Τηλέµαχος Χ. Μουσχοβίας. Πανεπιστήµιο Ιλλινόις στην Urbana-Champaign Τµήµατα Φυσικής και Αστρονοµίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Τηλέµαχος Χ. Μουσχοβίας. Πανεπιστήµιο Ιλλινόις στην Urbana-Champaign Τµήµατα Φυσικής και Αστρονοµίας"

Transcript

1 Γέννηση Αστεριών: Παιδιά της Βαρύτητας κaι του Μαγνητισµού 1. Εισαγωγή Τηλέµαχος Χ. Μουσχοβίας Πανεπιστήµιο Ιλλινόις στην Urbana-Champaign Τµήµατα Φυσικής και Αστρονοµίας Η ζωή των αστεριών έχει φάσεις παρόµοιες µ αυτές της ζωής των ανθρώπων! Η σύλληψη και ωρίµανση εµβρύου ακολουθείται από τη γέννηση, παιδική και εφηβική ηλικία, µέση ηλικία, γηρατειά, και τελικά τον θάνατο, που µπορεί να είναι σχετικά ήσυχος και ανώδυνος ή πολύ οδυνηρός. Το θέµα µας, παρόλο που θα αναφερθούµε µε συντοµία και σε µερικές άλλες φάσεις της ζωής τους, είναι η γέννηση των αστεριών, ειδικότερα ο ρόλος που παίζουν η βαρύτητα και ο µαγνητισµός στη δηµιουργία αστεριών, αφού πρώτα διασαφηνίσουµε αυτούς τους όρους. 2. Παρεµφερείς Παρατηρήσεις Η ορατή ύλη στο Γαλαξία µας αποτελείται κυρίως από περίπου 1,000,000,000,000 (ένα τρισεκατοµµύριο) αστέρια. (Υπάρχει και αόρατη ύλη, η λεγόµενη σκοτεινή ύλη, σε ποσότητα πολύ µεγαλύτερη από την ορατή, αλλά συζήτησή της δεν εµπίπτει στο θέµα µας.) Το διάστηµα µεταξύ των αστεριών δεν είναι κενό. Περιέχει ύλη ( διαστηµική ύλη), που αποτελείται κυρίως από το πιό απλό χηµικό στοιχείο, το υδρογόνο, αλλά και άλλα στοιχεία σε πολύ µικρότερο ποσοστό, στην ίδια περίπου αναλογία µε το υδρογόνο που έχει και ο Ήλιος µας. Εκτός από τα άτοµα και τα µόρια, υπάρχει και σκόνη, που µοιάζει στη σύστασή της µε κόκκους άµµου περιβαλλόµενους από πάγο. Αυτή η διαστηµική ύλη δεν είναι οµοιόµορφα κατανεµηµένη στο χώρο. Το µεγαλύτερό της µέρος βρίσκεται µέσα σε νεφελώµατα, που έχουν πυκνότητα αρκετά µεγαλύτερη απ ότι ο χώρος µεταξύ των νεφελωµάτων. Είναι µέσα σ αυτά τα νεφελώµατα, ιδιαίτερα µέσα σ εκείνα που έχουν σχετικά µεγάλη πυκνότητα, που γεννιούνται τα αστέρια. Μέσα σ αυτά τα νεφελώµατα, το υδρογόνο βρίσκεται σχεδόν αποκλειστικά σε µοριακή, αντί ατοµική, µορφή, γιατί δυο άτοµα υδρογόνου µπορούν σχετικά εύκολα να βρεθούν και να συνδεθούν, σχηµατίζοντας έτσι ένα µόριο. Οι λεπτοµέριες της συνάντησης των ατόµων υδρογόνου δεν είναι στη πραγµατικότητα τόσο απλές. Παίζει σηµαντικό, καταλυτικό ρόλο σ αυτή τη πράξη η σκόνη: Είναι πάνω στην επιφάνεια των κόκκων σκόνης που συναντιόνται τα άτοµα υδρογόνου και, αφού ενωθούν και σχηµατίσουν µόρια υδρογόνου, τα µόρια ελευθερώνονται στο χώρο. Οπωσδήποτε, γνωρίζουµε από δεκαετίες τώρα ότι είναι αυτά τα µοριακά νεφελώµατα που γεννούν αστέρια. Παρατηρήσεις φανερώνουνε σµήνη νεογέννητων αστεριών και πρωτοαστέρων (δηλαδή αστεριών που είναι ακόµη σε εµβρυακή µορφή) µέσα ή πολύ κοντά στα µοριακά νεφελώµατα. Στην παρακάτω φωτογραφία τού Γαλαξία µας, που είναι παρµένη σε ορατή ακτινοβολία (σαν το φως που βλέπουν τα µάτια µας), τα µοριακά νεφελώµατα είναι οι µαύρες περιοχές. Φαίνονται σκοτεινά, γιατί απορροφούν το φως των αστεριών που βρίσκονται πίσω τους και

2 το εκπέµπουν σε µορφή µη ορατής ακτινοβολίας (σε µήκη κύµατος πιό µεγάλα απ αυτά της ορατής ακτινοβολίας). Το άσπρο παραλληλόγραµµο στη φωτογραφία περιβάλλει την περιοχή που θα µεγεθύνουµε και θα δούµε παρακάτω. Ο δίσκος του Γαλαξία µας: γεµάτος µοριακά νεφελώµατα Το αριστερό καρρέ της δεύτερης φωτογραφίας, δείχνει στο κέντρο του ένα νεογέννητο σµήνος κάπου 2,000 αστεριών να περιβάλλεται από νεφελώµατα. Το δεξί καρρέ είναι µεγέθυνση της περιοχής που περικλείει το άσπρο τετραγωνάκι στο αριστερό καρρέ. Η ακτινοβολία από το σµήνος αστεριών διεγείρει τα κοντινά, µητρικά του νεφελώµατα, και τα κάνει να εκπέµπουν δική τους ακτινοβολία. Το όνοµα του νεφελώµατος (ΝGC3603) αναφέρεται στη σειρά (3603) που έχει στον κατάλογο NGC, New General Catalogue. Νεογέννητο σµήνος 2,000 αστεριών (µεγάλης και µικρής µάζας) στο νεφέλωµα NGC3603 Η σειρά φωτογραφιών στην επόµενη σελίδα δείχνει διάφορα µοριακά νεφελώµατα, που, διεγερµένα από τα θυγατρικά τους αστέρια, ακτινοβολούν. Οι φωτογραφίες αυτές είναι παρµένες σε oρατό φως, εκτός από την κάτω δεξιά φωτογραφία του Ωρίωνα, που δείχνει την υπέρυθρη ακτινοβολία από τα αστέρια και το µητρικό τους νεφέλωµα. Τα σχήµατα των νεφελωµάτων είναι εντυπωσιακά όµορφα, και είναι η πηγή της έµπνευσης των ονοµάτων 2

3 Νεφέλωµα Αλογοκεφαλή Νεφέλωµα Αετός Νεφέλωµα Κλεψύδρα Νεφέλωµα Ωρίωνας Νεφέλωµα Χαράδρα η µισή περιοχή στο τετραγωνάκι της φωτογραφίας του Γαλαξία µας Νεφέλωµα Τριφύλλι (Μ20) Νεφελώµατα-µητέρες αστεριών µέσα στον Γαλαξία µας 3

4 που τους έχουν δώσει οι αστρονόµοι και που παρατίθενται σ αυτές τις φωτογραφίες, δίπλα από τα νεφελώµατα. 3. Ο Ήλιος µας: Ένα Μεσήλικο Αστέρι Ο Ήλιος όπως φαίνεται σε υπεριώδη ακτινοβολία Ο Ήλιος είναι ένα αντιπροσωπευτικό αστέρι, µε την έννοια ότι τα περισσότερα αστέρια σε γαλαξίες έχουν µάζες, και ως εκ τούτου άλλες ιδιότητες (π.χ., ακτινοβολία, µέγεθος, κ.λ.π.) παρόµοιες µε αυτές του Ήλιου. Παρόλο που το κύριο θέµα µας είναι η σύλληψη, ωρίµανση του εµβρύου, και γέννηση, όχι η εξέλιξη των αστεριών, είναι εν τούτοις χρήσιµο να γνωρίζουµε τι µας λένε οι θεωρητικοί υπολογισµοί, που συµφωνούν µε παρατηρησιακά δεδοµένα, για τη γέννηση, εξέλιξη, και µελλοντικό θάνατο του Ήλιου. Η ταινία µε το όνοµα EvolutionOf1SolarMassStar.mov, στο CD που συνοδεύει αυτό το βιβλίο, περιγράφει µε γραφικό τρόπο την ιστορία και µέλλον του Ήλιου, συµπτύσσοντας δισεκατοµµύρια χρόνια σε 67 µόνο δευτερόλεπτα. Προβλέπεται, µε βάση τις γνώσεις µας από την εξέλιξη µεγαλύτερης ηλικίας αστεριών σαν τον Ήλιο, που έχουν ήδη περάσει όλα τα στάδια της ζωής τους, ότι σε µερικά δισεκατοµµύρια χρόνια, ο Ήλιος (1) θα εξαντλήσει τις πηγές πυρηνικής ενέργειας, που είναι υπεύθυνες για την ακτινοβολία του, (2) θα αναπτυχθεί και θα γίνει κόκκινος γίγαντας και, λίγο αργότερα, (3) θα ξεφορτωθεί αρκετή από τη µάζα του και θα αφήσει ένα πολυ µικρού µεγέθους µα µεγάλης πυκνότητας αστέρι στη θέση του, ένα λευκό νάνο, το µέγεθος του οποίου είναι παρόµοιο µ αυτό της Γης. Η πυκνότητά του, όµως, είναι περίπου δέκα εκατοµµύρια µεγαλύτερη απ αυτή του νερού. ηλαδή, ένα κουταλάκι της ύλης λευκού νάνου ζυγίζει περίπου δέκα τόνους! Αστέρια που έχουν µάζες σηµαντικά µεγαλύτερες απ αυτή του Ήλιου βρίσκουν πολύ διαφορετικό τέλος ζωής. Στις τελευταίες φάσεις της ζωής τους, οι πυρηνικές αντιδράσεις στο εσωτερικό τους επιταχύνονται, και η τεράστια ποσότητα ενέργειας που ελευθερώνεται προκαλεί έκρηξη, που εκτοξεύει το µεγαλύτερο µέρος της µάζας τους στο διάστηµα, αφήνοντας στο κέντρο του καθενός ένα αστέρι νετρονίων ή µια µαύρη τρύπα. Ο 4

5 επιστηµονικός όρος γι αυτή την έκρηξη είναι υπερκαινοφανής. Η πυκνότητα αυτών των αστρικών πτωµάτων είναι ακόµη πιο µεγάλη (τουλάχιστο ένα περίπου εκατοµµύριο φορές µεγαλύτερη!) απ αυτή των λευκών νάνων. Οι παρακάτω φωτογραφίες δείχνουν δύο παραδείγµατα υπερκαινοφανών, το πρώτο που συνέβηκε το 1054 και το δεύτερο το Μεγάλης Μάζας Αστέρια Πεθαίνουν Παταγωδώς Νεφέλωµα Καρκίνος, αποµινάρι Υπερκαινοφανή 1054 µ.χ. Υπερκαινοφανής 1987α 4. Θεωρία ηµιουργίας Αστεριών Μια διασαφήνιση του όρου θεωρία είναι αναγκαία. Η καθηµερινή χρήση του όρου αυτού γίνεται µε νόηµα πολύ διαφορετικό απ αυτό της επιστηµονικής χρήσης του ίδιου όρου. Για παράδειγµα, η θεωρία αστυνοµικού επιθεωρητή για το πώς έγινε ένα έγκληµα µπορεί να είναι σωστή ή λανθασµένη. Θεωρία, όµως, στη Φυσική αναφέρεται µόνο σε σειρά λογικών (µαθηµατικών) βηµάτων που αρχίζουν από πειραµατικά σωστές υποθέσεις και καταλήγουν σε προβλέψεις, η ορθότητα των οποίων είναι ποσοτικά αποδεικτέα µε πειράµατα ή παρατηρήσεις. Υποθέσεις και υπολογισµοί που αποβλέπουν στην εξήγηση ενός, ή µερικών, µόνο φαινοµένων είναι µοντέλλο, όχι θεωρία. Ένα µοντέλλο δεν έχει κατ ανάγκη προβλεπτικές ικανότητες. Για παράδειγµα, η θεωρία της βαρύτητας του Νεύτωνα έχει ποσοτικά επαληθευµένες υποθέσεις και προβλέψεις, π.χ., πώς ακριβώς περιστρέφονται 5

6 οι πλανήτες γύρω από τον Ήλιο, πόσο ακριβώς χρόνο χρειάζονται να συµπληρώσουν µια περιστροφή, µε ποια ταχύτητα περιστρέφεται ο καθένας, κ.λ.π Βαρύτητα: Πρώτο Στοιχείο της Θεωρίας Η βαρύτητα είναι µια βασική χαρακτηριστική ιδιότητα της ύλης. Είναι µια δύναµη που τείνει να συµπτύξει το κάθε σώµα. Αν δεν υπήρχε καµµιά δύναµη που να αντιστέκεται στη βαρύτητα, τα διαστηµικά νεφελώµατα θα κατέρρεαν πολύ γρήγορα (ένα φαινόµενο που λέγεται ελεύθερη κατάρρευση ). Οι προβλεπόµενες ταχύτητες ελεύθερης κατάρρευσης µοριακών νεφελωµάτων είναι αρκετά µεγάλες, και δεν έχουν ποτέ παρατηρηθεί. Εξ άλλου, αν όλα τα µοριακά νεφελώµατα βρίσκονταν σε µια τέτοια κατασταση, θα είχαν όλα εξαφανιστεί πολυ γρήγορα, επακόλουθο που αντικρούεται από παρατηρήσεις Μαγνητισµός: Το Άλλο Κύριο Στοιχείο της Θεωρίας Η πιο σηµαντική δύναµη που αντιστέκεται στη βαρύτητα των νεφελωµάτων είναι η µαγνητική δύναµη. Μαγνητισµός είναι µια χαρακτηριστική ιδιότητα ηλεκτρικού ρεύµατος, δηλαδή, ηλεκτρικά φορτισµένης ύλης σε κίνηση. Η µαγνητική δύναµη τείνει να αναπτύξει/διαστείλει κάθε νεφέλωµα. Στη περίπτωση της Γης, ο µαγνητισµός της είναι υπεύθυνος για το ότι η πυξίδα στρέφεται πάντα προς βορρά. Επειδή υπάρχουν ηλεκτρικά φορτισµένα σωµάτια (ηλεκτρόνια, ιόντα και, ακόµη, σκόνη) σε κίνηση στο χώρο µεταξύ αστεριών, δηµιουργούν µαγνητισµό µέσα και γύρω από τα νεφελωµατα, που παρατηρείται µε διάφορους τρόπους από τους αστρονόµους. Το άµεσο και σηµαντικό επακόλουθο της ύπαρξης µαγνητισµού µέσα στα νεφελώµατα είναι µια πάλη µεταξύ της βαρύτητας και της µαγνητικής δύναµης, που εµποδίζει την ελεύθερη κατάρρευση των νεφελωµάτων και παρατείνει τη ζωή τους, από µικρότερη από ένα εκατοµµύριο χρόνια σε περίπου δέκα εκατοµµύρια χρόνια. Το πρόβληµα, όµως, που αναφύεται µε το παραπάνω επακόλουθο της ύπαρξης µαγνητισµού µέσα στα νεφελώµατα, έγκειται στο γεγονός ότι η µαγνητική δύναµη επηρεάζει µόνο ηλεκτρικά φορτισµένη ύλη, ενώ, αντίθετα, τα νεφελώµατα που εκκολάπτουν αστέρια έχουν µόνο 1 ηλεκτρικά φορτισµένο σωµατίδιο κατά 10,000,000 (δέκα εκατοµµύρια) ουδέτερα σωµατίδια! Γιατί, λοιπόν, και πώς µπορούν οι µαγνητικές δυνάµεις να επηρεάζουν τα νεφελώµατα και να παρατείνουν τη ζωή τους τόσο πολύ; Η λύση/απάντηση στη/στο παραπάνω πρόβληµα/ερώτηση έγκειται στο γεγονός ότι συγκρούσεις µεταξύ ηλεκτρικά φορτισµένων και ουδετέρων σωµατιδίων µεταδίδουν τις µαγνητικές δυνάµεις στην ουδέτερη ύλη. Όµως, τα ηλεκτρικά φορτισµένα σωµατίδια είναι τόσο λίγα, που τα περισσότερα ουδέτερα σωµατίδια τους... ξεφεύγουν και, κάτω από την επίδραση της βαρύτητάς τους, ένα νεφέλωµα αρχίζει να συστέλλεται. Το παρακάνω σκίτσο δείχνει πώς αυτή η συστολή ενός νεφελώµατος παραµορφώνει τις µαγνητικές γραµµές, που παίρνουν µορφή κλεψύδρας, και πώς οι µαγνητική δύναµη, που ενεργεί µόνο κάθετα και µηδενίζεται παράλληλα µε τις µαγνητικές γραµµές, αλλάζει τη γεωµετρική µορφή του νεφελωµατος το κάνει να πάρει ένα σχήµα που µοιάζει περισσότερο µε δίσκο παρά µε σφαίρα. όπως απεικονίζει το τρίτο µέρος του σκίτσου. 6

7 4.3. Κύριο Αποτέλεσµα Πάλης Βαρύτητας και Μαγνητισµού Η πάλη βαρύτητας και µαγνητισµού έχει επακόλουθα, τόσο ποιοτικά όσο και ποσοτικά, πολύ πιο σοβαρά από τη γεωµετρική µορφή των νεφελωµάτων και των µαγνητικών γραµµών. Το πιο σηµαντικό επακόλουθο, τουλάχιστο όσο αφορά τη δηµιουργία αστεριών, είναι το σπάσιµο των νεφελωµάτων σε κοµµάτια µε µάζες από ένα δέκατο µέχρι πενήντα φορές µεγαλύτερες από τη µάζα του Ήλιου. (Είναι αυτά τα θραύσµατα που θα εξελιχθούν σε πρωτοαστέρες και αστέρια.) Αυτό το τεµάχισµα των νεφελωµάτων είναι σηµαντικότατο αποτέλεσµα, γιατί οι µάζες νεφελωµάτων είναι περίπου χίλιες µε εκατό χιλιάδες φορές µεγαλύτερες από τη µάζα του Ήλιου, που είναι, όπως είπαµε, ένα αντιπροσωπευτικό αστέρι. Χωρίς τέτοιο σπάσιµο, θα είτανε αδύνατο να δηµιουργηθούν αστέρια Το Πρόβληµα της Στροφορµής και Μαγνητικό Φρενάρισµα Το πιο σοβαρό πρόβληµα που αντιµετωπίζει κανένας στη προσπάθειά του να διαµορφώσει µια θεωρία για τη δηµιουργία αστεριών έγκειται στο γεγονός ότι ο δίσκος του γαλαξία µας (που είδαµε στην πρώτη φωτογραφία), όπως και άλλοι παρόµοιοι γαλαξίες, περιστρέφεται. Αυτό σηµαίνει πως, αν ένα µέρος της διαστηµικής ύλης θελήσει, λόγω της δύναµης της βαρύτητας του, να συµπτυχθεί, θα αρχίσει να περιστρέφεται όλο και πιο γρήγορα. Η συµπεριφορά του είναι ακριβώς η ίδια µ αυτή µιας παγοδρόµου. Όταν στριφογυρίζει µε τα µπράτσα της εκτεταµένα, περιστρέφεται σχετικά αργά. Όταν, όµως, κατεβάσει τα µπράτσα της δίπλα στο σώµα της, αρχίζει να περιστρέφεται πολύ πιο γρήγορα. Με τον ίδιο τρόπο, όταν ένα µέρος/κοµµάτι διαστηµικής ύλης αρχίσει να τραβάει τα µπράτσα του προς τα µέσα (όταν, δηλαδή, αρχίσει να συµτύσσεται), αρχίζει συνάµα να περιστρέφεται πιο γρήγορα. Η γρήγορη περιστροφή έχει σοβαρές επιπτώσεις, τις οποίες µπορούµε να καταλάβουµε µε το εξής παράδειγµα: Φανταστείτε ένα επιβάτη σένα αυτοκίνητο, του οποίου ο οδηγός αποφάσισε να κάνει κύκλους σένα roundabout. Ο καηµένος ο επιβάτης θα νοιώσει µια δύναµη να τον σπρώχνει προς την πόρτα δίπλα του ιδιαίτερα αν έκανε το σφάλµα να µη φοράει τη ζώνη ασφάλειας! Όσο πιο γρήγορα πάει το αυτοκίνητο, τόσο πιο πολύ νοιώθει ο επιβάτης αυτή τη δύναµη. (Στη φυσική, αυτή η δύναµη 7

8 ονοµάζεται φυγόκεντρος, γιατί τείνει πάντοτε να σπρώχνει αντικείµενα που περιστρέφονται όλο και πιο µακριά από το κέντρο γύρω από το οποίο περιστρέφονται.) Στη περίπτωση διαστηµικής ύλης, που η βαρύτητα της θέλει να της επιβάλει να συσταλεί, η φυγόκεντρος δύναµη είναι τόσο ισχυρή, που εµποδίζει τη συστολή. Αν, όµως, πραγµατικά αυτό συµβαίνει στη διαστηµική ύλη, θα είτανε αδύνατο να δηµιουργηθούν αστέρια, γιατί η δηµιουργία τους προϋποθέτει τη συστολή διαστηµικών νεφελωµάτων. Αστέρια, όµως, υπάρχουν! Και βλέπουµε µάλιστα καινούργια αστέρια να γεννιούνται µέσα στα διαστηµικά νεφελώµατα! Αυτό το πρόβληµα, πώς δηλαδή η βαρύτητα καταφέρνει να υπερνικήσει τη φυγόκεντρη δύναµη και να επιτρέψει έτσι στα νεφελώµατα να καταρρεύσουν και να γεννήσουν αστέρια, είναι γνωστό στην αστροφυσική σαν το πρόβληµα της στροφορµής. 1 Ο µαγνητισµός, που όπως είδαµε διαπερνάει τα διαστηµικά νεφελώµατα, είναι άµεσα υπεύθυνος για τη λύση του προβλήµατος της στροφορµής. Ένα απλό µηχανικό παράδειγµα θα µας βοηθήσει να καταλάβουµε πώς λύνεται αυτό το πρόβληµα. Ας φανταστούµε ένα µεγάλο αριθµό ελαστικών λωρίδων, η µια άκρη των οποίων είναι δεµένη στο ταβάνι ενός δωµατίου και η άλλη άκρη είναι δεµένη στο πάτωµα. Ας πάρουµε τώρα ένα µεταλλικό δίσκο µε πολλές τρύπες να τον διαπερνούν, και ας περάσουµε µέσα απ όλες τις τρύπες του αρκετές από τις ελαστικές λωρίδες που δέσαµε από το ταβάνι στο πάτωµα. (Για να µη πέσει ο δίσκος στο πάτωµα, µπορούµε να δέσουµε κόµβους στο κάτω µέρος των ελαστικών λωρίδων που διαπερνούν τον δίσκο, αµέσως κάτω από την επιφάνεια του, έτσι που να κρατούν τον δίσκο οριζόντιο ή µπορούµε να φανταστούµε πως δεν υπάρχει η βαρύτητα της Γης.) Τώρα, ας περιστρέψουµε το δίσκο. Τί θα πάθουν οι ελαστικές λωρίδες που τον διαπερνούν; εν θα παραµείνουν σαν ευθείες γραµµές. Θα πάρουν ένα ελικοειδές σχήµα, όπως δείχνει η παρακάτω εικόνα. Αυτό που παρατηρήσαµε στο φανταστικό µας πείραµα, που µπορούµε να το επαληθεύσουµε µε πραγµατικό πείραµα, είναι ότι η περιστροφή, που αρχικά είχε µόνο ο δίσκος, µεταδόθηκε κατά µήκος των ελαστικών λωρίδων πιο πάνω και πιο κάτω από το δίσκο µας. Ας βάλουµε τώρα άλλα αντικείµενα (δίσκους, σφαίρες, ή οποιουδήποτε άλλου σχήµατος) πιο πάνω και πιο κάτω από το δίσκο, που να διαπερνούνται από τις ίδιες ελαστικές λωρίδες που διαπερνούν και το δίσκο, και ας επαναλάβουµε το πείραµά µας. ηλαδή, ας περιστρέψουµε µόνο τον αρχικό µας δίσκο. Επειδή, όπως είδαµε, οι ελαστικές λωρίδες που ενώνουνε το δίσκο µε τα άλλα σώµατα, θ αρχίσουν κι αυτές να τυλίγονται, θα µεταφέρουν την περιστροφή του δίσκου και στα άλλα σώµατα. Το αποτέλεσµα, λοιπόν, είναι ότι οι ελαστικές λωρίδες βοηθούν το δίσκο µας να χάσει µέρος της περιστροφής του, σε οτιδήποτε σώµατα υπάρχουν πιο πάνω και πιο κάτω από το δίσκο και που ενώνονται µαζί του µε τις ελαστικές λωρίδες. Στο παραπάνω παράδειγµα, αν αντικαταστήσουµε το δίσκο µε ένα περιστρεφόµενο νεφέλωµα, τα άλλα σώµατα µε τη µικρότερης πυκνότητας διαστηµική ύλη που περιβάλλει το νεφέλωµα, καί τις ελαστικές λωρίδες µε µαγνητικές γραµµές, µπορούµε να καταλάβουµε πώς οι µαγνητικές γραµµές µεταφέρουν τη περιστροφή του νεφελώµατος στη διαστηµική 1 Στροφορµή, στη φυσική, είναι µια ποσότητα που καθορίζεται από τη µάζα, το γεωµετρικό σχήµα, και το πόσο γρήγορα περιστρέφεται ένα σώµα. Για να µπορέσει ένα νεφέλωµα να καταρρεύσει και να γεννήσει αστέρια, πρέπει πρώτα να καταφέρει να ξεφορτωθεί σχεδόν όλη του τη στροφορµή. 8

9 Μαγνητικό Φρενάρισµα: Το αριστερό καρρέ δείχνει την αρχική κατάσταση του δίσκου, που αντιπροσωπεύει ένα νεφέλωµα, και µερικές από τις ελαστικές λωρίδες, που αντιπροσωπεύουν µαγνητικές γραµµές. Το δεξί καρρέ δείχνει το δίσκο και τις ελαστικές λωρίδες λίγο αργότερα, αφού ο δίσκος έχει περιστραφεί λίγο. Η αρχική περιστροφή του δίσκου µεταφέρθηκε στις ελαστικές λωρίδες που τον διαπερνούν (και σε οποιαδήποτε άλλα αντικείµενα τυγχάνει να διαπερνούν οι ίδιες ελαστικές λωρίδες). Το ίδιο ακριβώς συµβαίνει και σε ένα διαστηµικό νεφέλωµα, που το ενώνουν µαγνητικές γραµµές µε µικρότερης πυκνότητας διαστηµική ύλη. Η περιστροφή, δηλαδή, του νεφελώµατος µεταφέρεται από τις µαγνητικές γραµµές στην ύλη που το περιβάλλει, και έτσι το νεφέλωµα µπορεί να συσταλεί χωρίς παρεµβολή από φυγοκέντρους δυνάµεις. ύλη που το περιβάλλει. Με πιο ακριβή ορολογία, η στροφορµή του νεφελώµατος µεταφέρεται στη µικρότερης πυκνότητας ύλη που το περιβάλλει, κι έτσι η ανεπιθύµητη φυγόκεντρη δύναµη παραµένει πολύ µικρότερη από τη δύναµη της βαρύτητας, και το νεφέλωµα µπορεί τώρα να συµπτυχθεί. Η λύση του προβλήµατος της στροφορµής µ αυτό το τρόπο, λόγω δηλαδή της ύπαρξης µαγνητισµού στο διάστηµα, ονοµάζεται µαγνητικό φρενάρισµα. Επειδή το µαγνητικό φρενάρισµα είναι ο µόνος γνωστός µηχανισµός που έχει µέχρι σήµερα αποδειχτεί ικανός να λύσει το σοβαρότατο πρόβληµα της στροφορµής, το αναπόφευκτο συµπέρασµα είναι πως, αν δεν υπήρχε µαγνητισµός στο διάστηµα, τα νεφελώµατα δεν θα µπορούσαν να συµπτυχθούν και, ως εκ τούτου, δεν θα µπορούσαν ποτέ να γεννήσουν αστέρια. Χωρίς αστέρια δεν θα υπήρχαν πλανήτες, και, χωρίς πλανήτες δεν θα υπήρχε ζωή όπως αυτή που γνωρίζουµε στη Γη µας. ηλαδή, µε τις σηµερινές µας γνώσεις, δεν είναι υπερβολή να συµπεράνουµε ότι οφείλουµε την ύπαρξή µας στον κοσµικό µαγνητισµό! 4.5 Από Θραύσµατα σε Αστέρια Επανερχόµαστε τώρα στην εξέλιξη των θραυσµάτων, που είναι, όπως είδαµε, το αποτέλεσµα της µάχης µεταξύ των δυνάµεων της βαρύτητας και του µαγνητισµού µέσα στα µοριακά νεφελώµατα. Η παρουσία θραυσµάτων στα µοριακά νεφελώµατα είναι η πρώτη ένδειξη ότι η βαρύτητα άρχισε να κερδίζει τη µάχη της µε τον µαγνητισµό. Το κάθε θραύσµα τώρα αρχίζει να συστέλλεται, αλλά πολύ πιο αργά απ ότι θα συστελλότανε αν δεν υπήρχε η µαγνητική δύναµη. Η µαγνητική δύναµη επιβραδύνει την κατάρρευση αυτών των πρωτοαστρικών 9

10 θραυσµάτων κατά παράγοντα περίπου 2 10, εξαρτόµενο από τις ειδικές φυσικές συνθήκες που επικρατούν µέσα στο κάθε νεφέλωµα. Για ένα σχετικά µεγάλο χρονικό διάστηµα (1 10 εκατοµµύρια χρόνια), η συστολή κάθε θραύσµατος παραµένει έτσι αργή, και η θερµοκρασία σταθερή (σε περίπου 263 βαθµούς Κελσίου, ένα, δηλαδή, πολύ αφιλόξενο περιβάλλον!). Η αργή αυτή συστολή του κάθε θραύσµατος προχωράει, αλλά µε συνεχώς επιταχυνόµενο ρυθµό, µέχρι που να φτάσει σε σχεδόν ελεύθερη κατάρρευση. Η κατάσταση, όµως αυτή δεν συνεχίζεται επ αόριστο. Επειδή η πυκνότητα αυξάνεται λόγω της συστολής, φτάνει το µέγεθός της σε τέτοιο βαθµό που η ακτινοβολία από το θραύσµα να µη µπορεί να ξεφύγει πια ελεύθερα. Παγιδεύεται µέσα στο θραύσµα, και η θερµοκρασία του αρχίζει να αυξάνεται. Μεγάλη θερµοκρασία σηµαίνει και µεγάλη πίεση. Η πίεση, λοιπόν, αρχίζει να κάνει τη παρουσία της αισθητή, µε το να επιβραδύνει τη συστολή του εσωτερικού µέρους του θραύσµατος. Σχετικά γρήγορα τώρα, η πίεση επιβάλλει µια κατάσταση ηµιϊσορροπίας µε τη δύναµη της βαρύτητας. Η παρακάτω εικόνα δείχνει τον πυρήνα ενός πρωτοαστρικού Πρωτοαστέρι στη πρώτη κατάσταση ηµιϊσορροπίας, όταν η πίεση έχει ελαττώσει τη ταχύτητα κατάρρευσης στον πυρήνα του. Οι µαγνητικές γραµµές απεικονίζονται σα σκοτεινές µαύρες, συνεχείς καµπύλες. Τα χρώµατα, από σκούρο κόκκινο προς κίτρινο, πράσινο καί µπλέ, παριστούν τιµές της πυκνότητες, µε τη µεγαλύτερη, φυσικά, στο κέντρο. Τα άσπρα βελάκια παριστούν τη ταχύτητα κατάρρευσης της ύλης σε διάφορα µέρη του νεφελώµατος. Όσο πιο µεγάλο ένα βελάκι, τόσο πιο µεγάλη η ταχύτητα σε κείνο το σηµείο. Η κάθετη και οριζόντια διάσταση της εικόνας είναι, περίπου, 25 φορές µεγαλύτερη από την απόσταση Γης Ήλιου. 10

11 θραύσµατος που έχει φτάσει σ αυτή τη κατάσταση ηµιϊσορροπίας. Οι µαύρες, σκοτεινές γραµµές είναι οι µαγνητικές γραµµές, που έχουν παραµορφωθεί αρκετά λόγω της συστολής. Τα χρώµατα χαρακτηρίζουν διάφορες τιµές της πυκνότητας του θραύσµατος, που µικραίνει από το κέντρο προς τα έξω. Τα βελάκια παριστάνουν την ταχύτητα µε την οποία καταρρέει η ύλη (όσο πιο µεγάλο ένα βελάκι, τόσο πιο µεγάλη η ταχύτητα κατάρρευσης σε κείνο το σηµείο του θραύσµατος). Επειδή σε ορισµένα µέρη του καταρρέοντος θραύσµατος η ταχύτα της ύλης υπερβαίνει τη ταχύτητα του ήχου, δηµιουργούνται κρουστικά κύµατα. (Αυτό σηµαίνει πως, τουλάχιστο, η ταχύτητα και η πυκνότητα µεταβάλλονται απότοµα κατά µήκος του κύµατος. Αυτή η πρόβλεψη της θεωρίας, όπως και πολλές άλλες, όπως θα δούµε παρακάτω, έχει επαληθευθεί µε παρατηρήσεις.) Η κατάσταση ηµιϊσορροπίας δεν διαρκεί πολύ. Η συνεχώς αυξανόµενη µάζα του πυρήνα του πρωτοαστρικού µας θραύσµατος έχει τη συνέπεια να αυξηθεί και η δύναµη της βαρύτητας τόσο, που να υπερβεί την πίεση, και το θραύσµα να µπεί πάλι σε µια κατάσταση γρήγορης κατάρρευσης. Οι λεπτοµέριες της περαιτέρω εξέλιξης του αντιπροσωπευτικού θραύσµατος που παρακολουθούµε δεν έχουν ακόµη µελετηθεί µε υπολογισµούς που να λαµβάνουν υπ όψη τη παρουσία µαγνητισµού. Παρόλο που οι ποσοτικές προβλέψεις των υπολογισµών που παραγνωρίζουν τον µαγνητισµό είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα αλλάξουν, όταν οι µαγνητικοί υπολογισµοί συµπληρωθούν, οι ποιοτικές τους προβλέψεις δεν µπορεί παρά να ευσταθούν, γιατί βασίζονται σε γνωστούς νόµους της φυσικής. Μας λένε ότι η συστολή του πρωτοαστρικού θραύσµατος θα συνεχιστεί, µια δεύτερη κατάσταση ηµιϊσορροπίας θα ακολουθήσει (για λόγους παρόµοιους όπως και η πρώτη), η βαρύτητα και πάλι θα ξεπεράσει τη πίεση και θα προκαλέσει γρήγορη κατάρρευση, µε συνεχή αύξηση της πυκνότητας και θερµοκρασίας µέσα στο θραύσµα. Όταν η θερµοκρασία αυξηθεί αρκετά, τα σωµατίδια της ύλης, που αποτελούν το θραύσµα, συγκρούονται τόσο βίαια και τόσο συχνά, που κολλάνε το ένα πάνω στο άλλο ακολουθώντας γνωστούς νόµους της πυρηνικής φυσικής. Έχουν, δηλαδή, τώρα αρχίσει οι πυρηνικές αντιδράσεις. Τέτοιες αντιδράσεις ελευθερώνουν αρκετή ενέργεια, που, όταν σιγά-σιγά ξεφύγει στο περιβάλλο, µπορεί να παρατηρηθεί σαν ορατή ακτινοβολία. Ένα αστέρι έχει τώρα γεννηθεί! Αυτή η σειρά φαινοµένων που περιγράψαµε συµβαίνει σχεδόν ταυτόχρονα σε πολλά πρωτοαστρικά θραύσµατα µέσα σένα µοριακό νεφέλωµα, και αρκετά από τα φαινόµενα παρατηρούνται, έτσι που τα περισσότερα αστέρια γεννιούνται σε σµήνη µπορεί κανένας να πεί ότι τα περισσότερα αστέρια είναι... κοινωνικά όντα. εν τους αρέσει η µοναξιά! 4.6. Οι Τελευταίες Ειδήσεις: Ταινία Θραύσης Νεφελώµατος σε Πρωτοαστέρες Η ταινία στο CD, µε το όνοµα 3D-Fragmentation.avi, δείχνει γραφικά τα αποτελέσµατα µόλις συµπληρωθέντος υπολογισµού, που περιγράφει το τεµάχισµα ενός µοριακού νεφελώµατος µε µάζα κάπου δυο χιλιάδες φορές µεγαλύτερη απ αυτή του Ήλιου. Το νεφέλωµα το βλέπουµε από πάνω, κατά µήκος της αρχικής θέσης των µαγνητικών γραµµών. Όσο πιο σκούρο µπλε το χρώµα, τόσο µικρότερη η πυκνότητα που παριστάνει. Όσο πιο σκούρο κόκκινο, τόσο πιο µεγάλη η πυκνότητα. Σταµατάµε να παρακολουθούµε την εξέλιξη όταν η βαρύτατα των δεκαοκτώ θραυσµάτων που σχηµατίζονται µέσα στο νεφέλωµα υπερβεί τη µαγνητική δύναµη και, σαν επακόλουθο, η φάση γρήγορης κατάρρευσης που 11

12 περιγράψαµε είναι έτοιµη να αρχίσει. Η ταινία τότε επαναλαµβάνεται συνεχώς. Ούτε οι πιο ταχείς υπολογιστές δεν µπορούν να παρακολουθήσουν ταυτόχρονα τη περαιτέρω εξέλιξη όλων των θραυσµάτων. Γι αυτό παρακολουθούµε σε ξεχωριστή ταινία την εξέλιξη ενός µόνο, αντιπροσωπευτικού θραύσµατος Ταινία: Θεωρητικός Υπολογισµός ηµιουργίας Πρωτοαστέρα µέσα σε Μαγνητικό Νεφέλωµα Το µέρος του µοριακού νεφελώµατος που παρακολουθούµε τώρα, στη ταινία FM93_SF_movie.gif, περιέχει µόνο κάπου 50 φορές µεγαλύτερη µάζα απ αυτή του Ήλιου, από τις οποίες µόνο περίπου οκτώ θα γίνουν πρωτοαστέρας. Οι µαγνητικές δυνάµεις εµποδίζουν τη κατάρρευση της υπόλοιπης µάζας. Τα χρώµατα έχουν το ίδιο νόηµα µ αυτά της προηγούµενης ταινίας, δηλαδή, σκούρο µπλε παριστάνει τη πιο µικρή πυκνότητα και σκούρο κόκκινο τη πιο µεγάλη. Ενδιάµεσα χρώµατα παριστάνουν ενδιάµεσες τιµές πυκνότητας. Οι σχεδόν κάθετες, µαύρες γραµµές παριστάνουν τις µαγνητικές γραµµές, που, όπως βλέπουµε στη ταινία, αρχίζουν από ευθείες και µε τη πάροδο του χρόνου παίρνουν το χαρακτηριστικό σχήµα κλεψύδρας. Τα βελάκια παριστάνουν, όπως και πριν, την ταχύτητα µε την οποία συµπυκνώνεται η ύλη. Όσο πιο µεγάλο ένα βελάκι, τόσο µεγαλύτερη η ταχύτητα στο µέρος εκείνο του νεφελώµατος. Είναι, επίσης, προφανές από τη παρακολούθηση της ταινίας αυτής ότι η ύλη του θραύσµατος παίρνει σχήµα δίσκου, µέσα στον οποίο αργότερα θα γεννηθεί τουλάχιστο ένα αστέρι και, ίσως, και πλανήτες. 5. Θεωρητικές Προβλέψεις και Παρατηρήσεις Όπως εξηγήσαµε σχετικά µε τον όρο θεωρία, για να διεκδικηθεί αυτός ο όρος από µια σειρά θεωρητικών υπολογισµών, πρέπει οι προβλέψεις των υπολογισµών να επιδέχονται επαλήθευση από παρατηρήσεις, και καµµιά από τις προβλέψεις δεν πρέπει ποτέ να αντικρουσθεί από παρατηρήσεις. Γι αυτό, παραθέτουµε τώρα µερικές από τις προβλέψεις της µαγνητικής θεωρίας δηµιουργίας αστεριών που έχουν επαληθευθεί µε παρατηρήσεις. Εξίσου σηµαντικό είναι το γεγονός ότι καµµιά παρατήρηση µέχρι σήµερα δεν έχει αντικρούσει οποιαδήποτε πρόβλεψη αυτής της θεωρίας, ενώ, αντίθετα, όλες οι άλλες συναγωνιζόµενες θεωρίες ή µοντέλλα έχουν καταρριφθεί παρόλο που αυτό καµµιά φορά αµφισβητείται από µερικούς αστρονόµους, που δεν έχουν ακόµη καταλάβει τη µαγνητική θεωρία Το Γεωµετρικό Σχήµα των Μαγνητικών Γραµµών Μια από τις προβλέψεις της θεωρίας είναι, όπως είδαµε, το σχήµα κλεψύδρας των µαγνητικών γραµµών γύρω από πρωτοαστρικά θραύσµατα. Το άνω αριστερά καρρέ στη παρακάτω εικόνα παριστάνει τη πρόβλεψη που κάναµε το 1993 µε τον τότε φοιτητή µου (Robert Fiedler) για το σχήµα των µαγνητικών γραµµών, τη δοµή της πυκνότητας, και τις ταχύτητες συστολής ενός αντιπροσωπευτικού θραύσµατος. Οι οντότητες αυτές παριστάνονται µε τον ίδιο τρόπο όπως και στη προηγούµενη εικόνα. Το άνω δεξιά και κάτω κέντρο καρρέ παριστάνουν, αντίστοιχα, αποτελέσµατα παρατηρήσεων για το σχήµα των µαγνητικών γραµµών σε δύο νεφελώµατα, γύρω από θραύσµατα, που έγιναν το 1998 και (Τα ονόµατα των παρατηρητών παρατίθενται δίπλα στα καρρέ.) εν υπάρχει καµµιά 12

13 αµφισβήτηση από κανένα αστρονόµο για τη συµφωνία θεωρίας και παρατηρήσεων σ αυτή τη περίπτωση. µαγνητικές γραµµές µε µορφή κλεψύδρας Schleuning 1998 Fiedler & Mouschovias 1993 NGC1333 IRAS4 Girart, Rao, & Marrone 2006 Επαλήθευση σχήµατος κλεψύδρας 5.2. Κρίσιµη Μάζα για Κατάρρευση Νεφελωµάτων Αυτή η ποσότητα αναφέρεται στη µικρότερη δυνατή µάζα που πρέπει να έχει ένα θραύσµα ή ένα νεφέλωµα για να νικήσει η βαρύτητά του την αντιστεκόµενη µαγνητική δύναµη, και να µπορέσει έτσι το θραύσµα να συµπυκνωθεί και απώτερα να γεννήσει ένα ή περισσότερα αστέρια. Νεφελώµατα ή θραύσµατα µέσα σε νεφελώµατα που έχουν µάζες µικρότερες από τη προβλεπτέα κρίσιµη µάζα δεν µπορούν να καταρρεύσουν και γι αυτό προβλέπεται να έχουν, µεταξύ άλλων χαρακτηριστικών, µικρές (ή και µη παρατηρητέες) ταχύτητες συστολής, και σχετικά µικρή µεταβολή της τιµής της πυκνότητάς τους από το κέντρο προς την επιφάνεια. Οι προβλέψεις αυτές συµφωνούν µε τις παρατηρήσεις Τρόπος Κατανοµής της Μάζας µέσα σε Νεφελώµατα και Θραύσµατα Η µαγνητική θεωρία κάνει ειδικές προβλέψεις για το πώς µεταβάλλεται η πυκνότητα, από τη µέγιστή της τιµή στο κέντρο σε µικρότηρες τιµές προς τα έξω, µέσα σε νεφελώµατα και 13

14 θραύσµατα, που προτίθενται να γεννήσουν αστέρια µα δεν το έχουν ακόµη καταφέρει. Προβλέπει, µάλιστα, πώς η πυκνότητα µεταβάλλεται όχι µόνο στο χώρο αλλά και στο χρόνο. Η πρόβλεψη για τη µεταβολή στο χώρο είχε επαληθευθεί πριν αρκετά χρόνια. Η πρόβλεψη, όµως, για τη χρονική µεταβολή της πυκνότητας επαληθεύτηκε για πρώτη φορά το Αύξηση του Μαγνητικού Πεδίου σαν Συνάρτηση της Πυκνότητας Ο επιστηµονικός όρος για τον µαγνητισµό είναι µαγνητικό πεδίο. Αυτή η έννοια δεν χαρακτηρίζεται µόνο από το γεωµετρικό σχήµα των µαγνητικών γραµµών, αλλά και από τιµή, πού µπορεί να µετρηθεί µε παρατηρήσεις ορισµένων χαρακτηριστικών της ακτινοβολίας που περνά µέσα από, ή εκπέµπεται από, την ύλη διαστηµικών νεφελωµάτων ή θραυσµάτων που διαπερνάται από µαγνητικά πεδία. Η µαγνητική θεωρία προβλέπει αύξηση της τιµής του µαγνητικού πεδίου µε ένα ποσοτικά ιδιαίτερο τρόπο, όταν η πυκνότητα ενός θραύσµατος αυξάνει, λόγω της συστολής επακόλουθο της πάλης που περιγράψαµε µεταξύ βαρύτητας και µαγνητισµού. Αυτή η πρόβλεψη είχε επαληθευθεί πρίν πολλά χρόνια, και όλο και περισσότερες παρατηρήσεις δίνουν αποτελέσµατα που συµφωνούν µαζί της Πλάτος Φασµατικών Γραµµών Νεφελωµάτων Αυτός ο επιστηµονικός όρος αναφέρεται σε µερικές ιδιοτυπίες της εκπεµπόµενης ακτινοβολίας. Οι ιδιοτυπίες αυτές εξηγούνται ποσοτικά µόνο µε τη µαγνητική θεωρία δηµιουργίας αστεριών παρόλο που, από δεκαετίες, έχουν γίνει πολλές άλλες προσπάθειες να εξηγηθούν µε διαφορετικούς τρόπους Κρουστικά Κύµατα Έχουµε ήδη περιγράψει πώς, κατά τη κατάρρευση πρωτοαστρικών θραυσµάτων, η ταχύτητα κατάρρευσης υπερβαίνει τη ταχύτητα του ήχου και, σαν επακόλουθο, παρουσιάζονται κρουστικά κύµατα. Οι φάσεις (δηλαδή τα χρονικά διαστήµατα) κατά τις οποίες εµφανίζονται τα κρουστικά κύµατα προβλέφθηκαν από τη θεωρία και παρατηρήθηκαν πρόσφατα µέσα σε τέσσερα θραύσµατα. Επίσης, η δοµή των θραυσµάτων σ αυτές τις φάσεις που πρόβλεψε η θεωρία συµφωνεί ποσοτικά µε τις παρατηρήσεις αυτών των θραυσµάτων. Παρατηρητές προσπαθούν τώρα να ελέγξουν τη πρόβλεψη αυτή σε µεγαλύτερο αριθµό θραυσµάτων Περιστροφή Νεφελωµάτων και Θραυσµάτων Οι υπολογισµοί για το µαγνητικό φρενάρισµα, που εξηγήσαµε σε σχέση µε το πρόβληµα της στροφορµής, πρόβλεψαν επίσης την ταχύτητα περιστροφής νεφελωµάτων και θραυσµάτων σαν συνάρτηση της πυκνότητάς τους. Οι παρατηρήσεις πάλι, όχι µόνο συµφωνούν µε τις προβλέψεις της θεωρίας, αλλά το µαγνητικό φρενάρισµα είναι ο µόνος µηχανισµός µεταφοράς στροφορµής που τις εξηγεί. Είναι γι αυτό το λόγο που συµπεράναµε ότι, τουλάχιστο απ όσα ξέρουµε σήµερα, οφείλουµε την ύπαρξή µας στον κοσµικό µαγνητισµό. 14

15 5.8. Μάζες Πρωτοαστέρων: Το Άγιο ισκοπότηρο της Θεωρίας ηµιουργίας Αστεριών Από δεκαετίες, οι αστρονόµοι προσπαθούν να καταλάβουν γιατί αστέρια µε µάζες παρόµοιες µ αυτή του Ήλιου είναι τα πιο πολυάριθµα µέσα σε γαλαξίες, και γιατί αστέρια µε µεγαλύτερες ή µικρότερες µάζες είναι πολύ πιο λίγα. Ο τρόπος µε τον οποίο ο αριθµός αστεριών ελαττώνεται ενώ η µάζα αυξάνει έχει εξηγηθεί µε πολλά διαφορετικά µοντέλλα. Όµως, κανένα µοντέλλο δεν έχει µέχρι τώρα προβλέψει γιατί ο µεγαλύτερος αριθµός αστεριών έχει µάζα παρόµοια µ αυτή του Ήλιου ή πώς ακριβώς ελαττώνεται ο αριθµός αστεριών µε µάζες µικρότερες απ αυτές του Ήλιου. Πολύ πρόσφατος υπολογισµός µε βάση τη µαγνητική θεωρία προβλέπει τον αριθµό πρωτοαστέρων σαν συνάρτηση της µάζας τους, όχι µόνο για τις µεγάλες αστρικές µάζες, αλλά και για τις µικρές. Εξηγεί, µάλιστα, γιατί αστέρια µε µάζες παρόµοιες µ αυτή του Ήλιου είναι τα πιο πολυάριθµα. Υπάρχουν πολλές άλλες προβλέψεις της µαγνητικής θεωρίας δηµιουργίας αστεριών, που επαληθεύτηκαν µε παρατηρήσεις. Αναφέραµε µόνο µερικές εδώ, χωρίς πολλή συζήτηση, γιατί η συζήτηση τους θα µας οδηγούσε σε τεχνικά θέµατα, που τέτοιου είδους άρθρο δεν επιτρέπει. 6. Συµπέρασµα Από δεκαετίες, ο ρόλος της βαρύτητας στη δηµιουργία αστεριών είχε κατανοηθεί από τους αστρονόµους, αλλά όχι στις λεπτοµέρειές του που ξέρουµε σήµερα. Αντίθετα, ο ρόλος του µαγνητισµού είχε παραµείνει σαν µυστήριο γιατί, από τη µια, οι υπολογισµοί που λαµβάνουν υπόψη τις µαγνητικές δυνάµεις είναι πολύ δύσκολοι και από φυσικής και από µαθηµατικής άποψης και, από την άλλη, οι παρατηρήσεις που χρειάζονται για τη µέτρηση µαγνητικών πεδίων µέσα στα νεφελώµατα είναι πολύ χρονοβόρες ακόµη και µε τα τελευταίου τύπου τηλεσκόπια. Όµως ξέρουµε τώρα, µε βάση κυρίως θεωρητικούς υπολογισµούς, των οποίων οι προβλέψεις επαληθεύονται συνεχώς µε παρατηρήσεις, ότι ο µαγνητισµός παίζει καίριο ρόλο στη δηµιουργία αστεριών. Το µαγνητικό φρενάρισµα λύνει το τροµερό πρόβληµα της στροφορµής, και οδηγεί και στο σπάσιµο των µοριακών νεφελωµάτων σε θραύσµατα που έχουν τις κατάλληλες φυσικές ιδιότητες να γίνουν αστέρια. Οι θεωρητικές προβλέψεις για την εξέλιξη αυτών των πρωτοαστρικών θραυσµάτων άρχισαν κι αυτές να επαληθεύονται µε παρατηρήσεις, δικαιώνοντας έτσι τον όρο θεωρία, αντί µοντέλλο, για τη σειρά των υπολογισµών που αρµόδια µελετούν το ρόλο του µαγνητισµού στη γέννηση αστεριών. Εξίσου σηµαντικό είναι το γεγονός ότι καµµιά πρόβλεψη της µαγνητικής θεωρίας δεν έχει αντικρουστεί από καµµιά παρατήρηση. Η επιµονή των πολύ λίγων µεταξύ µας αστροφυσικών στο να µελετούν το ρόλο του µαγνητισµού, ενάντια στο ρεύµα της καταπληκτικής πλειοψηφίας των αστρονόµων, που µέχρι πρόσφατα θεωρούσε τον µαγνητισµό σαν ανάθεµα, άρχισε λοιπόν να καρποφορεί... 15

Εκροή ύλης από μαύρες τρύπες

Εκροή ύλης από μαύρες τρύπες Εκροή ύλης από μαύρες τρύπες Νίκος Κυλάφης Πανεπιστήµιο Κρήτης Η µελέτη του θέµατος ξεκίνησε ως διδακτορική διατριβή του Δηµήτρη Γιαννίου (Princeton) και συνεχίζεται. Ιωάννινα, 8-9-11 Κατ αρχάς, πώς ξέρομε

Διαβάστε περισσότερα

Λουκάς Βλάχος Τµήµα Φυσικής, ΑΠΘ Εισαγωγή στην αστρονοµία Κεφάλαιο 11: Ο Θάνατος των αστέρων

Λουκάς Βλάχος Τµήµα Φυσικής, ΑΠΘ Εισαγωγή στην αστρονοµία Κεφάλαιο 11: Ο Θάνατος των αστέρων Εισαγωγή στην αστρονοµία Κεφάλαιο 11: Ο Θάνατος των αστέρων Λουκάς Βλάχος Τµήµα Φυσικής, ΑΠΘ 28 Νοεµβρίου 2009 Εισαγωγή στην αστρονοµία Κεφάλαιο 11: Ο Θάνατος των αστέρων Λουκάς Βλάχος Τµήµα Φυσικής, ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

Η ασφάλεια στον LHC Ο Μεγάλος Επιταχυντής Συγκρουόµενων εσµών Αδρονίων (Large Hadron Collider, LHC) είναι ικανός να επιτύχει ενέργειες που κανένας άλλος επιταχυντής έως σήµερα δεν έχει προσεγγίσει. Ωστόσο,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Κεφάλαιο 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 130 Κεφάλαιο 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ Α. Απαντήσεις στις ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. α, β 2. γ 3. ε 4. β, δ 5. γ 6. α, β, γ, ε Β. Απαντήσεις στις ερωτήσεις συµπλήρωσης κενού 1. η αρχαιότερη

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σύµφωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής

ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής Αστρικό σμήνος είναι 1 ομάδα από άστρα που Καταλαμβάνουν σχετικά μικρό χώρο στο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική

Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική Εισαγωγή Η πιο κάτω παρουσίαση είναι η αρχή του δρόµου στη µακριά λεωφόρο της γνώσης

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Μανώλης Ξυλούρης, Φεβρουάριος 2004

Δρ. Μανώλης Ξυλούρης, Φεβρουάριος 2004 Αστρονομία στο Υπέρυθρο - Ένας Αθέατος Κόσμος Δρ. Μανώλης Ξυλούρης, Φεβρουάριος 2004 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΕΑΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝA 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΥΠΕΡΥΘΡΟ 2. ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗΣ 3. ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015

Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015 Φ230: Αστροφυσική Ι Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015 1. Ο Σείριος Α, έχει φαινόμενο οπτικό μέγεθος mv - 1.47 και ακτίνα R1.7𝑅 και αποτελεί το κύριο αστέρι ενός διπλού συστήματος σε απόσταση 8.6

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΘΕΜΑ A ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 Παρασκευή, 0 Μαΐου 0 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ Στις ερωτήσεις Α -Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον

Διαβάστε περισσότερα

Η ηλιόσφαιρα. Κεφάλαιο 6

Η ηλιόσφαιρα. Κεφάλαιο 6 Κεφάλαιο 6 Η ηλιόσφαιρα 285 Η ΗΛΙΟΣΦΑΙΡΑ Ο Ήλιος κατέχει το 99,87% της συνολικής µάζας του ηλιακού συστήµατος. Ως σώµα κυριαρχεί βαρυτικά στον χώρο του και το µαγνητικό του πεδίο απλώνεται πολύ µακριά.

Διαβάστε περισσότερα

1 http://didefth.gr/mathimata

1 http://didefth.gr/mathimata Πυρηνική Ενέργεια Οι ακτινοβολίες που προέρχονται από τα ραδιενεργά στοιχεία, όπως είναι το ουράνιο, έχουν µεγάλο ενεργειακό περιεχόµενο, µ' άλλα λόγια είναι ακτινοβολίες υψηλής ενέργειας. Για παράδειγµα,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Αντικείµενο εξέτασης: Όλη η διδακτέα ύλη Χρόνος εξέτασης: 3 ώρες

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Αντικείµενο εξέτασης: Όλη η διδακτέα ύλη Χρόνος εξέτασης: 3 ώρες ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Αντικείµενο εξέτασης: Όλη η διδακτέα ύλη Χρόνος εξέτασης: 3 ώρες ΘΕΜΑ 1ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο φύλλο απαντήσεών σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

2015 ii. iii. 8 ii. iii. 9

2015 ii. iii. 8 ii. iii. 9 ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Θέµα Α Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και, δίπλα, το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση η οποία συµπληρώνει σωστά την ηµιτελή πρόταση.

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΘΕΜΑ 1 o Για τις ερωτήσεις 1 4, να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α : α. 3000 V/m β. 1500 V/m γ. 2000 V/m δ. 1000 V/m

ΘΕΜΑ Α : α. 3000 V/m β. 1500 V/m γ. 2000 V/m δ. 1000 V/m ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α : Για να απαντήσετε στις παρακάτω ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής αρκεί να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 22 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÓÕÃ ÑÏÍÏ

ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 22 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÓÕÃ ÑÏÍÏ Θέµα Α ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β ΜΑΪΟΥ 03 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις Α-Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση, η οποία συµπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Κβαντική µηχανική. Τύχη ή αναγκαιότητα. Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης

Κβαντική µηχανική. Τύχη ή αναγκαιότητα. Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης Κβαντική µηχανική Τύχη ή αναγκαιότητα Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης Ηφυσικήστόγύρισµα του αιώνα «Όλοι οι θεµελιώδεις νόµοι και δεδοµένα της φυσικής επιστήµης έχουν ήδη ανακαλυφθεί και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΑΡΧΗ ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 0 ΜΑΪΟΥ 204 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1. Θέµα 1 ο

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1. Θέµα 1 ο ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1 Θέµα 1 ο 1. Το διάγραµµα του διπλανού σχήµατος παριστάνει τη χρονική µεταβολή της αποµάκρυνσης ενός σώµατος που εκτελεί απλή αρµονική ταλάντωση. Ποια από

Διαβάστε περισσότερα

Doppler Radar. Μεταφορά σήµατος µε την βοήθεια των µικροκυµάτων.

Doppler Radar. Μεταφορά σήµατος µε την βοήθεια των µικροκυµάτων. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 101 10. Άσκηση 10 Doppler Radar. Μεταφορά σήµατος µε την βοήθεια των µικροκυµάτων. 10.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ 1. Εισαγωγή. Η ενέργεια, όπως είναι γνωστό από τη φυσική, διαδίδεται με τρεις τρόπους: Α) δι' αγωγής Β) δια μεταφοράς Γ) δι'ακτινοβολίας Ο τελευταίος τρόπος διάδοσης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1. ύο µονοχρωµατικές ακτινοβολίες Α και Β µε µήκη κύµατος στο κενό

Διαβάστε περισσότερα

Κοσµολογία. Το παρελθόν, το παρόν, και το µέλλον του Σύµπαντος.

Κοσµολογία. Το παρελθόν, το παρόν, και το µέλλον του Σύµπαντος. Κοσµολογία Το παρελθόν, το παρόν, και το µέλλον του Σύµπαντος. Τι είναι όµως η Κοσµολογία; Ηκοσµολογία είναι ο κλάδος της φυσικής που µελετά την δηµιουργία και την εξέλιξη του Σύµπαντος. Με τον όρο Σύµπαν

Διαβάστε περισσότερα

Η χρονική εξέλιξη της δοµής του ατόµου.

Η χρονική εξέλιξη της δοµής του ατόµου. Ατοµικά πρότυπα Η χρονική εξέλιξη της δοµής του ατόµου. ατοµική θεωρία ηµόκριτου ατοµική θεωρία Dalton πρότυπο Rutherford πρότυπο Schrodinger ~450 π.χ ~1800 µ.χ 1904 µ.χ 1911 µ.χ 1913 µ.χ 1926 µ.χ Σε διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Το ηλιακό μας σύστημα απαρτίζεται από τον ήλιο (κεντρικός αστέρας) τους 8 πλανήτες, (4 εσωτερικούς ή πετρώδεις: Ερμής, Αφροδίτη, Γη και Άρης, και 4 εξωτερικούς: Δίας,

Διαβάστε περισσότερα

Ã. ÁÓÉÁÊÇÓ ÐÅÉÑÁÉÁÓ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. ΘΕΜΑ 1 ο

Ã. ÁÓÉÁÊÇÓ ÐÅÉÑÁÉÁÓ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. ΘΕΜΑ 1 ο Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ ο Στι ερωτήσει - 4 να γράψετε στο τετράδιό σα τον αριθµό των ερώτηση και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Τροχό κυλίεται πάνω σε οριζόντιο

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή:

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή: 54 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ Α Α1. Πράσινο και κίτρινο φως

Διαβάστε περισσότερα

4 η Εργασία F 2. 90 o 60 o F 1. 2) ύο δυνάµεις F1

4 η Εργασία F 2. 90 o 60 o F 1. 2) ύο δυνάµεις F1 4 η Εργασία 1) ύο δυνάµεις F 1 και F 2 ασκούνται σε σώµα µάζας 5kg. Εάν F 1 =20N και F 2 =15N βρείτε την επιτάχυνση του σώµατος στα σχήµατα (α) και (β). [ 2 µονάδες] F 2 F 2 90 o 60 o (α) F 1 (β) F 1 2)

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ. www.meteo.gr - 1 -

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ. www.meteo.gr - 1 - ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ H Γη είναι ένας πλανήτης από τους οκτώ συνολικά του ηλιακού μας συστήματος, το οποίο αποτελεί ένα από τα εκατοντάδες δισεκατομμύρια αστρικά συστήματα του Γαλαξία μας, ο οποίος με την

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο.

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 63 6. Άσκηση 6 Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. 6.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης αυτής, καθώς και των δύο εποµένων, είναι η γνωριµία των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

Στέμμα. 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km. Χρωμόσφαιρα. 500 km. Φωτόσφαιρα. τ500=1. -100 km. Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ

Στέμμα. 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km. Χρωμόσφαιρα. 500 km. Φωτόσφαιρα. τ500=1. -100 km. Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Στέμμα 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km Χρωμόσφαιρα 500 km -100 km Φωτόσφαιρα τ500=1 Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Η ΗΛΙΑΚΗ ΧΡΩΜΟΣΦΑΙΡΑ Περιοχή της ηλιακής ατμόσφαιρας πάνω από τη φωτόσφαιρα ( Πάχος της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΠΜ 477 ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ

ΠΠΜ 477 ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΠΠΜ 477 ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ - ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΝΕΡΟΥ ΟΜΑΔΑ:. ΗΜΕΡ. ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ: 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΥΠΟΒΟΛΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ... ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 1.0 ΕΙΣΑΓΩΓH... 2.0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ 2.1. ΝΕΡΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΣΤΟ ΠΕ ΙΟ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ...

Διαβάστε περισσότερα

1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 120 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει:

1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 120 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει: ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ Ηλεκτρικό φορτίο Ηλεκτρικό πεδίο 1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 10 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει: (α)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ. Λεονάρδος Γκουβέλης. Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου

ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ. Λεονάρδος Γκουβέλης. Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ Λεονάρδος Γκουβέλης Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου Συνοπτικά: Κοσμολογικές θεωρίες ανά τους αιώνες Σύγχρονη κοσμολογική άποψη Αστρονομικές αποδείξεις της θεωρίας του Big Bang Μεγάλα

Διαβάστε περισσότερα

Al + He X + n, ο πυρήνας Χ είναι:

Al + He X + n, ο πυρήνας Χ είναι: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 10 IOYNIOY 015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΟΝΑ ΗΛΙΑΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ

ΕΝΤΟΝΑ ΗΛΙΑΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΕΝΤΟΝΑ ΗΛΙΑΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ Διαστημικός καιρός. Αποτελεί το σύνολο της ηλιακής δραστηριότητας (ηλιακός άνεμος, κηλίδες, καταιγίδες, εκλάμψεις, προεξοχές, στεμματικές εκτινάξεις ηλιακής μάζας) που επηρεάζει

Διαβάστε περισσότερα

Στέμμα. 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km. Χρωμόσφαιρα. 500 km. Φωτόσφαιρα. τ500=1. -100 km. Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ

Στέμμα. 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km. Χρωμόσφαιρα. 500 km. Φωτόσφαιρα. τ500=1. -100 km. Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Στέμμα 2200 km Μεταβατική περιοχή 2100 km Χρωμόσφαιρα 500 km -100 km Φωτόσφαιρα τ500=1 Δομή της ΗΛΙΑΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Η ΗΛΙΑΚΗ ΧΡΩΜΟΣΦΑΙΡΑ Περιοχή της ηλιακής ατμόσφαιρας πάνω από τη φωτόσφαιρα ( Πάχος της

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ

ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ Κ. Ν. Γουργουλιάτος ΜΑΥΡΕΣ ΤΡΥΠΕΣ Η ΒΑΣΙΚΗ ΙΔΕΑ Αντικείμενα που εμποδίζουν την διάδοση φωτός από αυτά Πρωτοπροτάθηκε γύρω στα 1783 (John( John Michell) ως αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ Η Μεγάλη Έκρηξη Πριν από 10-15 δις χρόνια γεννήθηκε το Σύμπαν με μια εξαιρετικά θερμή και βίαια διαδικασία Το σύμπαν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 25 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 25 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1ο ΑΡΧΗ 1ΗΣΣΕΛΙ ΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 5 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς

Διαβάστε περισσότερα

Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s.

Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. Κεφάλαιο 1 Το Φως Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. Το φως διαδίδεται στο κενό με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. 3 Η ταχύτητα του φωτός μικραίνει, όταν το φως

Διαβάστε περισσότερα

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6)

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας το r με r n, έχουμε: Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας n=1, βρίσκουμε την τροχιά με τη μικρότερη ακτίνα n: Αντικαθιστώντας την τελευταία εξίσωση στη 2.6, παίρνουμε: Αν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 5 ΧΡΟΝΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α-Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ

ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ Οποτε ακούτε ραδιόφωνο, βλέπετε τηλεόραση, στέλνετε SMS χρησιµοποιείτε ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία (ΗΜΑ). Η ΗΜΑ ταξιδεύει µε

Διαβάστε περισσότερα

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ 1. Ο Ήλιος μας είναι ένας από τους μεγαλύτερους αστέρες της περιοχής μας, του Γαλαξία μας αλλά και του σύμπαντος (NASA Science, εικόνα 1), όντας ο μοναδικός στο ηλιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΤΕΡΟΣΚΟΠΕΙΟ ΣΚΙΝΑΚΑ ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΑΣΤΕΡΟΣΚΟΠΕΙΟ ΣΚΙΝΑΚΑ ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΑΣΤΕΡΟΣΚΟΠΕΙΟ ΣΚΙΝΑΚΑ ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Το Αστεροσκοπείο του Σκίνακα βρίσκεται στην ομώνυμη κορυφή του ορεινού όγκου του Ψηλορείτη στην κεντρική Κρήτη, σε υψόμετρο 1750 μ., σε απευθείας απόσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 2. ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ Με τον όρο ακτινοβολία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΟΙ ΑΣΤΕΡΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΟΙ ΑΣΤΕΡΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΟΙ ΑΣΤΕΡΕΣ Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Για να απαντήσεις στις ερωτήσεις που ακολουθούν αρκεί να επιλέξεις την ή τις σωστές από τις προτεινόµενες απαντήσεις. 1. Το φαινόµενο µέγεθος ενός

Διαβάστε περισσότερα

Η «ΦΥΣΗ» ΤΟΥ ΚΕΝΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ

Η «ΦΥΣΗ» ΤΟΥ ΚΕΝΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ 1 Η «ΦΥΣΗ» ΤΟΥ ΚΕΝΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Θα αποδεχτούµε ότι το παν αποτελείται από το κενό και τα άτοµα, όπως υποστήριξε ο ηµόκριτος; Αν δεχτούµε σαν αξίωµα αυτή την υπόθεση, τι είναι το κενό και

Διαβάστε περισσότερα

Τα είδη της κρούσης, ανάλογα µε την διεύθυνση κίνησης των σωµάτων πριν συγκρουστούν. (α ) Κεντρική (ϐ ) Εκκεντρη (γ ) Πλάγια

Τα είδη της κρούσης, ανάλογα µε την διεύθυνση κίνησης των σωµάτων πριν συγκρουστούν. (α ) Κεντρική (ϐ ) Εκκεντρη (γ ) Πλάγια 8 Κρούσεις Στην µηχανική µε τον όρο κρούση εννοούµε τη σύγκρουση δύο σωµάτων που κινούνται το ένα σχετικά µε το άλλο.το ϕαινόµενο της κρούσης έχει δύο χαρακτηριστικά : ˆ Εχει πολύ µικρή χρονική διάρκεια.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα επαναλαμβανόμενο περιοδικά φαινόμενο, έχει μία συχνότητα επανάληψης μέσα στο χρόνο και μία περίοδο. Επειδή κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ Ελένη Πετράκου - National Taiwan University ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ Πρόγραμμα επιμόρφωσης ελλήνων εκπαιδευτικών CERN, 7 Νοεμβρίου 2014 You are here! 1929: απομάκρυνση γαλαξιών θεωρία της μεγάλης έκρηξης

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας 3ο Φυλλάδιο - Ορµή / Κρούση

Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας 3ο Φυλλάδιο - Ορµή / Κρούση Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας - Ορµή / Κρούση Επιµέλεια: Μιχάλης Ε. Καραδηµητρίου, MSc Φυσικός http://perifysikhs.wordpress.com 1 Σύστηµα Σωµάτων - Εσωτερικές & Εξωτερικές υνάµεις ύο ή περισσότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 01 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 και δίπλα το

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης.

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. 1 Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχε μια αντίληψη για τη φύση των πραγμάτων βασισμένη στις αρχές που τέθηκαν από τον Νεύτωνα

Διαβάστε περισσότερα

Πεδία δυνάμεων. Ηλεκτρισμός και μαγνητισμός διαφορετικές όψεις του ίδιου φαινομένου του ηλεκτρομαγνητισμού. Ενοποίηση των δύο πεδίων μετά το 1819.

Πεδία δυνάμεων. Ηλεκτρισμός και μαγνητισμός διαφορετικές όψεις του ίδιου φαινομένου του ηλεκτρομαγνητισμού. Ενοποίηση των δύο πεδίων μετά το 1819. Πεδία δυνάμεων Πεδίο βαρύτητας, ηλεκτρικό πεδίο, μαγνητικό πεδίο: χώροι που ασκούνται δυνάμεις σε κατάλληλους φορείς. Κατάλληλος φορέας για το πεδίο βαρύτητας: μάζα Για το ηλεκτρικό πεδίο: ηλεκτρικό φορτίο.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M6. Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα

Κεφάλαιο M6. Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα Κεφάλαιο M6 Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα Κυκλική κίνηση Αναπτύξαµε δύο µοντέλα ανάλυσης στα οποία χρησιµοποιούνται οι νόµοι της κίνησης του Νεύτωνα. Εφαρµόσαµε τα µοντέλα αυτά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. β. ανιχνεύεται με τους φωρατές υπερύθρου.

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. β. ανιχνεύεται με τους φωρατές υπερύθρου. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Στις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

O Θάνατος των άστρων

O Θάνατος των άστρων O Θάνατος των άστρων Μονοπάτια της αστρικής εξέλιξης Μικρής μάζας αστέρες περνούν από το στάδιο του Ερυθρού Γίγαντα Πότε; Ερυθρός γίγαντας όταν αρχίζει καύση Η σε κέλυφος αστέρας του οριζόντιου κλάδου(ηβ)

Διαβάστε περισσότερα

2.8 Άτομα και μόρια. Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις

2.8 Άτομα και μόρια. Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 1 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 2.8 Άτομα και μόρια 8-1. Ποιος είναι ο σύγχρονος ορισμός για τα άτομα; Άτομο είναι το ελάχιστο σωματίδιο της ύλης που παίρνει μέρος στις χημικές αντιδράσεις και παραμένει

Διαβάστε περισσότερα

Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΘΕΜΑ ο Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Στις ερωτήσεις - να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Μια δέσµη φωτός προσπίπτει στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη Φυσική 1, Διάλεξη 4, Τμήμα Φυσικής, Παν/μιο Ιωαννίνων Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz

Σύγχρονη Φυσική 1, Διάλεξη 4, Τμήμα Φυσικής, Παν/μιο Ιωαννίνων Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz 1 Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz Σκοποί της τέταρτης διάλεξης: 25.10.2011 Να κατανοηθούν οι αρχές με τις οποίες ο Albert Einstein θεμελίωσε την ειδική θεωρία

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Παναγιώτης Χάντζιος, Μάρτιος 2003

Δρ. Παναγιώτης Χάντζιος, Μάρτιος 2003 Τα Άστρα και η Εξέλιξή τους Δρ. Παναγιώτης Χάντζιος, Μάρτιος 2003 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΕΑΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝA 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΑΣΤΕΡΙΩΝ 3. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΩΝ ΑΣΤΕΡΙΩΝ 4. ΑΣΤΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας 1ο Φυλλάδιο - Οριζόντια Βολή

Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας 1ο Φυλλάδιο - Οριζόντια Βολή Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας - Οριζόντια Βολή Επιµέλεια: Μιχάλης Ε. Καραδηµητρίου, M Sc Φυσικός http://perifysikhs.wordpress.com 1 Εισαγωγικές Εννοιες - Α Λυκείου Στην Φυσική της Α Λυκείου κυριάρχησαν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 Δυναµική: Νόµοι Κίνησης του Νεύτωνα

Κεφάλαιο 4 Δυναµική: Νόµοι Κίνησης του Νεύτωνα Κεφάλαιο 4 Δυναµική: Νόµοι Κίνησης του Νεύτωνα Δύναµη Περιεχόµενα Κεφαλαίου 4 1 ος Νόµος Κίνησης του Νεύτωνα Μάζα 2 ος Νόµος Κίνησης του Νεύτωνα 3 ος Νόµος Κίνησης του Νεύτωνα Βάρος: Η Δύναµη της Βαρύτητας

Διαβάστε περισσότερα

ÊÏÑÕÖÇ ÊÁÂÁËÁ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ

ÊÏÑÕÖÇ ÊÁÂÁËÁ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 007 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ ZHTHMA Στις ερωτήσεις έως 4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από µία σχισµή.

Περίθλαση από µία σχισµή. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 71 7. Άσκηση 7 Περίθλαση από µία σχισµή. 7.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε την συµπεριφορά των µικροκυµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 3 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1ο Α. Στις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις 1 έως 4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Φυσική Γ Λυκείου (Θετικής & Τεχνολογικής κατεύθυνσης)

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Φυσική Γ Λυκείου (Θετικής & Τεχνολογικής κατεύθυνσης) Θέµα 1 ο ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Φυσική Γ Λυκείου (Θετικής & Τεχνολογικής κατεύθυνσης) 1.1 Πολλαπλής επιλογής A. Ελαστική ονοµάζεται η κρούση στην οποία: α. οι ταχύτητες των σωµάτων πριν και µετά την κρούση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΚΡΟΤΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ

ΤΑ ΑΚΡΟΤΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ ΤΑ ΑΚΡΟΤΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ Το λαμπρότερο αστέρι στον νυχτερινό ουρανό είναι ο Σείριος Α του αστερισμού του Μεγάλου Κυνός (a Canis Majoris) και αποτελεί μέρος διπλού συστήματος αστέρων. Απέχει από το ηλιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ 28 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Δεύτερη Φάση) Κυριακή, 13 Απριλίου 2014 Ώρα: 10:00-13:00 Οδηγίες: Το δοκίμιο αποτελείται από έξι (6) σελίδες και έξι (6) θέματα. Να απαντήσετε

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΓΑΛΙΛΑΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ!

Ο ΓΑΛΙΛΑΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ! Ο ΓΑΛΙΛΑΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ! ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ ΤΟΥ ΓΑΛΙΛΑΙΟΥ Ας υποθέσουµε σχ. 1, ότι έχουµε ένα ουράνιο σώµα µάζας Μ (γη, σελήνη, αστεροειδής, κ.λ.π.). K 1 M2 R K 1 K M 2 2 M 1 M 1 t = (Ι) (ΙΙ) Ελεύθερη πτώση των

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΗΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΩΣ ΠΗΓΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΤΕΡΙΑ. 4 Η Ηe

ΠΥΡΗΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΩΣ ΠΗΓΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΤΕΡΙΑ. 4 Η Ηe ΠΥΡΗΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΩΣ ΠΗΓΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΤΕΡΙΑ Η ενέργεια στον Ήλιο (και στα άλλα αστέρια της Κύριας Ακολουθίας ) παράγεταi μέσω αντιδράσεων σύντηξης. Σύντηξη: πυρηνική αντίδραση μέσω της οποίας βαρείς

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 0 ΜΑΪΟΥ 013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

6.10 Ηλεκτροµαγνητικά Κύµατα

6.10 Ηλεκτροµαγνητικά Κύµατα Πρόταση Μελέτης Λύσε απο τον Α τόµο των Γ. Μαθιουδάκη & Γ.Παναγιωτακόπουλου τις ακόλουθες ασκήσεις : 11.1-11.36, 11.46-11.50, 11.52-11.59, 11.61, 11.63, 11.64, 1.66-11.69, 11.71, 11.72, 11.75-11.79, 11.81

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Λυκείου 21 ου Πανελλήνιου Διαγωνισμού Αστρονομίας Διαστημικής 2016

Ερωτήσεις Λυκείου 21 ου Πανελλήνιου Διαγωνισμού Αστρονομίας Διαστημικής 2016 ΠΡΟΣΟΧΗ: Αυτό το έγγραφο ΔΕΝ θα το αποστείλετε ηλεκτρονικά (μέσω e-mail). Απλά το αναρτήσαμε για την δική σας διευκόλυνση. Μόλις βρείτε τις απαντήσεις που γνωρίζετε και τις σημειώσετε σ αυτό το έντυπο,

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ελένη Χατζηχρήστου, Μάιος 2008 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΕΑΑ

Δρ. Ελένη Χατζηχρήστου, Μάιος 2008 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΕΑΑ Γαλαξιακές συγκρούσεις και αστρικά πυροτεχνήματα Δρ. Ελένη Χατζηχρήστου, Μάιος 2008 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΕΑΑ Download PDF Πρόσφατα, δόθηκε στη δημοσιότητα η μεγαλύτερη συλλογή εικόνων

Διαβάστε περισσότερα

Αστέρες Νετρονίων και Μελανές Οπές:

Αστέρες Νετρονίων και Μελανές Οπές: Αστέρες Νετρονίων και Μελανές Οπές: Η Γένεσή τους και η Ανίχνευση Βαρυτικών Κυμάτων Βίκυ Καλογερά Τμημα Φυσικής & Αστρονομίας Γενικό Σεµινάριο Τµήµατος Φυσικής Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης 5

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9. A little knowledge is a dangerous thing, so is a lot. Albert Einstein. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 9. A little knowledge is a dangerous thing, so is a lot. Albert Einstein. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 9 Γραµµική Ορµή little knowledge is a dangerous thing, so is a lot. lbert Einstein Περιεχόµενα Κεφαλαίου 9 Σχέση Ορµής και Δύναµης Διατήρηση της ορµής Κρούση και Ώθηση Διατήρηση ενέργειας και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ ΜΑΪΟΥ 03 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΥΟ ΚΥΚΛΩΝ)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1- και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σχετικά µε τις ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 27 Μαγνητισµός. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 27 Μαγνητισµός. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 27 Μαγνητισµός Περιεχόµενα Κεφαλαίου 27 Μαγνήτες και Μαγνητικά πεδία Τα ηλεκτρικά ρεύµατα παράγουν µαγνητικά πεδία Μαγνητικές Δυνάµεις πάνω σε φορτισµένα σωµατίδια. Η ροπή ενός βρόχου ρεύµατος.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΡΟΥΣ-ΡΟΠΕΣ Α ΡΑΝΕΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΡΟΥΣ-ΡΟΠΕΣ Α ΡΑΝΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΡΟΥΣ-ΡΟΠΕΣ Α ΡΑΝΕΙΑΣ 6.. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Για τον υπολογισµό των τάσεων και των παραµορφώσεων ενός σώµατος, που δέχεται φορτία, δηλ. ενός φορέα, είναι βασικό δεδοµένο ή ζητούµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΡΚΤΟΣ. Τα κυριότερα αντικείμενα της Μ. Άρκτου ALIOTH. Μπλε γίγαντας ορατός με γυμνό μάτι. Απόσταση : 82 ε.φ. Διάμετρος : 6 εκ. χιλιόμετρα.

Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΡΚΤΟΣ. Τα κυριότερα αντικείμενα της Μ. Άρκτου ALIOTH. Μπλε γίγαντας ορατός με γυμνό μάτι. Απόσταση : 82 ε.φ. Διάμετρος : 6 εκ. χιλιόμετρα. Αστρονομία Μπιρσιάνης Γιώργος Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΡΚΤΟΣ Τα κυριότερα αντικείμενα της Μ. Άρκτου ALIOTH Μπλε γίγαντας ορατός με γυμνό μάτι. Απόσταση : 82 ε.φ. Διάμετρος : 6 εκ. χιλιόμετρα. Λαμπρότητα : 100 φορές τη

Διαβάστε περισσότερα

εκποµπής (σαν δακτυλικό αποτύπωµα)

εκποµπής (σαν δακτυλικό αποτύπωµα) Το πρότυπο του Bοhr για το άτοµο του υδρογόνου (α) (β) (γ) (α): Συνεχές φάσµα λευκού φωτός (β): Γραµµικό φάσµα εκποµπής αερίου (γ): Φάσµα απορρόφησης αερίου Κάθε αέριο έχει το δικό του φάσµα εκποµπής (σαν

Διαβάστε περισσότερα

1. ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΣΠΟΡΑΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ

1. ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΣΠΟΡΑΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ 1. ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΣΠΟΡΑΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Ως γνωστόν, οι χηµικές ενώσεις προκύπτουν από την ένωση δύο ή περισσοτέρων στοιχείων, οπότε και έχουµε σηµαντική µεταβολή του ενεργειακού περιεχοµένου του συστήµατος.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην αστρονοµία (Πως να προετοιµαστώ για τις εξετάσεις;)

Εισαγωγή στην αστρονοµία (Πως να προετοιµαστώ για τις εξετάσεις;) Εισαγωγή στην αστρονοµία (Πως να προετοιµαστώ για τις εξετάσεις;) Λ. Βλάχος 1 Ιανουαρίου 2010 1 Εισαγωγικές Σκέψεις Ενα πολύ σοβαρό ϑέµα, για το οποίο σπάνια συζητάµε στα µαθήµατα, είναι το πως περιµένουν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Nα γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 Nα γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 9 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪ Η-ΜΑΝΩΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 6 : Τηλ.: 076070 ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΥΚΕΙΟΥ 009 ΘΕΜΑ Nα γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό καθεµιάς

Διαβάστε περισσότερα

EΡΓΑΣΙΑ 5 η Καταληκτική ηµεροµηνία παράδοσης: 20 Ιουλίου 2003

EΡΓΑΣΙΑ 5 η Καταληκτική ηµεροµηνία παράδοσης: 20 Ιουλίου 2003 1 EΡΓΑΣΙΑ 5 η Καταληκτική ηµεροµηνία παράδοσης: 20 Ιουλίου 2003 1. Από την ίδια γραµµή αφετηρίας(από το ίδιο ύψος) ενός κεκλιµένου επιπέδου αφήστε να κυλήσουν, ταυτόχρονα προς τα κάτω, δύο κυλίνδροι της

Διαβάστε περισσότερα

Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση:

Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση: Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση: Να γνωρίζει το ατοµικό πρότυπο του Bohr καθώς και τα µειονεκτήµατά του. Να υπολογίζει την ενέργεια που εκπέµπεται ή απορροφάται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση Γεωµετρική θεώρηση του Φωτός Ανάκλαση ηµιουργίαειδώλουαπόκάτοπτρα. είκτης ιάθλασης Νόµος του Snell Ορατό Φάσµα και ιασπορά Εσωτερική ανάκλαση Οπτικές ίνες ιάθλαση σε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014. ÄÉÁÍüÇÓÇ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014. ÄÉÁÍüÇÓÇ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ηµιτελείς προτάσεις Α1 Α4 να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα