ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 6.1. Από την Τοξικολογία στην Οικοτοξικολογία Από τη δεκαετία του 1960 ξεκίνησε ένα δραστήριο κίνημα περιβαλλοντικής αφύπνισης για τα αυξανόμενα προβλήματα περιβαλλοντικής ρύπανσης σε διεθνές επίπεδο. Σήμερα, η περιβαλλοντική νομοθεσία έχει εδραιωθεί και ο περιορισμός της ρύπανσης από χημικούς, φυσικούς και βιολογικούς παράγοντες έχει επεκταθεί σε όλους τους τομείς περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος. Η περιβαλλοντική τοξικολογία και η οικοτοξικολογία αποτελούν σημαντικούς τομείς της επιστημονικής έρευνας για την τεκμηρίωση των επιπτώσεων της ρύπανσης, ενώ οι έρευνες για την εκτίμηση του οικολογικού και περιβαλλοντικού κινδύνου από τοξικούς και επικίνδυνους παράγοντες στα ευαίσθητα οικοσυστήματα του πλανήτη μας έχουν διευρυνθεί σημαντικά. Τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει σοβαρό ενδιαφέρον για τις επικίνδυνες χημικές ουσίες και την επίδρασή τους στο περιβάλλον. Η χημική βιομηχανία αποτελεί σημαντικό κλάδο της βιομηχανίας και η παραγωγή χημικών προϊόντων έχει σημειώσει αλματώδη αύξηση. Υπολογίζεται ότι πάνω από χημικές ουσίες και παρασκευάσματα (προϊόντα πετρελαίου, πλαστικά, λιπάσματα, φυτοφάρμακα, φάρμακα, κλπ) κυκλοφορούν στο εμπόριο, ενώ κάθε χρόνο προστίθενται περίπου νέες χημικές ουσίες και παρασκευάσματα. Από την πληθώρα των χημικών αυτών ουσιών, περίπου , παράγονται σε ποσότητες άνω του 1 τόνου/έτος και περίπου ουσίες παράγονται σε ποσότητες άνω των 10 τόνων/έτος. Από άποψη επικινδυνότητας για την υγεία του ανθρώπου και τη ρύπανση του περιβάλλοντος, περίπου χημικές ουσίες είναι άμεσης προτεραιότητας -185-

2 για πλήρεις τοξικολογικές και οικοτοξικολογικές δοκιμασίες, ιδιαίτερα οι ουσίες που δεν βιοδιασπώνται και έχουν τοξικές ιδιότητες. 1 Μεγάλες ποσότητες χημικών ουσιών, κατά την παρασκευή, τη χρήση και την απόρριψη τους ρυπαίνουν το φυσικό περιβάλλον. Σήμερα είναι γνωστό ότι η χημική ρύπανση αποτελεί σημαντικό παράγοντα περιβαλλοντικής υποβάθμισης και κινδύνου για την υγεία του ανθρώπου. Ωστόσο, διεθνείς και εθνικές υπηρεσίες, ερευνητικά ινστιτούτα και άλλοι φορείς έχουν ξεκινήσει εδώ και πολλές δεκαετίες προγράμματα περιορισμού της χημικής ρύπανσης και με κανονιστικές/νομοθετικές διατάξεις προσπαθούν να θέσουν όρια στις εκπομπές τοξικών ουσιών, και να συντονίσουν την απαγόρευση τοξικών και επικίνδυνων χημικών ουσιών για το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Το πρόσφατο παράδειγμα αφορά το νέο σύστημα REACH (Registration, Evaluation and Authorization of Chemicals) της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για να πραγματοποιηθούν οι νομοθετικές ρυθμίσεις περιορισμών ή/και απαγορεύσεων τοξικών ουσιών απαιτούνται μελέτες και επιστημονική γνώση της συμπεριφοράς των χημικών ρύπων στο φυσικό περιβάλλον (αέρας, νερό, έδαφος, πανίδα, χλωρίδα, άνθρωπος). Οι μελέτες των περιβαλλοντικών επιπτώσεων εμπεριέχουν πολλούς παράγοντες και οι αλληλεξαρτήσεις μεταξύ των ειδών στα οικοσυστήματα καθιστούν τις έρευνες αυτές αρκετά πολύπλοκες. Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι οι απλές τοξικολογικές μελέτες που ερευνούσαν την επίδραση μεμονωμένων χημικών ρύπων στην πανίδα και την χλωρίδα δεν επαρκούν πλέον. Συνήθως, οι ρύποι είναι σύνθετα μίγματα και η διάχυση, ο μεταβολισμός και η βιοσυσσώρευση τους παίζουν σημαντικό ρόλο. Οι βλαβερές επιδράσεις τους είναι αρκετά δύσκολο να ερμηνευθούν εάν δεν ληφθούν υπόψη οι αλληλοεπιδράσεις μεταξύ των οργανισμών που συμβιώνουν στο ίδιο περιβάλλον και οι διασυνδέσεις τους με το αβιοτικό περιβάλλον (έδαφος, νερά και ατμόσφαιρα). Τις τελευταίες δεκαετίες έγινε απαραίτητος ο συνδυασμός τοξικολογικών και οικολογικών μελετών για την μελέτη και αξιολόγηση των επιδράσεων των χημικών ρύπων στο φυσικό περιβάλλον και τα οικοσυστήματα

3 Ο όρος οικοτοξικολογία εμφανίσθηκε το 1969 ως μία φυσική προέκταση της τοξικολογίας και της περιβαλλοντικής τοξικολογίας, που μελετούν τις επιδράσεις τοξικών ουσιών σε μεμονωμένους οργανισμούς, σε συνδυασμό με τις οικολογικές επιδράσεις των ουσιών που ρυπαίνουν το φυσικό περιβάλλον. 3 Οι τοξικολογικές μελέτες γίνονται σε μεμονωμένους οργανισμούς στο εργαστήριο, ενώ οι οικοτοξικολογικές έρευνες αποβλέπουν στην διερεύνηση των επιδράσεων χημικών ρύπων σε κοινότητες ζωντανών οργανισμών που αναπτύσσονται μέσα σε φυσικά οικοσυστήματα. Οικοσύστημα καλείται το σύνολο των οργανισμών μιας ορισμένης περιοχής που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, αλλά και με το αβιογενές περιβάλλον, κατά τρόπο ώστε η ροή ενέργειας να οδηγεί σε καθορισμένες τροφικές δομές, βιοτική ποικιλότητα και ανακυκλώσεις ύλης. 2 Στις περισσότερες περιπτώσεις οι συγκεντρώσεις των τοξικών χημικών ουσιών μπορεί να μην προκαλούν τον θάνατο ζωντανών οργανισμών, αλλά οι οικολογικές τους επιδράσεις είναι αρκετά σημαντικές για την υγεία των οικοσυστημάτων και τη βιωσιμότητα του συστήματος. 4 Οι πρώτες μελέτες οικολογικών επιπτώσεων από χημικές ουσίες αφορούσε τα αγροτικά φυτοφάρμακα, ιδιαίτερα για τη δράση τους στην αγριοπανίδα και αγριοχλωρίδα (wildlife) μέσω της τροφικής αλυσίδας. Συχνά στην περιβαλλοντική βιβλιογραφία αναφέρεται το βιβλίο της Rachel Carson που πρωτοπαρουσίασε (1962) συστηματική και επιστημονικά τεκμηριωμένη μελέτη των οργανοχλωριωμένων φυτοφαρμάκων (ιδιαίτερα του DDT) στην χλωρίδα και πανίδα μέσω της τροφικής αλυσίδας. Αν και δεν ήταν η πρώτη έρευνα στον τομέα αυτό, η μελέτη αυτή έχει ιστορική σημασία γιατί δέχθηκε ευρύτατα δημοσιότητα και οδήγησε βαθμιαία στην αφύπνιση των επιστημόνων για τις οικοτοξικολογικές επιδράσεις χημικών ουσιών στα οικοσυστήματα. 5 Τις δεκαετίες που πέρασαν οι οικοτοξικολογικές μελέτες πολλαπλασιάστηκαν και εμφανίσθηκαν πολυάριθμα νέα προβλήματα που αφορούσαν τη μεθοδολογία, τις τεχνικές εξελίξεις και τις εκτιμήσεις των επιβλαβών επιπτώσεων στους ζωντανούς οργανισμούς

4 6.2. Διασπορά και Διάχυση Ρύπων στο Περιβάλλον Οι χημικές ουσίες όταν απελευθερωθούν στο φυσικό περιβάλλον υπόκεινται σε διασπορά στην ατμόσφαιρα, τα υδάτινα συστήματα, το έδαφος και στα ιζήματα ανάλογα με τις φυσικοχημικές τους ιδιότητες. Οι σχέσεις της τροφικής αλυσίδας, οι ροές ενέργειας και άλλοι παράγοντες μπορούν να μεταβάλουν την πορεία της διασποράς. Οι χημικοί ρύποι μέσω διασκορπισμού, διάχυσης σε περιβαλλοντικά διαμερίσματα, διείσδυσης και βιοσυσσώρευσης σε ζωντανούς οργανισμούς δημιουργούν ένα πλέγμα προβλημάτων περιβαλλοντικής τοξικολογίας που απαιτεί συστηματική ανάλυση. Αλλά συγχρόνως υπάρχουν πορείες βιοαποικοδόμησης, ιζηματοποίησης, οξειδωτικής διάσπασης ή εξαέρωσης που κάνουν πιο σύνθετη την εικόνα της οικοτοξικολογικής δράσης. Εάν ληφθούν υπόψη και οι τοξικολογικές επιπτώσεις σε επίπεδο οργανισμού, κοινοτήτων και οικοσυστημάτων, τότε κατανοούμε την πολυπλοκότητα που παρουσιάζουν οι οικοτοξικολογικές έρευνες. 9 Η οικοτοξικολογική έρευνα στα αρχικά της στάδια προσπάθησε να καθιερώσει μεθοδολογικές προσεγγίσεις και πρότυπα για τις επιπτώσεις των χημικών ρύπων στα οικοσυστήματα. Αν και έχει επιτευχθεί μεγάλη πρόοδος, παραμένουν σημαντικά προβλήματα, τυποποίησης μεθόδων οικοτοξικότητας και σύγκρισης των αποτελεσμάτων μεταξύ των διαφόρων ερευνών. Η διασπορά των χημικών ρύπων στο φυσικό περιβάλλον είναι μία φάση για την οποία υπάρχουν μεθοδολογικές προσεγγίσεις, τόσο για τους υπολογισμούς των συγκεντρώσεων πέρα από την πηγή ρύπανσης, όσο και τη μεταφορά τους σε μεγάλες αποστάσεις. Οι δύο διαδικασίες για τις οποίες ενδιαφέρεται η οικοτοξικολογική έρευνα είναι η βιοσυσσώρευση μέσω της τροφικής αλυσίδας ή στους διάφορους ιστούς και όργανα των οργανισμών, καθώς και της βιοαποικοδόμησης ή διάσπασης με την επίδραση του φυσικού περιβάλλοντος. 10,11 Οι χημικές ουσίες δεν παραμένουν αναλλοίωτες αλλά υπόκεινται σε μετασχηματισμούς και διασπάσεις σε αβιοτικές συνθήκες (πίεση, θερμοκρασία, κατάλυση από μέταλλα, οξειδωτικές/αναγωγικές -188-

5 διεργασίες στο νερό και τον αέρα), ή με την επίδραση μικροοργανισμών του περιβάλλοντος. Με βάση τις έρευνες αυτές διαμορφώνονται μοντέλα κατάληξης (fate models) των ρύπων στα οικοσυστήματα. 12 Πηγή Χημικές ενώσεις (χημικοί ρύποι) (φυσικοχημικές ιδιότητες) Κατανομή Μεταφορά Μετασχηματισμός Βιοχημικές δίοδοι και ροές Έδαφος ιζήματα Αέρας Υδάτινα συστήματα Έκθεση και πρόσληψη Συγκεντρώσεις στο περιβάλλον Οργανισμοί Φυσιολογικές ιδιότητες των ρύπων Βιοχημικές ιδιότητες των ρύπων Οργανισμοί Θανατηφόρες & μη θανατηφόρες συνθήκες Πληθυσμός Κοινότητα Οικοσύστημα Βιομετασχηματισμοί Βιομεγένθυνση Τροφική αλυσίδα Δομή τροποποιημένης κοινωνίας και λειτουργίας της Ετερογένεια ειδών, αλλαγές στις σχέσεις αρπακτικού-θηράματος Τροποποιημένοι Πληθυσμοί: Χαρακτηριστικά και δυναμικές σχέσεις Αναπαραγωγή Μετανάστευση Ανανέωση Θνησιμότητα Αλλαγές στη λειτουργία του οικοσυστήματος (αναλογία αναπνοής προς φωτοσύνθεση, ρυθμοί κυκλικής κίνησης θρεπτικών ουσιών, πρότυπα ροής θρεπτικών ουσιών) Σχήμα 6.1. Πορεία, διασποράς, διάχυσης και βιομεγένθυνσης χημικών ρύπων στα φυσικά οικοσυστήματα και οι επιπτώσεις σε βιολογικούς οργανισμούς

6 Σημαντικό κεφάλαιο στην οικοτοξικολογική έρευνα είναι το πρόβλημα της πρόσληψης των χημικών ουσιών που ρυπαίνουν το περιβάλλον από τους βιολογικούς οργανισμούς. Η πρόσληψη εξαρτάται από τις φυσικοχημικές τους ιδιότητες και τον τρόπο εισόδου στον οργανισμό. Οι οργανισμοί μπορούν να παρουσιάσουν αμελητέες, μη θανατηφόρες ή θανατηφόρες επιπτώσεις, αλλά και ενδιάμεσες επιπτώσεις όπως είναι η μείωση της αναπαραγωγικής ικανότητας ή αλλαγές στην συμπεριφορά των μελών της κοινότητας. Πέρα όμως από τις επιπτώσεις στην υγεία των οργανισμών, οι οικοτοξικολογικές έρευνες μελετούν επίσης τις σχέσεις μέσα στην πορεία της τροφικής αλυσίδας ή τις μεταβολές στις ροές ενέργειας στα οικοσυστήματα που αποτελούν ευαίσθητο παράγοντα ισορροπίας. Είναι αρκετά δύσκολο να μελετηθούν όλες οι διαστάσεις σε πολύπλοκα οικοσυστήματα, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν πολλές αλληλεξαρτήσεις μεταξύ των έμβιων οργανισμών και των κοινοτήτων με το φυσικό αβιογενές περιβάλλον Κατανομή στο Περιβάλλον και Φυσικοχημικές Ιδιότητες των Χημικών Ουσιών Ο διασκορπισμός των χημικών ρύπων από τις πηγές ρύπανσης (ρυπαντές) μπορεί να εκτιμηθεί από τα χαρακτηριστικά των εγκαταστάσεων που παράγουν την ρύπανση (π.χ. η ύπαρξη υψηλών καπνοδόχων και φίλτρων, το μέγεθος της βιομηχανίας, κλπ), τις ποσότητες χημικών και καυσίμων που χρησιμοποιούνται (π.χ. στερεά ή υγρά καύσιμα, πρώτες ύλες), τη μορφολογία της περιοχής, τις μεθόδους μεταφοράς των χημικών ουσιών, τη διάθεση τοξικών αποβλήτων και τις διαδικασίες βιοαποικοδόμησης (θερμοκρασία, ph εδαφών, επάρκεια οξυγόνου, κλπ). Με βάση τα αποτελέσματα των οικοτοξικολογικών ερευνών μπορούν να τεθούν ορισμένες προτεραιότητες για ουσίες που είναι επικίνδυνες και δεν βιοδιασπώνται στο φυσικό περιβάλλον καθώς και για ουσίες υψηλής τοξικότητας. 14,15 Οι διεργασίες διάχυσης ή διασκορπισμού των ρύπων είναι πολύπλοκες, αλλά εξαρτώνται και από τις φυσικοχημικές ιδιότητες των χημικών ουσιών

7 Για να γίνει δυνατή η οικοτοξικολογική μελέτη πρέπει να χωρισθεί το περιβάλλον σε διαφορετικές φάσεις ή διαμερίσματα μέσα στα οποία υπάρχει ομοιογενής συμπεριφορά των ρύπων. Συνήθως οι φάσεις αυτές είναι ο αέρας, το έδαφος, τα νερά (υδάτινα συστήματα, θάλασσα, λίμνες, ποτάμια, υγρότοποι), τα ιζήματα και ο βιόκοσμος (biota), δηλαδή η πανίδα και η χλωρίδα. Ατμοσφαιρικό και χερσαίο περιβάλλον ΑΕΡΑΣ Σ α Κ αε ΕΔΑΦΟΣ Σ ε ΑΙΩΡΟΥΜΕΝΑ ΙΖΗΜΑΤΑ Κ αιν ΝΕΡΑ Κ νβ ΒΙΟΚΟΣΜΟΣ Σ αι Σ ν Σ β Κ νιπ ΥΔΑΤΙΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΙΖΗΜΑΤΑ ΠΥΘΜΕΝΑ Σ π Σχήμα 6.2. Περιβαλλοντικές φάσεις και οι αλληλοσυσχετισμοί για την περιβαλλοντική ρύπανση από χημικές ουσίες (Κ = συντελεστής συσσώρευσης μεταξύ των φάσεων, Σ = συγκέντρωση). Οι φάσεις μπορούν να υποδιαιρεθούν για να διευκολύνουν το έργο της μελέτης (π.χ. αιωρούμενο ίζημα και ίζημα πυθμένα), ενώ οι μετρήσεις των συγκεντρώσεων των περιβαλλοντικών ρύπων μπορούν να ποσοτικοποιηθούν και να εξαχθούν οι μέσες τιμές ή διακυμάνσεις. Η περιβαλλοντική κατανομή ενός ρύπου εξαρτάται από τις φυσικοχημικές ιδιότητές του, αλλά και από την τάση διαφυγής (fugacity) από τη μία φάση προς μία άλλη. Χρήσιμες φυσικοχημικές σταθερές για μια χημική ουσία είναι : α. η σταθερά του Νόμου του Henry (η μάζα ενός αερίου που διαλύεται σε συγκεκριμένο όγκο υγρού, σε σταθερή θερμοκρασία, και που είναι άμεσα ανάλογη της πίεσης του αερίου, όταν δεν υπάρχει χημική αντίδραση μεταξύ του αερίου και του υγρού), β. ο -191-

8 συντελεστής κατανομής (partition coeficient) για υδατοδιαλυτές και λιποδιαλυτές ουσίες καθορίζεται με το αποδεκτό πλέον σύστημα οκτανόληςνερού (P ow ). Οι ιδιότητες όμως των χημικών ουσιών δεν μπορούν άμεσα να εξηγήσουν όλες τις παραμέτρους συμπεριφοράς τους στο περιβάλλον. Για παράδειγμα, το τετραχλωροδιφαινύλιο (Cl 2 C 6 H 3 -C 6 H 3 Cl 2 ), που έχει σημείο ζέσης στην περιοχή º C διαχέεται κυρίως στην ατμόσφαιρα, ενώ το DDT που είναι παρόμοια ένωση διασκορπίζεται και διαλύεται στα ιζήματα. Οι μετρήσεις που μπορούν να πραγματοποιηθούν στον τομέα της διάχυσης στις περιβαλλοντικές φάσεις είναι αρκετά χρήσιμες στην οικοτοξικολογία. Οι μετρήσεις αυτές για τους συντελεστές διάχυσης περιγράφουν απλώς μία στατική κατάσταση, αλλά απαιτούνται να μετρηθούν και άλλοι παράμετροι για να δώσουν την πραγματική εικόνα της περιβαλλοντικής κατανομής των χημικών ουσιών. 16, Βιοσυσσώρευση και Βιομεγένθυση των Χημικών Ρύπων Οι διεργασίες βιοσυσσώρευσης και βιομεγένθυνσης προσδιορίζουν τις συγκεντρώσεις των χημικών ρύπων στα έμβια όντα και τα διάφορα όργανά τους και κατά συνέπεια τις τοξικολογικές επιδράσεις στα βιολογικά συστήματα. Οι οργανισμοί προσλαμβάνουν τις χημικές ουσίες με δύο βασικά τρόπους: άμεσα από το φυσικό περιβάλλον (εισπνοή, κατάποση, δερματική επαφή) στον οποίο ζουν και μέσω της διατροφής τους. Η ατμόσφαιρα περιέχει σχετικά χαμηλές συγκεντρώσεις ρύπων σε σχέση με τα υδάτινα συστήματα (ωκεανοί, λίμνες, ποτάμια κλπ) και για τον λόγο αυτό οι σχέσεις μεταξύ νερών και υδρόβιων οργανισμών έχει προσλάβει μεγαλύτερο επιστημονικό ενδιαφέρον. Η συσσώρευση που συμβαίνει σε λιπόφιλες χημικές ουσίες μπορεί να χαρακτηρισθεί με το συντελεστή (K b ) που είναι χωρίς διαστάσεις, αλλά αποτελεί την αναλογία της συγκέντρωσης στον βιόκοσμο σε σχέση με το μέσο όπου διαβιώνουν οι έμβιοι οργανισμοί. Όταν είναι γνωστός ο συντελεστής βιοσυσσώρευσης και οι συγκεντρώσεις στο περιβάλλον των -192-

