ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΔΙΚΑΙΟΥ, ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΣ, ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΚΟΝΙΑΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ-ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΣΧΟΛΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΒΙΑ. ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ» ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΩΤΣΙΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΤΣΑΓΚΑΡΙΔΟΥ ΑΕΜ: 709 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΜΑΙΟΣ 2012

2 ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Τα παιδιά σας δεν είναι παιδιά σας. Είναι οι γιοι και οι κόρες της λαχτάρας της ζωής για τη ζωή. Έρχονται στη ζωή με τη βοήθειά σας, αλλά όχι από σας, Και μ όλο που είναι μαζί σας, δεν ανήκουν σε σας. Μπορείτε να τους δώσετε την αγάπη σας, όχι όμως και τις ιδέες σας, γιατί αυτά έχουν τις δικές τους ιδέες. Μπορείτε να στεγάσετε το σώμα τους, όχι όμως και την ψυχή τους, γιατί η ψυχή τους κατοικεί στο σπίτι του αύριο, που εσείς δεν μπορείτε να επισκεφθείτε, ούτε στα όνειρά σας. Μπορείτε να προσπαθήσετε να τους μοιάσετε, αλλά μη γυρεύετε να κάνετε αυτά να σας μοιάσουν. Γιατί η ζωή δεν πηγαίνει προς τα πίσω και δεν σταματά στο χθες. Εσείς είστε τα τόξα απ όπου τα παιδιά σας σα ζωντανά βέλη θα τιναχτούν μπροστά. Ο τοξότης βλέπει το σημάδι πάνω στο μονοπάτι του άπειρου, και σας λυγίζει με τη δύναμή του ώστε τα βέλη του να τιναχτούν γοργά και μακριά. Το λύγισμά σας στο χέρι του τοξότη ας είναι για σας χαρά. Γιατί όπως αυτός αγαπά τα βέλη που πετούν, έτσι αγαπά και τα τόξα που είναι σταθερά. Kahlil Gibran «Ο ΠΡΟΦΗΤΗΣ» Αφιερώνεται στο Γιώργο και στους γονείς μου 1

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος 5 Συντομογραφίες 6 Εισαγωγή 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΒΙΑΣ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΒΙΑΣ Ορισμός Μορφές και είδη Χαρακτηριστικά θυτών και θυμάτων Η σχολική βία στα δυο φύλα 26 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β ΘΕΩΡΙΕΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΒΙΑΣ και ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΒΙΑΣ και ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Η Ψυχαναλυτική θεωρία του S. Freud Η νεοενστικτική - ηθολογική θεωρία Η θεωρία της ματαίωσης Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης Θεωρία της ανομίας Θεωρίες κοινωνικού ελέγχου Το οικολογικό μοντέλο ερμηνείας της βίας επιθετικότητας 48 2

4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΒΙΑΣ Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ 1. Οι διαστάσεις της σχολικής βίας Η κατάσταση στην Ελλάδα και το εξωτερικό 56 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΒΙΑΣ 1. Ατομικά χαρακτηριστικά Βιολογικοί παράγοντες Η ηλικία Η παιδική ηλικία Η Εφηβική ηλικία Προσωπικότητα Οικογενειακοί παράγοντες Διαλυμένες οικογένειες Ενδοοικογενειακή βία Κοινωνικοί παράγοντες Σχολείο Η ομάδα των συνομηλίκων Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (Μ.Μ.Ε.) και Διαδίκτυο Η επίδραση της κοινωνίας στην ανάπτυξη βίαιων συμπεριφορών 94 3

5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε Η ΑΓΩΓΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΒΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ 1. Ορισμός και σκοπός της αγωγής Οι παιδαγωγικές θέσεις του Μεγάλου Βασιλείου Οι παιδαγωγικές απόψεις του Ιωάννη του Χρυσοστόμου Οι θέσεις του Γρηγορίου του Θεολόγου Κοσμάς ο Αιτωλός ως παιδαγωγός Ο Άγιος Νεκτάριος ως παιδαγωγός 112 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΒΙΑΣ 1. Η συμβολή του σχολικού πλαισίου στην πρόληψη της σχολικής και εφηβικής βίας Πειθαρχία και επιβολή ποινών Σχολική αποτυχία και αποκλεισμός Η διαμόρφωση του σχολικού χώρου Εξωσχολικές δραστηριότητες Η συμβολή των γονέων Η αντιμετώπιση του φαινομένου στο εξωτερικό Τι συμβαίνει στον ελληνικό χώρο 137 Συμπεράσματα 142 Βιβλιογραφία 149 Α Πηγές Β Βοηθήματα Γ Διαδικτυακοί τόποι 4

6 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το θέμα της παρούσας εργασίας είναι «Η σχολική και εφηβική βία. Κοινωνιολογική διερεύνηση». Το θέμα αυτό επελέγη σε μια προσπάθεια να συνδεθούν μεταξύ τους τα πτυχία των Οικονομικών Επιστημών, κοινωνικής κατεύθυνσης, και της Γερμανικής φιλολογίας, αφού η βία που εκδηλώνεται από τους μαθητές στο χώρο του σχολείου είναι ένα φαινόμενο που λαμβάνει ολοένα και μεγαλύτερες διαστάσεις. Με την ολοκλήρωση της διπλωματικής εργασίας θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαίτερα το σύμβουλο καθηγητή μου κ. Κωνσταντίνο Κωτσιόπουλο, για την καθοδήγηση και τις πολύτιμες συμβουλές του, που συνέβαλαν καθοριστικά στην ολοκλήρωση της παρούσας εργασίας, καθώς επίσης και τα μέλη της τριμερούς επιτροπής. Ένα μεγάλο ευχαριστώ οφείλω στους συμφοιτητές μου στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα, όπως επίσης και στην οικογένειά μου για την αμέριστη υποστήριξή της. 5

7 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ Α.Π.Θ. βλ. εκδ. Ε.Π.Ε. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης βλέπε εκδόσεις Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας, Πατερικαί Εκδόσεις «Γρηγόριος Παλαμάς», Θεσσαλονίκη 1973 επιμ. Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. επιμέλεια Εταιρία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου Η.Π.Α. κ.ά. κ.ε. Μ.Μ.Ε. μτφρ. ό. π. P.G. Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και άλλα και εξής Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης μετάφραση όπως παραπάνω Patrologiae cursus completes, Series Graeca (εκδ.) J.P. Migne, Paris πρβλ. σ. τ. τεύχ. χ.χ. παράβαλε σελίδα τόμος τεύχος χωρίς χρονολογία 6

8 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα τελευταία χρόνια το φαινόμενο της σχολικής και εφηβικής βίας λαμβάνει ραγδαίες και ανησυχητικές διαστάσεις και μετατρέπεται σε κοινωνικό πρόβλημα. Οι κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές, που παρατηρούνται στην εποχή μας. επηρεάζουν την καθημερινότητά μας σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας και απειλούν με κατάρρευση τη δομή και τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της κοινωνίας μας, όπως τη γνωρίσαμε μέχρι σήμερα. Αναδύονται καινούρια στοιχεία, που θέτουν υπό αμφισβήτηση τα ήθη και τα έθιμα του παρελθόντος, χωρίς, όμως, να προσφέρουν, παράλληλα, μια καλύτερη διέξοδο στα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος. Η πολιτική μετατρέπεται σε μέσο εκπλήρωσης προσωπικών φιλοδοξιών, ενώ η παγκοσμιοποιημένη οικονομία διχάζει τα μέλη των κοινωνιών των χωρών, θέτοντας ανυπέρβλητους φραγμούς μεταξύ των κοινωνικών τάξεων. Η φτώχεια δεν κάνει πλέον διακρίσεις και δε γνωρίζει σύνορα. Ο πολιτισμός και η επικοινωνία περιορίζονται στις δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογία, μετατρέποντας την ανάγκη για ανθρώπινη επαφή σε μέσο άντλησης κέρδους από τις μεγάλες πολυεθνικές εταιρίες και τα Μ.Μ.Ε. Οι παραδοσιακές αξίες αμφισβητούνται και οδηγούν τους νέους στην ανυπαρξία επιλογής στόχων και σκοπών στη ζωή τους. Ο εύθραυστος χαρακτήρας των παραδοσιακών φορέων κοινωνικοποίησης και η εξασθένιση του κοινωνικού ελέγχου οδήγησαν στην αύξηση της επιθετικότητας των νέων. Είναι γεγονός ότι, όσο και αν καταδικάζεται από την κοινωνία, η βία είναι απόλυτα συνδεδεμένη με την ανθρώπινη φύση, τη συνοδεύει σε όλη την ιστορία της, και η εκδήλωσή της οξύνεται ή αμβλύνεται, ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες. Στη σχολική κοινότητα εμφανίζονται εκδηλώσεις 7

9 βίας από πολύ παλιά και σε όλες τις μορφές, αντιμετωπίζονταν, όμως, σαν μεμονωμένα περιστατικά, χωρίς να λαμβάνονται μέτρα πρόληψης και, ανάλογα με τη σοβαρότητα, επιβάλλονταν κυρώσεις, είτε από το ίδιο το σχολείο, είτε από τους ιδιώτες θύματα, είτε, σε σοβαρότερες περιπτώσεις, από τη δικαιοσύνη. Η ανησυχητική αύξηση του φαινομένου της σχολικής και εφηβικής βίας οδήγησε τους κοινωνικούς επιστήμονες στη μελέτη της βίας και επιθετικότητας που εκδηλώνεται στη μαθητική κοινότητα, στην καταγραφή και ανάλυση του φαινομένου, με στόχο την εκπόνηση προγραμμάτων πρόληψης και αντιμετώπισής του. Παρά το γεγονός ότι στο διεθνή χώρο η σοβαρότητα του προβλήματος επισημάνθηκε πριν δεκαετίες, διενεργήθηκαν πολλές έρευνες και μελέτες, οι οποίες προσπαθούν να απαντήσουν στα ολοένα και πιο αγωνιώδη ερωτήματα που διατυπώνονται για τη διάσταση, τις προοπτικές εξέλιξης και την αντιμετώπιση του φαινομένου, στην Ελλάδα μόλις τα τελευταία χρόνια γίνονται προσπάθειες ενημέρωσης της κοινής γνώμης και των ενδιαφερομένων για τη σοβαρότητα της κατάστασης και την ανάγκη άμεσης αντιμετώπισής της. Σε αυτό συνετέλεσε η αύξηση των κρουσμάτων της σχολικής και εφηβικής βίας στην Ελλάδα, σε αντίθεση με τη μείωσή τους σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Αφορμή για την εκπόνηση αυτής της εργασίας ήταν ο έντονος προβληματισμός σχετικά με την αύξηση των περιστατικών σχολικής και εφηβικής βίας, τα οποία παρουσιάζονται καθημερινά από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και η αναζήτηση τρόπων αντιμετώπισης του φαινομένου αυτού. Η διαπραγμάτευση του θέματος γίνεται σε έξι κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζονται οι προσπάθειες οριοθέτησης του προβλήματος της βίαιης συμπεριφοράς, καθώς και του ορισμού του φαινομένου της σχολικής και εφηβικής βίας. Στη συνέχεια, αναφέρονται οι πιο 8

10 συνηθισμένες μορφές της σχολικής βίας - σωματική, λεκτική, ψυχολογική, ηλεκτρονική, σεξουαλική παρενόχληση - και επισημαίνονται τα βασικά χαρακτηριστικά της κάθε μιας. Ακολουθούν η ανάλυση των ιδιαίτερων γνωρισμάτων που χαρακτηρίζουν τους θύτες και τα θύματα, τα οποία οφείλονται, κυρίως, σε ψυχολογικά αίτια. Τέλος, γίνεται λόγος για τις διαφορές που παρατηρούνται στη συχνότητα εμφάνισης και τους τρόπους εκδήλωσης της βίαιης συμπεριφοράς στα δυο φύλα. Αυτές οι διαφορές αποδίδονται σε βιολογικούς, κοινωνικούς ή περιβαλλοντικούς παράγοντες. Ως ένα βαθμό, η διαφορά στην εκδήλωση της επιθετικής συμπεριφοράς είναι αποτέλεσμα του κοινωνικού ρόλου του φύλου. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναπτύσσονται οι σημαντικότερες θεωρίες προέλευσης της βίαιης και επιθετικής συμπεριφοράς. Από αυτές, άλλες δίνουν έμφαση στις ορμές και τα ένστικτα του ανθρώπου, επισημαίνοντας την κοινωνική ανάγκη να οδηγηθούν αυτά προς θετικές και όχι αρνητικές μορφές συμπεριφοράς, ενώ άλλες τονίζουν τη σημασία των περιβαλλοντικών παραγόντων, των εμπειριών και των βιωμάτων του ανθρώπου στη διαμόρφωση και έκφραση της βίαιης συμπεριφοράς. Στο τρίτο κεφάλαιο γίνεται μια προσπάθεια περιγραφής των διαστάσεων της σχολικής βίας, με κριτήριο τα άτομα ή τις ομάδες που εμπλέκονται σε αυτήν. Αναφερόμαστε στη βία που ασκείται μεταξύ των μαθητών, μεταξύ των εκπαιδευτικών, σε εκείνη που εκδηλώνεται από τους μαθητές προς τους εκπαιδευτικούς και αντίστροφα, καθώς και σε αυτή που ασκείται από εξωσχολικούς παράγοντες. Στη συνέχεια, επιχειρείται μια ενδεικτική μόνο καταγραφή ερευνών, που εκπονήθηκαν τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα και σε χώρες του εξωτερικού, για την κατανόηση της έκτασης του φαινομένου. Στο τέταρτο κεφάλαιο προσπαθούμε να διερευνήσουμε τους παράγοντες εκείνους που δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την εκδήλωση του φαινομένου της σχολικής και εφηβικής βίας. Για την 9

11 πληρέστερη κατανόησή τους κρίθηκε σκόπιμος ο διαχωρισμός τους σε τρεις ομάδες, τους ατομικούς, τους οικογενειακούς και τους κοινωνικούς. Στα ατομικά χαρακτηριστικά εξετάζονται οι βιολογικοί παράγοντες, η ηλικία, παιδική και εφηβική, καθώς και η προσωπικότητα του νέου. Στη συνέχεια εξετάζεται η οικογένεια, με έμφαση στις διαλυμένες οικογένειες και στην ενδοοικογενειακή βία. Τέλος, εξετάζεται ο ρόλος του σχολείου, η επίδραση που ασκείται από την ομάδα των συνομηλίκων, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το διαδίκτυο, και η επίδραση που ασκεί η ίδια η κοινωνία στην ανάπτυξη των βίαιων συμπεριφορών. Η εκδήλωση της επιθετικότητας και της βίας είναι θέμα πολυσύνθετο, που σχετίζεται, αφενός, με τα ατομικά χαρακτηριστικά του ατόμου και της οικογένειας και, αφετέρου, με τις ευρύτερες κοινωνικές, πολιτικές, πολιτιστικές και περιβαλλοντικές συνθήκες. Στο πέμπτο κεφάλαιο εξετάζουμε το ρόλο της αγωγής, σαν μέσο πρόληψης της σχολικής και εφηβικής βίας, κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας μας. Δίνουμε πρώτα τον ορισμό της αγωγής και τους σκοπούς της και, στη συνέχεια, εξετάζουμε τις παιδαγωγικές θέσεις, καταρχήν των Τριών Ιεραρχών, του Μεγάλου Βασιλείου, του Ιωάννη του Χρυσοστόμου και του Γρηγορίου του Θεολόγου, οι οποίοι ήταν μεγάλοι Διδάσκαλοι, Παιδαγωγοί και Ψυχολόγοι. Στη συνέχεια παραθέτουμε τις παιδαγωγικές ιδέες και τον τρόπο με τον οποίο τις εφάρμοσαν δυο μεγάλοι δάσκαλοι, ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός και ο Άγιος Νεκτάριος. Στο έκτο κεφάλαιο εξετάζεται η δυνατότητα πρόληψης και αντιμετώπισης του φαινομένου της σχολικής και εφηβικής βίας. Προτείνονται κάποιες προτάσεις για το ρόλο που πρέπει να έχει το σχολείο και ο εκπαιδευτικός για την πρόληψη και αποφυγή βίαιων περιστατικών, όπως η βελτίωση των σχέσεων δασκάλου μαθητή, η προσεκτική επιβολή ποινών, η σχολική αποτυχία και οι επιπτώσεις της, καθώς και ο σχολικός αποκλεισμός, η διαμόρφωση του σχολικού χώρου, η 10

12 αλλαγή της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Εξετάζεται, επίσης, η συμβολή των γονέων σε αυτόν τον τομέα. Εάν οι γονείς ασχοληθούν λίγο περισσότερο με την διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους είναι δυνατόν να προληφθούν εκδηλώσεις βίαιων και επιθετικών συμπεριφορών. Στη συνέχεια εξετάζονται τα μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης της σχολικής και εφηβικής βίας στο εξωτερικό, όπου το πρόβλημα ήταν αισθητό εδώ και δεκαετίες, ιδιαίτερα στην Αμερική και, τέλος, εξετάζονται οι προσπάθειες που γίνονται στον ελληνικό χώρο, στην Ελλάδα και την Κύπρο. 11

13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΒΙΑΣ Η βία, παρόλο που εμφανίζεται πολύ νωρίς στην ιστορία του ανθρώπου, είναι δύσκολο να οριστεί επακριβώς εννοιολογικά. Η χρήση της λέξης «βία» 1 στα ελληνικά έχει την ετυμολογία της στο ρήμα «βιάζω» που σημαίνει πιέζω, αναγκάζω κάποιον να κάνει κάτι, έχει, δηλαδή, την έννοια του εξαναγκασμού για την επιβολή της θέλησης μετά από τη χρησιμοποίηση σωματικής, υλικής ή πνευματικής δύναμης. Στην Ελληνική Μυθολογία η βία θεοποιείται και προσωποποιεί την μέγιστη και απεριόριστη δύναμη. Η θεά Βία εκτελεί τη διαταγή του οργισμένου Δία και δένει στον Καύκασο τον υβριστή Προμηθέα. Για τους Έλληνες η βία ήταν εργαλείο στα χέρια θεών και ανθρώπων για να επιβάλουν κάποια καλή ή κακή επιλογή τους, επομένως, δεν είχε μόνο αρνητική σημασία. Έτσι, ακόμα και σήμερα μιλάμε για «ανωτέρα βία», όταν πρόκειται για εξαιρετικά απρόβλεπτα γεγονότα που δεν μπορούν να αποτραπούν με επιμέλεια και σύνεση 2. Η ιστορία της ανθρωπότητας, όπως και η καθημερινή μας ζωή στις σχέσεις μας με πρόσωπα και πράγματα, είναι γεμάτη βία. Η βία είναι κοινωνικό φαινόμενο. Εμφανίζεται σε όλες τις κοινωνίες και σε όλες τις εποχές, αλλά διαφοροποιείται ο τρόπος αντίδρασης και στάσης της κάθε μιας έναντι των φαινομένων άσκησής της. «Μια πράξη ή συμπεριφορά, 1 Ορισμοί της βίας: α) «Η βία διακρίνεται σε σωματική και ψυχολογική. Περί σωματικής βίας ομιλούμεν όταν κατά του βιαζομένου γίνεται χρήση υλικής δυνάμεως. Ψυχολογική βία δε λέγεται η απειλή κακού, η οποία προκαλεί φόβο στον απειλούμενο»: Μεγάλη Αμερικανική Εγκυκλοπαίδεια, εκδ. Κίτσια, Αθήνα 1968, τ. Ε, σ. 24, β) «Η εφαρμογή ποικιλόμορφων μορφών εξαναγκασμού, που φτάνουν ως και την ένοπλη δράση, από τη μια ή την άλλη τάξη ή κοινωνική ομάδα, προς άλλες τάξεις ή κοινωνικές ομάδες, με σκοπό την απόκτηση ή διατήρηση οικονομικής ή πολιτικής κυριαρχίας, την κατάκτηση δικαιωμάτων ή προνομίων»: Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια, εκδ. Ακάδημος, Αθήνα 1979, τ. 5, γ) «η (υλική ή ψυχική) πίεση που ασκεί κάποιος επάνω σε κάποιον άλλο για να του επιβάλλει τη δική του θέληση», Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μανώλη Τριανταφυλλίδη], Θεσσαλονίκη , σ. 271, δ) «η άσκηση σωματικής ή ψυχολογικής δύναμης, πίεσης με σκοπό την επιβολή της θέλησης κάποιου», Γ. Μπαμπινιώτη, Λεξικό για το σχολείο και το γραφείο, εκδ. Κέντρο Λεξικολογίας, Αθήνα 2004, σ Ε. Παπαδημητρίου, «Η έννοια της βίας και η ιδεολογική χρήση της για την σταθεροποίηση κοινωνικών σχέσεων εξουσίας», στο Σύγχρονη Εκπαίδευση, τεύχ.80, 1995, σ

14 που χαρακτηρίζεται ως βίαιη από μια κοινωνία, μπορεί να μη θεωρηθεί ως τέτοια από μια άλλη» 3. Επίσης, η έκφραση βίας μπορεί να αλλάξει τρόπο και μορφή ανάλογα με την κάθε εποχή. Το δικαίωμα ζωής ή θανάτου του παιδιού που είχαν οι γονείς, αλλά και η ίδια η Πολιτεία, στην Αρχαία Σπάρτη, αντικαταστάθηκε με το δικαίωμα χρήσης σωματικής, κυρίως, βίας κατά τις περασμένες δεκαετίες από τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και, γενικά, τους μεγαλύτερους, σαν ένα από τα αποτελεσματικότερα μέσα διαπαιδαγώγησης 4. Τα τελευταία χρόνια παρατηρήθηκε αύξηση των φαινομένων βίας σε παγκόσμια κλίμακα και, ιδιαίτερα, στις «πολιτισμένες» δυτικές κοινωνίες, που οφείλονται, μεταξύ άλλων, στην αύξηση της ανεργίας και την οικονομική κρίση, στην ανθρώπινη απληστία και τον άμετρο καταναλωτισμό, στην κρίση των ηθικών αξιών με την προβολή προτύπων εύκολου πλουτισμού, στην έλλειψη κοινωνικού ελέγχου, στην κρίση του θεσμού της οικογένειας, στις κοινωνικές ανισότητες και τον κοινωνικό αποκλεισμό, στην αρνητική επίδραση των μέσων μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ), αλλά, κυρίως, στην εχθρότητα και την έλλειψη εμπιστοσύνης που χαρακτηρίζει τα μέλη της σύγχρονης κοινωνίας, καθώς υποτιμάται ολοένα και περισσότερο η αξία των διαπροσωπικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων 5. Το σχολείο αντανακλά την κοινωνία στην οποία ανήκει, καθώς αποτελεί ένα τμήμα της. Δεν θα ήταν δυνατόν, επομένως, να λείπει η βία από αυτό, τη στιγμή που ο κοινωνικός περίγυρος κατακλύζεται από καθημερινά φαινόμενα βίας και επιθετικότητας σε όλες τις μορφές. Η 3 Γ. Μ. Πρεπουτσίδου, «Μια πρόταση αντιμετώπισης της βίας στο σχολικό χώρο: Οικοσυστημική Προσέγγιση», στο Σύγχρονη Εκπαίδευση, τ.99, 1998, σ K. Rigby, Σχολικός Εκφοβισμός-Σύγχρονες Απόψεις, εκδ. Τόπος, Αθήνα 2008, σ Β. Αρτινοπούλου, Βία στο σχολείο: Έρευνες και Πολιτικές στην Ευρώπη, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2001, σ

15 σχολική βία είναι ένα διαχρονικό φαινόμενο: δεν εμφανίστηκε ξαφνικά, ούτε από το πουθενά. Η βία στο σχολικό χώρο είναι ένα φαινόμενο, που υφίσταται σχεδόν από τότε που οι άνθρωποι θεώρησαν ότι πρέπει να κατασκευάσουν σχολεία. Συνεχώς πληθαίνουν οι έρευνες που αφορούν τη συχνότητα, τα χαρακτηριστικά, τα αίτια και τις συνέπειες της σχολικής βίας, ενώ, τα τραγικά περιστατικά εξακολουθούν να υφίστανται. Έχει διαμορφωθεί μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τα χαρακτηριστικά του ίδιου του φαινομένου, των δραστών και των θυμάτων, με αποτέλεσμα να διευκολύνεται η αναγνώριση των περιστατικών και η πρόληψή τους. Από την άλλη, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης προβάλλουν συχνά φαινόμενα σχολικής βίας, γεγονός το οποίο δημιουργεί την εντύπωση ότι τα περιστατικά βίας αυξάνονται επικίνδυνα. Οι έρευνες για τη σχολική βία στην Ελλάδα ξεκίνησαν πριν από είκοσι χρόνια περίπου και, έτσι, δεν υπάρχουν ακόμα επαρκείς εμπειρικές έρευνες για την παρουσίαση των πραγματικών διαστάσεων του φαινομένου Ορισμός Μεγάλο πρόβλημα αποτελεί το γεγονός ότι δεν έχει βρεθεί μέχρι σήμερα ένας ακριβής ορισμός της σχολικής βίας, που θα οριοθετεί το πρόβλημα και θα εξασφαλίζει συγκρισιμότητα των στοιχείων, ώστε να μελετηθεί σε βάθος το φαινόμενο και να διατυπωθούν έγκυρα συμπεράσματα, που θα οδηγούσαν σε προτάσεις για την αποτελεσματικότερη πρόληψή του. Ο ίδιος ο όρος «σχολική βία» δημιουργεί πολλές φορές τη λανθασμένη εντύπωση ότι πρόκειται για 6 Β. Αρτινοπούλου, Βία, ό. π., σ Επίσης Λ. Μπεζέ, «Βία στο σχολείο και βία του σχολείου. Τρεις παρανοήσεις και πολλά ερωτηματικά» στο Courtercuisse V., Fortin J., Μπεζέ Λ., Selosse J. Βία στο σχολείο Βία του σχολείου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα

16 περιστατικά, που σχετίζονται με τη χρήση όπλων από ανήλικους στο χώρο του σχολείου (όχι βέβαια ότι αυτό αποκλείεται, όπως διαπιστώνεται τα τελευταία χρόνια σε πολύ ακραίες μορφές), ενώ, περιστατικά μικρότερης βαρύτητας, όπως μικροκλοπές, εκφοβισμός ή βανδαλισμός, πολλές φορές παραβλέπονται και δεν θεωρούνται ότι αποτελούν και αυτά μορφές σχολικής βίας. Σύμφωνα με τον καθηγητή εγκληματολογίας Γ. Πανούση 7, η σχολική βία αφορά κατηγορία εγκλημάτων που διαπράττονται στο χώρο του σχολείου και πρέπει να διαφοροποιείται και να μη συγχέεται με τις αντικοινωνικές ή και εγκληματικές ενέργειες των μαθητών, οι οποίες συμβαίνουν εκτός του σχολικού χώρου. Το Center for the Prevention of School Violence του North Carolina Department of Juvenile Justice and Delinquency Prevention ορίζει τη σχολική βία ως «οποιαδήποτε συμπεριφορά που προσβάλλει το εκπαιδευτικό έργο του σχολείου ή το κλίμα σεβασμού ή δυσχεραίνει το στόχο του σχολείου να παραμένει απαλλαγμένο από ενέργειες που στρέφονται κατά προσώπων ή περιουσίας ή σχετίζονται με ναρκωτικά, όπλα, διαρρήξεις ή αταξία» 8. Αυτός ο ορισμός λαμβάνει υπόψη συμπεριφορές που θεωρούνται υπεύθυνες για την εκδήλωση μελλοντικών βίαιων συμπεριφορών, όπως είναι οι προσβολές, οι απειλές, ο εκφοβισμός. Ο ορισμός της σχολικής βίας είναι σχετικός και εξαρτάται από το ισχύον, κάθε φορά, κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Ωστόσο, στοιχεία του ορισμού της σχολικής βίας είναι «η επιβολή της βούλησης, η πρόκληση ζημίας ή βλάβης, η απειλή εκφοβισμού, κακομεταχείρισης ή κακοποίησης». 9 Ο όρος σχολικός εκφοβισμός ( bullying ), παρόλο που αφορά, σύμφωνα με την Αρτινοπούλου, τη βία στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, 7 Γ. Πανούση, «Ταξικοί αγώνες με ή χωρίς διαιτητή; - Βία στα σχολεία», ΠοινΔικ 1/2006, σ Center for the Prevention of School Violence, North Carolina Department of Juvenile Justice and Delinquency Prevention, News Brief, May Β. Αρτινοπούλου, ό. π., σ

17 τείνει να χρησιμοποιείται ως «συνώνυμος με τη σχολική βία και περιλαμβάνει, επίσης, μορφές μαθητικής δραστηριότητας που θεωρούνται, παραδοσιακά, συνυφασμένες με την καθημερινότητα της σχολικής ζωής, όπως το πείραγμα και ο αστεϊσμός 10. Από εμπειρικές μελέτες διαφαίνεται ότι το φαινόμενο του εκφοβισμού (bullying) εμφανίζει υψηλά ποσοστά στο χώρο του σχολείου. Χαρακτηριστικό του εκφοβισμού είναι η επιβολή δύναμης ισχυρότερων ατόμων σε άτομα περισσότερο αδύναμα. Έτσι ο εκφοβισμός χαρακτηρίζεται ως «η συνεχής καταπίεση, ψυχολογική ή σωματική, που υφίσταται ένα ανίσχυρο άτομο από ένα ή περισσότερα ισχυρά άτομα» 11. Ο όρος «bullying» επικράτησε διεθνώς για να χαρακτηρίσει τη σχολική βία και επιθετικότητα, που είναι η επικράτηση του δυνατότερου στον ασθενέστερο, μέσω της τρομοκρατίας και του εκφοβισμού. Ο Olweus, καθηγητής ψυχολογίας σε πανεπιστήμιο της Νορβηγίας, ερεύνησε για πολλά χρόνια το φαινόμενο του «bullying» στις σκανδιναβικές χώρες και δίνει τον ακόλουθο ορισμό: «ένας μαθητής γίνεται αντικείμενο εκφοβισμού ή θυματοποιείται όταν υποβάλλεται, κατ επανάληψη και κατ εξακολούθηση, σε αρνητικές ενέργειες από έναν ή περισσότερους άλλους μαθητές», ορίζοντας στη συνέχεια σαν αρνητικές ενέργειες τη «σκόπιμη πρόκληση ή την απόπειρα πρόκλησης βλάβης ή ενόχλησης σε κάποιο άλλο άτομο, που μπορεί να είναι είτε λεκτική (απειλές, χλευασμός, βρισιές ή πείραγμα), είτε σωματική βία (κλοτσιές, τσιμπήματα και γενικότερα σωματική επαφή), ή ακόμα να γίνεται με γκριμάτσες ή άσεμνες χειρονομίες, αποσκοπώντας στον αποκλεισμό κάποιου από μια ομάδα» 12. Έτσι, ο όρος μπορεί να περιγραφεί ως η συστηματική κατάχρηση της εξουσίας και 10 Β. Αρτινοπούλου, ό. π., σ K. Rigby, Bullying in Schools: and what to do about it, Revised and updated, ACERPress, Victoria Australia 2007, σ D. Olweus, Εκφοβισμός και βία στο Σχολείο: Τι γνωρίζουμε και τι μπορούμε να κάνουμε, Εκδ. Εταιρείας Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου Ε.Ψ.Υ.Π.Ε., Αθήνα 2009, σ

18 περικλείει πράξεις παραβατικού χαρακτήρα, οι οποίες εκδηλώνονται μεταξύ ανηλίκων και έχουν επαναλαμβανόμενο χαρακτήρα. Η έννοια του σχολικού εκφοβισμού πολλές φορές ταυτίζεται με τη σχολική βία και χρησιμοποιείται ως συνώνυμο με αυτή. Έτσι, στη Διάσκεψη της Ουτρέχτης, έγινε προσπάθεια προσδιορισμού του κάθε φαινομένου, με την διατύπωση σαφών και ξεκάθαρων ορισμών, ώστε να μην υπάρχουν παρανοήσεις. Συγκεκριμένα, η ομάδα εργασίας παρουσίασε την έννοια του εκφοβισμού ως «έννοια συνυφασμένη με την βία που ασκείται από και σε βάρος μικρών μαθητών, δηλαδή μαθητών δημοτικού σχολείου ηλικίας μέχρι 12 ετών, με επανειλημμένες πράξεις βίας, όπως χτυπήματα, απειλές, πειράγματα, κλοτσιές, σεξουαλικά υπονοούμενα» Μορφές και είδη Μετά την εννοιολογική προσέγγιση του όρου της σχολικής βίας, που επιχειρήσαμε προηγουμένως και, στην προσπάθειά μας να έχουμε πλήρη άποψη επί του θέματος και να καταστούν αντιληπτές οι συνέπειες και ο βαθμός έκτασης του φαινομένου, θα αναφερθούμε επιγραμματικά στις μορφές της ανθρώπινης βίας και επιθετικότητας που συναντάμε. Η προσέγγιση αυτή γίνεται έχοντας πάντα υπόψη μας ότι «η διατύπωση μιας ενιαίας τυπολογίας, που θα περιλαμβάνει όλες τις μορφές και τα είδη και θα είναι αποδεκτή από όλους, αν δεν είναι αδύνατη, είναι οπωσδήποτε πολύ δύσκολη» 14. Η βία μπορεί να είναι έκδηλη ή λανθάνουσα. Μπορεί, δηλαδή, να έχουμε αισθητή και παρατηρήσιμη αλλαγή στη συμπεριφορά, όπως η 13 Β. Αρτινοπούλου, ό. π., σ Β. Βουϊδάσκη, Η τηλεοπτική βία και επιθετικότητα και οι επιδράσεις τους στα παιδιά και στους νέους, εκδ. Γρηγόρης, Αθήνα 1992, σ

19 συμπεριφορική βία, η βαρβαρότητα, τα χτυπήματα, ή, αντίθετα, να υπάρχει μια εχθρική διάθεση σε λανθάνουσα κατάσταση στην περιοχή του συνειδητού ή του ασυνείδητου. «Η δυναμική που διαθέτει αυτή η κατάσταση μπορεί να ενεργοποιήσει το άτομο και να το οδηγήσει σε βίαιες πράξεις, μόλις το επιτρέψουν οι συνθήκες» 15. Υπάρχει, επίσης, η άμεση και η έμμεση βία. Η πρώτη αναφέρεται στην «πρόσωπο με πρόσωπο αντιπαράθεση», στρέφεται, δηλαδή, κατευθείαν στο αντικείμενο που σκοπεύει να βλάψει, ενώ, η δεύτερη «μετατοπίζεται συνήθως σε ένα υποκατάστατο» 16. Η έμμεση βία χαρακτηρίζεται από την καλυμμένη φύση της και την ανάμειξη τρίτων προσώπων. Τη συναντούμε συχνά στα παιδιά, τα οποία, λόγω αδυναμίας να επιτεθούν άμεσα στους γονείς ή τους δασκάλους που τους ενόχλησαν, ξεσπούν σε άλλα πρόσωπα, όπως οι φίλοι και τα μικρότερα αδέρφια, ή σε πράγματα, όπως τα παιχνίδια και τα προσωπικά είδη του άμεσου περιβάλλοντός τους. Στη συνέχεια, έχουμε την εξωστρεφή και την ενδοστρεφή βία. Η πρώτη κατευθύνεται εναντίον άλλων προσώπων ή πραγμάτων, ενώ η δεύτερη εναντίον του ίδιου του ατόμου 17, είναι πιο οδυνηρή, και υποδηλώνει την ύπαρξη σοβαρών ψυχολογικών προβλημάτων, καθώς μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στην αυτοκτονία 18. Αξίζει, τέλος, να αναφέρουμε την «κοινωνική και αντικοινωνική βία», η διαφοροποίηση των οποίων προϋποθέτει την αποδοχή του κοινωνικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, όπου τα κοινωνικά κριτήρια παίζουν 15 Β. Βουϊδάσκη, Η επιθετικότητα σαν κοινωνικό πρόβλημα στην οικογένεια και στο σχολείο (Συμβολή στην κοινωνιολογία της παιδείας), εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα , σ. 22. Επίσης, J. Selosse, «Βία (προέλευση, σενάρια, πρότυπα) και μη προσαρμογή» στο Courtercuisse V., Fortin J., Μπεζέ Λ., Selosse J. Βία στο σχολείο Βία του σχολείου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1998, σ Β. Βουϊδάσκη, Η επιθετικότητα, ό. π., σ Ό. π. 18 Φ. Ντολτό Κ. Ντολτό-Τόλιτς, Έφηβοι: Προβλήματα και ανησυχίες, εκδ. Πατάκη, Αθήνα , σ Επίσης Ι. Χασάπη, Ψυχολογία της προσωπικότητας, εκδ. Βασιλόπουλος, Αθήνα 1980, σ

20 συχνά σημαντικότερο ρόλο από τα ψυχολογικά. Μορφές εχθρικών πράξεων, αποδεκτές σε ένα πολιτισμό στο πλαίσιο των κοινωνικών κανόνων και αξιών, αποτελούν «κοινωνικές επιθετικότητες», ενώ, «στις αντικοινωνικές συμπεριλαμβάνονται οι πράξεις που γίνονται ταμπού και καταδικάζονται με κανόνες του κοινωνικού συστήματος» 19. Η κοινωνική βία δημιουργεί βίαιες συμπεριφορές, με τις διαφόρων ειδών πιέσεις που ασκούνται στα παιδιά και τους νέους, οι οποίοι αντιδρούν με υποταγή, οπισθοχώρηση, αλλά και με εξέγερση 20. Η βίαιη συμπεριφορά των μαθητών εκδηλώνεται είτε προς άλλους μαθητές, είτε προς τους εκπαιδευτικούς, είτε, ακόμη, προς τη σχολική περιουσία. Μια τέτοια συμπεριφορά διαταράσσει την ομαλή λειτουργία του σχολείου, δημιουργεί προβλήματα μεταξύ των μαθητών και των εκπαιδευτικών και απειλεί τη σωματική και ψυχική ασφάλεια των μαθητών. Η πιο γνωστή μορφή βίας, που εμφανίζεται στο σχολείο, είναι ο εκφοβισμός/θυματοποίηση (bullying). Αυτή αναφέρεται σε «επιθετικές συμπεριφορές, που ασκούνται επανειλημμένα από ένα παιδί ή από ομάδα παιδιών, προς κάποιο άλλο παιδί, με σκοπό να του προκαλέσουν σωματικό ή ψυχικό πόνο, και τελικά να το υποτάξουν» 21. Η επιθετική συμπεριφορά στο σχολείο εκδηλώνεται με τη μορφή της σωματικής, λεκτικής, ψυχολογικής ή συναισθηματικής βίας, την κλοπή χρημάτων και αντικειμένων και, πρόσφατα, με την ηλεκτρονική βία. Η σωματική βία είναι αυτή, κατά την οποία, ο μαθητής-θύτης έχει σκοπό να βλάψει το θύμα του, χρησιμοποιώντας σωματικές επιθέσεις, όπως χτυπήματα, σπρωξίματα, κλοτσιές, φτύσιμο, προσβλητικές 19 Β. Βουϊδάσκη, Η επιθετικότητα, ό. π., V. Courtercuisse, «Αλληλεπίδραση ασκούμενης και υφιστάμενης βίας», στο Courtercuisse V., Fortin J., Μπεζέ Λ., Selosse J. Βία στο σχολείο Βία του σχολείου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1998, σ Α. Σουσαμίδου, «Φαινόμενα βίας και επιθετικότητας στο ελληνικό δημοτικό σχολείο», εισήγηση στην ημερίδα Κοσμητείας Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης σε συνεργασία με το τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Παραβατικότητα και σχολείο, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2009, σ

21 χειρονομίες. Αυτό το είδος της βίας αναγνωρίζεται συχνότερα από άτομα όλων των ηλικιών και «χρησιμοποιείται περισσότερο από μαθητές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης» 22. Πρέπει να τονιστεί, όμως, ότι, όταν παλεύουν ή φιλονικούν μαθητές, που έχουν περίπου την ίδια σωματική ή ψυχολογική δύναμη, δεν ασκείται βία. «Μόνο όταν υπάρχει διαφορά δύναμης, όταν δηλαδή ο μαθητής, που εκτίθεται στις αρνητικές ενέργειες, δυσκολεύεται να αμυνθεί και μένει αβοήθητος απέναντι σε εκείνον ή εκείνους που τον παρενοχλούν, μόνο τότε πρέπει να γίνεται λόγος για άσκηση βίας» 23. Η λεκτική βία, η οποία περιλαμβάνει «άμεσα και επαναλαμβανόμενα πειράγματα, απειλές, σαρκασμό, ειρωνεία, κοροϊδίες για την εθνική ή θρησκευτική ταυτότητα κάποιου, για την εξωτερική του εμφάνιση, το ντύσιμο και τον τρόπο ομιλίας του, τη διάδοση φημών εναντίον του ίδιου του παιδιού ή, ακόμα, και της οικογένειάς του, υποβάθμιση των επιτευγμάτων του.» Τη συναντούμε συχνότερα σε μεγαλύτερες ηλικίες 24. Η ψυχολογική βία έχει σκοπό να μειώσει το θύμα και την αυτοπεποίθησή του, καθώς το αποκλείουν από την ομάδα των συνομηλίκων και τις ομαδικές δραστηριότητες, όπως συμμετοχή σε ομαδικά παιχνίδια ή κοινωνικές εκδηλώσεις. Αν και παρατηρείται ακόμα και στην προσχολική ηλικία, είναι ιδιαίτερα σκληρή κατά την εφηβική ηλικία, όταν οι κοινωνικές επαφές αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα 25. Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκε μια νέα μορφή βίας, η λεγόμενη «ηλεκτρονική βία» (cyberbullying), που ασκείται μέσω κινητού τηλεφώνου ή μέσω του διαδικτύου. Μάλιστα, κυκλοφόρησε και σχετικό παιχνίδι για βίντεο 26. Η τεχνολογία προσφέρει στα παιδιά και τους νέους μια 22 Β. Αρτινοπούλου, ό. π., σ D. Olweus, Εκφοβισμός, ό. π., σ D. Olweus, Εκφοβισμός, ό. π., σ K. Rigby, Σχολικός Εκφοβισμός, εκδ. Τόπος, Αθήνα ό. π., σ Β. Γκουτζίδου, Το φαινόμενο Bullying και πώς να το αντιμετωπίσετε, εκδ. Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 2007, σ

22 καινούρια μορφή βίας, που δεν περιορίζεται στο προαύλιο του σχολείου κατά τη διάρκεια μιας σχολικής μέρας και εξασφαλίζει απόσταση μεταξύ θύτη και θύματος. Το ηλεκτρονικό bullying γίνεται με την αποστολή μηνυμάτων στο κινητό τηλέφωνο ή το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο με προσβλητικό και απειλητικό περιεχόμενο, που σκοπό έχουν να φέρουν τα παιδιά σε δύσκολη θέση, να τα κάνουν να αισθανθούν άβολα, να προκαλέσουν συναισθηματικό πόνο, ντροπή, άγχος, νευρικότητα και, σε κάποιες περιπτώσεις, τα οδηγούν στο να σταματήσουν να χρησιμοποιούν τόσο το κινητό τους τηλέφωνο, όσο και τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. Το φαινόμενο αυτό λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις, καθώς «τα παιδιά είναι τώρα εκτεθειμένα σε ένα πλήθος ανθρώπων, που ξεφεύγουν από τα πλαίσια του στενού σχολικού χώρου και μπορούν να συμβούν καθ όλη τη διάρκεια της ημέρας, όλες τις ημέρες της εβδομάδας, μετατρέποντάς το σε ψυχολογική βιαιότητα» 27. «Happy slapping» ονομάζεται κατ ευφημισμό η νέα μορφή άσκησης βίας από ομάδες εφήβων, που ξεκίνησε το 2005 στο νότιο Λονδίνο και γρήγορα εξαπλώθηκε στην Ευρώπη και την Αμερική. Συμμορία εφήβων ξυλοκοπά συνομήλικό τους βιντεοσκοπώντας τον ξυλοδαρμό, συνήθως με κινητό τηλέφωνο, με σκοπό να κυκλοφορήσουν το βίντεο στο διαδίκτυο. Στη Γαλλία, τη συμπλοκή και τον ξυλοδαρμό παρακολουθούν επί τόπου και άλλοι νεαροί, οι οποίοι συμμετέχουν στο επεισόδιο μόνο ως θεατές, έχοντας καταβάλλει νωρίτερα κάποιο αντίτιμο (λίγες καραμέλες ή ένα ευρώ) 28. Μια άλλη μορφή βίας είναι η σεξουαλική παρενόχληση στο σχολείο ανάμεσα σε μαθητές, που μπορεί να περιλαμβάνει μια ζωγραφιά 27 Ε. Παπάνης, Σχολική βία: φαινόμενο της εποχής, στο (Πρόσβαση Απρίλιος 2011). 28 Ν. Ιντζεσίλογλου, «Κοινωνικοποίηση των νέων και παραβατικότητα», εισήγηση στην ημερίδα Κοσμητείας Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης σε συνεργασία με το τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Παραβατικότητα και σχολείο, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2009, σ

23 γκράφιτι σε κάποιο τοίχο σχολείου, ένα απρεπές άγγιγμα, υβριστικά σχόλια, μέχρι και σοβαρές σεξουαλικές επιθέσεις. Την κατάσταση αυτή τη βιώνουν συχνότερα τα κορίτσια, τα οποία και επηρεάζονται σοβαρά, υποφέροντας από χαμηλότερο αυτοσεβασμό, φτωχότερη πνευματική και φυσική υγεία και περισσότερα τραυματικά συμπτώματα 29. Στην Ελλάδα, το ποσοστό της σεξουαλικής παρενόχλησης από 6% το 2001, έφτασε στο 22,5% το «Το φύλο, η ηλικία, η εθνικότητα, όπως, επίσης, το μορφωτικό επίπεδο της μητέρας και το εισόδημα του πατέρα, καθώς και το κάπνισμα και οι διαπροσωπικές σχέσεις, είναι οι παράμετροι που επηρεάζουν το φαινόμενο της σεξουαλικής παρενόχλησης στην εφηβεία» 30. Ένα άλλο θέμα που απασχολεί τη σχολική κοινότητα, είναι το φαινόμενο των κλοπών στο σχολικό περιβάλλον, το οποίο μπορεί να επιφέρει σοβαρές συνέπειες στην ψυχολογία των μαθητών, αλλά και στον εκπαιδευτικό και κοινωνικοποιητικό ρόλο του σχολείου. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι κλοπές στο σχολείο μπορεί να συνοδεύονται από άσκηση βίας, σωματικής, ψυχολογικής ή λεκτικής, γεγονός που δυσχεραίνει την κοινωνικοποίηση των ανηλίκων, καθώς κλονίζει την εμπιστοσύνη τους, δημιουργεί έντονα το αίσθημα του φόβου, της ανασφάλειας και της καχυποψίας στη σύναψη νέων διαπροσωπικών σχέσεων. Στα πλαίσια της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, οι συνηθέστερες μορφές επιθετικής συμπεριφοράς είναι ο άμεσος λεκτικός εκφοβισμός (ειρωνείες, χλευασμοί, λεκτικές ή φραστικές επιθέσεις), η διάδοση ψευδών φημών, ο κοινωνικός αποκλεισμός και οι απειλές, που επηρεάζουν και πληγώνουν, κάποιες φορές, περισσότερο από την άμεση σωματική βία, και λιγότερο οι σωματικές επιθέσεις και κλοπές, αν και, 29 M. Linden, Sexual Bullying: thousands of pupils suspended, 2009, στο 30 Δ. Γουδήρα, «Επιθετική και παραβατική συμπεριφορά των εφήβων (Bullying)», εισήγηση στην ημερίδα Κοσμητείας Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης σε συνεργασία με το τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Παραβατικότητα και σχολείο, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2009, σ

24 τελευταία, αυξάνονται τα κρούσματα αυτά όλο και περισσότερο, οι καταστροφικές ενέργειες εναντίον των περιουσιακών στοιχείων του σχολείου, κάποιες φορές και ιδιωτών κοντά σε αυτό, η χρήση αλκοόλ και ναρκωτικών ουσιών, η διατάραξη του κλίματος της σχολικής τάξης και η αδικαιολόγητη απουσία από τα μαθήματα και το σχολείο 31. Όλες οι μορφές επιθετικής συμπεριφοράς, τόσο οι άμεσες όσο και οι έμμεσες, μπορούν να εκδηλωθούν στο σχολικό περιβάλλον και γι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναγνωρίζονται και να αναφέρονται. 1.3 Χαρακτηριστικά θυτών και θυμάτων Διάφορες έρευνες μελέτησαν την εξωτερική εμφάνιση και την προσωπικότητα παιδιών που είναι θύτες, και παιδιών που είναι θύματα σχολικής βίας, για να εντοπίσουν τα χαρακτηριστικά που συνδέονται, ευνοούν ή αναχαιτίζουν την εμφάνιση βίαιων συμπεριφορών στο σχολικό πλαίσιο. Οι περισσότερες διαχωρίζουν την ομάδα των θυτών από εκείνη των θυμάτων, και θεωρούν ότι καθεμιά έχει τα δικά της χαρακτηριστικά, τόσο προσωπικότητας και συμπεριφοράς, όσο και δημογραφικά. Πρώτος ο Olweus, προσπάθησε, με τις έρευνές του στις Σκανδιναβικές χώρες, να δώσει τα χαρακτηριστικά των θυτών και των θυμάτων. Έτσι, αναφέρει ότι, το κυριότερο γνώρισμα των θυτών (bullies όπως, συνήθως, ονομάζονται, ή «νταήδες») είναι η επιθετικότητα, τόσο προς τους συνομηλίκους, όσο και προς τους ενήλικες, είτε αυτοί είναι γονείς, είτε εκπαιδευτικοί. Συχνά είναι παρορμητικοί, θέλουν να αισθάνονται ισχυροί και να επιβεβαιώνουν τη δύναμή τους, με την κυριαρχία τους στους άλλους, ενώ έχουν θετική άποψη για τον εαυτό τους και είναι δυνατοί σωματικά Δ. Γουδήρα, «Επιθετική», ό. π., σ D. Olweus, ό. π., σ

25 Ο Tim Field θεωρεί τους θύτες «δράστες κατά συρροή», χαρακτηρίζει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται «κατώτερο από τους υπολοίπους» και τους αποδίδει τα εξής χαρακτηριστικά: έλλειψη κατανόησης αυτού που ειπώθηκε, περιορισμένη κρίση χωρίς προοπτική, έχουν επιλεκτική μνήμη, είναι παρανοϊκοί, χωρίς διορατικό πνεύμα, έχουν βαθιά προκατάληψη, είναι έξυπνοι, αλλά έχουν χαμηλή απόδοση, δεν είναι δημιουργικοί, έχουν μια ψυχαναγκαστική τάση να ελέγχουν τους άλλους, τους καθηλώνουν οι κανόνες, δεν μαθαίνουν από την εμπειρία, είναι συναισθηματικά ανώριμοι, ανίκανοι να αναπτύξουν ή να διατηρήσουν οικειότητα, δεν ενδιαφέρονται για τους άλλους, είναι συνήθως κακόκεφοι και ασυνεπείς στη συμπεριφορά τους, θυμώνουν εύκολα, δεν νιώθουν τύψεις και δεν μετανιώνουν 33. Τα ψυχολογικά αίτια της επιθετικής συμπεριφοράς των θυτών οφείλονται, κατ αρχήν, στο γεγονός ότι έχουν ανάγκη να φανούν δυνατοί και άτρωτοι στην ομάδα των συνομηλίκων και, μάλιστα, δείχνουν ότι αισθάνονται ευχαρίστηση και ικανοποίηση όταν κακομεταχειρίζονται και πληγώνουν τους άλλους. Φαίνεται, ακόμη, ότι έχουν αναπτύξει ένα βαθμό εχθρότητας προς το υπόλοιπο περιβάλλον, που είναι απόρροια του τρόπου με τον οποίο ανατράφηκαν και, τέλος, σημαντικός είναι ο παράγοντας «όφελος», καθώς, πολύ συχνά, εξαναγκάζουν τα θύματά τους να τους δίνουν χρήματα ή άλλα πολύτιμα αγαθά. Επίσης, η επιθετική συμπεριφορά ανταμείβεται σε κάποιες περιπτώσεις με τη μορφή «γοήτρου» K. Rigby, Σχολικός Εκφοβισμός..., ό. π., σ D. Olweus, ό. π., σ Ο συγγραφέας αναφέρει ότι στις έρευνές του διαπιστώθηκε «σαφής συσχετισμός ανάμεσα στη σωματική δύναμη και τη δημοτικότητα μεταξύ των συνομηλίκων», όσον αφορά τα αγόρια. Η δημοτικότητα μειώνει τον κίνδυνο να πέσει κάποιος θύμα σχολικής βίας, ενώ η σωματική του δύναμη τον καθιστά ικανό να αντιμετωπίσει κάποιον, αν θελήσει να του επιτεθεί. «Η σωματική δύναμη στα κορίτσια δεν παίζει τον ίδιο ρόλο» και δεν γνωρίζουμε κάποιον άλλο παράγοντα που να τα προστατεύει αντίστοιχα. 24

26 Δυστυχώς, οι θύτες διατηρούν την ίδια συμπεριφορά και μετά την ενηλικίωσή τους, με αποτέλεσμα τη δυσκολία δημιουργίας μιας ομαλής κοινωνικής ζωής και πολύ συχνά οδηγούνται στην παραβατικότητα 35. Η θυματοποίηση, από την άλλη πλευρά, βρέθηκε να σχετίζεται με «άγχος και κατάθλιψη, δυσκολία προσαρμογής στο κοινωνικό σύνολο, αίσθημα μοναξιάς και έλλειψη στενών διαπροσωπικών σχέσεων» 36. Ο Olweus διακρίνει δυο κατηγορίες θυμάτων, τα «τυπικά ή παθητικά θύματα» και τα «προκλητικά θύματα». Τα τυπικά θύματα έχουν μεγαλύτερο άγχος και ανασφάλεια, από ότι ο μέσος όρος των μαθητών και είναι, συνήθως, ευαίσθητα, ήσυχα και επιφυλακτικά. Στις μικρότερες ηλικίες κλαίνε εύκολα όταν δέχονται επίθεση, ενώ, σε μεγαλύτερη ηλικία, αντιδρούν με απόσυρση. Έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, είναι ντροπαλοί και απομονωμένοι, χωρίς φίλους μέσα στην τάξη και έχουν αρνητική άποψη για τον εαυτό τους, που συχνά τον θεωρούν αποτυχημένο, ανόητο και άχαρο. Συχνά έχουν αρνητική στάση, όσον αφορά τη βία και τη χρήση βίαιων μέσων, και η συμπεριφορά τους δεν είναι επιθετική ή ενοχλητική, έτσι ώστε να μπορεί να πει κανείς ότι προκαλούν τους συμμαθητές τους. Συνήθως είναι σωματικά αδύναμοι και φαίνεται πως η συμπεριφορά τους και η στάση τους εκπέμπουν ένα σήμα στους άλλους, ότι «πρόκειται για άτομα ανασφαλή και ανάξια, που δεν θα μας ανταποδώσουν την επίθεση αν τους επιτεθούμε ή τους προσβάλουμε» % από τους θύτες στο γυμνάσιο καταδικάστηκαν για ένα έγκλημα τουλάχιστον ως ενήλικες και από αυτούς το 35-40% καταδικάστηκαν για τρία ή περισσότερα αδικήματα από την ηλικία των 24 ετών, ενώ το ποσοστό στα αγόρια που δεν ήταν ούτε θύτες ούτε θύματα το ποσοστό έπεφτε στο 10%. (Έρευνα D. Olweus στις Σκανδιναβικές χώρες). 36 Ε. Γαλανάκη, Π. Βογιατζόγλου, «Εκφοβισμός/ θυματοποίηση στο σχολικό πλαίσιο και μοναξιά» στο Παιδαγωγική Επιθεώρηση, Περιοδική έκδοση της Παιδαγωγικής Εταιρείας Ελλάδος, 44/2007, εκδ. ΑΤΡΑΠΟΣ, Αθήνα 2007, σ Στο άρθρο αυτό γίνεται αναφορά σε έρευνες που έγιναν σε παιδιά νηπιακής έως και εφηβικής ηλικίας αναφορικά με τη σχέση της θυματοποίησης και της μοναξιάς. Τα ευρήματα των ερευνών αυτών συντείνουν στο ότι, πέρα από τις διαπροσωπικές και κοινωνικές ανάγκες που ικανοποιεί στο παιδί η φιλική σχέση και η ομάδα, «η σαφής κακομεταχείριση του από τους συνομηλίκους υποσκάπτει την εμπιστοσύνη του σε αυτές, ενισχύει το φόβο και τη δυσπιστία του και οδηγεί σε αισθήματα μοναξιάς και αποξένωσης, που μπορεί να επιφέρουν ψυχικές δυσκολίες στην ενήλικη ζωή». Γενικά φαίνεται από τις έρευνες αυτές ότι «η μοναξιά σχετίζεται πιο στενά με τη θυματοποίηση από ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια». 25

27 Αντίθετα, τα προκλητικά θύματα, πολύ λιγότερα από τα παθητικά, χαρακτηρίζονται από αγχώδη και επιθετική συμπεριφορά, παρουσιάζουν προβλήματα συγκέντρωσης, κάποιοι από αυτούς είναι υπερκινητικοί, και η συμπεριφορά τους μπορεί να προκαλέσει ένταση και εκνευρισμό στους γύρω τους. Μπορούμε, δηλαδή, να πούμε ότι «η στάση τους προκαλεί τους συμμαθητές τους», που αντιδρούν αρνητικά 37. Τα παιδιά που θυματοποιούνται συχνά από τους συμμαθητές τους παρουσιάζουν αλλαγή στη συμπεριφορά τους. Γίνονται επιθετικά και ανήσυχα, ενώ, συχνά, θυματοποιούν τα αδέλφια τους, ή άλλα, μικρότερα συνήθως, παιδιά. Δεν θέλουν να πάνε στο σχολείο με τα πόδια ή το λεωφορείο και παρακαλούν κάποιον γονέα να τα πάει με το αυτοκίνητο, ενώ, δεν είναι λίγες οι φορές, που αλλάζουν διαδρομή, ή κάνουν συχνές αδικαιολόγητες απουσίες. Μειώνεται η όρεξή τους, κλαίνε πριν κοιμηθούνε, ή βλέπουν εφιάλτες, ενώ, πολλές φορές, αρχίζουν να τραυλίζουν, ή να απειλούν με αυτοκτονία και, συχνά, μειώνεται η σχολική τους επίδοση Η σχολική βία στα δυο φύλα Ένα θέμα που απασχόλησε τους ερευνητές, ήταν οι διαφορές στη συχνότητα εμφάνισης και τους τρόπους εκδήλωσης της επιθετικής συμπεριφοράς και της βίας στα δύο φύλα. Τις διαφορές αυτές τις απέδωσαν σε βιολογικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Το ανδρικό φύλο είναι πιο επιθετικό από το γυναικείο σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες για τις οποίες υπάρχουν πειραματικά δεδομένα. 37 D. Olweus, ό. π., σ Ό. π., σ

28 Οι πρώτες έρευνες για τον εκφοβισμό έδειξαν ότι τα αγόρια είναι τόσο θύτες, όσο, επίσης, και θύματα σε μεγαλύτερο ποσοστό από τα κορίτσια. Οι περισσότεροι μαθητές και μαθήτριες δήλωναν ότι τα αγόρια ασκούν, κυρίως, σωματικό εκφοβισμό, ενώ τα κορίτσια χρησιμοποιούν πιο έμμεσους τρόπους παρενόχλησης, όπως η συκοφαντία, ο χειρισμός των φιλικών σχέσεων και ο κοινωνικός αποκλεισμός. Περισσότερο από το 60% των κοριτσιών και το 80% των αγοριών δήλωναν ότι είχαν θυματοποιηθεί από αγόρια, ενώ ένα ποσοστό 15-20% των μαθητών δήλωνε ότι έπεσε θύμα εκφοβισμού τόσο από αγόρια, όσο και από κορίτσια 39. Σε έρευνα που διεξήχθη από τους Rigby και Bagshau το 2001 στην Αυστραλία, σε μαθητές γυμνασίου με μέσο όρο ηλικίας τα 14 χρόνια, αναφορικά με τον τρόπο, με τον οποίο τα δυο φύλα εκδηλώνουν την επιθετικότητά τους, διαπιστώθηκε ότι, η επιθετική συμπεριφορά αναφερόταν στη λεκτική κακοποίηση (βρισιές), στη σωματική (χτυπήματα και κλοτσιές) και στην έμμεση (συκοφαντία). Κορίτσια και αγόρια δέχονται, περίπου στον ίδιο βαθμό, τη λεκτική κακοποίηση (τα αντίστοιχα ποσοστά είναι 74% στα κορίτσια και 68% στα αγόρια), ενώ, η σωματική κακοποίηση παρατηρείται κυρίως μεταξύ των αγοριών. Συγκεκριμένα, το 62% των αγοριών δήλωσαν ότι έπεσαν θύμα σωματικής κακοποίησης από άλλο αγόρι ή ομάδα αγοριών, ενώ μόνο το 25% των κοριτσιών είχαν υποστεί κακοποίηση από άλλο κορίτσι ή ομάδα κοριτσιών. Το παράδοξο είναι ότι τα αγόρια δήλωσαν σε μεγαλύτερο ποσοστό ότι κακοποιήθηκαν σωματικά από κορίτσια (27%), έναντι των κοριτσιών, που κακοποιήθηκαν από αγόρια (17%). Το τελικό συμπέρασμα της έρευνας ήταν, ότι, «ανάμεσα στους νεαρούς εφήβους της Αυστραλίας, τα κορίτσια γίνονται πιο συχνά θύματα επιθετικής συμπεριφοράς, κυρίως λεκτικής, από τα αγόρια και όχι το αντίθετο» D. Olweus, ό. π., σ K. Rigby, Σχολικός Εκφοβισμός, ό. π., σ

29 Στην Αγγλία, στις δεκαετίες του 80 και του 90, υπήρξε έντονο ενδιαφέρον για τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν, κυρίως, τα κορίτσια στο χώρο της εκπαίδευσης και αφορούσαν τις επαναλαμβανόμενες σεξουαλικές, κυρίως, παρενοχλήσεις, που δεχόντουσαν από τα αγόρια και είχαν, ως αποτέλεσμα, τη μειωμένη απόδοση και συμμετοχή των κοριτσιών στα ευρύτερα πλαίσια της σχολικής εκπαίδευσης, συμπεριφορές που μέχρι τότε θεωρούνταν απόλυτα φυσιολογικές από τους εκπαιδευτικούς. Στη δε Αυστραλία, αναφέρθηκε ότι 90% των μαθητών πιστεύει ότι στα σχολεία τους συμβαίνει σεξουαλική παρενόχληση, με το 40% να αναφέρει ότι συμβαίνει «συχνά» 41. Τα αποτελέσματα των ερευνών έδειξαν ότι, τόσο τα αγόρια, όσο και τα κορίτσια, εμπλέκονται στο φαινόμενο της σχολικής βίας με διαφορετικούς τρόπους. Τα κορίτσια, σε αντίθεση με τα αγόρια, εκφράζουν την αποδοκιμασία τους απέναντι στο φαινόμενο αυτό και ενδιαφέρονται περισσότερο για την πρόληψή του. Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας, που επιδρά στο φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού, αποτελεί η ηλικία του θύματος και του θύτη. Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, αποκτούν περισσότερες κοινωνικές δεξιότητες και είναι σε θέση να επιλύσουν τις συγκρούσεις τους με άλλους, πιο έμμεσους τρόπους. Η διαφορά στην επιθετική συμπεριφορά, που παρατηρείται ανάμεσα στα αγόρια και τα κορίτσια, θεωρείται, ως ένα βαθμό, αποτέλεσμα του κοινωνικού ρόλου του φύλου, δηλαδή των προτύπων συμπεριφοράς, που υιοθετούνται από τα παιδιά ως αποδεκτά. Τα αγόρια ενθαρρύνονται στην επιθετικότητα, ενώ, όταν την ασκούν τα κορίτσια, αποδοκιμάζονται περισσότερο. Πολλοί γονείς πιστεύουν ότι το «ιδανικό αγόρι» πρέπει να είναι ικανό να ανταποδώσει μια πρόκληση και να προστατέψει τον εαυτό 41 Ό. π., σ

30 του όταν του επιτίθενται και το ενθαρρύνουν σε παιχνίδια και ασχολίες που διεγείρουν την επιθετικότητα. Σημαντικός είναι και ο ρόλος των μέσων μαζικής ενημέρωσης που προβάλουν με έμφαση την ανδρική επιθετικότητα, συνδέοντάς την, μάλιστα, με τη σωματική δύναμη. Κυρίως «η τηλεόραση, με τα προγράμματά της, συντηρεί και ενισχύει, σε μεγάλο βαθμό, τις κοινωνικές αντιλήψεις, που επικρατούν σε μια κοινωνία σχετικά με τους ανεκτούς ή επιτρεπτούς κατά φύλο ρόλους» Α. Καραμίντζιου, Εικόνα σώματος και σχολικός εκφοβισμός, μεταπτυχιακή εργασία στη Φιλοσοφική Σχολή του Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 2008, σ

31 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β ΘΕΩΡΙΕΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΒΙΑΣ και ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Η επιθετικότητα, και κατ επέκταση η βία, είναι αναπόσπαστο στοιχείο της βιολογικής οντότητας και της κοινωνικής ύπαρξης του ανθρώπου, αλλά θα πρέπει να υπάρχουν κάποιοι παράγοντες, κάποιες αιτίες, που τη δημιουργούν. Στο κεφάλαιο αυτό θα αναπτύξουμε τις σημαντικότερες θεωρίες προέλευσης και ερμηνείας της βίας και της επιθετικότητας. Το θέμα έχει απασχολήσει ψυχολόγους, βιολόγους, κοινωνιολόγους και άλλους επιστήμονες, οι οποίοι προσπάθησαν, καθένας από τη σκοπιά του, και με βάση τα θεωρητικά και εμπειρικά του δεδομένα, να προσεγγίσει το θέμα, να μελετήσει τα αίτιά του, να κάνει τις σχετικές εκτιμήσεις και, τελικά, να προχωρήσει στις ανάλογες ερμηνείες. Έγιναν σημαντικά βήματα στο χώρο παγκοσμίως, αλλά η μελέτη των αιτίων της βίας παραμένει και σήμερα επίκαιρο θέμα, καθώς τα κρούσματα της σχολικής (και όχι μόνο) βίας συνεχώς αυξάνονται. Έτσι, αναπτύχθηκαν διάφορες θεωρίες, οι οποίες κατατάσσονται σε κατηγορίες. Σύμφωνα με τον Παπαδόπουλο 43, οι κατηγορίες αυτές είναι τρεις: α) αυτές που δέχονται την επιθετική συμπεριφορά ως «έμφυτη τάση» (ορμή ή ένστικτο), β) εκείνες που την αποδίδουν στις «συνθήκες του περιβάλλοντος» και τη θεωρούν ως αντίδραση σ αυτές και γ) εκείνες που τη θεωρούν ως «αποτέλεσμα μάθησης». Ο Βουϊδάσκης 44, κάνει το διαχωρισμό σε «ενδογενή και εξωγενή» επιθετικότητα. Στην ενδογενή υπάγονται η θεωρία της ψυχολογίας του βάθους του A. Adler, η ψυχαναλυτική θεωρία του S. Freud, και η 43 Ν. Παπαδόπουλου, Επιθετικότητα: κλασικές θεωρίες και πειραματικές διαπιστώσεις στο Η επιθετικότητα στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινωνία, επιμ. Νέστορος Ι., εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1992, σ , ο οποίος καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «τελικά η επιθετική συμπεριφορά είναι αντίδραση σε αρνητικές, αντίξοες για το άτομο που την παρουσιάζει συνθήκες του περιβάλλοντος και ότι είναι παρατηρημένη, εκμαθημένη συμπεριφορά». 44 Β. Βουϊδάσκη, Η επιθετικότητα, ό. π., σ

32 νεοενστικτική θεωρία, ενώ στην εξωγενή, η θεωρία της ματαίωσης και η θεωρία της μάθησης. Ο Ζάχαρης 45, αντίθετα, ξεχωρίζει την ψυχαναλυτική θεωρία του S. Freud, τη θεωρία του πεπρωμένου του L. Szondi, τις θεωρίες των ορμών ή ενστίκτων και τις κοινωνιολογικές-ψυχολογικές θεωρίες. Δεν είναι δυνατόν, στα πλαίσια της παρούσας εργασίας, να αναλύσουμε όλες τις παραπάνω θεωρίες, έτσι, θα περιοριστούμε στις σημαντικότερες από αυτές. 2.1 Η Ψυχαναλυτική θεωρία του S. Freud Ο S. Freud είναι ο πρώτος που διατύπωσε την ψυχαναλυτική θεωρία, προσπαθώντας να ανακαλύψει την προέλευση και το ρόλο της επιθετικότητας στη ζωή του ανθρώπου. Σύμφωνα με τη θεωρία του, τα όργανα της ψυχής διαιρούνται στο «συνειδητό», που «περιλαμβάνει όσα εμπίπτουν στην ανθρώπινη συνείδηση», στο «προσυνειδητό», το οποίο «κατέχει μια ενδιάμεση θέση ανάμεσα στο συνειδητό και το ασυνείδητο» και, τέλος, στο «ασυνείδητο» με άγνωστο στον άνθρωπο περιεχόμενο, ενώ η ψυχική δομή διακρίνεται στο «Id» ή «Αυτό», έμφυτο, ανήκει στο ασυνείδητο και περιέχει ό,τι συνδέεται με τις βασικές βιολογικές ανάγκες, όπως η πείνα και η δίψα, το «Εγώ», που είναι «το λογικό μέρος του ψυχικού κόσμου, με μεσολαβητικό ρόλο ανάμεσα σε οργανισμό και περιβάλλον», αναπτύσσεται ως το 5 ο έτος ηλικίας του ανθρώπου και, τέλος, το «Υπέρεγώ», το οποίο, «ενώ ανήκει στο Εγώ, δημιουργεί μια στενή σχέση με το Αυτό». Το Υπέρ-Εγώ αποτελεί «το ηθικό μέρος του ψυχικού κόσμου», περιλαμβάνοντας, από τη μια, «τις θετικές ηθικοκοινωνικές αξίες του ανθρώπου» και, από την άλλη, την «ηθική συνείδηση». Έτσι, για τον Freud, η συμπεριφορά του ανθρώπου είναι «αποτέλεσμα σύγκρουσης ανάμεσα 45 Δ. Ζάχαρη, Επιθετικότητα και Αγωγή, εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα , σ

33 στις ενστικτώδεις και μη ενστικτώδεις δυνάμεις. Τα γενετήσια ένστικτα αφορούν τη διαιώνιση του είδους και οδηγούν τον άνθρωπο στην ηδονή και τα παράγωγα αυτής». Όταν οι ανάγκες του οργανισμού δεν ικανοποιούνται, τότε ενεργοποιούνται μέσα στον άνθρωπο τα επιθετικά ένστικτα, καθώς τον καταλαμβάνει το αίσθημα της ματαίωσης 46. Για να εξηγήσει τη βία, τα εγκλήματα και τις μεγάλες καταστροφές, που έγιναν κατά τη διάρκεια του Α Παγκοσμίου Πολέμου και τον επηρέασαν βαθύτατα, τροποποίησε την αρχική του θεωρία για τη λίμπιντο και υποστήριξε ότι «ο ψυχισμός του ανθρώπου κυριαρχείται από δυο είδη ορμών: εκείνες που διατηρούν τη ζωή, την επιθυμία για έρωτα και ευχαρίστηση, και εκείνες που προσπαθούν να τη σκοτώσουν, να την καταστρέψουν. Αυτά τα δύο είδη ορμών της ζωής και του θανάτου είναι διαμετρικά αντίθετα μεταξύ τους και, συγχρόνως, συνεργάζονται, διατηρώντας, έτσι, τη ζωή». Και οι δυο αυτές ορμές συνυπάρχουν σε κάθε άτομο και ο θάνατος εμφανίζεται τότε μόνον, όταν οι ορμές της ζωής δεν έχουν πια τίποτε να αντιτάξουν στις ορμές του θανάτου 47. Η τάση του ανθρώπου προς το κακό και τη βία και επιθετικότητα, που απορρέουν από αυτό, οφείλεται στο ένστικτο του θανάτου. Έτσι, η επιθετικότητα, είναι μια εγγενής ορμή, που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο, όπως και τα ζώα. Η ορμή του θανάτου στρέφεται εναντίον των άλλων, αλλά και εναντίον του ίδιου του εαυτού, με τη μορφή της αυτοκτονίας, όταν παρεμποδίζεται η εξωτερίκευσή της. Επομένως, «η αδυναμία της επιθετικότητας να εκφραστεί προς τα έξω ή η αναστολή της δεν είναι υγιής» Η. Ρεράκη, Κοινωνική ένταξη και θρησκευτική αγωγή του μαθητή στο ελληνικό σχολείο, εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2010, σ Β. Βουϊδάσκη, Η επιθετικότητα, ό. π., σ Χ. Νόβα-Καλτσούνη, «Ο ρόλος της οικογένειας στην εκδήλωση επιθετικής συμπεριφοράς παιδιών και εφήβων», Σύγχρονη Εκπαίδευση, τεύχ. 136/2004, σ

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους»

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Αντικείμενο της έρευνας αποτέλεσε η αποτύπωση των αναπαραστάσεων των Ελλήνων/ίδων μαθητών/τριών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 29/05/2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Νεοελληνική Γλώσσα ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ Ο σχολικός εκφοβισμός είναι η επιθετική εκείνη συμπεριφορά που είναι εσκεμμένη, απρόκλητη, και επαναλαμβανόμενη, αποτελει κατάχρηση εξουσίας και εμπεριέχει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο πρόβλημα της νεανικής εγκληματικότητας. Αρχικά επισημαίνει πως η αύξηση του φαινομένου οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο φαινόμενο της έξαρσης της νεανικής εγκληματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING)

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING) ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ - ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΗΛΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΠΕ19 Ζητούμενο η θετική στάση... Λοιπον σήµερα ο µπαµπάς θα σε προστατέψει απο τον ηλεκτρονικό

Διαβάστε περισσότερα

Cyber bullying ή ηλεκτρονικός εκφοβισμός

Cyber bullying ή ηλεκτρονικός εκφοβισμός Cyber bullying ή ηλεκτρονικός εκφοβισμός Μια νέα μορφή εφηβικής παραβατικότητας και τρόποι αντιμετώπισης Θώμη Τσομπανίδου, εκπ/κός ΠΕ 05 Υπεύθυνη Συμβουλευτικού Σταθμού Νέων ΔΔΕ Αρκαδίας Σχολικός εκφοβισμός(school

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Χιόνη Μαρία, MSc Προαγωγής & Αγωγής Υγείας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας Δ. Δ. Ε. Α Αθήνας Αθήνα, 25/11/2014 Χαρακτηριστικά σχολικού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Παρουσίαση με τρόπο συνοπτικό των σχετικών φαινομένων ΑΜΑΛΙΑ Κ. ΗΛΙΑΔΗ, φιλόλογος-ιστορικός Αναπληρωματικό μέλος της ομάδας πρόληψης & αντιμετώπισης φαινομένων

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοσχολική Βία. Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή

Ενδοσχολική Βία. Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή Ενδοσχολική Βία Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή Ορισμός Πώς μεταφράζεται ο όρος Bullying ; Σχολικός Εκφοβισμός Τι σημαίνει ο όρος Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ι. Τσιάντης MD, DPM, FRC Psych. Αν. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Επιστημονικός Υπεύθυνος ΕΨΥΠΕ Ψυχαναλυτικός Ψυχοθεραπευτής Πρόεδρος Ιατρικών

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Η σχολική βία και εκφοβισμός δεν είναι φαινόμενα άγνωστα στο ελληνικό σχολείο,

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Διαταραχές Συμπεριφοράς Ο όρος σημαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΟΜΙΛΗΤΕΣ ΔΗΜ. ΠΟΤΕΤΣΙΑΝΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤ. ΣΥΝ. στο Ι.Π.Α ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΜΑΡΙΑ ΣΑΜΟΛΗ ΔΝΤΡΙΑ ΕΚΠ/ΡΙΩΝ ΧΟΥΡΔΑΚΗ ΡΙΖΟΠΟΥΛΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ ΤΕΠΑΕΣ ΠΑΤΡΑΣ 1 Σύστ. Προσκόπων Βύρωνα

Διαβάστε περισσότερα

OPMH. κοντά στο µαθητή!

OPMH. κοντά στο µαθητή! ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΥ/ΘΥΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗΣ (BULLYING) Σπύρος Στάμος εκπαιδευτικός - ψυχολόγος

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΥ/ΘΥΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗΣ (BULLYING) Σπύρος Στάμος εκπαιδευτικός - ψυχολόγος ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΥ/ΘΥΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗΣ (BULLYING) Σπύρος Στάμος εκπαιδευτικός - ψυχολόγος Συνήθως, η σχολική βία αρχίζει με φαινομενικά αθώο πείραγμα και ταπεινώσεις που κλιμακώνονται σε βιαιότερες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

«τι συμβαίνει στην εφηβεία;»

«τι συμβαίνει στην εφηβεία;» «τι συμβαίνει στην εφηβεία;» ΕΚΦΟΒΙΣΜOΣ ΑΣΚΗΣΗ ΒΙΑΣ ΜΟΝΑΔΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ (Μ.Ε.Υ.) Β ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΙΔΩΝ «Π. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» Διευθύντρια : Καθηγήτρια Μαρίζα Τσολιά

Διαβάστε περισσότερα

Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος. MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία

Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος. MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία Πώς καταλαβαίνουμε ότι μια πράξη συνιστά εκφοβισμό; Το σύνηθες πείραγμα των παιδιών μεταξύ τους. Οι περιστασιακοί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού

Πανελλήνια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού 6 η Μαρτίου 2015 Πανελλήνια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού Σχολικός Εκφοβισμός - Το φαινόμενο «bullying» Υπήρχαν από πάντα πολλές μορφές βίας και σκληρότητας μεταξύ των παιδιών. Αυτό όμως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α )

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α ) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α ) (Οι απαντήσεις είναι ενδεικτικές και προσαρμοσμένες στις δυνατότητες γραφής των μαθητών της Γ Λυκείου.) (Πλαγιότιτλοι - κύρια σημεία του κειμένου

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις «Βία κατά των γυναικών: Ένα πρόβλημα, πολλές όψεις» Συνέδριο ΓΓΙΦ - ΥΠΕΣ Αθήνα 25/11/2014 Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις Θεοδώρα Κατσιβαρδάκου Προϊστάμενη Διεύθυνσης Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους.

Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους. Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πρόβλημα: Κατά την έρευνα αυτή θα εξεταστεί κατά το πόσο οι έφηβοι εκδηλώνονται με βίαιη κ επιθετική συμπεριφορά. Υπόθεση: Υποθέτω ότι οι έφηβοι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

EU Kids Online II: Ευρήματα. Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

EU Kids Online II: Ευρήματα. Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών EU Kids Online II: Ευρήματα Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Το πρόγραμμα EU Kids Online II Το θεματικό δίκτυο EU Kids Online II: Enhancing Knowledge Regarding European Children

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΙΚΤΥΟ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙ ΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΤΗΣ Ε. Ψ. Υ. Π. Ε. Ι. Τσιάντης,2012

ΤΟ ΙΚΤΥΟ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙ ΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΤΗΣ Ε. Ψ. Υ. Π. Ε. Ι. Τσιάντης,2012 30Νοεµβρίου 2012 Ανοιχτό Λαϊκό Πανεπιστήµιο Χανίων Α κύκλος σπουδών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος οµιλίας: «Εκφοβισµός και Βία στο σχολείο» Ι. Τσιάντης,

Διαβάστε περισσότερα

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη,

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη, ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Ο όρος ψυχική διαταραχή περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος προβλημάτων που έχουν σχέση με την ψυχική κατάσταση και την συμπεριφορά ενός ατόμου. Οι διάφορες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Το αληθινό παραμύθι της βίας. Από τον Ευγένιο Τριβιζά*

Το αληθινό παραμύθι της βίας. Από τον Ευγένιο Τριβιζά* Α. ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Διαβάζουμε το κείμενο. Το αληθινό παραμύθι της βίας Από τον Ευγένιο Τριβιζά* Η εκφοβιστική και επιθετική συμπεριφορά παιδιών εναντίον συμμαθητών τους είναι ένα πολύμορφο και

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης

Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης Για να επιτευχθεί το μεγαλύτερο ποσοστό αποτελεσματικής μάθησης (επιτυχία) απαιτείται και αποτελεσματική διαχείριση της τάξης. Συχνά σχετίζεταιωςπρόβληματουδασκάλουκαιμάλιστα

Διαβάστε περισσότερα

Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας

Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας 6 Μαρτίου 2013 Τελευταίο Θρανίο Καθηγητές Εν Δράσει Κόσμος Χωρίς Πολέμους και Βία ΟΜΟΦΟΒΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων

ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων ΕΡΓΑΣΙΑ 1 ΘΕΜΑ Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων Υπεύθυνη καθηγήτρια ΑΙΚ. ΜΑΡΙΔΑΚΗ- ΚΑΣΣΩΤΑΚΗ Καθηγήτρια Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Γυθείου 1 Α, 152 31 Χαλάνδρι Τηλ.: 210-6741 933, 210-6740 118, Fax: 210-6724 536 e-mail: info@pedtrauma.gr www.pedtrauma.gr Γιατί Πρόληψη Παιδικών Ατυχημάτων;

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΑΞΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ : ΑΝΙΧΝΕΥΟΥΜΕ ΤΙΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ, ΣΤΟΧΕΥΟΥΜΕ ΣΕ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ

ΑΤΑΞΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ : ΑΝΙΧΝΕΥΟΥΜΕ ΤΙΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ, ΣΤΟΧΕΥΟΥΜΕ ΣΕ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΑΤΑΞΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ : ΑΝΙΧΝΕΥΟΥΜΕ ΤΙΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ, ΣΤΟΧΕΥΟΥΜΕ ΣΕ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΉ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΛΕΞΗΣ Η λέξη αταξία αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικός εκφοβισμός Στο σχολείο μας υλοποιήθηκε ημερίδα για την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας. Εισηγήτρια ήταν η Παπαδημητρίου Αλεξάνδρα.

Σχολικός εκφοβισμός Στο σχολείο μας υλοποιήθηκε ημερίδα για την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας. Εισηγήτρια ήταν η Παπαδημητρίου Αλεξάνδρα. Σχολικός εκφοβισμός Στο σχολείο μας υλοποιήθηκε ημερίδα για την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας. Εισηγήτρια ήταν η Παπαδημητρίου Αλεξάνδρα. Η εισήγηση ξεκινά με μια συζήτηση με τα παιδιά για την

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΟΝΤΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΤΗΣΙΩΝ ΟΜΑΔΑ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟ

ΛΕΟΝΤΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΤΗΣΙΩΝ ΟΜΑΔΑ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟ ΛΟΝΤΙΟ ΛΥΚΙΟ ΠΤΗΣΙΩΝ ΟΜΔ ΝΝΤΙ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΚΦΟΙΣΜΟ ΡΩΤΗΜΤΟΛΟΙΟ ΔΙΡΥΝΗΣΗΣ 009-00 Μια από τις πρώτες δράσεις της Ομάδας νάντια στο Σχολικό κφοβισμό σχεδόν μόλις αυτή συστάθηκε ήταν η εκπόνηση ενός ερωτηματολογίου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1. Ανάπτυξη και Ενδυνάμωση του Εαυτού 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Συναισθηματική Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα. Θεοφανώ Παπαζήση

Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα. Θεοφανώ Παπαζήση Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα Θεοφανώ Παπαζήση Αναπληρώτρια καθηγήτρια ΑΠΘ Από την απελευθέρωση των σεξουαλικών σχέσεων στα τέλη της δεκαετίας του 60 αρχές 70, µετά

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

μύθοι και πραγματικότητες για τις σχέσεις

μύθοι και πραγματικότητες για τις σχέσεις Η σωματική κακοποίηση είναι πιο σοβαρή από τη λεκτική (ΜΥΘΟΣ) Η λεκτική κακοποίηση μπορεί να είναι εξίσου επώδυνη και τρομακτική με τη σωματική. Το να μας υποτιμούν ή να μας πειράζουν συνεχώς μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάριο Διευθυντών Σχολικών Μονάδων 49 ης Περιφέρειας για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής Βίας

Σεμινάριο Διευθυντών Σχολικών Μονάδων 49 ης Περιφέρειας για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής Βίας Σεμινάριο Διευθυντών Σχολικών Μονάδων 49 ης Περιφέρειας για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής Βίας Σχολικός Σύμβουλος: Ανδρέας Ν. Ζεργιώτης Αχαρνές, Ιανουάριος 2013 Έρευνα Ε.Κ.Κ.Ε. : Νεανική Βία μέσα από

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ BULLYING ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΤΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΤΕ

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ BULLYING ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΤΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΤΕ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ BULLYING ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΤΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΤΕ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΚΟΥΝΤΣΙΔΟΥ Φυσικός-Ραδιοηλεκτρολόγος Ε.Ε.ΔΙ.Π. Τμήματος Φυσικής Α.Π.Θ. Μέλος Ε.Κ.Π. Α.Π.Θ. Σκίτσα: Ελένη Πολάτογλου, Φοιτήτρια Τμήμα Χημείας

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Πρόληψη, αντιμετώπιση και διαχείριση περιστατικών σχολικού εκφοβισμού

Θέμα: Πρόληψη, αντιμετώπιση και διαχείριση περιστατικών σχολικού εκφοβισμού Θέμα: Πρόληψη, αντιμετώπιση και διαχείριση περιστατικών σχολικού εκφοβισμού Απόσπασμα από Εγκύκλιο Αρ.Φακ. 7.19.04.16.1, 10 Φεβρουαρίου 2015, Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παράρτημα Ι Ορισμοί και Θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική. Θεμελιώδη προβλήματα. Δ. Χατζηχαριστός - Αντικείμενο της Παιδαγωγικής http://users.uoa.gr/~dhatziha Διαφάνεια: 1.

Παιδαγωγική. Θεμελιώδη προβλήματα. Δ. Χατζηχαριστός - Αντικείμενο της Παιδαγωγικής http://users.uoa.gr/~dhatziha Διαφάνεια: 1. Παιδαγωγική Θεμελιώδη προβλήματα http://users.uoa.gr/~dhatziha Διαφάνεια: 1 ο δάσκαλος είναι ποιητής του ανθρώπου ριζώνει τη ζωή και ξεριζώνει την ψευτιά Χτίζει Μαθαίνει το μάρμαρο τους της νέους γνώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ

ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ 1449 ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Επιθετικότητα. Βία και επιθετικότητα στον αθλητισµό. ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ έννοια. Θεωρίες για την επιθετικότητα. Ψυχολογικές θεωρίες για την

Επιθετικότητα. Βία και επιθετικότητα στον αθλητισµό. ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ έννοια. Θεωρίες για την επιθετικότητα. Ψυχολογικές θεωρίες για την ΕΠΕΑΕΚ : AΝΑΜΟΡΦΩΣΗ A ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης9 Βία και στον αθλητισµό Μάριος Γούδας Επιθετικότητα - έννοια - διαφορά βίας - ς Θεωρίες

Διαβάστε περισσότερα

«Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου

«Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου «Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Δραστηριότητες: Βασιλική Νίκα Καλλιτεχνική Επιμέλεια: Διατσέντα Παρίση Τιμή: 12 ευρώ

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία.

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Οικογενειακή Αγωγή Ι Σχολική Χρονιά: 2007 2008 Καθηγήτρια Οικιακής

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννης Π. Τσαχαγέας, 2006, «Η ανθρωπότητα σε κρίση θεσμών και αξιών», Εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα (Διασκευή).

Ιωάννης Π. Τσαχαγέας, 2006, «Η ανθρωπότητα σε κρίση θεσμών και αξιών», Εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα (Διασκευή). ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ ΓΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Εξαρτησιογόνες Ουσίες ( καπνός, αλκοόλ, ναρκωτικά )

ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ ΓΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Εξαρτησιογόνες Ουσίες ( καπνός, αλκοόλ, ναρκωτικά ) ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ ΓΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Εξαρτησιογόνες Ουσίες ( καπνός, αλκοόλ, ναρκωτικά ) Ασθένειες: AIDS, ηπατίτιδα Β, Μεσογειακή αναιμία, καρδιαγγειακά νοσήματα, ασθένειες στο εργασιακό περιβάλλον,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοσχολική βία - Σχολικός εκφοβισμός και ηλεκτρονικά μέσα

Ενδοσχολική βία - Σχολικός εκφοβισμός και ηλεκτρονικά μέσα 24 ο ΓΕΛ Αθηνων Σχ.Έτος 2012-2013 Τμήμα Α3 Ερευνητική εργασία - Project Ενδοσχολική βία - Σχολικός εκφοβισμός και ηλεκτρονικά μέσα Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός της έρευνας μας είναι να ευαισθητοποιήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Βία στην οικογένεια και βία στο σχολείο ΑΡΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Β. Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

Βία στην οικογένεια και βία στο σχολείο ΑΡΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Β. Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου Βία στην οικογένεια και βία στο σχολείο ΑΡΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Β. Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου *Εισήγηση με τη μορφή διαφανειών (powerpoint) Παιδιά θύματα βίας-ανήλικοι παραβάτες Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Η ευθραστότητα της εφηβείας

Η ευθραστότητα της εφηβείας Η ευθραστότητα της εφηβείας Άννα Κοκκέβη Αναπλ. Καθηγήτρια Α Ψυχιατρικής Κλινικής Παν/µίου Αθηνών Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16 Φεβρουαρίου 2010 Tυπικά χαρακτηριστικά της εφηβείας που κάνουν το άτοµο ευάλωτο

Διαβάστε περισσότερα

Ιανουαριος 2015. Κωνσταντίνα Μοσχοτά. Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας

Ιανουαριος 2015. Κωνσταντίνα Μοσχοτά. Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας Ιανουαριος 2015 Κωνσταντίνα Μοσχοτά Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας Ανεξάρτητη, µη κυβερνητική, µη κερδοσκοπική οργάνωση. Όραµά µας η καταπολέµηση κάθε µορφής κακοποίησης εις βάρος των γυναικών. Λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Α ΦΑΣΗ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Α ΦΑΣΗ ΤΑΞΗ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Α 1. Ηµεροµηνία: Σάββατο 3 Ιανουαρίου 2015 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Το κείµενο πραγµατεύεται τη µαθητική επιθετικότητα στους

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια

Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός

Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός Πλαγεράς Αντώνιος Τεχνολόγος Εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ΠΕ 17 03 Υπεύθυνος Συμβουλευτικού Σταθμού Δ.Δ.Ε. Ν. Μαγνησίας Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΣΠΑΙΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ 2015 Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Η ΚΛΙΜΑΚΑ είναι

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ 27 Φεβρουαρίου, 2014 Παναγιώτα Χριστοδούλου Κοινωνική Λειτουργός ΜΑ, Υπ. Διδάκτορας Ορισμός Εμπορίας Προσώπων Σύμφωνα με τον περί Καταπολέμησης της Εμπορίας και

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικό Ποινικό Δίκαιο

Οικονομικό Ποινικό Δίκαιο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 5: Το θύμα του οικονομικού εγκλήματος Αγγελική Πιτσελά, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Εγκληματολογίας- Σωφρονιστικής Σχολή Νομικής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού με απλά λόγια Όλα τα παιδιά έχουν δικαιώματα που προβλέπονται από νόμους και διεθνείς συμβάσεις. Το σημαντικότερο κείμενο για τα δικαιώματα των παιδιών,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΑΦΝΗ ΙΙ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΑΦΝΗ ΙΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΑΦΝΗ ΙΙ Η ΕΚΦΟΒΙΣΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Εγχειρίδιο για τους γονείς Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα