiener H', δείκτης ομοιομορφίας κατανομής ειδών Pielou J') σε διάφορα σημεία των σπηλαίων (McDonald et al., 2010) και διερευνούν τη συσχέτιση των παρατηρούμενων προτύπων με αβιοτικές και τοπογραφικές παραμέτρους, όπως η απόσταση από την είσοδο του σπηλαίου, το βάθος, η θέση εντός του σπηλαίου (κατακόρυφα τοιχώματα, πυθμένας ή οροφή), η ένταση του φωτός, και ο υδροδυναμισμός. 14

15 Εικόνα 4. Μορφολογικοί τύποι θαλάσσιων σπηλαίων, σύμφωνα με τον Hofrichter (2002). Πάνω: ημιβυθισμένα, κάτω: βυθισμένα, αδιέξοδα σπήλαια με μια είσοδο ή σήραγγες. Ακόμη, για τη διευκόλυνση των ερευνών (βλέπε Κεφ για τις δυσκολίες που παρατηρούνται), γίνεται προσπάθεια εύρεσης ομάδων οργανισμών ή κοινών μορφοτύπων των ειδών που μπορούν να χρησιμεύσουν ως υποκαταστάτες για τη μελέτη του συνόλου της βενθικής βιοποικιλότητας. Στην περίπτωση των σπηλαίων έχει εξεταστεί η χρήση των σπόγγων ως υποκαταστατών, καθώς η συγκεκριμένη ομάδα οργανισμών κυριαρχεί στο ενδιαίτημα αυτό (Sarà, 1968) και μάλιστα έχει αναπτύξει ιδιαίτερες μορφές και προσαρμογές για διαβίωση υπό αυτές τις συνθήκες (Εικ. 5, Bibiloni et al., 1989). Έτσι, έχουν υπολογιστεί οι παραπάνω δείκτες ποικιλότητας μόνο για τη συνεύρεση των σπόγγων και έχει μελετηθεί το κατά πόσο μπορούν να περιγράψουν ικανοποιητικά τα πρότυπα κατανομής του συνόλου της βενθικής κοινότητας του εκάστοτε σπηλαίου (Γεροβασιλείου, 2014). Επίσης, έχει γίνει υπολογισμός και αντίστοιχη συσχέτιση με τη συνολική βιοποικιλότητα του δείκτη μορφολογικής ποικιλότητας των σπόγγων (Bell & Barnes, 2002; Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015). Έχει δειχθεί πως η δειγματοληψία της μορφολογικής ποικιλότητας των σπόγγων αντί της αφθονίας και ποικιλότητας ειδών μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ποσοτική εκτίμηση της ποικιλότητας ειδών σπόγγων. Το πλεονέκτημα είναι ότι αποτελεί μια λιγότερο χρονοβόρα διαδικασία, τόσο στο πεδίο όσο και στο εργαστήριο, που μάλιστα δεν απαιτεί την παρουσία εξειδικευμένου προσωπικού (Bell & Barnes, 2001) και συνεπώς μπορεί ακόμα και να εφαρμοσθεί από ανειδίκευτους εθελοντές δύτες με αξιόπιστα αποτελέσματα (Bell, 2007). 15

16 Εικόνα 5. Παραδείγματα προσαρμογής των σπόγγων στις περιβαλλοντικές συνθήκες των σπηλαίων: a. Αναρριχόμενα εκβλαστήματα (Rhabderemia minutula και Haliclona mucosa) b. Λεπτές κρουστώδεις μορφές (Phorbas tenacior), c. Κατακόρυφες διακλαδισμένες μορφές σε βυθό με ίζημα (Petrosia ficiformis) και d. Ολική απώλεια χρωστικών σε συνθήκες απουσίας φωτός (Ircinia variabilis) (από Bibiloni et al., 1989) Μέθοδοι μελέτης θαλάσσιων σπηλαίων Η μελέτη των θαλάσσιων σπηλαίων ενέχει δυσκολίες και περιορισμούς που σχετίζονται με την υποβρύχια βιολογική έρευνα, καθώς και το χρόνο, το κόστος, τον εξοπλισμό και την εξειδίκευση που αυτή απαιτεί (Gerovasileiou et al., 2013b). Μεγάλη συμβολή στην προώθηση των ερευνών αποτέλεσε η πρόοδος στον τομέα της επιστημονικής αυτόνομης κατάδυσης (Self Contained Underwater Breathing Apparatus - SCUBA diving), η οποία αποτελεί βασικό και πολύτιμο ερευνητικό εργαλείο για τις θαλάσσιες επιστήμες που συμπεριλαμβάνουν στις, ποιοτικές ή ποσοτικές, έρευνές τους δειγματοληψία ζώων, φυτών, και αβιοτικών παραμέτρων, in situ μετρήσεις, χαρτογράφηση και καταγραφή του γεωλογικού προφίλ του υποθαλάσσιου περιβάλλοντος (Sayer, 2007). Επίσης, σημαντική υπήρξε και η συμβολή της ανάπτυξης νέας, γρήγορης, και οικονομικής μεθοδολογίας για την τρισδιάστατη χαρτογράφηση και αναπαράσταση απλών μορφολογικά θαλάσσιων σπηλαίων, μιας διαδικασίας απαραίτητης κατά τη μελέτη της κατανομής των 16

17 εδραίων οργανισμών και τη συσχέτιση των παρατηρούμενων προτύπων με τα ιδιαίτερα τοπογραφικά χαρακτηριστικά του σπηλαίου (Εικ. 6, Gerovasileiou et al., 2013b). Εικόνα 6. Τρισδιάστατα μοντέλα τριών υποθαλάσσιων σπηλαίων του βορείου Αιγαίου (Α-Γ) και οι εγκάρσιες τομές τους (Δ-Ε) για την απεικόνιση λεπτομερειών της εσωτερικής μορφολογίας (από Gerovasileiou et al., 2013b). Για τη μελέτη των κοινοτήτων του σκληρού υποστρώματος συγκεκριμένα, οι υποβρύχιες μέθοδοι δειγματοληψίας περιλαμβάνουν είτε την άμεση συλλογή δειγμάτων είτε τη χρήση φωτογραφικών και οπτικών μεθόδων, καθεμία από τις οποίες έχει διαφορετικά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα (Πίν. 1). Η φωτογραφική μέθοδος χρησιμοποιείται εδώ και αρκετά χρόνια για την παρακολούθηση βενθικών κοινοτήτων σκληρού υποστρώματος. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι μελέτες των κοινοτήτων όπου κυριαρχεί το κόκκινο κοράλλι Corallium rubrum στη ΒΔ Μεσόγειο (Garrabou & Harmelin, 2002; Linares et al., 2010; Montero-Serra et al., 2015). Η μέθοδος αυτή μπορεί έπειτα να συνδυαστεί, κατά περίπτωση, με τα κατάλληλα λογισμικά ώστε να εξαχθούν ποικίλες μετρήσεις από τα φωτογραφικά δείγματα. Λογισμικά πακέτα φωτογραμμετρίας εξασφαλίζουν τρισδιάστατες μετρήσεις του ύψους αποικιών κοραλλιών (Drap et al., 2013), ενώ λογισμικά επεξεργασίας εικόνας, σχεδιασμένα ειδικά για οικολογικές εφαρμογές και μελέτες βιοποικιλότητας του θαλάσσιου βένθους, δίνουν μετρήσεις επιφανειακής κάλυψης και περιμέτρου (Teixidó et al., 2011), επιφάνειας ειδών, ποσοστιαίας κάλυψης και πληροφορίες παρουσίας /απουσίας (Trygonis & Sini, 2012). 17

18 Πίνακας 1. Σύγκριση μεταξύ τριών κοινών μεθόδων υποβρύχιας δειγματοληψίας βενθικών βιοκοινοτήτων σκληρού υποστρώματος (από Bianchi et al., 2004). Άμεση συλλογή Βιντεοσκόπησηφωτογράφιση Οπτική απογραφή (visual census) Πλεονεκτήματα Μειονεκτήματα Χρήση Ταξινομική ακρίβεια. Αντικειμενικές εκτιμήσεις. Συλλογές αναφοράς. Αντικειμενικές εκτιμήσεις. Επαναληψιμότητα. Συλλογές αναφοράς. Δυνατότητα αυτοματοποίησης. Γρήγορη υποβρύχια δουλειά. Μεγάλη δειγματοληπτική επιφάνεια. Χωρίς επίδραση στο οικοσύστημα. Χαμηλό κόστος. Άμεσα αποτελέσματα. Μεγάλη δειγματοληπτική επιφάνεια. Επαναληψιμότητα. Χωρίς επίδραση στο οικοσύστημα. Επίπονη, αργή, με υψηλό κόστος. Ανάγκη εξειδικευμένου προσωπικού. Μικρή δειγματοληπτική επιφάνεια. Καταστρεπτική επίδραση στο οικοσύστημα. Μικρότερη ταξινομική ακρίβεια. Πιθανά προβλήματα στην εκ των υστέρων μελέτη και ερμηνεία των εικόνων. Πιθανή υποκειμενικότητα στον προσδιορισμό ειδών. Αύξηση χρόνου υποβρύχιας παραμονής. Μελέτες ταξινομικού ενδιαφέροντος. Μελέτες κύκλου ζωής ή χρονικών μεταβολών. Μελέτες στη βαθιά θάλασσα. Προκαταρκτικές ή διερευνητικές μελέτες. Καταγραφή διαφορών μεταξύ περιοχών. Βιονομικές μελέτες. Σύμφωνα με τους Bianchi et al. (2004), από τα φωτογραφικά δείγματα μπορούν να εξαχθούν τόσο ποιοτικές, όσο και ποσοτικές πληροφορίες για την περιγραφή των κοινοτήτων του σκληρού υποστρώματος. Η απλούστερη περίπτωση ποιοτικής περιγραφής είναι η εκτίμηση της παρουσίας ή απουσίας συγκεκριμένων ειδών. Φυσικά μια έρευνα σε βάθος θα χρειαστεί να υποστηρίξει την παρουσία ειδών με ποσοτικά στοιχεία που μπορούν να εκφραστούν μέσω διαφορετικών παραμέτρων, ανάλογα με τους επιμέρους στόχους αλλά και τα χαρακτηριστικά των υπό μελέτη οργανισμών. Οι διάφορες ποσοτικές παράμετροι είναι οι εξής: i) Βιο-όγκος, εκφρασμένος ως μέγεθος του χώρου που καταλαμβάνει ο οργανισμός στο υπόστρωμα. Μπορεί να υπολογιστεί από φωτογραφίες, παρακάμπτοντας την επίπονη και λιγότερο ακριβή εργασία πεδίου. ii) Αφθονία και πυκνότητα. Η μέτρηση όλων των ατόμων του είδους και η αναγωγή σε πυκνότητα, δεδομένης της γνωστής επιφάνειας μιας περιοχής. Μπορεί να εφαρμοστεί μόνο σε μονήρης οργανισμούς συνήθως της κινητής πανίδας, ενώ δεν χρησιμεύει στην περίπτωση των μακροφυκών και των αποικιακών εδραίων ζώων. iii) Κάλυψη. Εκφράζεται ως ποσοστό του υποστρώματος που δεν είναι γυμνό, αλλά καλύπτεται από προσκολλημένους οργανισμούς. Μειονεκτεί στο ότι δεν μπορεί να 18

19 συνυπολογίσει την τρισδιάστατη ανάπτυξη των οργανισμών, πρόβλημα που μπορεί να λυθεί μερικώς αν η συνολική κάλυψη ξεπεράσει το 100% αφού ληφθεί υπόψη η επίστρωση των οργανισμών σε διαφορετικά επίπεδα και οι περιπτώσεις επιβιωτών (Boudouresque, 1971). iv) Συχνότητα εμφάνισης. Πόσες φορές συναντάται κάποιο είδος σε ένα πλέγμα γνωστών διαστάσεων. Κατάλληλο για εδραίους οργανισμούς στους οποίους μπορούν να διακριθούν τα όρια των ατόμων. Εκτός από τα παραπάνω, μπορεί να γίνει πιο γρήγορα ημιποσοτική εκτίμηση του αριθμού των ειδών, με τη χρήση κλίμακας της οποίας οι τιμές αντιστοιχούν σε ιδιότητες όπως «σπάνιο», «άφθονο», «πολύ άφθονο». 1.2 Σκοπός της έρευνας Ποσοτικές μελέτες σχετικά με τα πρότυπα οικολογικής ζώνωσης έχουν γίνει μόνο σε δύο εξολοκλήρου βυθισμένα σπήλαια του βορείου Αιγαίου. Όμως, για να υπάρχει η δυνατότητα σύγκρισης με σπήλαια που ανήκουν σε διαφορετικούς μορφολογικούς τύπους, όπως είναι τα ημιβυθισμένα, κρίνεται αναγκαία η διεξαγωγή έρευνας και σε αυτά. Μάλιστα, τα ημιβυθισμένα σπήλαια είναι ευκολότερα προσβάσιμα και συχνά δέχονται επισκέψεις σκαφών, δυτών αλλά και ερασιτεχνών αλιέων. Αυτές οι δραστηριότητες τα καθιστούν περισσότερο ευάλωτα σε περιστατικά ρύπανσης (π.χ. συσσώρευση σκουπιδιών στο εσωτερικό τους λόγω των επισκέψεων και της κυματικής δράσης). Εξαιτίας της ευπάθειάς τους, και επιπλέον της μεγαλύτερης έκθεσής τους σε μεταβολές της επιφανειακής θερμοκρασίας του νερού (καθότι βρίσκονται στην επιφάνεια), τα ημιβυθισμένα θαλάσσια σπήλαια χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης. Στόχος της παρούσας έρευνας ήταν η καταγραφή της βιοποικιλότητας και η ποσοτική περιγραφή της ζώνωσης των βενθικών βιοκοινοτήτων σε ημιβυθισμένο σπήλαιο της ανατολικής Μεσογείου και συγκεκριμένα του βορείου Αιγαίου, με τη χρήση σύγχρονης και φιλικής προς το περιβάλλον φωτογραφικής μεθόδου. Συγκεκριμένα, για την επίτευξη του στόχου αυτού, πραγματοποιήθηκε ποσοτική μελέτη της σύνθεσης των βενθικών βιοκοινοτήτων του σπηλαίου, καθώς και των χωρικών προτύπων οικολογικής διαβάθμισης. Παράλληλα, διερευνήθηκαν οι παράγοντες της τοπογραφίας του σπηλαίου που πιθανώς διαμορφώνουν τα παρατηρούμενα πρότυπα και πραγματοποιήθηκε σύγκριση των προτύπων με αυτά που έχουν καταγραφεί για άλλα σπήλαια του Αιγαίου και της Μεσογείου με παρόμοια ή διαφορετικά γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά. Ακόμη, επειδή οι σπόγγοι αποτελούσαν την κυρίαρχη ομάδα στο υπό μελέτη σπήλαιο, και σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης των δυσκολιών που ενέχει η μελέτη των θαλάσσιων σπηλαίων γενικότερα, διερευνήθηκε και η δυνατότητα χρήσης των σπόγγων ως υποκαταστατών για την εκτίμηση της χωρικής ετερογένειας του συνόλου της βιοποικιλότητας των θαλάσσιων σπηλαίων. 19

20 2. Υλικά και μέθοδοι 2.1 Περιοχή και σπήλαιο μελέτης Περιοχή μελέτης αποτελεί η ημιβυθισμένη Τρύπια Σπηλιά ( ,94 Β, ,72 Α), στις δυτικές ακτές του Αγίου Ευστρατίου στο Βόρειο Αιγαίο (Εικ. 7). Ο Άγιος Ευστράτιος αποτελεί μέρος του ελληνικού δικτύου Natura (GR Τόπος Κοινοτικής Σημασίας). Πρόκειται για ένα νησί που χαρακτηρίζεται από έντονη τεκτονική δραστηριότητα και σεισμικότητα, γεγονός που φαίνεται να αποτελεί το κύριο αίτιο δημιουργίας σπηλαίων, τα περισσότερα από τα οποία βρίσκονται στις δυτικές ακτές του. Συνολικά στο νησί έχουν καταγραφεί 14 ημιβυθισμένα σπήλαια - καταφύγια της Μεσογειακής φώκιας Monachus monachus, αριθμός μεγάλος σε σχέση με την περίμετρο (MOm, προσωπική επικοινωνία). Εικόνα 7. Χάρτης της περιοχής μελέτης. Η Τρύπια Σπηλιά είναι ένα μεγάλο σπήλαιο με ιδιαίτερη γεωμορφολογία, καθώς διαθέτει δύο εισόδους από όπου ξεκινούν δύο επιμήκεις σήραγγες (Εικ. 8). Μια σήραγγα μήκους 45 m με δυτικό προσανατολισμό και μια σήραγγα μήκους 25 m με βόρειο. Οι δυο σήραγγες ενώνονται σχηματίζοντας έναν εσωτερικό θάλαμο μήκους 30 m προσδίδοντας στο σπήλαιο τη μορφή "Υ". Από το απώτερο τοίχωμα του θαλάμου ξεκινούν δυο στενές, ημιβυθισμένες και επιμήκεις σήραγγες οι οποίες δεν εξετάστηκαν στην παρούσα μελέτη λόγω δυσκολίας στην προσέγγισή τους. Το βάθος στις δύο εισόδους είναι 3 και 5 m αντίστοιχα ενώ στον εσωτερικό θάλαμο το βάθος είναι 1-2 m. Το μεγαλύτερο τμήμα του πυθμένα του σπηλαίου είναι βραχώδες με άναρχα διατεταγμένους βράχους και πέτρες διαφορετικού μεγέθους 20

21 και σχήματος ανάμεσα στις οποίες υπάρχει αμμώδες υπόστρωμα. Η διάταξη αυτή ευνοεί την δημιουργία κρυψώνων και μικρο-ενδιαιτημάτων με διαφορετικό βαθμό σκίασης για βενθικά ασπόνδυλα και ψάρια. Α Β Εικόνα 8. Το εξωτερικό (Α) και το εσωτερικό (Β) της Τρύπιας Σπηλιάς στον Άγιο Ευστράτιο (Φωτογραφίες: Β. Γεροβασιλείου). 2.2 Ποσοτική μελέτη οικολογικής διαβάθμισης βενθικών βιοκοινοτήτων Για την ποσοτική διερεύνηση των βενθικών βιοκοινοτήτων χρησιμοποιήθηκε φωτογραφική μέθοδος η οποία πλεονεκτεί έναντι των κλασικών δειγματοληπτικών μεθόδων καθώς πρώτα και κύρια είναι μη καταστρεπτική ενώ παράλληλα προσφέρει ταχύτητα, αντικειμενικότητα, επαναληψιμότητα και δυνατότητα μελλοντικής παρακολούθησης (Bianchi et al., 2004). Χρησιμοποιήθηκαν φωτογραφικά πλαίσια (photoquadrats) από PVC, επιφάνειας 25 επί 25 cm, για τη λήψη τριών επαναληπτικών δειγμάτων σε κάθε σταθμό. Ο συγκεκριμένος τρόπος δειγματοληψίας, που προτάθηκε από τους Kipson et al. (2011) για την ταχεία αποτίμηση της βιοποικιλότητας σε κοραλλιγενείς κοινότητες της ΒΔ Μεσογείου, προσφέρει επαρκή κάλυψη της μελετώμενης βιοποικιλότητας εξασφαλίζοντας την ταυτοποίηση των περισσότερων βενθικών οργανισμών μέχρι και το επίπεδο του είδους, ενώ παράλληλα διευκολύνει τη διαδικασία της υποβρύχιας δειγματοληψίας. Παράλληλα με τη λήψη φωτογραφικών δειγμάτων, πραγματοποιήθηκε και ποιοτική δειγματοληψία των ειδών που απεικονίζονταν στα πλαίσια ώστε να διασφαλιστεί η μέγιστη δυνατή ακρίβεια κατά τον ταξινομικό τους προσδιορισμό (Εικ. 9). 21

22 Οι δειγματοληψίες πραγματοποιήθηκαν από τον Βασίλη Γεροβασιλείου, στο πλαίσιο ευρύτερου προγράμματος μελέτης των θαλασσίων σπηλαίων. Εικόνα 9. Ποιοτικό δείγμα του σπόγγου Myrmekioderma spelaeum (Φωτογραφία: Β. Γεροβασιλείου). Για τις ανάγκες της μελέτης, φωτογραφήθηκαν πλαίσια από επτά τομείς κατά μήκος δύο διατομών από την κάθε είσοδο προς το εσωτερικό του σπηλαίου (A-D και Α -D) (Εικ. 10). Έτσι, κάθε τομέας βρισκόταν σε διαφορετική απόσταση από τις εισόδους. Η χαρτογράφηση και απεικόνιση του σπηλαίου έγινε με χρήση της μεθόδου και του εξειδικευμένου λογισμικού τρισδιάστατης απεικόνισης σπηλαίων cavetopo (Gerovasileiou et al., 2013b). Σε κάθε τομέα φωτογραφήθηκαν 9 πλαίσια σε τρεις θέσεις (3 επαναληπτικά πλαίσια σε κάθε τοίχωμα, δεξί και αριστερό, και 3 στον πυθμένα). Τον τομέα Α συγκρότησαν τα 9 πλαίσια της εισόδου της πρώτης διατομής (A-D). Αντιστοίχως, τα 9 πλαίσια της εισόδου της δεύτερης διατομής (Α -D) συγκρότησαν τον τομέα Α'. Οι τομείς Β και C σχηματίστηκαν από τα πλαίσια του μέσου και του εσωτερικού της πρώτης διατομής (στα 15 και 30m από την πρώτη είσοδο, αντιστοίχως), ενώ οι τομείς B' και C' από τα πλαίσια του εσωτερικού της δεύτερης διατομής (στα 10m από τη δεύτερη είσοδο) και του εσωτερικού θαλάμου (στα 30-45m από τις εισόδους). Τέλος, ο τομέας D συγκροτήθηκε από τα πλαίσια του απώτερου τμήματος του εσωτερικού θαλάμου του σπηλαίου (στα 50-70m από τις εισόδους). Εικόνα 10. Κάτοψη της Τρύπιας Σπηλιάς, που σχεδιάστηκε με χρήση του λογισμικού cavetopo, όπου φαίνονται οι τομείς δειγματοληψίας. 22

23 Κατά την παρούσα μελέτη αναλύθηκαν συνολικά 63 πλαίσια από όλους τους τομείς και τις θέσεις για την πλήρη και αντιπροσωπευτική κάλυψη του σπηλαίου. Ενδεικτικές φωτογραφίες στο Παράρτημα (Εικ. 1Π). Η συνολική δειγματοληπτική επιφάνεια (39375 cm2) ξεπερνά κατά πολύ την ελάχιστη επιφάνεια που έχει προταθεί από προηγούμενες έρευνες για την ποσοτική (αριθμός ειδών) και ποιοτική (κύρια πρότυπα) μελέτη της βιοποικιλότητας των σκιόφιλων βενθικών βιοκοινοτήτων σκληρού υποστρώματος στη Μεσόγειο (Weinberg, 1978; Kipson et al., 2011). Η επεξεργασία των πλαισίων, για τον υπολογισμό της επιφάνειας κάλυψης υποστρώματος από ζωικούς και φυτικούς οργανισμούς, έγινε με το εξειδικευμένο λογισμικό επεξεργασίας εικόνας photoquad το οποίο έχει σχεδιαστεί πρόσφατα ειδικά για φωτογραφικά πλαίσια σε οικολογικές εφαρμογές (Trygonis & Sini, 2012). Η αναγνώριση των ειδών έγινε με τη βοήθεια των δειγμάτων που αναγνωρίστηκαν στο εργαστήριο και με τη χρήση της σχετικής επιστημονικής βιβλιογραφίας. Επιπλέον, για να εκτιμηθεί η μορφολογική ποικιλότητα των σπόγγων (MD), κάθε είδος σπόγγου που απεικονιζόταν στα φωτογραφικά πλαίσια αντιστοιχήθηκε σε έναν από τους εξής 4 μορφοτύπους οι οποίοι επιλέχθηκαν με βάση τη σχετική βιβλιογραφία (Boury-Esnault & Rützler, 1997; Bell & Barnes, 2001): κρουστώδης (EN: encrusting), συμπαγής (MA: massive), διατρητικός (BO: boring) και έρπων (RE: repent) (Εικ. 11). Α Β Γ Δ Εικόνα 11. Μορφότυποι των υπό μελέτη σπόγγων: Α. κρουστώδης, Β. συμπαγής, Γ. διατρητικός και Δ. έρπων. 23

24 2.3 Συνοπτική παρουσίαση της επεξεργασίας των φωτογραφικών πλαισίων Κατά την επεξεργασία ενός πλαισίου στο photoquad γινόταν αρχικά οριοθέτηση της επιφάνειας μελέτης με το κόκκινο πλαίσιο και βαθμονόμηση (Εικ. 12). Κατά τη βαθμονόμηση τα pixels της φωτογραφίας αντιστοιχίζονταν σε εκατοστά. Εικόνα 12. Επεξεργασία φωτογραφικού πλαισίου στο photoquad: στάδιο οριοθέτησης της περιοχής μελέτης και βαθμονόμησης. Στη συνέχεια, γινόταν επιλογή των περιοχών ενδιαφέροντος (ROI: regions of interest), δηλαδή των περιοχών εκείνων που περιέκλειαν κάποιον φυτικό ή ζωικό οργανισμό. Η επιλογή γινόταν με συνδυασμό του αυτόματου κατακερματισμού της εικόνας (SG: image segmentation-based regions) και της ελεύθερης σχεδίασης (FH: freehand regions) (Εικ. 13). Στην πρώτη περίπτωση το λογισμικό διαχωρίζει την εικόνα σε ομάδες pixel με κοινά χαρακτηριστικά όπως χρώμα και ένταση φωτός, ενώ στη δεύτερη ο ερευνητής σχεδιάζει χειροκίνητα το περίγραμμα των περιοχών διορθώνοντας τις λεπτομέρειες. Εικόνα 13. Επεξεργασία φωτογραφικού πλαισίου στο photoquad: στάδιο επιλογής των περιοχών ενδιαφέροντος. 24

25 Ο συνδυασμός των δύο αυτών διαδικασιών υπερτερεί έναντι της μέτρησης τυχαίων σημείων (RP: random point counts) και κελιών πλέγματος (CL: grid cell counts), καθώς εξασφαλίζει μικρότερο σφάλμα και η απόδοσή του είναι σταθερή ανεξαρτήτως της έκτασης της επιφάνειας. Στη συνέχεια, κάθε περιοχή ενδιαφέροντος που περιείχε κάποιο ζωικό ή φυτικό εδραίο οργανισμό αντιστοιχιζόταν σε ένα είδος (Εικ. 14). Εικόνα 14. Επεξεργασία φωτογραφικού πλαισίου στο photoquad: στάδιο αντιστοίχισης περιοχών ενδιαφέροντος με είδη. Τέλος, για κάθε φωτογραφικό πλαίσιο εξαγόταν ένας πίνακας στον οποίο καταγράφονταν τα είδη που ταυτοποιήθηκαν, η επιφάνεια για κάθε περιοχή ενδιαφέροντος και για κάθε είδος καθώς και το ποσοστό που αυτά καταλάμβαναν στο πλαίσιο (Πίν. 2). Πίνακας 2. Ενδεικτικός πίνακας που εξάγεται από το photoquad για κάθε φωτογραφικό πλαίσιο. Image Species name Region area cm 2 Species area cm 2 Region coverage % Species coverage % 0_R3 Palmophyllum crassum _R3 Peyssonnelia sp _R3 Peyssonnelia sp _R3 Peyssonnelia sp _R3 Spirastrella cunctatrix _R3 Spirastrella cunctatrix

26 2.4 Στατιστική ανάλυση Μετά τη συγκέντρωση όλων των στοιχείων εφαρμόστηκαν μονομεταβλητές και πολυμεταβλητές στατιστικές αναλύσεις για την παρουσίαση, ερμηνεία και αξιολόγηση των παρατηρήσεων. Οι στατιστικές αναλύσεις έγιναν με τη χρήση των λογισμικών MS Excel 2007, PRIMER-E 6, συμπεριλαμβανομένης της εφαρμογής PERMANOVA+, και IBM SPSS Statistics 22. Συγκεκριμένα, για την ποσοτική περιγραφή της βιοποικιλότητας από τα δεδομένα κάλυψης επιφάνειας των ειδών στα φωτογραφικά πλαίσια, υπολογίστηκαν οι εξής τρεις δείκτες ποικιλότητας: (i) αριθμός ειδών (S: species richness), (ii) δείκτης ποικιλότητας Shannon-Wiener (H') και (iii) δείκτης ομοιομορφίας κατανομής ειδών Pielou (J'), καθώς έχει δειχθεί ότι η χρήση συνδυασμού δεικτών, οι οποίοι μετρούν αριθμό ειδών, ποικιλότητα, και ομοιομορφία κατανομής, κάνει την περιγραφή πιο ολοκληρωμένη. Ο αριθμός ειδών αφορά στον αριθμό των διαφορετικών ειδών που απαντούν σε μια βιοκοινότητα. Ο δείκτης Shannon αντικατοπτρίζει την ποικιλότητα και παίρνει την τιμή 0 όταν στο δείγμα υπάρχει μόνο ένα είδος, ενώ παίρνει τη μέγιστη τιμή όταν όλα τα είδη εκπροσωπούνται από τον ίδιο αριθμό ατόμων. Ο δείκτης Pielou εκφράζει την ομοιομορφία-ισοκατανομή και παίρνει τιμές από 0 έως 1, με τις μεγαλύτερες τιμές να υποδηλώνουν μια πιο ομοιόμορφη κοινότητα στην οποία δεν υπάρχει επικράτηση ορισμένων ειδών (McDonald et al., 2010). Οι δείκτες αυτοί υπολογίστηκαν τόσο για το σύνολο των οργανισμών που παρατηρήθηκαν στα φωτογραφικά πλαίσια, όσο και ξεχωριστά για την επικρατέστερη -σε αριθμό ειδών, αλλά και κάλυψη- ομάδα, τους σπόγγους. Επιπλέον για τους σπόγγους υπολογίστηκε και η μορφολογική ποικιλότητα με τη χρήση της εξίσωσης του δείκτη Shannon-Wiener, όπου αντί για είδη λήφθηκαν υπόψη οι μορφότυποι (Maldonado & Young, 1996). Η μεταβλητότητα των τιμών των παραπάνω δεικτών στα διάφορα σημεία του σπηλαίου αξιολογήθηκε στατιστικά με χρήση της μη παραμετρικής ανάλυσης διακύμανσης (PERANOVA) η οποία δεν προϋποθέτει την κανονικότητα και ομοσκεδαστικότητα των τιμών. Η μεταβλητότητα εξετάστηκε ως προς δύο παράγοντες: (i) τον τομέα του σπηλαίου (Se) με 7 προκαθορισμένα (fixed) επίπεδα (7 τομείς σε διαφορετική απόσταση από την κάθε είσοδο: A, B, C, D, C', B', A') και (ii) τη θέση μέσα στο σπήλαιο (Po) με 3 προκαθορισμένα επίπεδα (3 θέσεις σε κάθε τομέα: F, L, R). Για τη διερεύνηση της πιθανής σχέσης των δεικτών ποικιλότητας της σπογγοπανίδας με τις αντίστοιχες τιμές για το σύνολο της βιοκοινότητας καθώς και της μορφολογικής ποικιλότητας των σπόγγων με τον αριθμό ειδών και την ποικιλότητα Shannon-Wiener για όλη την κοινότητα, υπολογίστηκε ο συντελεστής συσχέτισης του Spearman (r s ) ως μη-παραμετρικό μέτρο της στατιστικής εξάρτησης μεταξύ δύο μεταβλητών. 26

27 Ακόμη, προκειμένου να διερευνηθεί η ύπαρξη βιολογικής ζώνωσης εξετάστηκαν τα πιθανά πρότυπα ομαδοποίησης των πλαισίων με χρήση των αναλύσεων ιεραρχικής ομαδοποίησης CLUSTER και πολυδιάστατης ταξιθέτησης MDS. Για αυτές τις αναλύσεις τα δεδομένα κάλυψης μετασχηματίστηκαν με διπλή τετραγωνική ρίζα, η οποία αμβλύνει τη συνεισφορά των πολύ άφθονων ειδών δίνοντας χώρο στα λιγότερο κυρίαρχα ή και σπάνια να συνεισφέρουν στην ομοιότητα μεταξύ των πλαισίων, και σχηματίστηκε τριγωνικός πίνακας ομοιότητας με βάση τον δείκτη ομοιότητας Bray-Curtis. Η επίδραση του τομέα (Se) και της θέσης (Po), αλλά και του συνδυασμού αυτών, στα παρατηρούμενα πρότυπα ομαδοποίησης εξετάστηκε και σε αυτή την περίπτωση με τη δοκιμασία PERMANOVA ως προς δύο παράγοντες (two-way), με τον σχεδιασμό που περιγράφηκε παραπάνω για την PERANOVA, λαμβάνοντας υπόψη τις οδηγίες των Anderson et al. (2008). Οι αναλύσεις αυτές εφαρμόστηκαν για το σύνολο των φυτικών και ζωικών οργανισμών αλλά και για τους σπόγγους ξεχωριστά και η πιθανή συσχέτιση των τριγωνικών πινάκων ομοιότητας που προέκυψαν σε κάθε περίπτωση υπολογίστηκε βάσει του συντελεστή του Spearman με την εφαρμογή RELATE. Τέλος, η διερεύνηση της συμμετοχής των τάξων στις παρατηρούμενες ομοιότητες και ανομοιότητες μεταξύ των ομάδων πλαισίων πραγματοποιήθηκε με την ανάλυση SIMPER (SIMilarity PERcentages) ως προς τους δυο προαναφερθέντες παράγοντες (two-way crossed) (Clarke & Warwick, 1994). 27

28 3. Αποτελέσματα 3.1 Χλωριδική και πανιδική σύνθεση βενθικών βιοκοινοτήτων Από την ανάλυση των φωτογραφικών πλαισίων προέκυψαν 47 τάξα τα οποία ανήκουν σε 9 ανώτερες ταξινομικές ομάδες (Πίν. 3). Από αυτά, 35 προσδιορίστηκαν σε επίπεδο είδους (74%), 7 σε επίπεδο γένους (15%) και 2 σε επίπεδο οικογένειας (4%). Στις περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν ήταν δυνατός ο οπτικός προσδιορισμός συγκεκριμένων τάξων στα φωτογραφικά πλαίσια, δημιουργήθηκαν 3 ομάδες με κοινά μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως μακροφύκη που σχηματίζουν τάπητα (Turf-forming algae), μη ενασβεστωμένα βρυόζωα (Non-calcified Bryozoa) και κρουστώδη βρυόζωα (Encrusting Bryozoa). Το φύλο με τα περισσότερα τάξα (26) ήταν τα Porifera με εκπροσώπηση της τάξης του 55,3%. Ακολουθούσαν τα Macroalgae (10 τάξα: 2 Chlorophyta, 2 Ochrophyta, 5 Rhodophyta και 1 turf-forming algae) με 21,3% και τα Anthozoa (5 τάξα) με 10,6% (Εικ. 15). 3.2 Βιοτική κάλυψη υποστρώματος - χωρικά πρότυπα Η κάλυψη του υποστρώματος από οργανισμούς παρουσίασε μείωση από τις εισόδους προς το εσωτερικό του σπηλαίου. Η μέγιστη μέση βιοτική κάλυψη παρατηρήθηκε στις δυο εισόδους του σπηλαίου (τομείς Α και Α'), αγγίζοντας το 80%, ενώ η ελάχιστη (περίπου στο 40%) στο απώτερο εσωτερικό (τομέας D). Στα πλαίσια των ενδιάμεσων τομέων (B, B', C και C') παρατηρήθηκε παρόμοιο ποσοστό μέσης κάλυψης, της τάξης του 60%. Η υπόλοιπη επιφάνεια του πλαισίου καλυπτόταν από απροσδιόριστο μη ζωντανό βιογενές υπόστρωμα (UBS), το ποσοστό του οποίου αυξανόταν προς το εσωτερικό του σπηλαίου φτάνοντας το 35% στον τομέα C, καθώς και ίζημα. Το περισσότερο ίζημα (31%) παρατηρήθηκε στα πλαίσια του τομέα D, ενώ το λιγότερο (7%) στον τομέα C (Εικ. 16Α). Τα δύο τοιχώματα εμφάνισαν παρόμοιο πρότυπο μείωσης της βιοτικής κάλυψης προς το εσωτερικό του σπηλαίου, τόσο μεταξύ τους όσο και με το σύνολο των θέσεων που μελετήθηκαν (Εικ. 16). Στην ακάλυπτη από οργανισμούς επιφάνεια συναντήθηκε κατά κύριο λόγο απροσδιόριστο βιογενές υπόστρωμα, ενώ το ίζημα ήταν πολύ λιγότερο. Το ποσοστό μέσης βιοτικής κάλυψης του δεξιού τοιχώματος ήταν μεγαλύτερο συγκριτικά με το αριστερό (Εικ. 16Β, Γ). Στα πατώματα όλων των τομέων παρατηρήθηκε έντονη ιζηματαπόθεση με χαρακτηριστική περίπτωση τον τομέα D όπου το ίζημα κάλυπτε κατά μέσο όρο το 84% της επιφάνειας (Εικ. 16Δ). 28

29 Πίνακας 3. Τα τάξα που καταγράφηκαν στην Τρύπια Σπηλιά. Anthozoa Jaspis johnstoni (Schmidt, 1862) Caryophyllia (Caryophyllia) inornata (Duncan, 1878) Myrmekioderma spelaeum (Pulitzer-Finali, 1983) Hoplangia durotrix Gosse, 1860 Petrosia (Petrosia) ficiformis (Poiret, 1789) Leptopsammia pruvoti Lacaze-Duthiers, 1897 Petrosia (Strongylophora) vansoesti Boury- Esnault, Pansini&Uriz, 1994 Madracis pharensis (Heller, 1868) Phorbas tenacior (Topsent, 1925) Polycyathus muellerae (Abel, 1959) Sarcotragus foetidus Schmidt, 1862 Bryozoa Spirastrella cunctatrix Schmidt, 1868 Adeonella pallasii (Heller, 1867) Spongia (Spongia) virgultosa (Schmidt, 1868) Non-calcified Bryozoa Spongia (Spongia) officinalis Linnaeus, 1759 Encrusting Bryozoa Terpios gelatinosa (Bowerbank, 1866) Foraminifera Thymosiopsis cuticulatus Vacelet&Perez, 1998 Miniacina miniacea (Pallas, 1766) Polychaeta Serpulidae Porifera Acanthella acuta Schmidt, 1862 Agelas oroides (Schmidt, 1864) Aplysilla rosea (Barrois, 1876) Axinella damicornis (Esper, 1794) Cliona schmidti (Ridley, 1881) Corallistidae Dendroxea lenis (Topsent, 1892) Dictyonella incisa (Schmidt, 1880) Fasciospongia cavernosa (Schmidt, 1862) Haliclona (Halichoclona) fulva (Topsent, 1893) Haliclona (Soestella) mucosa (Griessinger, 1971) Haliclona sp. Hexadella pruvoti Topsent, 1896 Ircinia oros (Schmidt, 1864) Ircinia paucifilamentosa Vacelet, 1961 Tunicata Didemnum sp. Macroalgae Turf-forming algae Chlorophyta Palmophyllum crassum (Naccari) Rabenhorst Valonia macrophysa Kützing Ochrophyta Dictyota dichotoma (Hudson) J.V. Lamouroux Zanardinia typus (Nardo) P.C. Silva Rhodophyta Lithophyllum sp. Mesophyllum sp. Peyssonnelia sp.1 Peyssonnelia sp.2 Amphiroa sp. 55,3% 2,1% 10,6% 6,4% 2,1% 21,3% 2,1% Anthozoa Bryozoa Foraminifera Macroalgae Polychaeta Porifera Tunicata Εικόνα 15. Ποσοστιαία συνεισφορά κάθε ταξινομικής ομάδας στη συνολική βιοποικιλότητα που καταγράφηκε στην Τρύπια Σπηλιά. 29

30 Μέση κάλυψη (%) Μέση κάλυψη (%) Μέση κάλυψη (%) Μέση κάλυψη (%) Α. Σύνολο Biota UBS Sediment 0 A B C D C' B' A' Τομέας σπηλαίου Β. Αριστερός τοίχος Biota UBS Sediment 0 A B C D C' B' A' Τομέας σπηλαίου Γ. Δεξιός τοίχος Biota UBS Sediment 0 A B C D C' B' A' Τομέας σπηλαίου Δ. Πάτωμα Biota UBS Sediment 0 A B C D C' B' A' Τομέας σπηλαίου Εικόνα 16. Μέση ποσοστιαία κάλυψη του υποστρώματος από οργανισμούς (biota), απροσδιόριστο βιογενές υπόστρωμα (UBS) και ίζημα (sediment) σε κάθε τομέα του σπηλαίου. Απεικονίζεται το τυπικό σφάλμα του μέσου όρου των τριών επαναληπτικών δειγμάτων. 30

31 Τα μακροφύκη (Macroalgae) των φύλων Rhodophyta, Chlorophyta, Ochrophyta καθώς και η ομάδα turf-forming algae κυριαρχούσαν στα πλαίσια των τομέων Α και Α', με το ποσοστό μέσης κάλυψης να πλησιάζει το 60%. Μακροφύκη συναντήθηκαν και στους τομείς B και B', σε πολύ χαμηλότερο όμως ποσοστό (γύρω στο 10%), ενώ έπαυαν να καταγράφονται καθώς προχωρούσαμε στο εσωτερικό του σπηλαίου (Εικ. 17Α). Εκπρόσωποι του φύλου Porifera βρέθηκαν στα πλαίσια όλων των τομέων κατά μήκος του σπηλαίου καλύπτοντας σημαντικό ποσοστό του υποστρώματος από 17% (στους τομείς Α και Α') έως 52% (στον τομέα C'). Ο τομέας D χαρακτηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά από σπόγγους με μέση κάλυψη της τάξης του 32% (Εικ. 17Α). Τα Bryozoa συναντήθηκαν σε όλους τους τομείς με μέση κάλυψη από 2% στις εισόδους έως 9% στο μεσαίο κομμάτι του σπηλαίου, εκτός από τον τομέα D όπου ήταν ελάχιστα. Τα Anthozoa κάλυπταν λιγότερο από 1% της επιφάνειας σε κάθε τομέα, με εξαίρεση τον τομέα Β' όπου το ποσοστό κάλυψης ήταν 5,4%. Τα Polychaeta κάλυπταν λιγότερο από το 1% της επιφάνειας στα πλαίσια των εισόδων και του τομέα D, ενώ στους υπόλοιπους τομείς κυμαίνονταν από 1,3 έως 2,7%. Τα Foraminifera και Tunicata κάλυπταν λιγότερο από 1% της επιφάνειας σε κάθε τομέα με εξαίρεση τον τομέα C όπου τα τελευταία έφταναν το 1,5% (Εικ. 17Α). Το πρότυπο μέσης κάλυψης των τοιχωμάτων από τις διαφορετικές ομάδες οργανισμών ήταν παρόμοιο (Εικ. 17Β, Γ). Αξίζει να σημειωθούν ορισμένες διαφορές του αριστερού τοιχώματος: (i) στον τομέα Β υπήρχαν μακροφύκη, ενώ στο αντίστοιχο δεξιό τοίχωμα όχι, (ii) στον τομέα Β' συναντήθηκαν ανθόζωα σε μεγάλο ποσοστό (13%-κυρίως φάσεις του Madracis pharensis) σε αντίθεση με το αντίστοιχο δεξιό τοίχωμα όπου απουσίαζαν και (iii) στον τομέα C' υπήρχαν περισσότερα βρυόζωα (11% -κυρίως Encrusting Bryozoa) έναντι ποσοστού 2% στο δεξιό τοίχωμα. Οι οργανισμοί που συναντήθηκαν στα πλαίσια του πατώματος (Εικ. 17Δ) ήταν κυρίως μακροφύκη και σπόγγοι, καθώς και αισθητά λιγότερα βρυόζωα και πολύχαιτοι (κάτω του 8%). Τα πατώματα των εισόδων καλύπτονταν σχεδόν αποκλειστικά από μακροφύκη, με το ποσοστό τους να μειώνεται και να μοιράζεται με τους σπόγγους στους τομείς Β και Β'. Από εκεί και πέρα προς το εσωτερικό του σπηλαίου το πάτωμα καλυπτόταν σχεδόν αποκλειστικά από σπόγγους, με την παρουσία μικρού ποσοστού πολυχαίτων και βρυοζώων που έφταναν το 2,5 και 8% αντιστοίχως στον τομέα C. 31

32 Μέση κάλυψη (%) Μέση κάλυψη (%) Μέση κάλυψη (%) Μέση κάλυψη (%) Α. Σύνολο A B C D C' B' A' Τομέας σπηλαίου Anthozoa Bryozoa Foraminifera Algae Polychaeta Porifera Tunicata Β. Αριστερός τοίχος A B C D C' B' A' Τομέας σπηλαίου Anthozoa Bryozoa Foraminifera Algae Polychaeta Porifera Tunicata Γ. Δεξιός τοίχος A B C D C' B' A' Τομέας σπηλαίου Anthozoa Bryozoa Foraminifera Algae Polychaeta Porifera Tunicata Δ. Πάτωμα A B C D C' B' A' Τομέας σπηλαίου Anthozoa Bryozoa Foraminifera Algae Polychaeta Porifera Tunicata Εικόνα 17. Μέση ποσοστιαία κάλυψη του υποστρώματος από τις διαφορετικές ταξινομικές ομάδες οργανισμών σε κάθε τομέα του σπηλαίου. Απεικονίζεται το τυπικό σφάλμα του μέσου όρου των τριών επαναληπτικών δειγμάτων. 32

33 Στον Πίνακα 4 παρουσιάζονται τα τάξα με το μεγαλύτερο ποσοστό μέσης βιοτικής κάλυψης καθώς και η κατανομή τους στους διάφορους τομείς και στις θέσεις του σπηλαίου. Τα πέντε κυρίαρχα τάξα που αποτελούσαν το 57% της βιοτικής κάλυψης ήταν τα εξής: Peyssonnelia sp. (22%), Spirastrella cunctatrix (14%), Agelas oroides (9%), Ircinia paucifilamentosa (6%) και encrusting Bryozoa (6%). Στον τομέα Α καταγράφηκαν 33 από τα συνολικά 47 τάξα (70%), στον τομέα Β 35 (74%), στον τομέα C 28 (60%), στον τομέα D 22 (47%), στον τομέα C' 26 (55%), στον τομέα B' 36 (77%) και στον τομέα A' 29 τάξα (62%). Είναι φανερό και εδώ πως τα φύκη (Peyssonnelia sp.1, Peyssonnelia sp.2, Turf, Lithophyllum sp.) εξαπλώνονταν μόνο στις εισόδους του σπηλαίου έως και μερικά μέτρα προς το εσωτερικό (Πίν. 4). Οι σπόγγοι Ircinia paucifilamentosa, Ircinia oros και Thymosiopsis cuticulatus δεν συναντήθηκαν στις φωτεινές εισόδους του σπηλαίου. Το ανθόζωο Madracis pharensis συναντήθηκε μόνο στα τοιχώματα των τομέων Β και Β' στο συγκεκριμένο σπήλαιο. Πίνακας 4. Τα τάξα με το μεγαλύτερο ποσοστό μέσης βιοτικής κάλυψης και η κατανομή τους κατά μήκος των δυο διατομών του σπηλαίου (A-D και A -D) και στις διαφορετικές θέσεις εντός αυτού (F: πάτωμα, L: αριστερό τοίχωμα, R: δεξιό τοίχωμα). Τάξο Μέση βιοτική κάλυψη (%) Κατανομή Α-D Κατανομή Α -D Κατανομή Θέση Peyssonnelia sp.1 21,75 A B A' B' F L R Spirastrella cunctatrix 13,83 A B C D A' B' C' D F L R Agelas oroides 9,43 A B C D A' B' C' D F L R Ircinia paucifilamentosa 5,91 B C D B' C' D F L R Encrusting Bryozoa 5,72 A B C D A' B' C' D F L R Phorbas tenacior 4,51 A B C D A' B' C' D F L R Turf 3,43 A B A' F L R Peyssonnelia sp.2 3,31 A B A' B' F L R Petrosia (Petrosia) ficiformis 3,29 A B C D A' B' C' D F L R Lithophyllum sp. 3,12 A B A' B' F L R Ircinia oros 2,48 B C B' C' F L R Haliclona sp. 2,41 C D A' B' C' D F L R Non-calcified Bryozoa 2,34 A B C D A' B' C' D F L R Haliclona (Soestella) mucosa 2,34 A B C D A' B' C' D F L R Dendroxea lenis 2,08 A B C D B' C' D F L R Serpulidae 1,96 A B C D A' B' C' D F L R Terpios gelatinosa 1,55 A B C D A' B' C' D F L R Thymosiopsis cuticulatus 1,53 B C D B' C' D F L R Madracis pharensis 1,21 B B' L R Miniacina miniacea 1,00 A B C D A' B' C' D F L R 33

34 3.3 Χωρικά πρότυπα ποικιλότητας Όπως παρατηρούμε στην Εικόνα 18Α, ο μέσος αριθμός ειδών είχε παρόμοια τιμή στις δύο εισόδους (14,3), πήρε τη μέγιστη τιμή στους τομείς Β και Β' (16,7 και 15,1 αντιστοίχως), μειώθηκε στους τομείς C και C' (13,7 και 13,3 αντιστοίχως) και πήρε την ελάχιστη τιμή στον τομέα D (12,2). Ο δείκτης Shannon εμφάνισε ελάχιστο στις εισόδους (1,4), αυξήθηκε στους τομείς Β και Β' όπου πήρε τη μέγιστη τιμή (2,04 και 2,1 αντιστοίχως), μειώθηκε στους τομείς C και C' (1,8) και αυξήθηκε και πάλι στον τομέα D (2). Ο δείκτης Pielou ακολούθησε αντίστοιχο πρότυπο με ελάχιστη τιμή στις εισόδους (0,5) και μέγιστη στο εσωτερικό (0,8). Σε ό,τι αφορά στις τιμές των δεικτών ποικιλότητας στα τοιχώματα του σπηλαίου (Εικ. 18Β, Γ), τα τοιχώματα των εισόδων ήταν οι πιο πλούσια σε αριθμό ειδών (μέγιστο 20 διαφορετικά τάξα στο αριστερό τοίχωμα του τομέα Α). Ο αριθμός αυτός έφθινε προς το εσωτερικό του σπηλαίου με ελάχιστο τα 14 τάξα στον τομέα D του αριστερού τοιχώματος και στον τομέα C' του δεξιού. Ο δείκτης Shannon παρουσίασε παρόμοιο πρότυπο αυξομείωσης από το εξωτερικό προς το εσωτερικό, με ελάχιστο στον τομέα Α' (1,5) και μέγιστο στον Β (3,4) για το αριστερό τοίχωμα, ενώ για το δεξιό τοίχωμα η ελάχιστη τιμή του δείκτη (1,4) ήταν στον τομέα Α και η μέγιστη (2,2) στον τομέα Β'. Κάτι αντίστοιχο ίσχυσε και για τον δείκτη Pielou ο οποίος στο αριστερό τοίχωμα πήρε την ελάχιστη τιμή του (0,6) στον τομέα Α' και τη μέγιστη (0,8) στον D, ενώ στο δεξιό τοίχωμα η ελάχιστη τιμή (0,5) ήταν στον τομέα Α και η μέγιστη (0,8) στον Β'. Στο πάτωμα (Εικ. 18Δ) ο αριθμός ειδών και ο δείκτης Shannon αυξάνονταν από τον τομέα Α και Α' στον Β και Β' αντίστοιχα και μετά μειώνονταν προς το εσωτερικό στον D. Το πάτωμα ήταν αισθητά πιο φτωχό σε αριθμό ειδών (μέσος όρος 11 τάξα), με τα λιγότερα (7) να συναντώνται στις εισόδους. Στους τομείς Β και Β' καταγράφηκαν τα περισσότερα τάξα (16 και 15 αντιστοίχως). Στους τομείς C και C' ο αριθμός ειδών έπεσε στο 12 και στον D ήταν 9. Ανάλογη ήταν και η πορεία του δείκτη Shannon ο οποίος πήρε την ελάχιστη τιμή (0,6) στον τομέα Α' και τη μέγιστη (2) στον Β'. Η ομοιομορφία κατανομής αυξανόταν από τις εισόδους προς το εσωτερικό (A D: 0,5 0,73, A' D: 0,3 0,73) και ο δείκτης Pielou είχε και αυτός την ελάχιστη τιμή του (0,5) στον τομέα Α' και τη μέγιστη (0,8) στον Β'. Γενικά, οι τρεις δείκτες ποικιλότητας εμφάνισαν παρόμοια πρότυπα μεταβολής στα δύο απέναντι τοιχώματα, αλλά διαφοροποιήθηκαν στο πάτωμα, όπου και καταγράφηκαν χαμηλότερες τιμές τους. Ο αριθμός, η ποικιλότητα και η ομοιομορφία κατανομής των ειδών μεταβάλλονταν στατιστικώς σημαντικά τόσο σε σχέση με τον τομέα (Se), όσο και σε σχέση με τη θέση εντός κάθε τομέα (Po), αλλά και το συνδυασμό των παραγόντων αυτών (μόνη εξαίρεση ο δείκτης Pielou για τον συνδυασμό τομέα και θέσης) (Πίν. 5). Οι πηγές της μεταβλητότητας των δεικτών δίνονται στο Παράρτημα, ως αποτελέσματα των αναλύσεων pair-wise. Ενδεικτικά, η πηγή μεταβλητότητας του αριθμού ειδών ως 34

35 προς τον τομέα ήταν η διαφορά ανάμεσα στον τομέα Β και στους τομείς Α, C, D, C', A' καθώς και ανάμεσα στον B' και D (Πίν. 1Π, Παράρτημα). Αντιστοίχως, η πηγή της μεταβλητότητας όλων των δεικτών ως προς τη θέση ήταν η διαφορά ανάμεσα στο πάτωμα και στα δυο τοιχώματα (Πίν. 2Π, Παράρτημα). Πίνακας 5. Αποτελέσματα της ανάλυσης PERANOVA ως προς δύο παράγοντες, τον τομέα (Se) και τη θέση (Po), για τους δείκτες ποικιλότητας στο υπό μελέτη σπήλαιο (d.f.: βαθμοί ελευθερίας, F: pseudo-f τιμή της κατανομής F, p: επίπεδο σημαντικότητας, S: αριθμός ειδών, H': ποικιλότητα ειδών, J': ομοιομορφία κατανομής ειδών, **επίπεδο σημαντικότητας 0,01, * επίπεδο σημαντικότητας 0,05). S H J Πηγή μεταβλητότητας d.f. F p F p F p Se ** ** ** Po ** ** ** Se x Po ** * Residual 42 Σύνολο 62 35

36 Αριθμός ειδών Αριθμός ειδών Αριθμός ειδών Αριθμός ειδών 20 Α. Σύνολο 2, ,5 1 0,5 Δείκτες H' και J' S J' H' 0 A B C D C' B' A' 0 Τομέας σπηλαίου 20 Β. Αριστερός τοίχος 2, ,5 1 0,5 Δείκτες H' και J' S J' H' 0 A B C D C' B' A' 0 Τομέας σπηλαίου 20 Γ. Δεξιός τοίχος 2, ,5 1 0,5 Δείκτες Η' και J' S J' H' 0 A B C D C' B' A' 0 Τομέας σπηλαίου 20 Δ. Πάτωμα 2, ,5 1 0,5 Δείκτες Η' και J' S J' H' 0 A B C D C' B' A' 0 Τομέας σπηλαίου Εικόνα 18. Αριθμός (S), ομοιομορφία κατανομής ειδών (J') και ποικιλότητα (H') σε κάθε τομέα του σπηλαίου. 36

37 3.4 Χωρικά πρότυπα οικολογικής διαβάθμισης Η πολυδιάστατη χωρική ταξιθέτηση (MDS) διαχώρισε το σύνολο των πλαισίων σε 5 ομάδες (Εικ. 19). Έτσι, τα πατώματα των δύο εισόδων ομαδοποιήθηκαν μαζί με ομοιότητα 63,8% (ομάδα 1). Σε διαφορετική ομάδα τοποθετήθηκαν τα τοιχώματα των δυο εισόδων, μαζί με τα πατώματα των τομέων Β και Β' καθώς και τα αριστερά τοιχώματα του Β, με ομοιότητα 63,51% (ομάδα 2). Μια τρίτη ομάδα (ομοιότητα 57,78%) συγκρότησαν όλα τα πλαίσια του τομέα C και C', τα τοιχώματα του Β' και τα δεξιά τοιχώματα του Β (ομάδα 3). Η τέταρτη ομάδα (ομοιότητα 54,86%) αποτελείτο από τα πλαίσια του τομέα D, πλην ενός το οποίο διαφοροποιήθηκε (ομάδα 5), καθώς και από ένα πλαίσιο από το πάτωμα του τομέα C' (ομάδα 4). Εικόνα 19. Ανάλυση MDS που απεικονίζει την ομοιότητα των φωτογραφικών πλαισίων με βάση τη μέση ποσοστιαία κάλυψη στις διάφορες θέσεις (F: πάτωμα, L: αριστερό τοίχωμα, R: δεξιό τοίχωμα) των τομέων του σπηλαίου. Η ανάλυση SIMPER αποκάλυψε ότι στην ομάδα 1 κυριαρχούσαν τα μακροφύκη Peyssonnelia sp.1, Peyssonnelia sp.2 και turf-forming algae που συνέβαλαν στο 25% της ανομοιότητας διαχωρίζοντας αυτή την ομάδα από τις υπόλοιπες. Το 50% της ανομοιότητας των ομάδων 2 και 3 οφειλόταν σε 10 τάξα, από τα οποία τα μακροφύκη Peyssonnelia sp.1, Lithophyllum sp. και Peyssonnelia sp.2 και οι σπόγγοι Phorbas tenacior και Agelas oroides είχαν μεγαλύτερη κάλυψη στην ομάδα 2 ενώ οι σπόγγοι Ircinia paucifilamentosa, Dendroxea lenis, Spirastrella cunctatrix, I. oros και οι πολύχαιτοι Serpulidae στην ομάδα 3. Το 50% της ανομοιότητας των ομάδων 3 και 4 οφειλόταν σε 9 τάξα, από τα οποία οι σπόγγοι Spirastrella cunctatrix, Ircinia paucifilamentosa και Agelas oroides και τα κρουστώδη και μη ενασβεστωμένα βρυόζωα είχαν μεγαλύτερη κάλυψη στην ομάδα 3, ενώ οι σπόγγοι Haliclona sp., Myrmekioderma spelaeum, H. mucosa και Dendroxea lenis στην ομάδα 4. 37

38 Ποσοστό ομοιότητας Σύμφωνα με την ανάλυση SIMPER και όπως φαίνεται στην Εικόνα 20, οι τρεις θέσεις (αριστερό και δεξιό τοίχωμα και πάτωμα) του τομέα Α έμοιαζαν μεταξύ τους κατά 62%, με την ομοιότητα αυτή να οφείλεται στα τάξα Peyssonnelia sp.1, turf-forming algae, Agelas oroides και Lithophyllum sp.. Η ομοιότητα της τάξης του 67% μεταξύ των τριών θέσεων του τομέα Β οφειλόταν στα τάξα Spirastrella cunctatrix, κρουστώδη βρυόζωα, Serpulidae, Lithophyllum sp., Peyssonnelia sp.1, μη ενασβεστωμένα βρυόζωα και Miniacina miniacea. Οι θέσεις του τομέα C και D εμφάνισαν ομοιότητα κατά 72% η οποία αποδόθηκε αντιστοίχως στα Spirastrella cunctatrix, Serpulidae, μη ενασβεστωμένα βρυόζωα, κρουστώδη βρυόζωα, Miniacina miniacea και Dendroxea lenis, Haliclona sp., H. mucosa, M. miniacea, Serpulidae. Οι θέσεις του τομέα C' εμφάνισαν τη χαμηλότερη ομοιότητα με 60% εξαιτίας των Spirastrella cunctatrix, κρουστωδών βρυοζώων, Agelas oroides, Terpios gelatinosa και Serpulidae. Στον τομέα Β' τα τάξα Agelas oroides, κρουστώδη βρυόζωα, Spirastrella cunctatrix, μη ενασβεστωμένα βρυόζωα, Serpulidae και Petrosia ficiformis ήταν υπεύθυνα για ομοιότητα 72%. Οι τρεις θέσεις στον τομέα Α' εμφάνισαν την μεγαλύτερη ομοιότητα (74%) εξαιτίας των τάξων Peyssonnelia sp.1, Peyssonnelia sp.2, Agelas oroides και Fasciospongia cavernosa A B C D C' B' A' Τομέας Εικόνα 20. Ομοιότητα με βάση τον δείκτη Bray-Curtis ανάμεσα στις κοινότητες των διαφορετικών θέσεων (αριστερό, δεξιό τοίχωμα και πάτωμα) σε κάθε τομέα του σπηλαίου. Η ανάλυση SIMPER και η Εικόνα 21 έδειξαν πως η ανομοιότητα των τομέων Α και Β ανήλθε στο 59% και οφειλόταν στα τάξα Peyssonnelia sp.1, turf-forming algae, Lithophyllum sp., Phorbas tenacior, Serpulidae, Spirastrella cunctatrix, Peyssonnelia sp.2, Hexadella pruvoti, Fasciospongia cavernosa, Agelas oroides, Spongia virgultosa. Οι τομείς B και C διέφεραν κατά 47% εξαιτίας των τάξων Ircinia paucifilamentosa, Peyssonnelia sp.1, Lithophyllum sp., Ircinia oros, Petrosia ficiformis, Phorbas tenacior, Haliclona mucosa, Didemnum sp., Axinella damicornis και Hexadella pruvoti. Οι τομείς C και D εμφάνισαν τη μεγαλύτερη ανομοιότητα 61% η οποία αποδόθηκε στα τάξα Spirastrella cunctatrix, Haliclona sp., κρουστώδη βρυόζωα, H. mucosa, 38

39 Ποσοστό ανομοιότητας Dendroxea lenis, μη ενασβεστωμένα βρυόζωα, Ircinia paucifilamentosa και Phorbas tenacior. Οι τομείς C' και D διέφεραν κατά 52% εξαιτίας των τάξων Spirastrella cunctatrix, κρουστώδη βρυόζωα, Phorbas tenacior, Haliclona mucosa, Ircinia paucifilamentosa, Agelas oroides, Petrosia ficiformis. Οι τομείς C' και B' εμφάνισαν τη μικρότερη ανομοιότητα 45% η οποία οφειλόταν στα τάξα Ircinia paucifilamentosa, Phorbas tenacior, Dendroxea lenis, I. oros, Madracis pharensis, Haliclona sp., μη ενασβεστωμένα βρυόζωα, Peyssonnelia sp.1, Lithophyllum sp. και Agelas oroides. Τέλος, οι τομείς Β' και Α' διέφεραν κατά 57% λόγω των τάξων Peyssonnelia sp.1, Lithophyllum sp., Petrosia ficiformis, Peyssonnelia sp.1, κρουστώδη βρυόζωα, Phorbas tenacior, Serpulidae, turf-forming algae και Palmophyllum crassum A-B B-C C-D D-C' C'-B' B'-A' Ζεύγη τομέων Εικόνα 21. Ανομοιότητα με βάση τον δείκτη Bray-Curtis των κοινοτήτων για ζεύγη των διαδοχικών τομέων του σπηλαίου. Τα αποτελέσματα της δοκιμασίας PERMANOVA έδειξαν πως τόσο ο τομέας όσο και η θέση, αλλά και ο συνδυασμός αυτών, είχαν στατιστικά σημαντική επίδραση στη δομή των βιοκοινοτήτων του σπηλαίου (Πίν. 6). Εξαίρεση αποτέλεσαν οι τομείς Α και Α' οι οποίοι παρουσίασαν παρόμοια σύνθεση βιοκοινοτήτων. Επίσης, οι κοινότητες του πατώματος διαφοροποιήθηκαν σημαντικά από εκείνες των τοιχωμάτων, ενώ οι κοινότητες των τοιχωμάτων δεν διαφοροποιήθηκαν στη δομή τους (Πίν. 3Π, Παράρτημα). Πίνακας 6. Αποτελέσματα της δοκιμασίας PERMANOVA ως προς δύο παράγοντες, τον τομέα (Se) και τη θέση (Po), για τη διαφοροποίηση των κοινοτήτων στο υπό μελέτη σπήλαιο (d.f.: βαθμοί ελευθερίας, SS: άθροισμα των τετραγώνων, MS: μέση τιμή των τετραγώνων, F: pseudo-f, P: επίπεδο σημαντικότητας, **επίπεδο σημαντικότητας 0,01). Πηγή μεταβλητότητας d.f. SS MS F P Se ** Po ** Se x Po ** Residual Σύνολο

40 3.5 Οι σπόγγοι ως υποκαταστάτες για τη μελέτη των βενθικών κοινοτήτων των σπηλαίων Γενικά, οι δείκτες ποικιλότητας των σπόγγων παρουσίασαν παρόμοιο πρότυπο με αυτούς του συνόλου της βιοκοινότητας του σπηλαίου, με εξαίρεση τον αριθμό ειδών στα τοιχώματα που παρουσίασε κάποια διαφοροποίηση (σύγκρινε Εικ. 22 με Εικ. 18). Υπήρχε στατιστικά σημαντική θετική συσχέτιση ανάμεσα στους τρεις δείκτες ποικιλότητας που υπολογίστηκαν για τη συνολική βιοκοινότητα και για τους σπόγγους ξεχωριστά (Πίν. 7). Πίνακας 7. Συντελεστής συσχέτισης Spearman ανάμεσα στις τιμές των δεικτών αριθμός ειδών (S), ποικιλότητα Shannon-Wiener (H ) και ομοιομορφία κατανομής ειδών (J ) για το σύνολο της βιοκοινότητας και τις τιμές των ίδιων δεικτών για τη συνεύρεση των σπόγγων (S-P, H -P και J -P αντίστοιχα) (**επίπεδο σημαντικότητας 0,01). S & S-P H & H -P J & J -P Spearman's rho 0,650 0,685 0,542 Sig. (2-tailed) 0,000** 0,000** 0,000** N Η μορφολογική ποικιλότητα των σπόγγων (MD) παρουσίασε παρόμοιο πρότυπο τόσο για το σύνολο των θέσεων όσο και εξετάζοντας τα τοιχώματα ξεχωριστά, με μικρή διαφοροποίηση στο πάτωμα (Εικ. 22). Μειώθηκε από τον τομέα Α προς τον C και έπειτα αυξήθηκε προς τον D, ενώ αυξήθηκε από την είσοδο προς το εσωτερικό στη δεύτερη διατομή (A -D) (Εικ. 22Α, Β, Γ). Η μέση τιμή της μορφολογικής ποικιλότητας ήταν μεγαλύτερη στα τοιχώματα (αριστερός: 0,71, δεξιός: 0,68) από ό,τι στο πάτωμα (0,45). Η μορφολογική ποικιλότητα των σπόγγων συσχετίστηκε θετικά και στατιστικά σημαντικά με τον αριθμό ειδών σπόγγων και την ποικιλότητα Shannon τόσο των σπόγγων όσο και του συνόλου της βιοποικιλότητας του σπηλαίου. Πιο ισχυρή ήταν η συσχέτιση της MD με τον Η' των σπόγγων (0,612). Ωστόσο, δεν υπήρξε συσχέτισή της με τον αριθμό ειδών του συνόλου της βιοποικιλότητας του υπό μελέτη σπηλαίου (Πίν. 8). Πίνακας 8. Συντελεστής συσχέτισης Spearman της μορφολογικής ποικιλότητας των σπόγγων με τον αριθμό ειδών (S) και την ποικιλότητα Shannon-Wiener (H ) για το σύνολο της βιοκοινότητας και για τη συνεύρεση των σπόγγων (S-P και H -P αντίστοιχα) στο υπό μελέτη σπήλαιο (**επίπεδο σημαντικότητας 0,01). S H S-P H'-P Spearman's rho 0,92 0,370 0,331 0,612 Sig. (2-tailed) 0,475 0,003** 0,008** 0,000** N

41 Αριθμός ειδών Αριθμός ειδών Αριθμός ειδών Αριθμός ειδών 10 Α. Σύνολο 2, A B C D C' B' A' 2 1,5 1 0,5 0 Δείκτες Η', J' και MD S J' H' MD Τομέας σπηλαίου 10 Β. Αριστερός τοίχος 2, A B C D C' B' A' 2 1,5 1 0,5 0 Δείκτες Η', J' και MD S J' H' MD Τομέας σπηλαίου 12 Γ. Δεξιός τοίχος 2, A B C D C' B' A' 2 1,5 1 0,5 0 Δείκτες Η', J' και MD S J' H' MD Τομέας σπηλαίου 10 Δ. Πάτωμα 2, A B C D C' B' A' 2 1,5 1 0,5 0 Δείκτες Η', J' και MD S J' H' MD Τομέας σπηλαίου Εικόνα 22. Αριθμός (S), ομοιομορφία κατανομής ειδών (J'), ποικιλότητα (H') και μορφολογική ποικιλότητα (MD) για την κοινότητα των σπόγγων σε κάθε τομέα του σπηλαίου. 41

42 Ο αριθμός ειδών και ο δείκτης ποικιλότητας Shannon των σπόγγων μεταβάλλονταν στατιστικώς σημαντικά σε σχέση με τον τομέα, τη θέση αλλά και τον συνδυασμό αυτών. Ο δείκτης Pielou των σπόγγων παρουσίασε στατιστικά σημαντική μεταβολή μόνο σε σχέση με τον τομέα, ενώ η μορφολογική ποικιλότητα μεταβαλλόταν σημαντικά τόσο σε σχέση με τον τομέα όσο και με τη θέση, αλλά όχι και με τον συνδυασμό αυτών (Πίν. 9). Αναλυτικά αποτελέσματα των αναλύσεων pair-wise δίνονται στο Παράρτημα (Πίν. 5Π, 6Π, Παράρτημα). Πίνακας 9. Αποτελέσματα της δοκιμασίας PERANOVA ως προς δύο παράγοντες, τον τομέα (Se) και τη θέση (Po), για τους δείκτες ποικιλότητας των σπόγγων (d.f.: βαθμοί ελευθερίας, F: pseudo-f τιμή της κατανομής F, p: επίπεδο σημαντικότητας, S: αριθμός ειδών, H': ποικιλότητα ειδών, J': ομοιομορφία κατανομής ειδών, MD: μορφολογική ποικιλότητα, **επίπεδο σημαντικότητας 0,01, *επίπεδο σημαντικότητας 0,05). S H J MD Πηγή μεταβλητότητας d.f. F p F p F p F p Se 6 4,2391 0,004** 7,8931 0,001** 3,1038 0,01* 4,7967 0,001** Po 2 20,466 0,001** 19,28 0,001** 2,3589 0,091 10,643 0,003** Se x Po 12 2,2391 0,026* 3,5543 0,002** 1,7542 0,95 1,3399 0,236 Residual 42 Σύνολο 62 Η πολυδιάστατη χωρική ταξιθέτηση (MDS), υπολογισμένη μόνο για την κοινότητα των σπόγγων, διαχώρισε τα πλαίσια σε 3 ομάδες (Εικ. 23). Και πάλι τα πλαίσια των πατωμάτων των δύο εισόδων ομαδοποιήθηκαν ξεχωριστά (ομάδα 1) με ομοιότητα 33,28%. Όμως οι άλλες δυο ομάδες δεν παρουσίασαν σαφή και ξεκάθαρο διαχωρισμό, αλλά είχαν μεγάλο βαθμό αλληλεπικάλυψης. Ως ενιαία ομάδα 2 είχαν ομοιότητα 44,12%. Η ανάλυση SIMPER αποκάλυψε ότι τα είδη Fasciospongia cavernosa και Agelas oroides συνέβαλαν στην ομοιότητα των πλαισίων της ομάδας 1, ενώ 6 ήταν τα είδη σπόγγων που διαμόρφωσαν το 50% της ανομοιότητας ανάμεσα στις 2 ευρύτερες ομάδες. Το είδος Fasciospongia cavernosa είχε μεγαλύτερη κάλυψη στην ομάδα 1, ενώ τα είδη Spirastrella cunctatrix και Agelas oroides είχαν μεγαλύτερη κάλυψη στην ομάδα 2. Οι σπόγγοι Phorbas tenacior, Terpios gelatinosa και Petrosia ficiformis δεν συναντήθηκαν στα πλαίσια της ομάδας 1. 42

43 Εικόνα 23. Ανάλυση MDS, μόνο για τους σπόγγους, που απεικονίζει την ομοιότητα των φωτογραφικών πλαισίων με βάση τη μέση ποσοστιαία κάλυψη στις διάφορες θέσεις των τομέων του σπηλαίου. Αντιστοίχως με το σύνολο της χλωρίδας και της πανίδας, έτσι και για τους σπόγγους μόνο, τα αποτελέσματα της δοκιμασίας PERMANOVA έδειξαν πως ο τομέας, η θέση αλλά και ο συνδυασμός τους είχαν σημαντική επίδραση στη δομή των κοινοτήτων (Πίν. 10). Μόνη εξαίρεση οι τομείς Α και Α' που, και σε αυτή την περίπτωση, δεν διέφεραν σημαντικά. Σε ό,τι αφορά στη θέση, οι σημαντικές διαφορές των τοιχωμάτων από το πάτωμα ήταν που έπαιξαν ρόλο στα πρότυπα ομαδοποίησης. Αναλυτικά τα αποτελέσματα των αναλύσεων pair-wise στο Παράρτημα (Πίν. 7Π, 8Π, Παράρτημα). Πίνακας 10. Αποτελέσματα της δοκιμασίας PERMANOVA ως προς δύο παράγοντες, τον τομέα και τη θέση, για τη συνεύρεση των σπόγγων στο υπό μελέτη σπήλαιο (d.f.: βαθμοί ελευθερίας, SS: άθροισμα των τετραγώνων, MS: μέση τιμή των τετραγώνων, F: pseudo-f, P: επίπεδο σημαντικότητας, **επίπεδο σημαντικότητας 0,01). Πηγή μεταβλητότητας d.f. SS MS F P Τομέας (Se) ,2 7,7497 0,001** Θέση (Po) ,2 5,1686 0,001** Se x Po ,1 2,6926 0,001** Residual ,13 Σύνολο E5 Η συσχέτιση βάσει του συντελεστή του Spearman ανάμεσα στους τριγωνικούς πίνακες ομοιότητας (RELATE) για τη συνεύρεση των σπόγγων και το σύνολο της βιοκοινότητας, ήταν θετική και στατιστικά σημαντική (Rho: 0,896 P: 0,001). 43

44 4. Συζήτηση 4.1 Σύνθεση βενθικών βιοκοινοτήτων Βιοποικιλότητα Tο υπό μελέτη σπήλαιο φιλοξενεί πλούσια βιοποικιλότητα με 47 τάξα εδραίας χλωρίδας και πανίδας. Σε αυτό καταγράφηκαν χαρακτηριστικά είδη της κοραλλιγενούς βιοκοινότητας (C) και της βιοκοινότητας των ημισκοτεινών σπηλαίων (GSO) (sensu Pérès & Picard, 1949), όπως για παράδειγμα τάξα ροδοφυκών που αποτελούν δομικά συστατικά της πρώτης (Ballesteros, 2006). Επίσης, στα φωτογραφικά πλαίσια βρέθηκε το 16% των καταγεγραμμένων ειδών των μεσογειακών σπηλαιόβιων κερατόσπογγων (Manconi et al., 2013). Ανάμεσα σε αυτούς, βρέθηκε το είδος Ircinia paucifilamentosa, το οποίο είναι ενδημικό στην περιοχή του Αιγαίου (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015). Ακόμη, βρέθηκε σπόγγος της οικογένειας Corallistidae, ο οποίος όμως δεν ήταν δυνατό να ταυτοποιηθεί σε επίπεδο είδους από τα φωτογραφικά δείγματα. Παρόλα αυτά, θα είχε ενδιαφέρον ο ταξινομικός του προσδιορισμός καθώς μορφολογικά μοιάζει με σπάνιο είδος που βρέθηκε σε σπήλαιο της Σαρδηνίας (Manconi & Serusi, 2008) Βιοτική κάλυψη Η βιοτική κάλυψη μειωνόταν από τις εισόδους προς το εσωτερικό του σπηλαίου, χωρίς όμως να παρατηρείται απότομη πτώση της, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στα περισσότερα βυθισμένα αδιέξοδα σπήλαια (Riedl, 1966; Balduzzi et al., 1989; Martí et al., 2004; Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015). Αυτό έχει άμεση σχέση με τα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά του σπηλαίου (ημιβυθισμένο σπήλαιο με μικρό βάθος και δύο μεγάλες εισόδους) τα οποία συμβάλλουν στη μεγαλύτερη διείσδυση του φωτός και την ανανέωση του νερού μέσω του κυματισμού έως το εσωτερικό του. Αντιθέτως, έχει δειχθεί ότι σε βυθισμένα, αλλά και ημιβυθισμένα, αδιέξοδα σπήλαια με μία είσοδο, η ένταση του φωτός και η κίνηση του νερού παρουσιάζουν έντονη μείωση προς στο εσωτερικό (Balduzzi et al., 1989; Corriero et al., 2000). Η ιδιαίτερη τοπογραφία κάθε σπηλαίου αποτελεί κύριο παράγοντα που διαμορφώνει τα πρότυπα διαβάθμισης των κοινοτήτων που φιλοξενούνται σε αυτό. Κάθε τοπογραφική μεταβολή, μικρής ή μεγαλύτερης κλίμακας, προκαλεί διαβάθμιση των περιβαλλοντικών παραμέτρων η οποία, με τη σειρά της, συμβάλλει στη δημιουργία της παρατηρούμενης χωρικής ετερογένειας των βενθικών βιοκοινοτήτων (Benedetti-Cecchi et al., 1996). Εκτός από τη διαφοροποίηση κατά μήκος του σπηλαίου σε σχέση με την απόσταση από την είσοδο, παρατηρούνται διαφορές και μεταξύ των θέσεων (πάτωμα και κάθετα τοιχώματα). Συγκεκριμένα, στο πάτωμα συμβαίνει έντονη ιζηματαπόθεση, αποτέλεσμα που συμφωνεί με την οπτική παρατήρηση του δαπέδου του σπηλαίου κατά τις εργασίες πεδίου (Β. Γεροβασιλείου, προσωπική επικοινωνία), το οποίο, 44

45 όπως αναφέρθηκε, χαρακτηρίζεται από βράχους και πέτρες με αμμώδες υπόστρωμα στο ενδιάμεσο. Αντιθέτως, η κλίση των κάθετων τοιχωμάτων δεν ευνοεί την απόθεση του ιζήματος, που ενδεχομένως είναι αυξημένη στο εσωτερικό άκρο του σπηλαίου λόγω των ρευμάτων που εξακολουθούν να δρουν εξαιτίας της μορφής του. Η μελέτη των κοινοτήτων κινητού υποστρώματος στο εσωτερικό του σπηλαίου παρουσιάζει ερευνητικό ενδιαφέρον καθώς πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει ότι μπορεί να φιλοξενούν αφθονία μακροπανιδικών ειδών, ίσως και μεγαλύτερη από ό,τι τα ιζήματα της γειτονικής εξωτερικής περιοχής, εξαιτίας της αυξημένης περιβαλλοντικής σταθερότητας εντός του σπηλαίου (Navarro-Barranco et al., 2014). Σε ό,τι αφορά στις επικρατούσες ομάδες οργανισμών και στο πρότυπο κάλυψής τους, όπως και σε άλλες έρευνες θαλάσσιων σπηλαίων (π.χ. Bussotti et al., 2006), έτσι και στην Τρύπια Σπηλιά οι ομάδες με τη μεγαλύτερη εκπροσώπηση ήταν οι σπόγγοι και τα μακροφύκη α Σπόγγοι και μακροφύκη Οι σπόγγοι κυριαρχούν στο ενδιαίτημα των θαλάσσιων σπηλαίων, τόσο από πλευράς αριθμού ειδών όσο και κάλυψης υποστρώματος (Sarà, 1968; Martí et al., 2004; Bussotti et al., 2006). Μάλιστα, το 45,7% των μεσογειακών σπόγγων έχουν καταγραφεί σε σπήλαια (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2012). Το πρότυπο κάλυψης των σπόγγων, με αύξηση από τις εισόδους έως το μέσο και μετέπειτα μείωση προς το εσωτερικό, συμφωνεί με αντίστοιχη έρευνα χωρίς όμως την απότομη πτώση στο απώτερο άκρο του σπηλαίου (Corriero et al., 2000). Παρόλες τις αυξομειώσεις, οι σπόγγοι δεν παύουν να καλύπτουν σημαντικό ποσοστό του υποστρώματος σε όλο το μήκος του σπηλαίου, όπως έχει βρεθεί και από άλλους ερευνητές (Harmelin, 1997). Τα μακροφύκη συναντώνται μόνο στις καλά φωτισμένες ζώνες της εισόδου των σπηλαίων. Σε απόσταση ελάχιστων μέτρων από την είσοδο, σε συνθήκες αμυδρού φωτός, ευδοκιμούν συγκεκριμένα τα κρουστώδη ενασβεστωμένα ροδοφύκη που αποτελούν τους δομικούς λίθους της κοραλλιγενούς κοινότητας (Ballesteros, 2006). Έτσι και στο συγκεκριμένο σπήλαιο, τα μακροφύκη επικρατούν στις εισόδους και στα πρώτα μέτρα, ενώ παύουν να καταγράφονται μετά τα m από αυτές, και στη συνέχεια αντικαθιστώνται από τους σπόγγους, οι οποίοι επωφελούνται από την σταδιακή εξαφάνιση των φυκών με τα οποία ανταγωνίζονται για χώρο (Cinelli et al., 1977; Corriero et al., 2000) β Ανθόζωα Κυρίαρχη ομάδα στα σπήλαια αποτελούν και τα ανθόζωα, κυρίως αυτά της τάξης Scleractinia. Περίπου το 27% των μεσογειακών ανθοζώων και 58% των σκληρακτινίων έχουν βρεθεί σε σπήλαια (Γεροβασιλείου κ.α., 2012). Παρόλα αυτά, 45

46 στο υπό μελέτη σπήλαιο η κάλυψη του υποστρώματος από αυτή την ομάδα οργανισμών ήταν ελάχιστη, με εξαίρεση το δεξί τοίχωμα του τομέα Β όπου καταγράφηκε φάση του σκληρακτινίου Leptopsammia pruvoti (2%) και το αριστερό τοίχωμα του τομέα Β' που παρατηρήθηκε φάση του Madracis pharensis (16%). Το τελευταίο είναι είδος πιο κοινό στην ανατολική Μεσόγειο (Pérès, 1967; Gerovasileiou et al., 2015a). Σύμφωνα με τους Γεροβασιλείου κ.α. (2012) το ποσοστό κάλυψης των ανθοζώων είναι μεγαλύτερο σε οροφές (εφόσον πρόκειται για βυθισμένα σπήλαια) και επιφάνειες με αρνητική κλίση, γεγονός που ενδεχομένως εξηγεί το αυξημένο ποσοστό σκληρακτινίων σε τμήματα των τοιχωμάτων της Τρύπιας Σπηλιάς που σχηματίζουν εσοχές με αρνητική κλίση. Τα σκληρακτίνια φαίνεται να διαβιούν σε στενή επαφή με τους σπόγγους, χωρίς όμως ενδείξεις ανταγωνισμού ή αλληλεπικάλυψης (Pansini & Pronzato, 1990) γ Βρυόζωα Τα θαλάσσια σπήλαια φιλοξενούν σημαντικό ποσοστό της μεσογειακής βιοποικιλότητας των βρυοζώων (56,4%, Gerovasileiou & Voultsiadou, 2014). Στην Τρύπια Σπηλιά τα βρυόζωα παρουσίασαν τη μεγαλύτερη κάλυψη στο ενδιάμεσο τμήμα του σπηλαίου, μεταξύ 10 και 30 m από τις εισόδους, που φαίνεται να αντιστοιχεί στις βιοκοινότητες C και GSO (βλέπε Κεφ. 4.2). Σε αυτή περίπου την απόσταση (12-40 m) παρουσίασαν μεγάλη κάλυψη (με αισθητά αυξημένο ποσοστό σε σχέση με την Τρύπια Σπηλιά) τα βρυόζωα και σε ρηχό σπήλαιο των μεσογειακών γαλλικών ακτών (Harmelin, 1997). Αντιθέτως, οι Harmelin et al. (1985) κατέγραψαν φάσεις βρυοζώων στη μεταβατική ζώνη μεταξύ των βιοκοινοτήτων GSO και GO, ενώ οι Balduzzi et al. (1989) τις συνάντησαν εντός της GO σε συγκεκριμένα μικροενδιαιτήματα που είχαν δημιουργηθεί εξαιτίας της ιδιαίτερης μορφολογίας του σπηλαίου που μελέτησαν δ Πολύχαιτοι Οι πολύχαιτοι της οικογένειας Serpulidae δεν παρουσιάζουν μεγάλη κάλυψη στο εσωτερικό του συγκεκριμένου σπηλαίου, όπως συμβαίνει συνήθως στο σκοτεινό εσωτερικό βυθισμένων σπηλαίων (Harmelin, 1985; Gerovasileiou et al., 2014). Οι Harmelin et al. (1985) επισημαίνουν πως από τη θεαματική μείωση του ποσοστού βιοτικής κάλυψης, της βιομάζας και του αριθμού ειδών, που σηματοδοτεί τη μετάβαση από την βιοκοινότητα GSO στην GO, εξαιρούνται οι πολύχαιτοι Serpulidae. Εφόσον όμως η τοπογραφία του υπό μελέτη σπηλαίου δεν εξασφαλίζει τις συνθήκες σκότους, ολιγοτροφίας και απομόνωσης που συμβάλλουν στον σχηματισμό της καθαυτό βιοκοινότητας GO στο εσωτερικό, δεν παρατηρείται και κυριαρχία των πολυχαίτων. 46

47 4.2 Χωρικά πρότυπα οικολογικής διαβάθμισης Από την ομαδοποίηση των πλαισίων προέκυψαν ομάδες που φαίνεται να αντιστοιχούν στην κοραλλιγενή βιοκοινότητα (C) της ζώνης των δύο εισόδων, όπου επικρατούσαν τα ροδοφύκη (π.χ. Peyssonnelia και Lithophyllum spp.) και στη βιοκοινότητα των ημισκοτεινών σπηλαίων (GSO), όπου κυριαρχούσαν οι σπόγγοι (π.χ. Spirastrella cunctatrix και Agelas oroides), που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα του σπηλαίου (sensu Pérès & Picard, 1949). Ωστόσο, το πρότυπο ζώνωσης στην Τρύπια Σπηλιά είναι λιγότερο ξεκάθαρο σε σχέση με τα εντελώς βυθισμένα σπήλαια, καθώς παρατηρήθηκαν μεταβατικές ζώνες και κατά τόπους αποκλίσεις, λόγω της επικράτησης διαφορετικών οργανισμικών ομάδων, γεγονός που θα πρέπει να αποδοθεί στη διαμόρφωση των αβιοτικών συνθηκών εξαιτίας της ιδιαίτερης γεωμορφολογίας του σπηλαίου. Συγκεκριμένα, στο πάτωμα των εισόδων παρατηρήθηκε μια μεταβατική ζώνη με φωτόφιλα και σκιόφιλα μακροφύκη ενώ στον εσωτερικό τομέα του σπηλαίου παρατηρήθηκε μια ζώνη μετάβασης προς τη βιοκοινότητα των σκοτεινών σπηλαίων και σηράγγων (GO). Η τελευταία κοινότητα, η οποία χαρακτηρίζεται από χαμηλή κάλυψη και φτωχή ποιοτική σύνθεση της πανίδας (μόνο σπόγγοι και πολύχαιτοι Serpulidae) και αποτελεί το απώτατο άκρο μιας αλληλουχίας βιοκοινοτήτων που σχετίζεται με τη σταδιακή μείωση του φωτός (Pérès, 1967), δεν φαίνεται να συναντάται στους τομείς του υπό μελέτη σπηλαίου που εξετάστηκαν, όπου δεν επικρατούν συνθήκες απόλυτου σκότους. Η μοναδικότητα της τοπογραφίας κάθε σπηλαίου, που παίζει πρωτεύοντα ρόλο στη διαμόρφωση των χωρικών προτύπων βιοποικιλότητας (Bussotti et al., 2006), τονίζεται και στην παρούσα περίπτωση κατά την οποία παρατηρούμε ομαδοποίηση των πατωμάτων των εισόδων και τον διαχωρισμό τους από τα αντίστοιχα τοιχώματα. Αυτό πιθανότατα οφείλεται στη μεγαλύτερη κάλυψη των πατωμάτων των εισόδων από μακροφύκη, καθώς φαίνεται πως η θέση αυτή στο συγκεκριμένο σπήλαιο εξασφαλίζει περισσότερο φως σε σχέση με τα αντίστοιχα τοιχώματα που είναι πιο σκιερά αν και βρίσκονται επίσης στην είσοδο. Ακόμη, η ομαδοποίηση των πλαισίων του δεξιού τοιχώματος του τομέα Β με την ομάδα του ημισκοτεινού εσωτερικού θαλάμου θα πρέπει να οφείλεται στο κοίλωμα που σχηματίζεται στο σημείο αυτό, με αποτέλεσμα να επικρατούν τοπικά σκιερότερες συνθήκες. Σύμφωνα με την έρευνα του Bell (2002) σε ημιβυθισμένο σπήλαιο του Ατλαντικού, διαφορετικοί αβιοτικοί παράγοντες ασκούν διαφορετική επίδραση στη δομή των κοινοτήτων σε κάθε περιοχή του σπηλαίου. Έτσι, για δεδομένο βάθος σπηλαίου, η επίδραση του φωτός ελέγχεται από την απόσταση από την είσοδο. Αντιστοίχως, η επίδραση του βαθμού έκθεσης στον αέρα, που έχει σχέση με την παλίρροια, ελέγχεται από το βάθος, ενώ της ροής του νερού από την ύπαρξη στενωμάτων ή και ρηχότερων σημείων. Συνολικά δηλαδή, από τη μορφολογία και την ιδιαίτερη τοπογραφία του σπηλαίου. Πρόσφατες μελέτες σε σπήλαια του βορείου Αιγαίου επισημαίνουν επίσης τον ρόλο της τοπογραφίας των σπηλαίων γενικά στη 47

48 διαμόρφωση των χωρικών προτύπων διαβάθμισης των βιοκοινοτήτων που φιλοξενούν (Gerovasileiou et al., 2013a, c; Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015). 4.3 Χωρικά πρότυπα ποικιλότητας Το παρατηρούμενο πρότυπο της αρχικής αύξησης του αριθμού ειδών από την είσοδο έως τα 15 m και της μετέπειτα μείωσης έως το εσωτερικό του σπηλαίου, συμφωνεί και με τα αποτελέσματα άλλων ερευνών, τόσο σε ημιβυθισμένα όσο και σε εντελώς βυθισμένα θαλάσσια σπήλαια της Μεσογείου (Martí et al., 2004; Bussotti et al., 2006). Αντιθέτως, σε άλλα σπήλαια καταγράφηκε συνεχής μείωση του δείκτη S (Pansini et al., 1977; Balduzzi et al., 1989; Martí et al., 2004) ή ακόμα και αύξησή του (Martí et al., 2004) προς το εσωτερικό. Αντίστοιχο πρότυπο, αύξησης του S έως το μέσο και μείωσης έως το εσωτερικό, καταγράφηκε και για τον αριθμό ειδών των σπόγγων, γεγονός που έχει παρατηρηθεί τόσο σε ημιβυθισμένα όσο και σε εντελώς βυθισμένα σπήλαια της Μεσογείου και του Ατλαντικού (Corriero et al., 2000; Bell, 2002; Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015). Ο δείκτης ποικιλότητας Shannon παρουσιάζει αυξομειώσεις αντίστοιχες με αυτές που κατέγραψαν οι Balduzzi et al. (1989), όμως με τη διαφορά ότι στην Τρύπια Σπηλιά η γενική τάση είναι αυξητική. Αντίστοιχο πρότυπο αύξησης προς το εσωτερικό εμφανίζει και η ποικιλότητα των σπόγγων, όπως έχει παρατηρηθεί και σε κάποια σπήλαια (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015), ενώ είναι αντίθετο σε άλλες περιπτώσεις (Bell, 2002; Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015). Γενικά, παρά τις διαφοροποιήσεις που αναφέρθηκαν, όλοι οι παραπάνω ερευνητές καταλήγουν στο ότι η αύξηση της ποικιλότητας στο μεσαίο τμήμα των σπηλαίων έχει σχέση με την αντικατάσταση των μακροφυκών από ζωικούς εδραίους οργανισμούς εξαιτίας της μείωσης του εισερχόμενου φωτός. Αντιθέτως, η μείωση της ποικιλότητας που παρατηρείται στο εσωτερικό πιθανόν να σχετίζεται με τη μειωμένη κυκλοφορία του νερού που συνεπάγεται λιγότερη τροφή για τους αιωρηματοφάγους και διηθηματοφάγους οργανισμούς, αλλά και μικρότερη διασπορά προνυμφών (Palau et al, 1991). Η ομοιομορφία κατανομής των ειδών είναι μεγαλύτερη στο εσωτερικό του σπηλαίου, τόσο για τους σπόγγους όσο και για το σύνολο της βιοποικιλότητας, όπως έχουν δείξει και άλλες μελέτες (Balduzzi et al., 1989; Bell, 2002; Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015). Αυτό δείχνει πως στο εσωτερικό του σπηλαίου δεν επικρατούν λίγα συγκεκριμένα είδη, δηλαδή είδη με μεγαλύτερη κάλυψη ή περισσότερα άτομα από άλλα, όπως αντιθέτως συμβαίνει στις εισόδους όπου σαφώς επικρατούν τα μακροφύκη. Τα παρατηρούμενα χωρικά πρότυπα ποικιλότητας αποδείχθηκε πως επηρεάζονται τόσο από τον τομέα του σπηλαίου όσο και από τη θέση μέσα σε κάθε τομέα. Γενικά, οι δείκτες παρουσίασαν παρόμοια πρότυπα αυξομείωσης στα απέναντι τοιχώματα, ενώ διαφοροποιήθηκαν στον πυθμένα όπου και καταγράφηκαν μικρότερες τιμές 48

49 των δεικτών. Οι περισσότερες ποσοτικές έρευνες μέχρι σήμερα εξετάζουν τη διαμόρφωση της οικολογικής διαβάθμισης μόνο σε σχέση με την απόσταση από την είσοδο, ενώ ελάχιστες είναι εκείνες που έχουν εντοπίσει διαφορές ανάμεσα (i) στα απέναντι τοιχώματα του σπηλαίου (Dellow & Cassie, 1955), (ii) στον πυθμένα και τα τοιχώματα (Russ & Rützler, 1959) και (iii) στα τοιχώματα και την οροφή (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015). Σε κάθε περίπτωση, αυτό που επιβεβαιώνει και η παρούσα έρευνα είναι πως το περιβάλλον των σπηλαίων παρουσιάζει έντονη εσωτερική διαφοροποίηση καθώς χαρακτηρίζεται από πολλαπλά μικροενδιαιτήματα που δημιουργούνται εξαιτίας της ιδιαίτερης τοπογραφίας σε κάθε σημείο (Sarà, 1974). Κάθε σπήλαιο είναι ένα μοναδικό, ξεχωριστό ενδιαίτημα που δομείται από τοπικά προσδιορισμένες υδρογραφικές διεργασίες (Slattery et al., 2013). Αυτή η μοναδικότητα έχει ως αποτέλεσμα, σε πολλές περιπτώσεις, τα παρατηρούμενα πρότυπα διαβάθμισης των βενθικών βιοκοινοτήτων να μην μπορούν να εξηγηθούν μόνο με βάση τον τύπο του σπηλαίου ή τη γεωγραφική περιοχή όπου αυτό εντοπίζεται, αλλά από τη συγκεκριμένη μικρο-τοπογραφία σε κάθε σημείο του. Για αυτόν τον λόγο, έχει μεγάλη αξία η δυνατότητα ακριβούς τρισδιάστατης απεικόνισης της τοπογραφίας των σπηλαίων (Gerovasileiou et al., 2013b) ώστε να μπορεί να γίνει κατανοητή και να ερμηνευτεί η χωρική ετερογένεια των βενθικών βιοκοινοτήτων. 4.4 Οι σπόγγοι ως υποκαταστάτες για τη μελέτη των βενθικών βιοκοινοτήτων των σπηλαίων Η χρήση υποκαταστατών για την ταχεία εκτίμηση της βιοποικιλότητας σε θαλάσσιες βενθικές κοινότητες αποτελεί αντικείμενο έρευνας εδώ και χρόνια. Οι προσπάθειες εστιάζονται στην εύρεση των κατάλληλων ταξινομικών ομάδων (μαλάκια, καρκινοειδή, πολύχαιτοι, εχινόδερμα) που κυριαρχούν σε διαφορετικά ενδιαιτήματα και τη χρήση της ποικιλότητας των ειδών (ή και ανώτερων ταξινομικών βαθμίδων) των συγκεκριμένων αντί του συνόλου της βιοποικιλότητας (Olsgard & Somerfield, 2000; Magierowski & Johnson, 2006). Στις κοινότητες του σκληρού υποστρώματος των σπηλαίων, αυτή η έρευνα έχει πραγματοποιηθεί για τους σπόγγους, με θετικά αποτελέσματα (Γεροβασιλείου, 2014). Τα αποτελέσματα της παρούσας εργασίας ενισχύουν το συμπέρασμα ότι οι σπόγγοι θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως υποκαταστάτης για τη μελέτη των κοινοτήτων των σπηλαίων, τουλάχιστον σε σπήλαια του Αιγαίου και περιοχές με αντίστοιχα χαρακτηριστικά, καθώς τα χωρικά πρότυπα ποικιλότητας των σπόγγων είναι αντίστοιχα με εκείνα για το σύνολο της βενθικής κοινότητας (βλέπε Κεφ. 4.3) και η σχέση των δεικτών ποικιλότητας είναι θετική και στατιστικά σημαντική. Επίσης θετική και στατιστικά σημαντική είναι και η συσχέτιση των τριγωνικών πινάκων ομοιότητας των δειγμάτων, γεγονός που ενισχύει το παραπάνω συμπέρασμα. Αντίστοιχα ήταν και τα αποτελέσματα της πολυδιάστατης χωρικής ταξιθέτησης των δειγμάτων του συνόλου της βενθικής κοινότητας και των σπόγγων ξεχωριστά, χωρίς όμως τον 49

50 σαφή διαχωρισμό των ομάδων του ενδιάμεσου και του εσωτερικού του σπηλαίου στην περίπτωση της συνεύρεσης των σπόγγων. Αυτή η απόκλιση φαίνεται να οφείλεται στο γεγονός ότι και στις δυο αυτές περιοχές του συγκεκριμένου σπηλαίου επικρατούν τα ίδια σκιόφιλα είδη σπόγγων. Οι Bell & Barnes (2001), αναγνωρίζοντας τις δυσκολίες που υπάρχουν στην ταυτοποίηση των σπόγγων (ανάγκη εξειδικευμένου προσωπικού, αυξημένος χρόνος υποβρύχιας παραμονής και εργαστηριακής ανάλυσης, τραυματισμός δειγμάτων στο περιβάλλον), έδειξαν ότι, σε περιοχές εκτός σπηλαίων, η μορφολογική ποικιλότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη μελέτη των χωρικών προτύπων των συνευρέσεων των σπόγγων, αντικαθιστώντας την επίπονη και χρονοβόρα διαδικασία της συλλογής και του προσδιορισμού των διαφορετικών ειδών. Αντίστοιχη έρευνα πραγματοποιήθηκε και σε υποθαλάσσια σπήλαια της ανατολικής Μεσογείου (Gerovasileiou & Voultsiadou, 2015), όπου βρέθηκε θετική και στατιστικά σημαντική συσχέτιση της μορφολογικής ποικιλότητας των σπόγγων με τον αριθμό και την ποικιλότητα των ειδών τους. Αντιθέτως, αντίστοιχη συσχέτιση δεν βρέθηκε σε σπήλαια τροπικών περιοχών του Ινδικού (Bell & Barnes, 2002). Τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας φανερώνουν συσχέτιση της μορφολογικής ποικιλότητας των σπόγγων με τον αριθμό και την ποικιλότητα των ειδών (ισχυρότερη για την ποικιλότητα), δείχνοντας πως ο δείκτης αυτός μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως υποκαταστάτης για τη μελέτη της ποικιλότητας της συνεύρεσης των σπόγγων. Δεν φαίνεται να ισχύει το ίδιο για το σύνολο των βενθικών κοινοτήτων της Τρύπιας Σπηλιάς και αυτό πιθανώς οφείλεται στη μεγάλη παρουσία αφενός των μακροφυκών (καθώς πρόκειται για ρηχό και φωτεινότερο σπήλαιο) και αφετέρου των κρουστωδών μορφοτύπων σπόγγων (εξαιτίας της έντονης κυκλοφορίας του νερού από τις εισόδους). Οι κρουστώδεις μορφότυποι κυριαρχούν σε σημεία του σπηλαίου όπου τα ρεύματα είναι έντονα (Bell, 2002), αντικαθιστώντας τις πιο ευαίσθητες μορφές, όπως οι δενδροειδείς, με μικρή βάση προσκόλλησης στο υπόστρωμα (Bell & Barnes, 2000). 4.5 Γενικά συμπεράσματα Αυτή η πρώτη ποσοτική έρευνα σε ημιβυθισμένο σπήλαιο του βορείου Αιγαίου αποτελεί μια συμβολή στην ελάχιστα μελετημένη βιοποικιλότητα των σπηλαίων της ανατολικής Μεσογείου, αποτελώντας μια βάση για πραγματοποίηση συγκριτικών μελετών σε διαφορετικούς μορφολογικούς τύπους θαλάσσιων σπηλαίων σε όλη την έκταση της λεκάνης. Τα γενικά βιοτικά χαρακτηριστικά της Τρύπιας Σπηλιάς (συνολική βιοτική κάλυψη του υποστρώματος, επικρατούσες ομάδες οργανισμών και πρότυπο κάλυψης κυρίαρχων ομάδων) είναι σε συμφωνία με τα αποτελέσματα προηγούμενων ερευνών σε ημιβυθισμένα σπήλαια της Μεσογείου. Διαφορές παρατηρήθηκαν σε σχέση με εντελώς βυθισμένα αδιέξοδα σπήλαια, οι οποίες προκύπτουν από τις 50

51 διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες φωτισμού και κυκλοφορίας του νερού που διαμορφώνει η διαφορετική τοπογραφία. Επιπρόσθετα, ενισχύθηκε η άποψη ότι οι σπόγγοι είναι κατάλληλοι υποκαταστάτες για τη μελέτη αυτών των δυσπρόσιτων περιβαλλόντων, τουλάχιστον στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου. Η χρήση τους μπορεί να συμβάλλει στην παράκαμψη πολλαπλών προβλημάτων που αντιμετωπίζονται στο πεδίο και στο εργαστήριο. Επιβεβαιώνεται, λοιπόν, και από την παρούσα έρευνα η μοναδικότητα που χαρακτηρίζει τα θαλάσσια σπήλαια. Το γεγονός αυτό κάνει επιτακτική την ανάγκη συνέχισης της έρευνας σε περισσότερα σπήλαια διαφορετικών τύπων και τοποθεσιών στην ανατολική Μεσόγειο, ώστε να διευρυνθεί η βάση των διαθέσιμων πληροφοριών που είναι απαραίτητες για τη βιοπαρακολούθηση, τον σχεδιασμό διαχειριστικών προγραμμάτων και την εφαρμογή αιτιολογημένων και ολοκληρωμένων προγραμμάτων προστασίας. 51

52 5. Βιβλιογραφία Anderson MJ, Gorley RN, Clarke KR (2008) PERMANOVA for PRIMER: Guide to software and Statistical Methods. Plymouth: PRIMER - E. Balduzzi A, Bianchi CN, Boero F, Cattaneo-Vietti R, Pansini M, Sarà M (1989) The suspension-feeder communities of a Mediterranean Sea cave. Scientia Marina, 53: Balduzzi A, Pansini M, Pronzato R (1985) Estimation par relévements photographiques de la distribution de spongiaires et bryozoaires dans une grotte sous-marine du Golfe de Naples. Rapport du Commission International de la Mer Medittanée, 29: Ballesteros E (2006) Mediterranean coralligenous assemblages: a synthesis of present knowledge. Oceanography and Marine Biology - An Annual Review, 44: Bell JJ & Barnes DKA (2000) The influence of bathymetry and flow regime on the morphology of sublittoral sponge populations at Lough Hyne MNR. J. Mar. Biol. Assoc. UK, 80: Bell JJ & Barnes DKA (2001) Sponge morphological diversity: a qualitative predictor of species diversity? Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, 11: Bell JJ & Barnes DKA (2002) Modelling sponge species diversity using a morphological predictor: a tropical test of a temperate model. Journal for Nature Conservation, 10(1): Bell JJ (2002) The sponge community in a semi-submerged temperate sea cave: Density, diversity and richness. Marine Ecology, 23(4): Bell JJ (2007) The use of volunteers for conducting sponge biodiversity assessments and monitoring using a morphological approach on Indo-Pacific coral reefs. Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, 17: Benedetti-Cecchi L, Airoldi L, Abbiati M, Cinelli F (1996) Exploring the causes of spatial variation in an assemblage of benthic invertebrates from a submarine cave with sulphur springs. Journal of Experimental Marine Biology and Ecology, 208: Bianchi CN & Morri C (1994) Studio bionomico comparativo di alcune grotte marine sommerse; definizione di una scala di confinamento. Memorie dell Istituto italiano di Speleologia, 6:

53 Bianchi CN, Cattaneo-Vietti R, Cinelli F, Morri C, Pansini M (1996) Lo studio biologico delle grotte sottomarine del Mediterraneo: conoscenze attuali e prospettive. Boll Mus Ist Biol Univ Genova 60-61: Bianchi CN, Pronzato R, Cattaneo-Vietti R, Benedetti-Cecchi L, Morri C, Pansini M, Chemello R, Milazzo M, Fraschetti S, Terlizzi A, Peirano A, Salvati E, Benzoni F, Calcinai B, Cerrano C, Bavestrello G (2004) Mediterranean marine benthos: a manual of methods for its sampling and study. Hard bottoms. Biologia Marina Mediterranea, 11: Bibiloni MA, Uriz, MJ & Gili JM (1989) Sponge Communities in Three Submarine Caves of the Balearic Islands (Western Mediterranean): Adaptations and Faunistic Composition, 10(4): Boudouresque CF (1971) Méthodes d étude qualitative et quantitative du benthos (en particulier du phytobenthos). Tethys, 3(1): Boury-Esnault N & Rützler K (1997) Thesaurus of sponge morphology. Smithsonian Contributions to Zoology, 596: Bussotti S, Di Franco A, Francour P & Guidetti P (2015) Fish Assemblages of Mediterranean Marine Caves. Plos One, 10(4), e Bussotti S, Terlizzi A, Fraschetti S, Belmonte G, Boero F (2006) Spatial and temporal variability of sessile benthos in shallow Mediterranean marine caves. Marine Ecology Progress Series, 325: Chevaldonné P & Lejeusne C (2003) Regional warming-induced species shift in northwest Mediterranean marine caves. Ecology Letters, 6: Cinelli F, Fresi E, Mazzella L, Pansini M, Pronzato R, Svoboda A (1977) Distribution of benthic phyto- and zoocoenoses along a light gradient in a superficial marine cave. In: Keegan BF, Ceidigh PO, Boaden PJS (Eds) Proceedings of the 11th European Symposium on Marine Biology, Pergamon Press, Oxford, pp Clarke KR & Warwick RM (1994) Change in marine communities: an approach to statistical analysis and interpretation. Plymouth Marine Laboratory, Plymouth, 144 p. Coll M, Piroddi C, Steenbeek J, Kaschner K., Lasram FBR, Aguzzi J, Voultsiadou E (2010) The biodiversity of the Mediterranean Sea: Estimates, patterns, and threats. PLoS ONE, 5(8), e Corriero G, Liaci LS, Ruggiero D, Pansini M (2000) The sponge community of a semisubmerged Mediterranean cave. Marine Ecology-Pubblicazioni della Stazione Zoologica di Napoli, 21:

54 Culver DC & Pipan T (2009) The biology of caves and other subterranean habitats. Oxford University Press, Oxford, 254 p. Dellow V & Cassie RM (1955) Littoral zonation in two caves in the Auckland district. Transactions of the Royal Society of New Zealand, 83: Dendrinos P, Karamanlidis AA, Kotomatas S, Legakis A, Tounta E, Matthiopoulos J (2007) Pupping habitat use in the Mediterranean monk seal: a long-term study. Marine Mammal Science, 23: Di Franco A, Milazzo M, Baiata P, Tomasello A, Chemello R (2009) Scuba diver behaviour and its effects on the biota of a Mediterranean marine protected area. Environmental Conservation, 36: Drap P, Merad D, Mahiddine A, Seinturier J, Gerenton P, Peloso D, Garrabou J (2013) Automatic measurement of red coral in situ using underwater photogrammetry and coded targets. Proceeding of: XXIV International CIPA Symposium, At Strasbourg, France, 1 6. Garrabou J & Harmelin JG (2002) A 20-year study on life-history traits of a harvested long-lived temperate coral in the NW Mediterranean: insights into conservation and management needs. Journal of Animal Ecology, 71(6): Gerovasileiou V & Voultsiadou E (2012) Marine caves of the mediterranean sea: A sponge biodiversity reservoir within a biodiversity hotspot. PLoS ONE, 7(7): e Gerovasileiou V & Voultsiadou E (2014) Mediterranean marine caves as biodiversity reservoirs: a preliminary overview. In: Langar H, Bouafif C, Ouerghi A (eds.) Proceedings of the 1st Mediterranean Symposium on the conservation of Dark Habitats (Portorož, Slovenia, 31 October 2014). RAC/SPA, Tunis, pp Gerovasileiou V & Voultsiadou E (2015) Sponge diversity gradients in marine caves of the eastern Mediterranean. Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom, available on CJO2015. Gerovasileiou V, Chintiroglou CC, Vafidis D, Koutsoubas D, Sini M, Dailianis T,... Voultsiadou E (2015a). Census of biodiversity in marine caves of the eastern Mediterranean Sea. Medit. Mar. Sci., 16/1: Gerovasileiou V, Koutsoubas D & Voultsiadou E (2012) Benthic zonation in marine caves of the north Aegean Sea. Proceedings of the 12th International Congress on the Zoogeography and Ecology of Greece and adjacent regions, Athens. Gerovasileiou V, Koutsoubas D & Voultsiadou E (2014) Spatial heterogeneity of benthic communities in a marine cave off Lesvos island (Aegean Sea). In: Bouafif 54

55 C, Langar H, Ouerghi A (Eds) Proceedings of the 1st Mediterranean symposium on the conservation of dark habitats. RAC/SPA, Tunis, pp Gerovasileiou V, Koutsoubas, D & Voultsiadou E (2013a) Surveying benthic communities in marine caves of the Aegean Sea. 3rd International Workshop Research in Shallow Marine and Fresh Water Systems, Bremen 14-15/02/2013. Gerovasileiou V, Trygonis V, Sini M, Koutsoubas D & Voultsiadou E. (2013b) Threedimensional mapping of marine caves using a handheld echosounder. Marine Ecology Progress Series, 486: Gerovasileiou V, Vafidis D, Koutsoubas, D & Voultsiadou E (2013c) Spatial heterogeneity of sessile benthos in a submerged cave of the eastern Mediterranean. Rapp. Comm. int. Mer Médit., 40: 880. Gerovasileiou V, Voultsiadou E, Issaris Y & Zenetos A (2015b) Alien biodiversity in Mediterranean marine caves. Marine ecology, in press. Giakoumi S, Sini M, Gerovasileiou V, Mazor T, Beher J, Possingham HP, Katsanevakis S (2013) Ecoregion-based conservation planning in the Mediterranean: dealing with large-scale heterogeneity. PloS One, 8(10), e Guarnieri G, Terlizzi A, Bevilacqua S & Fraschetti S (2012) Increasing heterogeneity of sensitive assemblages as a consequence of human impact in submarine caves. Marine Biology, 159(5): Gunn J (2004) Encyclopedia of Caves and Karst Science. Fitzroy Dearborn, New York, 902 p. Harmelin JG (1980) Etablissement des communautés de substrats durs en milieu obscur. Résultats préliminaires d'une expérience à long terme en Méditerranée. Mem. Biol. Mar. Oceanogr., Suppl. 10, Harmelin JG (1985) Bryozoan dominated assemblages in Mediterranean cryptic environments. In: Nielsen C, Larwood GP (Eds) Bryozoa: Ordovician to recent. Olsen & Olsen, Fredensborg, pp Harmelin JG (1997) Diversity of bryozoans in a Mediterranean sublittoral cave with bathyal like conditions: role of dispersal processes and local factors. Marine Ecology Progress Series, 153: Harmelin JG, Bitar G, Zibrowius H (2007) Schizoretepora hassi sp. nov. (Bryozoa: Phidoloporidae) from Lebanon (Eastern Mediterranean) and reappraisal of Schizotheca serratimargo (Hincks, 1886). Cahiers de Biologie Marine, 48:

56 Harmelin JG, Vacelet J, Vasseur P (1985) Les grottes sous-marines obscures: un milieu extrême et un remarquable biotope refuge. Téthys, 11: Hofrichter R (2002) Das mittelmeer: fauna, flora, oekologie. Teil I Allgemeiner Teil. Heildelberg, Berlin: Spektrum Akademischer Verlag. p Karamanlidis AA, Pires, R, Silva, NC & Neves, HC (2004) The availability of resting and pupping habitat for the Critically Endangered Mediterranean monk seal Monachus monachus in the archipelago of Madeira. Oryx, 38(02): Kipson S, Fourt M, Teixidó N, Cebrian E, Casas E, Ballesteros E, Zabala M, Garrabou J (2011) Rapid biodiversity assessment and monitoring method for highly diverse benthic communities: a case study of mediterranean coralligenous outcrops. PLoS ONE, 6: e Laborel J & Vacelet J (1959) Les grottes sous-marines obscures en Méditerranée. Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'académie des Sciences, 248: Linares C, Bianchimani O, Torrents O, Marschal C, Drap P, & Garrabou J. (2010) Marine Protected Areas and the conservation of long-lived marine invertebrates: The Mediterranean red coral. Marine Ecology Progress Series, 402: Magierowski RH & Johnson CR (2006) Robustness of Surrogates of Biodiversity in Marine Benthic Communities. Ecological applications, 16(6): Maldonado M & Young CM (1996) Bathymetric patterns of sponge distribution on the Bahamian slope. Deep Sea Research, 43: Manconi R & Serusi A (2008) Rare sponges from marine caves: discovery of Neophrissospongia nana nov sp (Demospongiae, Corallistidae) from Sardinia with an annotated checklist of Mediterranean lithistids. Zookeys, 4: Manconi R, Cadeddu B, Ledda F, Pronzato R (2013) An overview of the Mediterranean cave-dwelling horny sponges (Porifera, Demospongiae). Zookeys, 281: Martí R, Uriz MJ, Ballesteros E & Turon X (2004) Benthic assemblages in two Mediterranean caves: species diversity and coverage as a function of abiotic parameters and geographic distance. Journal of the Marine Biological Association of the UK, 84(3): McDonald C, Smith R, Scott M & Dick J (2010) Using indices to measure biodiversity change through time. METMAV International Workshop on Spatio-Temporal Modelling,

57 Montero-Serra I, Linares C, García M, Pancaldi F, Frleta-Valić M, Ledoux JB, Garrabou J (2015) Harvesting Effects, Recovery Mechanisms, and Management Strategies for a Long-Lived and Structural Precious Coral. Plos One, 10(2), e Navarro-Barranco C, Guerra-García JM, Sánchez-Tocino L & García-Gómez JC (2014) Unnoticed inhabitants of marine caves: amphipod assemblages in caves of the Alboran Sea. In: Bouafif C, Langar H, Ouerghi A (Eds) Proceedings of the 1st Mediterranean symposium on the conservation of dark habitats. RAC/SPA, Tunis, pp Olsgard F & Somerfield PJ (2000) Surrogates in marine benthic investigations - Which taxonomic unit to target? Journal of Aquatic Ecosystem Stress and Recovery, 7(1): Palau M, Cornet C, Riera T, Zabala M (1991) Planktonic gradients along Mediterranean sea cave. Oecol Aquat 10: Pansini M & Pronzato R (1990) Observations on the dynamics of Mediterranean sponge community. In: Rützler K. (Ed.) New Perspectives in Sponge Biology. Smithsonian Institution Press, Washington, D.C.: Pansini M, Pronzato R, Fresi E, Cinelli F, Mazzella L, Ponticelli M (1977) Evoluzione delle biocenosi bentoniche di substrato duro lungo un gradiente di luce in una grotta marina superficiale. In: Fresi E, Cinelli F (Eds) Atti del IX Congresso della Società Italiana di Biologia Marina, Lacco Ameno d Ischia, La Seppia, Firenze, pp Pérès JM & Picard J (1949) Notes sommaires sur le peuplement des grottes sousmarines de la région de Marseille. Compte rendu sommaire des séances de la Société de biogéographie, 227: Pérès JM & Picard J (1951) Nouvelle carte des fonds du Golfe de Marseille. Vie et Milieu, 1-7. Pérès JM & Picard J (1955) Biotopes et biocoenoses de la Méditerranée occidentale comparées à ceux de la manche et de l Atlantique nord-oriental. Archives de Zoologie Expérimentale et Générale, 92: Pérès JM (1967) Mediterranean Benthos. Oceanography and Marine Biology - An Annual Review, 5: Pisera A & Vacelet J (2011) Lithistid sponges from submarine caves in the Mediterranean: taxonomy and affinities. Scientia Marina, 75:

58 Raitsos D, Beaugrand G, Georgopoulos D, Zenetos A, Pancucci-Papadopoulou M, Theocharis A, Papathanasiou E (2010) Global climate change amplifies the entry of tropical species into the Eastern Mediterranean Sea. Limnology and oceanography, 55: Rastorgueff PA, Bellan-Santini D, Bianchi CN, Bussotti S, Chevaldonné P, Guidetti P, Personnic S (2015) An ecosystem-based approach to evaluate the ecological quality of Mediterranean undersea caves. Ecological Indicators, 54: Riedl R (1966) Biologie der Meereshöhlen. Paul Parey, Hamburg, 636 p. Romero A (2009) Cave biology: life in darkness. Cambridge University Press, New York, 306 p. Russ K & Rützler K (1959) Zur Kenntnis der Schwammfauna unterseeischer Höhlen. Pubblicazioni della Stazione Zoologica di Napoli, 30: Santangelo G, Bramanti L & Iannelli M (2007) Population dynamics and conservation biology of the over-exploited Mediterranean red coral. Journal of Theoretical Biology, 244(3): Sarà M (1968) Stratification des peuplements d éponges à recouvrement total dans certaines grottes du niveau superficiel. Rapport du Commission International de la Mer Medittanée, 19: Sarà M (1974) Il popolamento delle grotte marine: interesse di una salvaguardia. Pubbl. Stn. Zool. Napoli 40: Sayer M (2007) Scientific diving: a bibliographic analysis of underwater research supported by SCUBA diving, Underwater Technology: The International Journal of the Society for Underwater, 27(3): Senthilkumar K, Venkatesan J, Manivasagan P & Kim SK (2013) Antiangiogenic effects of marine sponge derived compounds on cancer. Environmental Toxicology and Pharmacology, 36(3): Slattery M, Gochfeld DJ, Easson CG, O Donahue LRK (2013) Facilitation of coral reef biodiversity and health by cave sponge communities. Marine Ecology Progress Series, 476: Teixidó N, Albajes-Eizagirre A, Bolbo D, Le Hir E, Demestre M, Garrabou J, Guigues L, Gili JM, Piera J, Prelot T, Soria-Frisch A (2011) Hierarchical segmentation-based software for cover classification analyses of seabed images (Seascape). Marine Ecology Progress Series, 431:

59 Trygonis V & Sini M (2012) photoquad: a dedicated seabed image processing software, and a comparative error analysis of four photoquadrat methods. Journal of Experimental Marine Biology and Ecology, : Turon Χ, Martí R, Uriz MJ (2009) Chemical bioactivity of sponges along an environmental gradient in a Mediterranean cave. Scientia Marina, 73: UNEP-MAP-RAC/SPA (2008) Action plan for the conservation of the coralligenous and other calcareous bio-concretions in the Mediterranean Sea. RAC/SPA, Tunis: 21 pp. UNEP-MAP-RAC/SPA (2015) Action Plan for the conservation of habitats and species associated with seamounts, underwater caves and canyons, aphotic hard beds and chemo-synthetic phenomena in the Mediterranean Sea. Dark Habitats Action Plan. Ed. RAC/SPA, Tunis : 17 pp. Vacelet J (1959) Répartition générale des éponges et systématique des éponges cornées de la région de Marseille et de quelques stations méditerranéennes. Recueil des Travaux de la Stations Marine d'endoume, 26: Vacelet J (1964) Étude monographique de l éponge calcaire pharétronide de Méditerranée, Petrobiona massiliana Vacelet et Lévi. Les Pharétronides actuelles et fossiles. Recueil des Travaux de la Stations Marine d'endoume, 34: Voultsiadou E, Vafidis D & Antoniadou C (2008) Sponges of economical interest in the Eastern Mediterranean: an assessment of diversity and population density. Journal of Natural History, 42(5-8), Weinberg S (1978) The minimal area problem in invertebrate communities of Mediterranean rocky substrata. Marine Biology, 49: Zibrowius H (1968) Étude morphologique, systématique et écologique des Serpulidae (Annelida Polychaeta) de la région de Marseille. Recueil des Travaux de la Station Marine d Endoume, 43: Γεροβασιλείου Β (2014) Βιοποικιλότητα υποθαλάσσιων σπηλαίων στο Βόρειο Αιγαίο. Διδακτορική διατριβή. ΑΠΘ. Γεροβασιλείου Β, Βαφείδης Δ & Βουλτσιάδου Ε (2012) Ανθόζωα των Μεσογειακών θαλάσσιων σπηλαίων: ποικιλότητα και χωρική κατανομή των Σκληρακτινίων σε σπήλαια του Βόρειου Αιγαίου. Πρακτικά 6ου Πανελληνίου Συνεδρίου Οικολογίας "Οικολογική Έρευνα στην Ελλάδα: Τάσεις, Προκλήσεις, Εφαρμογές. Αθήνα, ΟΔΗΓΙΑ 92/43/EEC ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 21ης Μαΐου 1992 για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας. 59

60 6. Παράρτημα Πίνακας 1Π. Δείκτες ποικιλότητας που διέφεραν στατιστικά σημαντικά ανάμεσα στους τομείς (Sector) σύμφωνα με την ανάλυση pair-wise της PERANOVA (S: αριθμός ειδών, H : ποικιλότητα ειδών, J : ομοιομορφία κατανομής ειδών). Sector A B C D C' B' A' A B **S **J **H C *J *H D **J **H C' *J B' *H **J **S *H **S *J **H A' *S **J **S *J **J **H *J *H *J **H *S *H **J **H **J **H **J **H Πίνακας 2Π. Δείκτες ποικιλότητας που διέφεραν στατιστικά σημαντικά ανάμεσα στις θέσεις (Position: F πάτωμα, L αριστερό τοίχωμα, R δεξιό τοίχωμα) σύμφωνα με την ανάλυση pair-wise της PERANOVA (S: αριθμός ειδών, H : ποικιλότητα ειδών, J : ομοιομορφία κατανομής ειδών). Position F L R F L R **S **J **H **S *J **H Πίνακας 3Π. Pair-wise αποτελέσματα της δοκιμασίας PERMANOVA, ως προς τον παράγοντα τομέας (Sector) για τις κοινότητες του σπηλαίου (**επίπεδο σημαντικότητας 0,01). Sector A B C D C' B' A' A B p=0.001** C p=0.001** p=0.001** D p=0.001** p=0.001** p=0.002** C' p=0.001** p=0.001** p=0.003** p=0.001** B' p=0.001** p=0.001** p=0.001** p=0.001** p=0.001** A' p=0.308 p=0.001** p=0.001** p=0.001** p=0.001** p=0.001** 60

61 Πίνακας 4Π. Pair-wise αποτελέσματα της δοκιμασίας PERMANOVA, ως προς τον παράγοντα θέση (Position: F πάτωμα, L αριστερό τοίχωμα, R δεξιό τοίχωμα για τις κοινότητες του σπηλαίου (**επίπεδο σημαντικότητας 0,01). Position F L R F L p=0.001** R p=0.001** p=0.564 Πίνακας 5Π. Δείκτες ποικιλότητας των σπόγγων που διέφεραν στατιστικά σημαντικά ανάμεσα στους τομείς (Sector) σύμφωνα με την ανάλυση pair-wise της PERANOVA (S: αριθμός ειδών, H : ποικιλότητα ειδών, J : ομοιομορφία κατανομής ειδών, MD: μορφολογική ποικιλότητα). Sector A B C D C' B' A' A B *S **H C *S *J D *S C' *J **H *MD **S **H *MD B' *S **H A' *H *MD **J *MD **S *H **J **H **MD *J *H **MD **J *H **J **J *MD **J **H *MD *MD **S **H *MD *S *H Πίνακας 6Π. Δείκτες ποικιλότητας των σπόγγων που διέφεραν στατιστικά σημαντικά ανάμεσα στις θέσεις (Position: F πάτωμα, L αριστερό τοίχωμα, R δεξιό τοίχωμα) σύμφωνα με την ανάλυση pairwise της PERANOVA (S: αριθμός ειδών, H : ποικιλότητα ειδών, J : ομοιομορφία κατανομής ειδών, MD: μορφολογική ποικιλότητα). Position F L R F L R **S **J **H **S *J **H 61

62 Πίνακας 7Π. Pair-wise αποτελέσματα της δοκιμασίας PERMANOVA, ως προς τον παράγοντα τομέας (Sector) για τις κοινότητες σπόγγων του σπηλαίου (**επίπεδο σημαντικότητας 0,01, * επίπεδο σημαντικότητας 0,05). Sector A B C D C' B' A' A B p=0.001** C p=0.001** p=0.001** D p=0.001** p=0.001** p=0.001** C' p=0.001** p=0.002** p=0.035* p=0.003** B' p=0.003** p=0.003** p=0.002** p=0.001** p=0.006** A' p=0.646 p=0.002** p=0.001** p=0.001** p=0.001** p=0.001** Πίνακας 8Π. Pair-wise αποτελέσματα της δοκιμασίας PERMANOVA, ως προς τον παράγοντα θέση (Position: F πάτωμα, L αριστερό τοίχωμα, R δεξιό τοίχωμα) για τις κοινότητες σπόγγων του σπηλαίου (**επίπεδο σημαντικότητας 0,01). Position F L R F L p=0.001** R p=0.001** p=

63 Τομέας Α Τομέας Β Τομέας C Τομέας D 63

64 Τομέας C' Τομέας B' Τομέας A' Εικόνα 1Π. Απόψεις των βενθικών βιοκοινοτήτων της Τρύπιας Σπηλιάς. Ενδεικτικά φωτογραφικά πλαίσια από κάθε τομέα του σπηλαίου: Α. αριστερό τοίχωμα, Β. δεξιό τοίχωμα, Γ. πάτωμα (Φωτογραφίες: Β. Γεροβασιλείου). 64

ΧΩΡΙΚΗ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΒΕΝΘΙΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΕ ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΟΥ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ: ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

ΧΩΡΙΚΗ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΒΕΝΘΙΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΕ ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΟΥ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ: ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΧΩΡΙΚΗ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΒΕΝΘΙΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΕ ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΟΥ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ: ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Γεροβασιλείου Β. 1, Κουτσούμπας Δ. 2, Χιντήρογλου Χ.Σ. 1, Βουλτσιάδου Ε. 1 1 Τμήμα Βιολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Γενική Οικολογία

ΜΑΘΗΜΑ: Γενική Οικολογία ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ Τμήμα Τεχνολόγων Περιβάλλοντος Κατεύθυνση Τεχνολογιών Φυσικού Περιβάλλοντος ΜΑΘΗΜΑ: Γενική Οικολογία 1 η Άσκηση Έρευνα στο πεδίο - Οργάνωση πειράματος Μέθοδοι Δειγματοληψίας Εύρεση πληθυσμιακής

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Στεφανίδης

Κωνσταντίνος Στεφανίδης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης Οικολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες)

Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες) Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες) 1 1. Εισαγωγή Οι θαλάσσιοι τύποι οικοτόπων αποτελούν τμήμα του Παραρτήματος Ι της Οδηγίας

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Habitat: κυρίαρχη μορφή, γύρω από την οποία αναπτύσσεται ένας οικότοπος Χλωρίδα (π.χ. φυτό-φύκος) Πανίδα (π.χ. ύφαλος διθύρων) Γεωλογική μορφή (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΕΩΝΙΔΟΥ Λεμεσός, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Ο ΠΡΟΩΡΟΣ ΤΟΚΕΤΟΣ ΚΑΙ Η ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΔΥΣΧΕΡΕΙΑΣ Όνομα Φοιτήτριας: Χρυσοστομή Αγαθοκλέους Αριθμός φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΤΕΧΝΗΤΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΑΜΝΩΝ ΦΥΛΗΣ ΧΙΟΥ ΓΙΑΝΝΟΣ ΜΑΚΡΗΣ Λεμεσός 2014 ii

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΜΟΡΙΑΚΗ ΚΑΙ ΦΑΙΝΟΤΥΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΝΟΣ ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΣΚΛΗΡΟΥ ΣΙΤΑΡΙΟΥ ΠΟΥ ΑΠΟΚΤΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΡΑΠΕΖΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίμηση οικολογικής κατάστασης σε παράκτια σκληρά υποστρώματα στον κόλπο Βασιλικού, χρησιμοποιώντας το βιοτικό δείκτη ΕΕΙ

Εκτίμηση οικολογικής κατάστασης σε παράκτια σκληρά υποστρώματα στον κόλπο Βασιλικού, χρησιμοποιώντας το βιοτικό δείκτη ΕΕΙ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΟΙΚΑΠΑΒ «Ολική προσέγγιση για την αξιολόγηση της οικολογικής κατάστασης Εκτίμηση οικολογικής κατάστασης σε παράκτια σκληρά υποστρώματα στον κόλπο Βασιλικού, χρησιμοποιώντας το βιοτικό

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Παχυσαρκία και κύηση:

Θέμα: Παχυσαρκία και κύηση: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜ Α ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Θέμα: Παχυσαρκία και κύηση: επιπτώσεις στην έκβαση της κύησης και στο έμβρυο Ονοματεπώνυμο: Στέλλα Ριαλά Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση της μεθοδολογίας επισκόπησης υδρόβιων μακροφύτων ως μέσου για την αξιολόγηση της οικολογικής κατάστασης των ελληνικών λιμνών

Παρουσίαση της μεθοδολογίας επισκόπησης υδρόβιων μακροφύτων ως μέσου για την αξιολόγηση της οικολογικής κατάστασης των ελληνικών λιμνών Παρουσίαση της μεθοδολογίας επισκόπησης υδρόβιων μακροφύτων ως μέσου για την αξιολόγηση της οικολογικής κατάστασης των ελληνικών λιμνών Γιώργος Πουλής, Δημήτρης Ζέρβας, Βασιλική Τσιαούση e-mail: gpoulis@ekby.gr

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη παρουσίαση του ερευνητικού προγράμματος ΟΙΚΑΠΑΒ

Σύντομη παρουσίαση του ερευνητικού προγράμματος ΟΙΚΑΠΑΒ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΟΙΚΑΠΑΒ «Ολική προσέγγιση για την αξιολόγηση της οικολογικής κατάστασης Σύντομη παρουσίαση του ερευνητικού προγράμματος ΟΙΚΑΠΑΒ κα. Πολίνα Πολυκάρπου MER LAB LTD BSc Βιολογία, ΑΠΘ,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΑ ΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΒΕΝΘΙΚΗΣ ΠΑΝΙΔΑΣ ΣΤΑ ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΑ ΥΔΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΛΥΚΩΝ ΚΑΛΛΟΝΗΣ ΛΕΣΒΟΥ

ΠΡΟΤΥΠΑ ΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΒΕΝΘΙΚΗΣ ΠΑΝΙΔΑΣ ΣΤΑ ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΑ ΥΔΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΛΥΚΩΝ ΚΑΛΛΟΝΗΣ ΛΕΣΒΟΥ 8ο Πανελλήνιο Συμποσιο Ωκεανογραφίας & Αλιείας 813 ΠΡΟΤΥΠΑ ΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΒΕΝΘΙΚΗΣ ΠΑΝΙΔΑΣ ΣΤΑ ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΑ ΥΔΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΛΥΚΩΝ ΚΑΛΛΟΝΗΣ ΛΕΣΒΟΥ Κουτσούμπας Δ. 1, Ευαγγελόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ (ΒΑ ΑΙΓΑΙΟ): ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ (ΒΑ ΑΙΓΑΙΟ): ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 9 ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Ωκεανογραφίας & Αλιείας 2009 - Πρακτικά, Τόμος Ι ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ (ΒΑ ΑΙΓΑΙΟ): ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Γεροβασιλείου Β. 1, Κουτσούμπας Δ. 1, Βουλτσιάδου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ CYPRUS COMPUTER SOCIETY ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 19/5/2007

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ CYPRUS COMPUTER SOCIETY ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 19/5/2007 Οδηγίες: Να απαντηθούν όλες οι ερωτήσεις. Αν κάπου κάνετε κάποιες υποθέσεις να αναφερθούν στη σχετική ερώτηση. Όλα τα αρχεία που αναφέρονται στα προβλήματα βρίσκονται στον ίδιο φάκελο με το εκτελέσιμο

Διαβάστε περισσότερα

«ΧΩΡΙΚΗ ΜΟΝΤΕΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΗΣ ΠΕΡΔΙΚΑΣ (ALECTORIS GRAECA) ΣΤΗ ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ»

«ΧΩΡΙΚΗ ΜΟΝΤΕΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΗΣ ΠΕΡΔΙΚΑΣ (ALECTORIS GRAECA) ΣΤΗ ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ» ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΓΕΩΡΓΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ: ΕΔΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΣΤΟΥΣ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΠΟΡΟΥΣ «ΧΩΡΙΚΗ ΜΟΝΤΕΛΟΠΟΙΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενεςπεριοχέςως εργαλεία διατήρησης και διαχείρισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος

Προστατευόμενεςπεριοχέςως εργαλεία διατήρησης και διαχείρισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος Προστατευόμενεςπεριοχέςως εργαλεία διατήρησης και διαχείρισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος Σωτήρης Ορφανίδης Δρ. Βιολόγος-Αναπληρωτής Ερευνητής Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας (ΕΘΙΑΓΕ) Ινστιτούτο Αλιευτικής

Διαβάστε περισσότερα

CIGESMED για Δύτες, Πολίτες-Επιστήμονες για το πρόγραμμα παρακολούθησης των κοραλλιγενών οικοτόπων. Ήρθε η ώρα για κατάδυση, τι πρέπει να κάνω;

CIGESMED για Δύτες, Πολίτες-Επιστήμονες για το πρόγραμμα παρακολούθησης των κοραλλιγενών οικοτόπων. Ήρθε η ώρα για κατάδυση, τι πρέπει να κάνω; http://cs.cigesmed.eu www.cigesmed.eu CIGESMED για Δύτες, Πολίτες-Επιστήμονες για το πρόγραμμα παρακολούθησης των κοραλλιγενών οικοτόπων Ήρθε η ώρα για κατάδυση, τι πρέπει να κάνω; Μπορείτε να σημειώσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΏΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΑΛΑΣΣΙΑ

ΑΛΛΑΓΏΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΟΙ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΑΛΛΑΓΏΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΑΛΙΕΙΑ ρ. Κώστας Παπακωνσταντίνου τ /ντής του Ινστιτούτου Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων τ. /ντής του Ινστιτούτου Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων Ελληνικό

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ»

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ» I ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE ΑΠΟ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΤΥΦΛΩΣΗ

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE ΑΠΟ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΤΥΦΛΩΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Διαπολιτισμική Εκπαίδευση και Θρησκευτική Ετερότητα: εθνικές και θρησκευτικές

Διαβάστε περισσότερα

«Μετρήσειςρύπανσηςποταμώνκαιδιακρατική συνεργασία:ο ρόλος του διαβαλκανικού Κέντρου Περιβάλλοντος»

«Μετρήσειςρύπανσηςποταμώνκαιδιακρατική συνεργασία:ο ρόλος του διαβαλκανικού Κέντρου Περιβάλλοντος» «Μετρήσειςρύπανσηςποταμώνκαιδιακρατική συνεργασία:ο ρόλος του διαβαλκανικού Κέντρου Περιβάλλοντος» Καθηγητής Γεώργιος Ζαλίδης Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Επιστημονικώς υπεύθυνος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΟΥΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΟΥΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑ Σ. ΛΑΠΠΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001

Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001 Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.351-356 Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001 Στέφος Ευστάθιος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑ 2013 ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟΥ ΥΔΑΤΟΣ (ΛYΜΑΤΩΝ) FRAMME - LIFE08 NAT/GR/000533 ΡΟΔΟΣ

ΑΘΗΝΑ 2013 ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟΥ ΥΔΑΤΟΣ (ΛYΜΑΤΩΝ) FRAMME - LIFE08 NAT/GR/000533 ΡΟΔΟΣ FRAMME LIFE 08 NAT//GR//000533 ΑΘΗΝΑ 2013 ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟΥ ΥΔΑΤΟΣ (ΛYΜΑΤΩΝ) FRAMME - LIFE08 NAT/GR/000533 ΡΟΔΟΣ Το FRAMME, "Μεθοδολογία Αποκατάστασης Πυρόπληκτων Μεσογειακών Δασών - Ασφάλεια & Αποδοτικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Κ. Μ. 436

ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Κ. Μ. 436 ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Κ. Μ. 436 A εξάμηνο 2009-2010 Περιγραφική Στατιστική Ι users.att.sch.gr/abouras abouras@sch.gr sch.gr abouras@uth.gr Μέτρα θέσης Η θέση αντιπροσωπεύει τη θέση της κατανομής κατά

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπυρική Διαχείριση Δασών Ψυχρόβιων Κωνοφόρων

Μεταπυρική Διαχείριση Δασών Ψυχρόβιων Κωνοφόρων Μεταπυρική Διαχείριση Δασών Ψυχρόβιων Κωνοφόρων Μ. Αριανούτσου, Δρ. Καζάνης Δημήτρης Τομέας Οικολογίας - Ταξινομικής Τομέας Οικολογίας -Τμήμα Βιολογίας Τμήμα Βιολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Τυπολογία ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών

ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Τυπολογία ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Τυπολογία ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών Μήπως η Γη αποτελεί ενιαίο υδατικό οικοσύστηµα ; Η απάντηση εξαρτάται από το πώς

Διαβάστε περισσότερα

CYCLADES Life: Integrated monk seal conservation of Northern Cyclades

CYCLADES Life: Integrated monk seal conservation of Northern Cyclades Α.Καραμανλίδης/MOm 2 η Ε τ ή σ ι α Α ν α φ ο ρ ά Της κ α τ ά σ τ α σ η ς τ ο υ π λ η θ υ σ μ ο ύ τ η ς μ ε σ ο γ ε ι α κ ή ς φ ώ κ ι α ς σ τ η ν ή σ ο Γ υ ά ρ ο ( Π ε ρ ί λ η ψ η ) Ιούλιος 2015 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

8ο Πανελλήνιο Συμποσιο Ωκεανογραφίας & Αλιείας 657

8ο Πανελλήνιο Συμποσιο Ωκεανογραφίας & Αλιείας 657 8ο Πανελλήνιο Συμποσιο Ωκεανογραφίας & Αλιείας 657 ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΠΑΡΑΛΙΩΝ ΚΟΚΚΙΝΟ ΛΙΜΑΝΑΚΙ ΚΑΙ ΜΑΡΙΚΕΣ (ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΑΦΗΝΑΣ) ΚΑΙ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΚΤΙΑΣ ΖΩΝΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΚΑΙ ΣΥΜΒΑΤΙΚΟΥ ΝΩΠΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ Λούκας Νεοφύτου Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική βιοποικιλότητα Ενας κρυμμένος θησαυρός. Μανώλης Μιτάκης Φαρμακοποιός Αντιπρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Εθνοφαρμακολογίας

Η ελληνική βιοποικιλότητα Ενας κρυμμένος θησαυρός. Μανώλης Μιτάκης Φαρμακοποιός Αντιπρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Εθνοφαρμακολογίας Η ελληνική βιοποικιλότητα Ενας κρυμμένος θησαυρός Μανώλης Μιτάκης Φαρμακοποιός Αντιπρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Εθνοφαρμακολογίας Ο μεγάλος αριθμός και η ποικιλομορφία των σύγχρονων μορφών ζωής στη Γη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙO ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΓΕΩΡΓΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙO ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΓΕΩΡΓΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙO ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΓΕΩΡΓΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΣΤΟΥΣ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΠΟΡΟΥΣ» «Χωρικά μοντέλα πρόβλεψης αναβλάστησης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε. Μπακέας, 2013 Πηγή: Α. Βαλαβανίδης «Οικοτοξικολογία και Περιβαλλοντική Τοξικολογία», Τµήµα Χηµείας, ΕΚΠΑ, Αθήνα 2007, Κεφ.11. Οι κυριότεροι τοµείς οικοτοξικολογικών

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις στη Βιοποικιλότητα και τα Οικοσυστήματα

Επιπτώσεις στη Βιοποικιλότητα και τα Οικοσυστήματα Τοποθέτηση & Λειτουργία Μηχανών Θαλάσσιας Ενέργειας: Επιπτώσεις στη Βιοποικιλότητα και τα Οικοσυστήματα Αναστασία Μήλιου Αρχιπέλαγος Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας www.archipelago.gr Αρχικό στάδιο ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα.

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Γεωργιάδης Χρήστος Λεγάκις Αναστάσιος Τομέας Ζωολογίας Θαλάσσιας Βιολογίας Τμήμα Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Δημογραφία Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση Μιχάλης Αγοραστάκης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας &

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός Σημαντικών Χαρακτηριστικών της Αυθόρμητης Δραστηριότητας Απομονωμένου Εγκεφαλικού Φλοιού in vitro

Προσδιορισμός Σημαντικών Χαρακτηριστικών της Αυθόρμητης Δραστηριότητας Απομονωμένου Εγκεφαλικού Φλοιού in vitro ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ "ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ"

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΤΩΝ ΒΑΡΕΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥΣ Μιχαήλ

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η προβολή επιστημονικών θεμάτων από τα ελληνικά ΜΜΕ : Η κάλυψή τους στον ελληνικό ημερήσιο τύπο Σαραλιώτου

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

Τίτλος Μαθήματος: ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ Τίτλος Μαθήματος: ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ Κωδικός μαθήματος: Τύπος μαθήματος i : ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚO Επίπεδο μαθήματος (Μεταπτυχιακό): ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ Έτος σπουδών: 1ο Εξάμηνο σπουδών: ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Συλλογή και παρουσίαση στατιστικών δεδομένων

Συλλογή και παρουσίαση στατιστικών δεδομένων Συλλογή και παρουσίαση στατιστικών δεδομένων Απογραφή Δειγματοληψία Συνεχής καταγραφή Πίνακες Διαγράμματα Στατιστικές εκθέσεις Τρόποι συλλογής δεδομένων Οι μέθοδοι συλλογής δεδομένων ποικίλουν και κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΒΛΑΠΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑ ΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Αγγελική Παπαπαύλου Αριθμός Φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΠΟΜΠΩΝ ΑΕΡΙΩΝ ΡΥΠΩΝ ΒΕΝΖΙΝΟΚΙΝΗΤΩΝ ΟΧΗΜΑΤΩΝ ΕΥΤΕΡΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2009

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΠΟΜΠΩΝ ΑΕΡΙΩΝ ΡΥΠΩΝ ΒΕΝΖΙΝΟΚΙΝΗΤΩΝ ΟΧΗΜΑΤΩΝ ΕΥΤΕΡΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2009 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΠΟΜΠΩΝ ΑΕΡΙΩΝ ΡΥΠΩΝ ΒΕΝΖΙΝΟΚΙΝΗΤΩΝ ΟΧΗΜΑΤΩΝ ΕΥΤΕΡΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2009 *.Βαρθολοµαίος 1,Β.Μπαρλάκας 2,Κ.Βασδέκης 1 1 Εργαστήριο Εφαρµοσµένης Φυσικής, Τµήµα οχηµάτων, ΑΤΕΙΘ 2 Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ο Κεφάλαιο: Στατιστική ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Πληθυσμός: Λέγεται ένα σύνολο στοιχείων που θέλουμε να εξετάσουμε με ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά. Μεταβλητές X: Ονομάζονται

Διαβάστε περισσότερα

LIFE07 NAT/GR/ PINUS Αποκατάσταση των δασών Pinus nigra στον Πάρνωνα (GR ) μέσω μιας δομημένης προσέγγισης.

LIFE07 NAT/GR/ PINUS Αποκατάσταση των δασών Pinus nigra στον Πάρνωνα (GR ) μέσω μιας δομημένης προσέγγισης. LIFE07 NAT/GR/000286 PINUS Αποκατάσταση των δασών Pinus nigra στον Πάρνωνα (GR2520006) μέσω μιας δομημένης προσέγγισης www.parnonaslife.gr Δρ. Πέτρος Κακούρος petros@ekby.gr Η πυρκαγιά Η θέση της πυρκαγιάς

Διαβάστε περισσότερα

AΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

AΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ AΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΙΕΣΕΩΝ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη & Διαχείριση Αγροτικού Χώρου» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ «Η συμβολή των Τοπικών Προϊόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

þÿ¼ ½ ±Â : ÁÌ» Â Ä Å ÃÄ ²µ þÿä Å ÃÇ»¹º Í Á³ Å

þÿ¼ ½ ±Â : ÁÌ» Â Ä Å ÃÄ ²µ þÿä Å ÃÇ»¹º Í Á³ Å Neapolis University HEPHAESTUS Repository School of Economic Sciences and Business http://hephaestus.nup.ac.cy Master Degree Thesis 2015 þÿ ½»Åà Äɽ µ½½ ¹Î½ Ä Â þÿ±¾¹»ì³ à  º±¹ Ä Â þÿ±à ĵ»µÃ¼±Ä¹ºÌÄ Ä±Â

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΡΟΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΛΙΠΩΝ ΚΑΙ ΕΛΕΩΝ ΠΡΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΑΕΡΙΟΥ Ανδρέας Φράγκου Λεμεσός 2015

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος Καθηγητής Βιοστατιστικής Επιδημιολογίας ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΑΓΩΓΗΣ Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Παρασκευή 20 Μαρτίου 2015

ΗΜΕΡΙΔΑ Παρασκευή 20 Μαρτίου 2015 Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας, Βιοτεχνολογίας & Υδατοκαλλιεργειών Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών ΗΜΕΡΙΔΑ Παρασκευή 20 Μαρτίου 2015 "Μέθοδοι και πλαίσια λήψης αποφάσεων για μια πολιτική με άξονα τη

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία ΓΝΩΣΕΙΣ KAI ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟΝ HIV. Στυλιανού Στυλιανή

Πτυχιακή Εργασία ΓΝΩΣΕΙΣ KAI ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟΝ HIV. Στυλιανού Στυλιανή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΓΝΩΣΕΙΣ KAI ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟΝ HIV Στυλιανού Στυλιανή Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

þÿ ½ ÁÉÀ ºµ½ÄÁ¹º ÀÁ à ³³¹Ã Ä þÿ Á³±½Éù±º  ±»»±³  ¼ ÃÉ þÿà» Á Æ Á¹±º Í ÃÅÃÄ ¼±Ä Â.

þÿ ½ ÁÉÀ ºµ½ÄÁ¹º ÀÁ à ³³¹Ã Ä þÿ Á³±½Éù±º  ±»»±³  ¼ ÃÉ þÿà» Á Æ Á¹±º Í ÃÅÃÄ ¼±Ä Â. Neapolis University HEPHAESTUS Repository School of Economic Sciences and Business http://hephaestus.nup.ac.cy Master Degree Thesis 2016-02 þÿ ½ ÁÉÀ ºµ½ÄÁ¹º ÀÁ à ³³¹Ã Ä þÿ Á³±½Éù±º  ±»»±³  ¼ ÃÉ þÿà»

Διαβάστε περισσότερα

Εξωγενείς. παράγοντες ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ

Εξωγενείς. παράγοντες ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Κεφάλαιο 3 ο : Αποσάθρωση Εξωγενείς παράγοντες Ονοµάζονται εκείνοι οι παράγοντες που συντελούν στην καταστροφή του αναγλύφου Ο φυσικός τους χώρος είναι η επιφάνεια της γης. Έχουν σαν έδρα τους την ατµόσφαιρα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ (Ιδίως των μεταλλείων και λατομείων)

Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ (Ιδίως των μεταλλείων και λατομείων) Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ (Ιδίως των μεταλλείων και λατομείων) Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Έννοια του όρου αποκατάσταση Ο προσδιορισμός μιας έννοιας, το περιεχόμενο της και η δυναμική που

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης ΡΥΠΑΝΣΗ 91 είναι η άμεση ή έμμεση διοχέτευση από τον άνθρωπο στο υδάτινο περιβάλλον ύλης ή ενέργειας με επιβλαβή αποτελέσματα για τους οργανισμούς ( ο ορισμός της ρύπανσης από τον ΟΗΕ ) Ρύποι Φυσικοί (εκρήξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΗ 5. Ανάλυση αποτελεσμάτων αλιευτικής και περιβαλλοντικής έρευνας- Διαχειριστικές προτάσεις ΠΑΡΑΔΟΤΕΑ

ΦΑΣΗ 5. Ανάλυση αποτελεσμάτων αλιευτικής και περιβαλλοντικής έρευνας- Διαχειριστικές προτάσεις ΠΑΡΑΔΟΤΕΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΥΔΑΤΙΚΩΝ & ΕΔΑΦΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ Ρωμανού 3 Χαλέπα - 73 133 Χανιά Κρήτης - http://triton.chania.teicrete.gr/

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΑΡΑΚΤΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Χ. Κοκκώσης 1, Κ. Δημητρίου 2, Μ.

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΑΡΑΚΤΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Χ. Κοκκώσης 1, Κ. Δημητρίου 2, Μ. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο "Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών - Δυνατότητες και Εφαρμογές, Προοπτικές και Προκλήσεις" ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΘΕΜΑ: «ιερεύνηση της σχέσης µεταξύ φωνηµικής επίγνωσης και ορθογραφικής δεξιότητας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας»

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΘΕΜΑ: «ιερεύνηση της σχέσης µεταξύ φωνηµικής επίγνωσης και ορθογραφικής δεξιότητας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ «ΠΑΙ ΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΥΛΙΚΟ» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που εκπονήθηκε για τη

Διαβάστε περισσότερα

εφαρμογή του θεσμικού πλαισίου για την

εφαρμογή του θεσμικού πλαισίου για την Αναγκαίες Μελέτες Υποβάθρου για την εφαρμογή του θεσμικού πλαισίου για την Περιβαλλοντική Ευθύνη Σπύρος Παπαγρηγορίου, α αγρηγορ ου, Π.Μ. Μέλος ΜΕΠΑΑ/ ΤΕΕ 30 IOYNIOY 2010 Πλαίσιο Περιβαλλοντικής Ευθύνης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Γνώση και στάση νοσηλευτών στη διαχείριση του πόνου καρκινοπαθών που νοσηλεύονται Παναγιώτης Χαραλάμπους Λεμεσός, 2014 i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΕ ΥΨΗΛΗ ΥΔΡΟΣΤΑΤΙΚΗ ΠΙΕΣΗ ΣΤΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΑΙΓΟΠΡΟΒΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

TEΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

TEΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ TEΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΞΟΥΘΕΝΩΣΗ ΣΤΟΥΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΡΙΒΑΛΟΝΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: MANΩΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

Προκαταρκτικά αποτελέσματα για την αναπαραγωγική βιολογία του Θαλασσοκόρακα (Phalacrocorax aristotelis desmarestii)στο Β. Αιγαίο

Προκαταρκτικά αποτελέσματα για την αναπαραγωγική βιολογία του Θαλασσοκόρακα (Phalacrocorax aristotelis desmarestii)στο Β. Αιγαίο Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία Προκαταρκτικά αποτελέσματα για την αναπαραγωγική βιολογία του Θαλασσοκόρακα (Phalacrocorax aristotelis desmarestii)στο Β. Αιγαίο Κατσαδωράκης, Γ., Fric, J., Δημαλέξης, Α.,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΤΟΠΙΟΥ. Χειμερινό εξάμηνο

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΤΟΠΙΟΥ. Χειμερινό εξάμηνο ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΤΟΠΙΟΥ Χειμερινό εξάμηνο 2009 2010 Κ. Ποϊραζίδης Ανάλυση ψηφίδων ΕΙΣΗΓΗΣΗ 4 Οικολογία Τοπίου 22 Νοεμβρίου 2009 Ανάλυση ψηφίδων Το μέγεθος τους (Patch size / perimeter / edges ) Έκταση Περίμετρος

Διαβάστε περισσότερα

þÿ ÀÌ Ä º± µä À ¹ ¼ ½

þÿ ÀÌ Ä º± µä À ¹ ¼ ½ Neapolis University HEPHAESTUS Repository School of Economic Sciences and Business http://hephaestus.nup.ac.cy Master Degree Thesis 2016 þÿ ÀÌ Ä º± µä À ¹ ¼ ½ þÿµºà±¹ µåä¹ºì ¹ ¹º ĹºÌ ÃÍÃÄ ¼± þÿãä ½ º±Ä±½µ¼

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Στόχος της δραστηριότητας αυτής είναι να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε τους ελληνικούς βιότοπους και να εντοπίσουμε τα ζώα

Διαβάστε περισσότερα

Περιφερειακή Ημερίδα Ενδιαφερομένων Φορέων

Περιφερειακή Ημερίδα Ενδιαφερομένων Φορέων Περιφερειακή Ημερίδα Ενδιαφερομένων Φορέων του έργου GP-WIND Πάτρα 29 Σεπτεμβρίου 2011 Αιολικά Πάρκα Παναχαϊκού & Περιβαλλοντική Παρακολούθηση Πιθανών Επιπτώσεων Κων/νος Γ. Κωνσταντακόπουλος, ΑΔΕΠ Α.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

Κ ι λ µα µ τι τ κές έ Α λλ λ α λ γές Επι π πτ π ώ τ σει ε ς στη τ β ιοπο π ικιλό λ τη τ τα τ κ αι τ η τ ν ν ά γρια ζ ωή

Κ ι λ µα µ τι τ κές έ Α λλ λ α λ γές Επι π πτ π ώ τ σει ε ς στη τ β ιοπο π ικιλό λ τη τ τα τ κ αι τ η τ ν ν ά γρια ζ ωή Επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και την άγρια ζωή Η παγκόσµια κλιµατική αλλαγή θεωρείται ως η σηµαντικότερη τρέχουσα απειλή για τη βιοποικιλότητα του πλανήτη. Παραδείγµατα από την Κυπριακή Φύση Μερικές από

Διαβάστε περισσότερα

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες»

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τρίκαλα, 27/12/2011 Συνεντεύξεις «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τι επισημαίνει στην ΕΡΕΥΝΑ για την περιοχή μας ο κ. Σοφοκλής Ε. Δρίτσας, ερευνητής στο Εργαστήριο Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ. Ερευνητικό Έργο:

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ. Ερευνητικό Έργο: ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑΣ Ερευνητικό Έργο: Διερεύνηση των επιπτώσεων της διασποράς αδρανών υλικών στο θαλάσσιο περιβάλλον των βόρειο-ανατολικών ακτών της Κιμώλου DRAFT 27/11/2006 Τεχνική Έκθεση με θέμα:

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Χάϊδω Δριτσάκη. MSc Τραπεζική & Χρηματοοικονομική

Δρ. Χάϊδω Δριτσάκη. MSc Τραπεζική & Χρηματοοικονομική Ποσοτικές Μέθοδοι Δρ. Χάϊδω Δριτσάκη MSc Τραπεζική & Χρηματοοικονομική Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Δυτικής Μακεδονίας Western Macedonia University of Applied Sciences Κοίλα Κοζάνης 50100 Kozani GR

Διαβάστε περισσότερα

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙ ΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΦΟΣΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΕΛΑΤΗ ΣΕ ΕΠΩΝΥΜΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΠΩΝΥΜΩΝ ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ»

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙ ΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΦΟΣΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΕΛΑΤΗ ΣΕ ΕΠΩΝΥΜΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΠΩΝΥΜΩΝ ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ» ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟ ΤΜΗΜΑ: ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜEΡOΣ A : ΓNΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜOΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜEΡOΣ A : ΓNΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜOΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση........................................... 13 Πρόλογος στην πρώτη έκδοση............................................ 17 Εισαγωγή................................................................

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία- ISO 9001 Σαπφούς 3, 81100 Μυτιλήνη (1ος Όροφος) 2251054739 (09:00-14:30) academy@aigaion.org civilacademy.ucoz.org «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

EE512: Error Control Coding

EE512: Error Control Coding EE512: Error Control Coding Solution for Assignment on Finite Fields February 16, 2007 1. (a) Addition and Multiplication tables for GF (5) and GF (7) are shown in Tables 1 and 2. + 0 1 2 3 4 0 0 1 2 3

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ CYPRUS COMPUTER SOCIETY 21 ος ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Δεύτερος Γύρος - 30 Μαρτίου 2011

ΚΥΠΡΙΑΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ CYPRUS COMPUTER SOCIETY 21 ος ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Δεύτερος Γύρος - 30 Μαρτίου 2011 Διάρκεια Διαγωνισμού: 3 ώρες Απαντήστε όλες τις ερωτήσεις Μέγιστο Βάρος (20 Μονάδες) Δίνεται ένα σύνολο από N σφαιρίδια τα οποία δεν έχουν όλα το ίδιο βάρος μεταξύ τους και ένα κουτί που αντέχει μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας.

Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας. 7 ο ΜΑΘΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας. Προσδοκώμενα αποτελέσματα Όταν θα έχετε ολοκληρώσει τη μελέτη αυτού του κεφαλαίου

Διαβάστε περισσότερα

ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών

ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών Μεταβατικά ύδατα (transitional waters) σύµφωνα µε την Οδηγία Πλαίσιο για τα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΥΕΝΑΣ ΔΙΑΛΕΞΗ 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΕΡΕΥΝΑΣ - ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ

ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΥΕΝΑΣ ΔΙΑΛΕΞΗ 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΕΡΕΥΝΑΣ - ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ, ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΜΣ «ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΥΕΝΑΣ ΔΙΑΛΕΞΗ 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή μοντέλων MERAMOD και ΜΟΜ στις μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας της ευρύτερης περιοχής

Εφαρμογή μοντέλων MERAMOD και ΜΟΜ στις μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας της ευρύτερης περιοχής ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΟΙΚΑΠΑΒ «Ολική προσέγγιση για την αξιολόγηση της οικολογικής κατάστασης Εφαρμογή μοντέλων MERAMOD και ΜΟΜ στις μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας της ευρύτερης περιοχής Το Έργο με Αρ. Πρωτοκόλλου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.49-54 ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΙ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ ΓΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗΣ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΚΤΙΡΙΩΝ Εβελίνα Θεμιστοκλέους

Διαβάστε περισσότερα