9 χημικών ρύπων, μπορεί κανείς να υπολογίσει τις συγκεντρώσεις τους στα βιολογικά συστήματα. Οι συντελεστές βιοσυσσώρευσης για λιπόφιλες ενώσεις συνδυάζονται άμεσα με τον συντελεστή κατανομής σε σύστημα οκτανόληςνερού (P ow ) που μπορούν να μετρηθούν στο εργαστήριο. Με βάση αρκετές μελέτες και μετρήσεις ισχύει ο τύπος: log K bw = n log P ow + b (όπου n, b είναι σταθερές) Ιδιαίτερη σημασία αποκτά ο συντελεστής για λιποδιαλυτές ουσίες, γιατί το μεγαλύτερο τμήμα των έμβιων όντων έχει λιπώδεις ιστούς και λιπίδια στις μεμβράνες των κυττάρων από τις οποίες προ-συσσωρεύονται ή διαπερνούν πολλές τοξικές και μη βιοδιασπάσιμες χημικές ουσίες. Μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πορείες βιομεγένθυνσης μέσω των τροφικών αλυσίδων στα οικοσυστήματα. Σχήμα 6.3. Τυπική τροφική αλυσίδα σε λιβάδια (βέλη από τους παραγωγούς προς τους καταναλωτές). Οι χημικές ουσίες που βιοσυσσωρεύονται παρουσιάζονται σε υψηλές συγκεντρώσεις στην κορυφή της αλυσίδας

10 6.5. Αξιολόγηση των Τοξικών Δράσεων σε Οργανισμούς Η περιβαλλοντική τοξικολογία ερευνά κυρίως τις θανατηφόρες επιδράσεις των χημικών ρύπων στους οργανισμούς. Οι μετρήσεις αυτές γίνονται στο εργαστήριο με τη χρήση διαφορετικών συγκεντρώσεων σε ομοιογενείς ομάδες οργανισμών και ρυθμιζόμενων εργαστηριακών συνθηκών. Οι συνθήκες αυτές προσομοιώνονται με τις συνθήκες στο περιβάλλον. Η εκατοστιαία θανατηφόρος θνησιμότητα έχει συνήθως ομαλή κατανομή σε σχέση με τον λογάριθμο της συγκέντρωσης της τοξικής ουσίας (δες το κεφάλαιο της τοξικολογίας). Η συγκέντρωση για 50% θνησιμότητα των οργανισμών στους οποίους γίνεται τοξικολογική έρευνα (συνήθως αποτελείται από δύο ομάδες πειραματόζωων ενός είδους, αρσενικών και θηλυκών, και αντίστοιχη ομάδα αναφοράς) καλείται LC 50 (Lethal Concentration 50%) και αποτελεί μέτρο της τοξικότητας μίας ουσίας για το συγκεκριμένο είδος πειραματόζωου. Η μεθοδολογία αυτή έχει ορισμένα μειονεκτήματα. Οι εργαστηριακές συνθήκες μπορεί να μην ανταποκρίνονται πλήρως με τις περιβαλλοντικές συνθήκες και τα πειραματόζωα μπορεί να μην είναι αντιπροσωπευτικά αυτών που υπάρχουν στο περιβάλλον. Επιπλέον, μόνο περιορισμένος αριθμός ειδών μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα πειράματα αυτά. Παρόλα αυτά, τα πειραματικά δεδομένα είναι αρκετά χρήσιμα και μπορούν να μας δώσουν πολύτιμες πληροφορίες για τις θανατηφόρες ή μη συγκεντρώσεις χημικών ρύπων. Η αξιολόγηση των μη θανατηφόρων επιδράσεων επίσης παρουσιάζει πειραματικές δυσκολίες. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία επιδράσεων, που μπορεί να κυμαίνονται από αλλαγές στα χαρακτηριστικά των μεμβρανών, μέχρι αντιδράσεις με κυτταρικό RNA και DNA. Πολλές από αυτές τις επιπτώσεις μπορούν να διερευνηθούν με ξεχωριστές έρευνες που επικεντρώνουν το ενδιαφέρον σε επιδράσεις στο ανοσοποιητικό σύστημα, την ανάπτυξη, την αναπαραγωγή, την ανάπτυξη κακοήθων νεοπλασιών, τη μεταλλαξιγόνο δράση, την απενεργοποίηση ενζύμων, κλπ. Αν και οι ποσοτικές εκτιμήσεις και -194-

11 οι μηχανισμοί μη θανατηφόρων επιδράσεων σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι γνωστές, οι ερευνητές συνεχίζουν να συγκεντρώνουν επιστημονικά δεδομένα για σύγκριση και αναφορά σε μελλοντικές έρευνες και εκτιμήσεις κινδύνων από επικίνδυνες χημικές ουσίες. 17 Χρήσιμο παράδειγμα υπήρξε η μείωση του πάχους των αυγών των άγριων αρπακτικών πτηνών λόγω της δράσης των οργανοχλωριωμένων υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων, που οδήγησε τελικά στην απαγόρευση των φυτοφαρμάκων DDT και άλλων χλωριωμένων ουσιών Επιδράσεις και Επιπτώσεις Χημικών Ρύπων σε Έμβιους Οργανισμούς και Οικοσυστήματα Οι ζωντανοί οργανισμοί σε ένα οικοσύστημα μπορούν να εκδηλώσουν διαφορετικές ευαισθησίες στις τοξικές χημικές ουσίες λόγω των πολυσύνθετων αλληλεπιδράσεων μεταξύ έμβιων και αβιογενών παραμέτρων του περιβάλλοντος. Κλασικό παράδειγμα τέτοιων δράσεων είναι τα ζιζανιοκτόνα, τα οποία έχουν επιλεκτική τοξικότητα στα φυτά και στα ζιζάνια, καθώς και στα έντομα ή μικροοργανισμούς που επιβιώνουν μέσα στο τροφικό πλέγμα των αγρών. Ορισμένα ζιζανιοκτόνα είναι απαραίτητα στις καλλιέργειες αλλά μπορούν να επηρεάσουν ευαίσθητες οικολογικές ισορροπίες. Εάν τα ζιζανιοκτόνα δεν είναι βιοδιασπάσιμα τότε συγκεντρώνονται επιλεκτικά σε ορισμένα έμβια όντα και υπόκεινται σε βιομεγενθύνση μέσω της τροφικής αλυσίδας. Η απομάκρυνση επιλεκτικά ενός είδους από την ποικιλία των οργανισμών που υπάρχουν στο οικοσύστημα προκαλεί περιορισμό της βιοποικιλότητας των ειδών και αλλαγές στις ισορροπίες και δομές των κοινωνιών (community structure) του οικοσυστήματος. Ένα άλλο παράδειγμα αποτελεί η ρύπανση από τις πετρελαιοκηλίδες σε θαλάσσια οικοσυστήματα. Από τη μια μεριά κατά την περίοδο της ρύπανσης μειώνονται τα μικρά και μεγάλα ψάρια, ενώ από την άλλη υπάρχει άνθιση του φυτοπλαγκτού. Ορισμένα πτηνά δεν βρίσκουν τροφή και απομακρύνονται από την περιοχή της ρύπανσης. Με την πάροδο του χρόνου -195-

12 οι πετρελαιοκηλίδες διασπώνται και αποκαθίσταται η ισορροπία, αλλά σε ορισμένες παραλίες και ευαίσθητα οικοσυστήματα οι επιπτώσεις μπορεί να διαρκέσουν περισσότερο χρόνο με αποτέλεσμα να προκληθούν απώλειες στην βιοποικιλότητα της περιοχής που είναι μη αντιστρεπτές και μπορούν μακροχρόνια να αποβούν επιβλαβείς στο συνολικό οικοσύστημα. 19 Η εκτίμηση των επιδράσεων χημικών ρύπων σε οικοσυστήματα είναι δύσκολη ερευνητική εργασία. Προέκταση των αποτελεσμάτων από μεμονωμένα είδη σε οικοσυστήματα έχει μέχρι τώρα περιορισμένη επιτυχία. Ετσι, γίνεται προσπάθεια να μελετηθούν οι επιδράσεις τοξικών ρύπων σε ελεγχόμενα τμήματα μεγάλων φυσικών οικοσυστημάτων με την πλήρη ποικιλία οργανισμών και φυσικών συνθηκών (mesocosms, μεσόκοσμοι) και σε μικρά τεχνητά απλοποιημένα οικοσυστήματα όπου τα είδη των οργανισμών μικρότερα σε αριθμό και επιλεγμένα, ενώ οι περιβαλλοντικές συνθήκες μοιάζουν στις φυσικές συνθήκες (microcosm, μικρόκοσμοι). 19,20 Η οικοτοξικολογική μελέτη τοξικών ουσιών σε ζωντανούς οργανισμούς θα ήταν περισσότερο αντιπροσωπευτική εάν γίνονταν στο φυσικό περιβάλλον και λαμβάνονταν υπόψη οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των πληθυσμών των κοινοτήτων, των διαφόρων ειδών, και του αβιογενούς περιβάλλοντος. Το πρόβλημα της δόσης των ρύπων στις οποίες εκτίθενται οι οργανισμοί είναι κεντρικό θέμα των τοξικολογικών και οικοτοξικολογικών μελετών, αλλά σε πολλές περιπτώσεις είναι δύσκολο να προσδιορισθούν. Η χρήση του δείκτη LC 50 δείχνει ότι δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί άμεσα, εάν δεν γνωρίζουμε τις περιβαλλοντικές συνθήκες και το είδος των οργανισμών. 21 Ένα από τα παραδείγματα της βιβλιογραφίας στην περίπτωση αυτή είναι η οικοτοξικολογική μελέτη (εργαστηριακή και στο φυσικό περιβάλλον) για την θανατηφόρα δόση σε 48 ώρες (48-h LC50, Lethal Concentration 50%) στο είδος Σολομός ο ιριδίζων ή πολύχρωμη πέστροφα (rainbow trout, Salmo gaidneri) σε ρυπασμένους ποταμούς της Μ.Βρετανίας. Οι τιμές της LC 50 υπολογίσθηκαν σε σχέση με αλλαγές στο pη, τη θερμοκρασία και το διαλυμένο οξυγόνο. Στα νερά του ποταμού έγιναν αναλύσεις για φαινόλες, αμμωνία, κυανιούχα άλατα, βαρέα μέταλλα (χαλκός, νικέλιο, ψευδάργυρος -196-

13 και κάδμιο). Η ολική τοξικότητα για τον σολομό εκφράσθηκε ως το σύνολο των επιμέρους κλασμάτων τοξικότητας των ρύπων σε τιμές LC 50. Παρά τις δυσκολίες της μελέτης, βρέθηκε ότι για περιοχές του ποταμού με τοξικότητες 0,1 της υπολογιζόμενης LC 50 υπήρχαν ψάρια, ενώ για τιμές 0,2 και άνω δεν υπήρχαν ψάρια. Οι απλές αυτές μετρήσεις δεν λαμβάνουν υπόψη τις συνεργικές ή προσθετικές ιδιότητες των ρύπων και τον τρόπο δράσης τους στον οργανισμό, γιατί τότε θα παρουσιάζονταν πολύπλοκα αποτελέσματα. 22 Οι μελέτες με χημικούς ρύπους στο περιβάλλον έδειξαν ότι υπάρχουν όρια κάτω από τα οποία συμβαίνουν υποθανατηφόρες δράσεις ή άλλες επιδράσεις στους οργανισμούς. Οι κρίσιμες αυτές συγκεντρώσεις κατωφλίου (ή ουδός, Threshold) για κάθε χημικό ρύπο διαφέρει σημαντικά από είδος σε είδος οργανισμού και εξαρτώνται άμεσα από τις παραμέτρους του περιβάλλοντος και τον τρόπο έκθεσης. Οι επιστήμονες που πραγματοποιούν οικοτοξικολογικές έρευνες έχουν διαφορετική γνώμη στο τι είναι ορατό ως επίδραση και τι μπορεί να δημιουργηθεί με την πάροδο του χρόνου από μικρές συγκεντρώσεις ρύπων στην βιολογική λειτουργία ενός οργανισμού. Στην περίπτωση της καρκινογόνου δράσης, για παράδειγμα, υπάρχουν αμφιβολίες εάν υπάρχει όριο κατωφλίου (ουδός) για κίνδυνο καρκινογένεσης από ορισμένες καρκινογόνες ουσίες. Είναι γνωστό ότι σε χαμηλές συγκεντρώσεις η λανθάνουσα περίοδος εμφάνισης όγκων είναι μεγάλης διάρκειας και δύσκολο να εκτιμηθεί. Η ανάπτυξη ενός οργανισμού και η προοδευτική του γήρανση περιλαμβάνει επιπλέον διάφορες επιβλαβείς επιδράσεις του ενδογενούς περιβάλλοντος, που συσκοτίζουν της καρκινογόνο δράση, χωρίς να υπάρχουν άμεσες ενδείξεις βλαβών. Η οικοτοξικολογική έρευνα ενδιαφέρεται και για προβλήματα ανάπτυξης φυτών ή ζώων, που αν και δεν συνδέονται άμεσα με βλάβες είναι μετρίσιμα αποτελέσματα και ανταποκρίνονται σε επίδραση των ρύπων στο βιολογικό υπόβαθρο του οργανισμού. Ένα παράδειγμα που αναφέρεται συχνά στη βιβλιογραφία, είναι η ανάπτυξη της ήρας (ζιζάνιο σιτηρών) σε σχέση με την ρύπανση της ατμόσφαιρας σε διοξείδιο του θείου (SO 2 ). Η ανάπτυξη του φυτού περιορίζεται αισθητά με την αύξηση του SO Τα -197-

14 τελευταία χρόνια υπάρχουν μελέτες και για άλλα είδη ατμοσφαιρικών ρύπων που επιδρούν στην ανάπτυξη των φυτών, έτσι ώστε να αποτελέσουν ευαίσθητους βιοδείκτες μέτρησης της ρύπανσης. Τα οξείδια αζώτου, το διοξείδιο του θείου και το όζον που είναι δευτερογενές προϊόν φωτοχημικής ρύπανσης επιδρούν ανασταλτικά στην ανάπτυξη των φυτών. 24 Επίσης, είναι γνωστό από πολυάριθμες μελέτες ότι τα δάση της Ευρώπης έχουν υποστεί σοβαρές βλάβες από την ατμοσφαιρική ρύπανση βιομηχανικών περιοχών. 25 Οι επιδράσεις αυτές προκαλούν αλλαγές στην ανάπτυξη ορισμένων τμημάτων του φυτού, στη σύνθεση των αμινοξέων ή στην δραστικότητα ενζύμων. Οι μετρήσεις τέτοιων επιδράσεων έχουν καθιερωθεί σε οικοτοξικολογικά πειράματα. 26 Σημαντική πρόοδο έχουν σημειώσει οι οικοτοξικολογικές έρευνες και για τη διερεύνηση της δράσης ορισμένων ρύπων χωρίς εμφανείς βλάβες στη φυσιολογία του οργανισμού, ιδιαίτερα στην αρχική τους φάση. Ορισμένοι χημικοί ρύποι επιδρούν σε ορισμένους υποδοχείς (receptors), οι οποίοι είναι ειδικά κύτταρα ή τμήματα κυττάρων, προκαλώντας την βιοχημική αλλοίωση που είναι το πρώτο βήμα πριν την εκδήλωση της βλάβης. 27 Το παράδειγμα που έχει μελετηθεί με την υπόθεση αυτή είναι η επίδραση των οργανοφωσφορικών εντομοκτόνων στα άγρια ζώα. Τα εντομοκτόνα αυτά, που είναι τοξικά στα ασπόνδυλα και προκαλούν βλάβες σε ζώα της άγρια φύσης, αναστέλλουν την δράση μεγάλου φάσματος ενζύμων, ιδιαίτερα της ακετυλοχολινεστεράσης (AChE), που έχει ως αποτέλεσμα την παραγωγή συμπτωμάτων δηλητηρίασης. Η ακετυλοχολίνη (Ach), το φυσικό υπόστρωμα της ακετυλοχολινεστεράσης, είναι γνωστό ως ο κύριος μεταβιβαστής ερεθισμάτων κατά μήκος των συνάψεων μεταξύ γειτονικών άκρων νεύρων, και κατά μήκος των νευρομυϊκών συνδέσμων. Τα ερεθίσματα των νεύρων διεγείρουν την έκκριση της ακετυλοχολίνης, η οποία μεταβιβάζει το ερέθισμα κατά μήκος του κενού των γειτονικών νεύρων ή μυϊκών κυττάρων. Η ACh φυσιολογικά διασπάται γρήγορα, με υδρόλυση, καταλυόμενη από το ένζυμο AChE. Παρεμπόδιση της τελευταίας σημαίνει ότι η ακετυλοχολίνη παραμένει για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, δηλαδή συσσωρεύεται στα άκρα των -198-

15 νεύρων, οι λειτουργίες των οποίων διαταράσσονται και η βλάβη αυτή μπορεί να προκαλέσει τον θάνατο. Συνήθως στα ασπόνδυλα η διαταραχή αυτή προκαλεί παράλυση του αναπνευστικού συστήματος. 28 Ορισμένες φορές η επίδραση χημικών ρύπων στους οργανισμούς δεν είναι σε βιοχημικό μόνο επίπεδο, αλλά έχει να κάνει και με την τοξικότητα της χημικής ουσίας σε ένα κρίσιμο όργανο (critical organ) του οργανισμού. Σε πολλά πουλιά και άλλα μικρά ζώα τα οργανοφωσφορικά εντομοκτόνα προκαλούν και μια δεύτερη βλάβη που δεν σχετίζεται με την παρεμπόδιση της AChE. Τα συμπτώματα εμφανίζονται μετά από 1-2 εβδομάδες, με παράλυση των άκρων. Αρχικά η κατάσταση αυτή ονομάσθηκε απομυελίνωση (demyelination) λόγω της φθοράς της μυελίνης των νεύρων. Τώρα πιστεύεται ότι η πρωταρχική βλάβη είναι στον νευράξονα (nerve axon) και η κατάσταση καλείται επιβραδυνόμενη νευροτοξικότητα (delayed neurotoxicity). 29 H τοξικολογική δράση των οργανοφωσφορικών εντομοκτόνων έχει μελετηθεί σε μεγάλη έκταση και για πολλά είδη οργανισμών. Μικρές δόσεις του εντομοκτόνου Dicrotophos σε μαυροπούλια ή ψαρόνια (Starlings, Sturnus vulgaris) παρεμπόδισαν την λειτουργία του 50% της χολινεστεράσης του εγκεφάλου και προκάλεσαν διαταραχές στη συμπεριφορά των πτηνών προς τα νεογνά τους. 30 Η επίδραση του εντομοκτόνου p,p -DDΤ είναι επίσης μία άλλη τεκμηριωμένη ερευνητικά περίπτωση δράσης χημικής ένωσης σε οργανισμούς. Το οργανοχλωριωμένο αυτό εντομοκτόνο, που δεν βιοδιασπάται εύκολα, είναι πολύ αποτελεσματικό στην καταπολέμηση βλαβερών για τον άνθρωπο εντόμων (ιδιαίτερα κουνούπια) που μάστιζαν πληθυσμούς αγροτικών περιοχών και άλλα λοιμώδη νοσήματα. Η χρήση του όμως αποδείχθηκε επιβλαβής για πολλούς πληθυσμούς ευαίσθητων ζωντανών οργανισμών. Το DDΤ επιδρά στο νευρικό σύστημα και η βιοχημική βλάβη συμβαίνει στην αξονική μεμβράνη της νευρικής ίνας, και όχι στις συνάψεις. 31 Το νευρικό σύστημα εκτός από τις νευρικές διεγέρσεις προκαλεί και τις νευροεκκρίσεις, οι οποίες βοηθούν στην προσέγγιση του ορμονικού και νευρικού συστήματος. Πειράματα δείχνουν ότι το DDΤ και ο μεταβολίτης του -199-

16 DDE επιδρά στους θυροειδείς αδένες των πτηνών, 32 και στη μείωση του πάχους του κελύφους των αυγών τους (κυρίως λόγω διαταραχής της μεταφοράς ασβεστίου). 33,34 Φυσικά υπάρχουν και άλλες παρενέργειες στους ζωντανούς οργανισμούς από την χρήση φυτοφαρμάκων και ιδιαίτερα των οργανοχλωριωμένων, τα οποία έχουν μικρή βιοδιασπασιμότητα και μπορούν να συσσωρευθούν στους λιπόφιλους ιστούς των οργανισμών. 35 Η οικοτοξικολογική δράση των χημικών ρύπων μπορεί να μεταβληθεί σημαντικά όταν υπάρχει μίγμα χημικών ουσιών στο περιβάλλον, λογω των προσθετικών, συνεργικών και ανταγωνιστικών δράσεων. Το όζον (Ο 3 ) και το SO 2 για παράδειγμα, δρουν συνεργικά στα φυτά λόγω της αύξησης των οξειδωτικών δράσεων. 36 Οι γνώσεις για τη δράση μιγμάτων χημικών ρύπων στους οργανισμούς αλλά και στα οικοσυστήματα είναι περιορισμένες, αλλά τα τελευταία χρόνια αυξάνουν οι μελέτες που διερευνούν μηχανισμούς για τη συνεργική δράση διαφόρων τοξικών ρύπων. 37 Επίσης, στις οικοτοξικολογικές έρευνες υπάρχουν δυσκολίες στο να μετρηθούν ποσοτικά οι εκθέσεις των οργανισμών σε χημικούς ρύπους, λόγω των συνεχών μεταβολών που συμβαίνουν με την πάροδο του χρόνου. Παρά τα σημαντικά πλεονεκτήματα των οικοτοξικολογικών ερευνών, σε πολλές περιπτώσεις είναι πιο εύκολο να διεξαχθούν πειράματα σε εργαστηριακό επίπεδο που προσομοιάζουν στις συνθήκες πεδίου. Οι οικοτοξικολογικές έρευνες έχουν να αντιμετωπίσουν και άλλα μεθοδολογικά προβλήματα. Για παράδειγμα, τον τρόπο που οι χημικές ουσίες βιοσυσσωρεύονται, μεταβολίζονται, κατανέμονται και απεκκρίνονται από τους διάφορους οργανισμούς στο φυσικό περιβάλλον όπου αναπτύσσονται. Είναι γνωστό για παράδειγμα, ότι τα διάφορα ζώα διαφέρουν στον χρόνο που κατακρατούν τον μεθυλοϋδράργυρο στο σώμα τους (ημιζωή της ουσίας σε ημέρες): μύες 8 ημέρες, επίμυες 16, άνθρωπος 70, όρνιθα 25, χέλι 1000, κλπ). 38 Εάν ληφθούν υπόψη και οι μεταβαλλόμενες συνθήκες του οικοσυστήματος, οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ κοινοτήτων των οργανισμών, η πληθυσμιακή δυναμική και η γενετική δυναμική των ατόμων των ειδών, τότε κατανοούμε -200-

17 την πολυπλοκότητα των οικοτοξικολογικών ερευνών και του μεγάλου αριθμού παραμέτρων που πρέπει να ληφθούν υπόψη Eκτίμηση για τις Oικολογικές Eπιπτώσεις Η πρόβλεψη των επιδράσεων και των επιπτώσεων των χημικών ρύπων στα οικοσυστήματα μέσα από τις οικοτοξικολογικές έρευνες παρουσιάζει σημαντικές δυσκολίες λόγω των πολλών παραμέτρων και των αλληλεπιδράσεων βιοτικών και αβιοτικών παραγόντων. 38,39 Τα βασικά ερωτήματα που υπεισέρχονται σε οικοτοξικολογικές έρευνες για την πρόβλεψη της επίδρασης χημικών ρύπων σε βιολογικούς οργανισμούς θα μπορούσαν να συνοψισθούν στα παρακάτω: 1,2 α. Ποια είναι η σχέση της συγκέντρωσης των ρύπων στο φυσικό περιβάλλον, της οδού έκθεσης και της συγκέντρωσης στους ιστούς και στα όργανα των οργανισμών; Είναι χρήσιμο να γίνεται διάκριση, ιδιαίτερα για τα ζώα, για τον τρόπο πρόσληψης χημικών ρύπων, τόσο μέσω της τροφής, όσο και απευθείας από το φυσικό περιβάλλον (αέρας, νερά και έδαφος με την εισπνοή, δερματική επαφή και κατάποση). Επίσης, πρέπει να ληφθούν υπόψη και οι διεργασίες της βιοσυγκέντρωσης, δηλαδή η αύξηση της συγκέντρωσης του ρύπου από το νερό καθώς διεισδύει στον ζωντανό υδρόβιο οργανισμό, της βιοσυσσώρευσης, και της βιομεγένθυνσης, που σημαίνει την αύξηση της συγκέντρωσης των χημικών ρύπων στους βιολογικούς ιστούς των ζώων κατά την διαδικασία διαδοχής οργανισμών στην τροφική αλυσίδα. β. Ποιά είναι τα βιολογικά αποτελέσματα συγκεκριμένων συγκεντρώσεων χημικών ρύπων σε οργανισμούς; Τα βιολογικά αποτελέσματα των οικοτοξικολογικών ερευνών μπορεί να είναι άμεσα ή έμμεσα, θανατηφόρα ή μη, παθολογικές καταστάσεις με εμφανή ή μη εξωτερικά χαρακτηριστικά, αλλά και επιπτώσεις στο -201-

18 ανοσοποιητικό, στο αναπαραγωγικό και σε άλλα συστήματα σε μακροχρόνια βάση. Μπορεί ακόμη να επηρεάσουν τη συμπεριφορά, τις διατροφικές συνήθειες και την πληθυσμιακή δυναμική. Χαρακτηριστικά που απαιτούν ενδελεχή έλεγχο για την ποσοτική εκτίμηση. γ. Ποιές είναι οι επιδράσεις των τοξικών ουσιών στα οικοσυστήματα; Τα αποτελέσματα των οικοτοξικολογικών ερευνών δεν είναι μόνο οι άμεσες τοξικές επιδράσεις των ρύπων στους οργανισμούς, αλλά και έμμεσα μπορεί να προέρχονται από ποιοτικές αλλαγές στο αβιοτικό περιβάλλον, στη δομή των κοινοτήτων των ειδών, στη βιοποικιλότητα, στη δομή της τροφικής αλυσίδας, στη ροή της ενέργειας, στις εποχιακές αλλαγές και σε μια σειρά άλλων φαινομένων που απαιτούν συστηματικό έλεγχο για να γίνουν ποιοτικές και ποσοτικές εκτιμήσεις. Οι περισσότερες χημικές ενώσεις, ιδιαίτερα οι οργανικές, είναι υδρόφοβες και κατά συνέπεια συγκεντρώνονται στους λιπαρούς ιστούς των οργανισμών. Στην ουσία διαλύονται εκλεκτικά στο λιπαρό τμήμα των ιστών και λόγω της αργής μεταφοράς τους μέσω των μεμβρανών απαιτούν μεγαλύτερο χρόνο μεταβολισμού και απέκκρισης από τον οργανισμό. Σημαντικός αριθμός ερευνών έχει ασχοληθεί με την τοξικότητα και τις υψηλές συγκεντρώσεις φυτοφαρμάκων στο φυσικό περιβάλλον (ιδιαίτερα στις δεκαετίες όπου γίνονταν ανεξέλεγκτη χρήση τους), καθώς και τη βιοσυσσώρευση τους σε διάφορα όργανα. Η προσοχή πολλών οικοτοξικολογικών ερευνών επικεντρώθηκε στα οργανοχλωριωμένα ζιζανιοκτόνα και τα τοξικά εντομοκτόνα. Τα πρώτα πειράματα έγιναν με το DDΤ και τους μεταβολίτες του σε υδρόβιους οργανισμούς. Ιδιαίτερα για τα ασπόνδυλα, βρέθηκε ότι υπήρχε γραμμική σχέση μεταξύ της συγκέντρωσης στους βιολογικούς ιστούς και της συγκέντρωσης στο νερό, δηλαδή η βιοσυσσώρευση ήταν αποτέλεσμα των φυσικοχημικών ιδιοτήτων της ουσίας. Η ισορροπία μεταξύ νερού και λιπαρού τμήματος του σώματος εξαρτάται από τον οργανισμό. Ο συντελεστής κατανομής παίζει σημαντικό ρόλο, αλλά ο μεταβολισμός και η μεταφορά -202-

19 μέσω των μεμβρανών μπορεί να μεταβάλλει την σχέση αυτή. 40 Νεότερες μελέτες βρήκαν ότι οι λογάριθμοι του συντελεστή κατανομής και της βιοσυγκέντρωσης (ιδιαίτερα οργανοχλωριωμένων ενώσεων) είχαν γραμμική σχέση. 41 Σχήμα 6.4. Βιοσυσσώρευση του DDT σε διάφορα είδη που βρίσκονται σε διάφορα επίπεδα της τροφικής αλυσίδας. Αυξημένες τιμές κατά φορές παρατηρούνται στα έμβια όντα στην κορυφή της πυραμίδας. Ωστόσο, τα αποτελέσματα αυτά είναι μια πρώτη προσέγγιση του προβλήματος. Οι συντελεστές κατανομής δεν μπορούν να λάβουν υπόψη διάφορους παράγοντες: α) διαφορές μεταξύ των ειδών ή μεταξύ των -203-

20 διαφόρων μερών του σώματος των οργανισμών, β) τις πραγματικές δόσεις της χημικής ουσίας, και γ) τις επιδράσεις του αβιοτικού περιβάλλοντος στο σώμα των οργανισμών. 42 Η βιοσυσσώρευση όμως χημικών ρύπων στους οργανισμούς μπορεί να γίνει με υπολογισμούς και μέσω της τροφικής αλυσίδας. Τις τελευταίες δεκαετίες έγιναν αρκετά πειράματα και μελέτες για την τεκμηρίωση της σχέσης των δύο αυτών παραγόντων. Η θεωρία των τροφικών επιπέδων αποδέχεται ότι οι συγκεντρώσεις αυξάνονται σε κάθε στάδιο της τροφικής αλυσίδας, λόγω της διατήρησης της μάζας του ρύπου σε κάθε επίπεδο, ιδιαίτερα για ρύπους που έχουν μικρή βιοδιασπασιμότητα. Τα πειραματικά δεδομένα ήταν δύσκολο να εκτιμηθούν λόγω των διαφορετικών συγκεντρώσεων (συγκέντρωση ανά μονάδα βάρους λιπαρών τμημάτων, συγκέντρωση ανά συνολικό βάρος σώματος, κλπ). Επίσης, υπάρχουν διαφοροποιήσεις σε ότι αφορά τις τροφικές αλυσίδες υδρόβιων και χερσαίων ζώων. Στα τελευταία, η τροφή είναι η κύρια πηγή χημικών ουσιών που έχουν μικρό βαθμό βιοδιάσπασης (οργανοχλωριωμένα) σε όλα τα επίπεδα, ενώ στους υδρόβιους οργανισμούς μπορεί να γίνει επιπλέον πρόσληψη και από το αβιοτικό περιβάλλον. Στους υδρόβιους οργανισμούς βρέθηκε, από αρκετά πειράματα, ότι η πρόσληψη χημικών ουσιών από το περιβάλλον ήταν σημαντικότερη σε σχέση με την διατροφή, ιδιαίτερα για τη βιοσυσσώρευση του DDΤ σε ψάρια, 43 και για τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια (PCBs) σε διάφορους οργανισμούς. 44 Για οργανικές ενώσεις και βαρέα μέταλλα, τα πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι ορισμένες φορές οι συγκεντρώσεις αυξάνουν στις τροφικές αλυσίδες, αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου μειώνονται λόγω αποβολής και μεταβολισμού. 44 Ο όρος λιπαρός ιστός ενός ζωντανού οργανισμού και το είδος των λιπιδίων που περιέχει είναι επίσης μεγάλης σημασίας για τη βιοσυσσώρευση τοξικών ρύπων. Τα πειραματικά αυτά αποτελέσματα μπορεί να είναι διαφορετικά λόγω των υψηλών συγκεντρώσεων που χρησιμοποιούνται στα εργαστηριακά πειράματα. Επίσης οι οργανισμοί διαφοροποιούνται με τις οικοθέσεις (niche) που αποκτούν στα οικοσυστήματα όπου και -204-

21 προσαρμόζονται. Η βιομεγένθυνση στους υδρόβιους οργανισμούς είναι σύνθετη διεργασία με συμμετοχή αβιοτικού περιβάλλοντος και διατροφής. Στους χερσαίους οργανισμούς η διατροφή παίζει πρωτεύοντα ρόλο στη βιοσυσσώρευση. Συνήθως οι ρύποι που έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής βιομεγενθύνονται και εμφανίζουν υψηλές συγκεντρώσεις στα ανώτερα επίπεδα της τροφικής αλυσίδας. Ωστόσο, υπάρχουν διαφορές μεταξύ των ειδών, οι συγκρίσεις πρέπει να γίνονται για τα ίδια τμήματα λιπαρών ιστών ή οργάνων και οι αναλύσεις των δειγμάτων είναι δύσκολο να αντιπροσωπεύουν το σύνολο ενός πληθυσμού ειδών

22 6.8. Βιβλιογραφία: Βασικές Αρχές Οικοτοξικολογίας 1. Truhaut R. Ecotoxicology: objectives, principles and perspectives. Ecotoxicol Environ Saf, 1997, 1: Moriarty F. Ecotoxicology. The Study of Pollutants in Ecosystems. Academic Press, London, 1983, (2nd ed) Νewman MC. Funtamentals of Ecotoxicology. Lewis Publishers, Boca Raton, FL, Chapman PM. New and emerging issues in ecotoxicology-the shape of testing to come? Aust J Ecotoxicol 1998,4:1-7; Chapman PM. Ecotoxicology and pollution-key issues. Mar Poll Bull, 1995, 31: Connell DW. Ecotoxicology: A framework for investigations of hazardous chemicals in the environment. Ambio, 1987, 16: 47-50; Carson R. Silent Spring. Houghton Miffin, Boston, Connell DW, Miller GJ. The Chemistry and Ecotoxicology of Pollution. John Wiley and Sons, New York, Chapman PM. Intergrating toxicology and ecology: putting the eco into ecotoxicology. Mar Poll Bull, 2002, 44: Philips DJH. Bioaccumulation. In: Calow P, ed. Handbook of Ecotoxicology. Blackwell Science, Oxford, 1998: De Henau H. Biodegradation. In: Calow P, ed. Handbook of Ecotoxicology. Blackwell Science, Oxford, 1998: Mckay D. Fate models. In: Calow P, ed. Handbook of Ecotoxicology. Blackwell Science, Oxford, 1998: Van Straalen NM. Ecotoxicology becomes stress ecology. Environ Sci Technol. 2003, 37: 325A-330A. 12. Hutzinger J, ed. Handbook of Environmental Chemistry, Reaction and Processes. Springer, Berlin, Shuurmann G, Markert B, eds. Ecotoxicology: Ecological Fundamentals, Chemical Exposure, and Biological Effects. Wiley, New York,

23 14. Samiullah Y. Prediction of the Environmental Fate of Chemicals. Elsevier, Amsterdam, Alloway BJ, Ayres DC. Chemical Principles of Environmental Pollution. 2 nd ed. Blackie Academic, Chapman & Hall, London, Howard PH, Boethling RS, Jarvis WF, et al. Handbook of Environmental Degradation Rates. Lewis Publishers, Chelsea, MI, Duffus JH. Environmental Toxicology. Wiley, New York, Kendall RJ, Akerman J. Terrestrial wildlife exposed to agrochemicals: an ecological risk assessment perspective. Environ Toxicol Chem, 1992, 11: ; Ames PL. DDT residues in the eggs of the osprey in the northeastern United States and their relation to nesting success. J Appl Ecol (Suppl), 1966, 3: Dickson KL, Maki AW, Cairns J Jr, eds. Modeling the Fate of Chemicals in the Aquatic Environment. Ann Arbor Science, Ann Arbor, MI, Kendall RJ, Lacher TE Jr, eds. Wildlife Toxicology and Population Modelling: Integrated Studies of Agrosystems. Lewis Publishers, Boca Raton, FL, Butler GC. Estimation of doses and integrated doses. In: Butler GC, ed. Principles of Ecotoxicology. SCOPE, Vol 12. Wiley, Chi Chester, 1978: Alabaster JS, Garland JHN, Hart IC, Solbe JF. An approach to the problem of pollution and fisheries. In : Edwards RW, Garrod DJ, eds. Conservation and Productivity of Natural Waters. Academic Press, London, 1972: Bell JNB, Clough WS. Depression of yield in ryegrass exposed to sulfur dioxide. Nature, 1973, 241: Kandler O, Innes JL. Air pollution and forest decline in Central Europe. Environ Pollut, 1995, 90: UNECE. Forest damage and air pollution. Report of the 1990 forest damage survey in Europe. UN/E119. CE/UNEP, Geneva, Linzon SN. Effects of airborne sulfur pollutants on plants. In : Nriagu JO, ed. Sulfur in the Environment. Part II : Ecological Impacts. Wiley, New York, 1978:

24 27. Ariens EJ, Simonis AM, Offrmeier J. Introduction to General Toxicology. Academic Press, New York, Eto M. Organophosphorus Pesticides: Organic and Biological Chemistry. Chemical Rubber Company Press, Cleveland, Baron RL. Delayed neurotoxicity and other consequences of organophosphate esters. Ann Review Entomology, 1981, 26: Grue CE, Powell GVN, McChesney MJ. Care of nestlings by wild female starlings exposed to an organophosphate pesticide. J Applied Ecology, 1982, 19: Beeman RW. Recent advances in mode of action of insecticides. Ann Review Entomology, 1982, 27: McArthur MLB, Fox GA, Peakall DB, Philogene BJR. Ecological significance of behavioral and hormonal abnormalities in breeding ring doves fed an organochlorine chemical mixture. Arch Environ Contam Toxicol, 1983, 12: Ratcliffe DA. Changes attributable to pesticides in egg breakage frequency and eggshell thickness in some British birds. J Applied Ecology 1970, 7 : ; Haegele MA, Hudson RH. DDE effects on reproduction of ring doves. Environ Pollut, 1973, 4: Lundholm E. Thinning of eggshells in birds by DDE: mode of action on the eggshell gland. Comp Biochem Physiology, 1987, 88: 1-22 ; Conway GR, Pretty JN. Unwelcomed Harvest. Agriculture and Pollution. Earthscan publication, London, 1991: Τingey DT, Reinert RA. The effect of ozone and sulfur dioxide singly and in combination on plant growth. Environ Poll, 9: , Vouk VB, Butler GC, Upton AC, Parke DV, Asher SC. Methods for Assessing the Effects of Mixtures of Chemicals. SCOPE 30. SGOMSEC 3. Wiley, Chichester, Clarkson TW. Recent advances in the toxicology of mercury with emphasis on alkylmercurials. Cr Rev Toxicol, 1972, 1:

25 38. Whyte AV, Burton I, eds. Environmental Risk Assessment. SCOPE 15. Wiley, Chichester, 1980 ; U.S. EPA. Summary Report on Issues in Ecological Risk Assessment. EPA/625/3-91/O18, Risk Assessment Forum, Washington DC, 1991; Suter GW, ed. Ecological Risk Assessment. Lewis publs, Boca Raton, Hamelink JL, Waybrant RC, Ball RC. A proposal: exchange equilibria control the degree chlorinated hydrocarbons are biologically magnified in lentic environments. Trans Am Fisheries Soc, 1971, 100: Davies RP, Dobbs AJ. The prediction of bioconcentration in fish. Water Res, 1984, 18: Moriarty F, Walker CH. Bioaccumulation in food chains: a rational approach. Ecotox Environ Saf, 1987, 13: Phillips DJH. Use of biological indicator organisms to quantitate organochlorine pollutants in aquatic environments-a review. Environ Pollut, 1978, 16: Scura ED, Theilacker GH. Transfer of the chlorinated hydrocarbon PCB in a laboratory marine food chain. Mar Biol, 1977, 40: Biddinger GR, Gloss SP. The importance of trophic transfer in the bioaccumulation of chemical contaminants in aquatic ecosystems. Resid Rev, 1984, 91: Moriarty F. Bioaccumulation in terrestrial food chains. In : Sheehan P, Korte F, Klein W, Bourdeau P, eds. Appraisal of Tests to Predict the Environmental Behaviour of Chemicals. Wiley, Chichester, 1985:

26 -210-

ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε. Μπακέας, 2013 Πηγή: Α. Βαλαβανίδης «Οικοτοξικολογία και Περιβαλλοντική Τοξικολογία», Τµήµα Χηµείας, ΕΚΠΑ, Αθήνα 2007, Κεφ.11. Οι κυριότεροι τοµείς οικοτοξικολογικών

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διεύθυνση Ενεργειακών, Βιομηχανικών και Χημικών Προϊόντων ΓΧΚ Δρ. Χ. Νακοπούλου Βιογεωχημικοί κύκλοι

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ ΡΥΠΩΝ ΣΤΟΥΣ ΖΩΝΤΑΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ ΡΥΠΩΝ ΣΤΟΥΣ ΖΩΝΤΑΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ ΡΥΠΩΝ ΣΤΟΥΣ ΖΩΝΤΑΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 10.1. Εισαγωγή: Οικοτοξικολογία Τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει σοβαρό ενδιαφέρον για τις επικίνδυνες χημικές

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης ΡΥΠΑΝΣΗ 91 είναι η άμεση ή έμμεση διοχέτευση από τον άνθρωπο στο υδάτινο περιβάλλον ύλης ή ενέργειας με επιβλαβή αποτελέσματα για τους οργανισμούς ( ο ορισμός της ρύπανσης από τον ΟΗΕ ) Ρύποι Φυσικοί (εκρήξεις

Διαβάστε περισσότερα

Οικοτοξικολογικέςαναλύσεις στα νερά

Οικοτοξικολογικέςαναλύσεις στα νερά Οικοτοξικολογικέςαναλύσεις στα νερά Αθανάσιος Κούγκολος ρ. Χηµικός µηχανικός Αναπληρωτής καθηγητής Τµήµα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδοµίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Πολυτεχνική Σχολή, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 1 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Οι στόχοι του μαθήματος Η συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προοπτικών για την τεχνολογική δραστηριότητα Ευαισθητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 23 / 05 /2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ''

ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ'' ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ'' Από το 1950 και µετά αρχίζει η εντατικοποίηση της γεωργικής παραγωγής εστιάζοντας το ενδιαφέρον της αποκλειστικά

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 2 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Environmental Μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικά προβλήματα Παγκόσμια κλιματική αλλαγή Όξινη βροχή Μείωση στρατοσφαιρικού

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Τι ονομάζουμε ροή ενέργειας σε ένα οικοσύστημα; Όσο αναγκαία είναι η τροφοδότηση ενός οικοσυστήματος με ενέργεια, άλλο τόσο αναγκαία είναι η διανομή της στους άλλους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Μαριέλλα Σαρρή Τα βιολογικά προϊόντα, είναι τρόφιµα τα οποία προέκυψαν µέσω της Βιολογικής ή Οργανικής Γεωργίας Σύστηµα διαχείρισης και παραγωγής αγροτικών προϊόντων, το οποίο στηρίζεται σε φυσικές διεργασίες,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης.

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης. Ατμόσφαιρα Η γη, όπως και ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα, αναπτύχθηκε μέσα από ένα τεράστιο σύννεφο σκόνης και αερίων, πριν από 4,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Τότε η γη, περικλειόταν από ένα αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα Ο όρος βαρέα μέταλλα (heavy metals, trace metals, toxic metals, trace elements) χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει τη παρουσία

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας. α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά Τ λεμφοκύτταρα γ. πλασματοκύτταρα δ. μακροφάγα Μονάδες 5

Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας. α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά Τ λεμφοκύτταρα γ. πλασματοκύτταρα δ. μακροφάγα Μονάδες 5 Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας ΘΕΜΑ 1ο Να κυκλώσετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση 1. Μεγάλες ποσότητες ανοσοσφαιρινών εκκρίνονται από τα: α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Αποβλήτων

Διαχείριση Αποβλήτων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Διαχείριση Αποβλήτων Ενότητα 11 : Βιομηχανικά Στερεά και Υγρά Απόβλητα Δρ. Σταυρούλα Τσιτσιφλή Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Ρύπανση του εδάφους

4.2 Ρύπανση του εδάφους 110 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 4.2 Ρύπανση του εδάφους Οι ανθρώπινες δραστηριότητες ρυπαίνουν το έδαφος Ερωτήσεις κατανόησης θεωρίας και προβλήματα 2-1. Η ρύπανση του εδάφους οφείλεται κυρίως στη

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ

2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ 2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΝΩΝΕΙ ΚΥΡΙΩΣΤΟΥΣ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΣΕ ΜΙΑ ΒΙΟΚΟΙΝΟΤΗΤΑ; Ο κυριότερος παράγοντας που συνδέει τους οργανισμούς μεταξύ τους είναι η διατροφή τους Ο τρόπος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΤΥΠΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΤΥΠΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1 30.12.2006 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 396/363 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1 Στο ποσοτικό επίπεδο του παρόντος Παραρτήματος, ο

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15 Περιεχόμενα Πρόλογος...11 1. Οργανισμοί...15 1.1 Οργανισμοί και είδη...15 1.1.1 Ιδιότητες των οργανισμών...15 1.1.2 Φαινότυπος, γονότυπος, οικότυπος...17 1.1.3 Η έννοια του είδους και ο αριθμός των ειδών...19

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΖΗΤΗΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑ. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑΣ. 3.1. Εισαγωγή: Χημικές Ουσίες και Περιβαλλοντική Τοξικολογία

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑ. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑΣ. 3.1. Εισαγωγή: Χημικές Ουσίες και Περιβαλλοντική Τοξικολογία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΑ. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑΣ 3.1. Εισαγωγή: Χημικές Ουσίες και Περιβαλλοντική Τοξικολογία Η τοξικότητα των χημικών ουσιών ελέγχεται με την χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Τα βασικά της διεργασίας της

Τα βασικά της διεργασίας της Τα βασικά της διεργασίας της ενεργού ιλύος Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων 1 Γιατί είναι απαραίτητη η επεξεργασία Για

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ 1 Ονομ/μο φοιτήτριας: Κουκουλιάντα Στυλιανή Αριθμός μητρώου: 7533 Υπεύθυνος καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ιωάννα Δ. Αναστασοπούλου Βασιλική Δρίτσα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ 2. ΤΡΙΤΙΟ,

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση αποµάκρυνσης ρύπων

Αξιολόγηση αποµάκρυνσης ρύπων Αξιολόγηση αποµάκρυνσης ρύπων ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Columbia Water Purification System (διπλό σύστηµα) Στους παρακάτω πίνακες δίνονται τα αποτελέσµατα των δοκιµών αποµάκρυνσης ρύπων: Columbia Water

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: Στα τροφικά επίπεδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΙΜΗΚΥΡΙΟΣ, ΓΕΩΠΟΝΟΣ, Δρ. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ποιος από τους παρακάτω οργανισμούς χαρακτηρίζεται ως αυτότροφος; 1. αλεπού 2. βάτραχος 3. βελανιδιά 4. ψύλλος. 2. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες χαρακτηρίζεται ως αβιοτικός; 1.

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.ΣΤΟΙΧΕΙΑΡΥΠΑΝΣΗΣ 2.1 ΠΑΘΟΦΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 2.1.1 ΒΑΚΤΗΡΙΑ 2.1.2 ΙΟΙ 2.1.3 ΠΡΩΤΟΖΩΑ 2.2 ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (ECOLOGICAL RISK ASSESSMENT) 13.1. Εισαγωγή: Πώς Πραγματοποιείται η Ποσοτική Εκτίμηση Οικολογικού Κινδύνου

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (ECOLOGICAL RISK ASSESSMENT) 13.1. Εισαγωγή: Πώς Πραγματοποιείται η Ποσοτική Εκτίμηση Οικολογικού Κινδύνου ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (ECOLOGICAL RISK ASSESSMENT) 13.1. Εισαγωγή: Πώς Πραγματοποιείται η Ποσοτική Εκτίμηση Οικολογικού Κινδύνου Πολλές πλευρές των ερευνών της περιβαλλοντικής τοξικολογίας έχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή πρόταση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. Η προπερδίνη είναι: α. κατηγορία πρωτεϊνών που παράγεται

Διαβάστε περισσότερα

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη Το φαινόμενου του θερμοκηπίου Μέση θερμοκρασία σε παγκόσμια κλίμακα Ατμόσφαιρα ονομάζεται το αέριο τμήμα του πλανήτη, το οποίο τον περιβάλλει και τον ακολουθεί στο σύνολο των κινήσεών του Τα αέρια της

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. ΒΙΟΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗ ΡΥΠΩΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ & ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΧΗΜΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. ΒΙΟΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗ ΡΥΠΩΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ & ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΧΗΜΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. ΒΙΟΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗ ΡΥΠΩΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ & ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ Εισαγωγή Το περιβάλλον, και ειδικότερα το θαλάσσιο, έχει υποστεί την τελευταία εξηκονταετία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ Μαρία Γιαννακούρου ΤΕΙ Αθηνών, Σχολή Τεχνολογίας Τροφίμων και Διατροφής, Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων Νικόλαος Γ. Στοφόρος Γεωπονικό

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση και ταξινόμηση των χημικών αποβλήτων

Αξιολόγηση και ταξινόμηση των χημικών αποβλήτων Αξιολόγηση και ταξινόμηση των χημικών αποβλήτων Εισαγωγή Η αξιολόγηση των αποβλήτων είναι ιδιαίτερα σημαντική για την κατάλληλη ανακύκλωση ή διάθεσή τους. Αρμόδιος για τον ακριβή προσδιορισμό και την ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Tοξικότητα. Αρτεμις Ντονά Επίκουρη Καθηγήτρια Εργ. Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας. 6/3/2008 Αρτεμις Αγησ. Ντονά

Tοξικότητα. Αρτεμις Ντονά Επίκουρη Καθηγήτρια Εργ. Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας. 6/3/2008 Αρτεμις Αγησ. Ντονά Tοξικότητα Αρτεμις Ντονά Επίκουρη Καθηγήτρια Εργ. Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας Αντικείμενα του μαθήματος Να εξοικειωθεί με την έννοια της τοξικότητας, όργανο στόχος Να μπορεί να ξεχωρίσει την οξεία

Διαβάστε περισσότερα

στο περιβάλλον και τεχνικές απορρύπανσης»

στο περιβάλλον και τεχνικές απορρύπανσης» «Πετρελαιοειδή στο περιβάλλον και τεχνικές απορρύπανσης» Άγγελος Ντάντος Χημικός, PhD Cp Foodlab ltd Πετρέλαιο Πολύπλοκο μίγμα υδρογονανθράκων Αλειφατικοί Αρωματικοί Αλκάνια Αλκένια Αλκίνια n-αλκάνια Διακλαδισμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΖΑΡΦΤΖΙΑΝ ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. στην εικόνα που ακολουθεί να προσδιορίσετε τους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΤΩΝ Ε ΑΦΩΝ ΑΠΟ ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ, ΤΟΞΙΚΑ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΙ ΥΓΡΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΤΩΝ Ε ΑΦΩΝ ΑΠΟ ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ, ΤΟΞΙΚΑ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΙ ΥΓΡΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΤΩΝ Ε ΑΦΩΝ ΑΠΟ ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ, ΤΟΞΙΚΑ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΙ ΥΓΡΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ Γιαννουλάκη Ασηµένια 1, Σπανοµήτσιος Μάριος-Παύλος 2, Γεωργέλλης Παναγιώτης 3, Γιαννουλάκης Θεολόγος 4, Σπανοµήτσιος Στέφανος

Διαβάστε περισσότερα

Φυτοπροστασία, Διατροφή και Περιβάλλον

Φυτοπροστασία, Διατροφή και Περιβάλλον Φυτοπροστασία, Διατροφή και Περιβάλλον Δρ Ροδιτάκης Εμμανουήλ Ινστιτούτο Προστασίας Φυτών Ηρακλείου Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας Επιμορφωτική Ημερίδα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Γεωργία - Διατροφή

Διαβάστε περισσότερα

Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V

Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V Δ. Κουτσονικόλας 1, Σ. Τόπης 3, Σ. Καλδής 2, Γ. Σκόδρας 1,2,3 και Γ.Π. Σακελλαρόπουλος 1,2,3 * 1 Εργαστήριο Γενικής Χημικής Τεχνολογίας, Τμήμα Χημικών Μηχανικών,

Διαβάστε περισσότερα

Επιδράση των υδατοκαλλιεργειών στο περιβάλλον

Επιδράση των υδατοκαλλιεργειών στο περιβάλλον Επιδράση των υδατοκαλλιεργειών στο περιβάλλον Παύλος Μακρίδης, επίκουρος καθηγητής Τμήμα Βιολογίας, Τομέας Βιολογίας Ζώων Πανεπιστήμιο Πατρών Τι είναι υδατοκαλλιέργειες; Η καλλιέργεια υδρόβιων οργανισμών,

Διαβάστε περισσότερα

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Σ. Κυρτόπουλος Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών & Βιοτεχνολογίας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Συμβολή περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ. Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ. Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ Ο ΣΑΡΩΝΙΚΟΣ ΚΟΛΠΟΣ Επιφάνεια: 2600 km 2 Μέγιστο βάθος: 450 m

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική αξιολόγηση κύκλου ζωής μιας φιάλης κρασιού

Περιβαλλοντική αξιολόγηση κύκλου ζωής μιας φιάλης κρασιού Περιβαλλοντική αξιολόγηση κύκλου ζωής μιας φιάλης κρασιού Κων/νος νος Αμπελιώτης Επικ. Καθηγητής, Τμ. Οικιακής Οικονομίας Οικολογίας Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Περιεχόμενα Η έννοια του κύκλου ζωής Ο ρόλος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 2ο

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ-ΑΛΥΣΙΔΕΣ-ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΟΜΑΔΑ Α 1. Στο ακόλουθο τροφικό πλέγμα παρουσιάζονται οι τροφικές σχέσεις ανάμεσα στους οργανισμούς ενός χερσαίου οικοσυστήματος:

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ A Α1 γ Α2 α Α3 α Α4 β Α5 γ ΘΕΜΑ Β Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1) Το οικοσύστηµα είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη

Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη Ιούνιος 2015 GREENPEACE / FRED DOTT Η παραγωγή μήλων και φρούτων εν γένει στην Ευρώπη είναι ένας από τους τομείς της ευρωπαϊκής γεωργίας με την εντατικότερη

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Bιολογία και Οικολογία Ζιζανίων. 1.1 Εισαγωγή...19 1.2 Χαρακτηριστικά ζιζανίων...20 1.3 Μορφολογικά χαρακτηριστικά που

Περιεχόμενα. Bιολογία και Οικολογία Ζιζανίων. 1.1 Εισαγωγή...19 1.2 Χαρακτηριστικά ζιζανίων...20 1.3 Μορφολογικά χαρακτηριστικά που ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Bιολογία και Οικολογία Ζιζανίων 1.1 Εισαγωγή...19 1.2 Χαρακτηριστικά ζιζανίων...20 1.3 Μορφολογικά χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται για τον προσδιορισμό των ζιζανίων...21 1.4 Κατάταξη ζιζανίων...22

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας.

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Αντικείμενο Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Θανατηφόρα ατυχήματα από ηλεκτροπληξία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1980-1995

Διαβάστε περισσότερα

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 1. Ένας άνθρωπος μολύνθηκε από ένα παθογόνο βακτήριο και δεν εμφάνισε συμπτώματα ασθένειας. Πιθανολογείστε τους λόγους που μπορεί να οφείλεται αυτό. 2.

Διαβάστε περισσότερα

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου αυτών στον οργανισμό. Οι βιταμίνες κατατάσσονται στην

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα αντισώματα εκκρίνονται

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα καυσίμου σελ.1

Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Περιγραφές της σύστασης καύσιμης βιομάζας Η βιομάζα που χρησιμοποιείται σε ενεργειακές εφαρμογές μπορεί να προέρχεται εν γένει από δέντρα ή θάμνους (ξυλώδης ή λιγνο-κυτταρινούχος

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις του Πολέμου στα Βαλκάνια: Ραδιενέργεια και Χημική Ρύπανση

Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις του Πολέμου στα Βαλκάνια: Ραδιενέργεια και Χημική Ρύπανση Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις του Πολέμου στα Βαλκάνια: Ραδιενέργεια και Χημική Ρύπανση Πραγματοποιήθηκε με επιτυχία η εκδήλωση που διοργάνωσε το Περιφερειακό Τμήμα Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας της Ένωσης

Διαβάστε περισσότερα

Το περιβάλλον ως σύστηµα

Το περιβάλλον ως σύστηµα Το περιβάλλον ως σύστηµα Σύστηµα : ηιδέατουστηθεώρησητουκόσµου Το σύστηµα αποτελεί θεµελιώδη έννοια γύρω από την οποία οργανώνεται ο τρόπος θεώρησης του κόσµου και των φαινοµένων που συντελούνται µέσα

Διαβάστε περισσότερα

Βιοποικιλότητα & Αγροτικά Οικοσυστήματα

Βιοποικιλότητα & Αγροτικά Οικοσυστήματα ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΑΕΙΦΟΡΑ ΑΓΡΟ- ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΕΛΑΙΩΝΑ Χρονική Διάρκεια: Οκτώβριος 2010 Ιούνιος 2014 Προϋπολογισμός:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΕΘΡΟ-ΠΥΡEΘΡΙΝΕΣ - ΠΥΡΕΘΡΟΕΙΔΗ

ΠΥΡΕΘΡΟ-ΠΥΡEΘΡΙΝΕΣ - ΠΥΡΕΘΡΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΘΡΟ-ΠΥΡEΘΡΙΝΕΣ - ΠΥΡΕΘΡΟΕΙΔΗ Tanacetum vulgare Asteraceae πύρεθρο: το φυτό πυρεθρίνες: τα φυσικά προϊόντα πυρεθροειδή: τα συνθετικά ανάλογα πυρεθρίνης Πύρεθρο: αειθαλή φυτά από την οικογένεια Asteraceae

Διαβάστε περισσότερα

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας ΑΡΓΥΡΩ ΛΑΓΟΥΔΗ Δρ. Χημικός TERRA NOVA ΕΠΕ περιβαλλοντική τεχνική συμβουλευτική ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΕΕ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Τα φυτά αποκαλούνται ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ επειδή

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Παράκτια και Θαλάσσια Ρύπανση

Τίτλος Μαθήματος: Παράκτια και Θαλάσσια Ρύπανση Τίτλος Μαθήματος: Παράκτια και Θαλάσσια Ρύπανση Κωδικός μαθήματος: Τύπος μαθήματος: ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚO Επίπεδο μαθήματος (Μεταπτυχιακό): ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ Έτος σπουδών: 1o Εξάμηνο σπουδών: ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ Αριθμός πιστωτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής e-catalogue 2012 Βιταμίνες Μέταλλα & Ιχνοστοιχεία Αμινοξέα & Πρωτεΐνες Απαραίτητα Λιπαρά Οξέα Πεπτικά/Προβιοτικά Βοηθήματα Βιταμίνες Οι βιταμίνες είναι απαραίτητες για

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ Η χρήση του όζοντος για την κατεργασία νερού σε πύργους ψύξης αυξάνει σηµαντικά τα τελευταία χρόνια και αρκετές έρευνες και εφαρµογές που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ

Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ Λίμνες και ποτάμια της Ελλάδας έχουν μετατραπεί σε κοκτέιλ φυτοφαρμάκων. Τοξικές ουσίες εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα και δυστυχώς σε βαθμό που δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε,

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ 1 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 Εισαγωγή Πλαίσιο Περιβαλλοντικής Γεωχημείας Στοιχεία βιογεωχημείας Μονάδες σύστασης διαλυμάτων/ μετατροπές ΠΛΑΙΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα