Κριτική θεώρηση του ανθρώπινου σώματος και νοσηλευτικής πράξης στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κριτική θεώρηση του ανθρώπινου σώματος και νοσηλευτικής πράξης στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας"

Transcript

1 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW Κριτική θεώρηση του ανθρώπινου σώματος και νοσηλευτικής πράξης στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας Παρισσόπουλος Στέλιος 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγητής Εφαρμογών. Τμήμα Νοσηλευτικής Β', Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας 2. Επίκουρος Καθηγήτρια. Τμήμα Νοσηλευτικής Β', Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το ανθρώπινο σώμα δεν αποτελεί αυτό καθεαυτό μια αυτοτελή και ολοκληρωμένη ενότητα αλλά αντίθετα ένα πλαίσιο μέσω του οποίου το άτομο αντιλαμβάνεται και δέχεται πληροφορίες από τον έξω κόσμο. Σκοπός: Σκοπός της παρούσης εργασίας ήταν η ανασκόπηση της βιβλιογραφίας ως προς την έννοια του σώματος τόσο του ασθενή όσο και του νοσηλευτή. Υλικό και μέθοδος: Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε περιελάμβανε αναζήτηση ανασκοπικών και ερευνητικών μελετών στην ηλεκτρονική βάση «SCOPUS και JSTOR» που αναφέρονταν στις θεωρητικές προσεγγίσεις για το ανθρώπινο σώμα και τη λήψη κλινικών αποφάσεων. Η συλλογή των στοιχείων διήρκησε τη χρονική περίοδο Αποτελέσματα: Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, το νοσοκομείο μετατρέπεται σε χώρο παρατήρησης και μετάδοσης γνώσης για την ιατρική, καινούργιοι τρόποι ελέγχου του ανθρώπου και της κοινωνίας αναδύονται, ενώ ο ασθενής υπόκειται σε τεχνολογίες και πρακτικές που σταδιακά επιφέρουν την αλλοτρίωση του από το ίδιο του το σώμα. Παράλληλα, η επιστήμη της ιατρικής, μέσω καινοτόμων τρόπων διερεύνησης του ανθρώπινου σώματος, οδήγησε σε μια νέα κατανόηση της ζωής, του θανάτου και της αρρώστιας. Η Μονάδα Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ) ως χώρος εργασίας παρουσιάζει αυξανόμενες δεοντολογικές και επικοινωνιακές πολυπλοκότητες για τους νοσηλευτές αφενός γιατί οι ανθρώπινες λειτουργίες ρυθμίζονται μέσω των εφαρμογών της τεχνολογίας, αφετέρου γιατί οι νοσηλευτές καλούνται να υιοθετήσουν στρατηγικές επικοινωνίας προκειμένου να συμμετέχουν στη λήψη κλινικών αποφάσεων. Οι παραδοσιακοί ρόλοι των επαγγελματιών υγείας δοκιμάζονται κατά τη προσπάθειά τους να παρέχουν φροντίδα υψηλού επιπέδου στη ΜΕΘ, εκεί όπου η μετάβαση από τη ζωή στο θάνατο έχει καταστεί ιδιαίτερα ασαφής και δυσδιάκριτη. Συμπεράσματα: Η μελέτη των κοινωνικών διαστάσεων στη ΜΕΘ, θα επιτρέψει την περαιτέρω διερεύνηση των τεχνικών σώματος των νοσηλευτών και θα αναδείξει τρόπους ενδυνάμωσης της νοσηλευτικής τους ταυτότητας και συμβολής στη λήψη κλινικών αποφάσεων. Λέξεις κλειδιά: Ανθρώπινο σώμα, εντατική, νοσηλευτική ταυτότητα, επικοινωνία, λήψη αποφάσεων. Copyright 2012 Σελίδα 484

2 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 4 ο Τεύχος, Οκτώβριος Δεκέμβριος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 4 th Issue, October December 2012 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑΣ Παρισσόπουλος Στέλιος, 28 ης Οκτωβρίου 5-7, Πετρούπολη 13231, Αθήνα Τηλ: A critical analysis of the human body and nursing praxis in Intensive Therapy Unit Parissopoulos Stelios 1, Fouka Georgia 2 1. Lecturer in Nursing, Department of Nursing B, Technological Educational Institute (TEI) of Athens, Greece 2. Associate Professor in Nursing, Department of Nursing B' ABSTRACT The human body does not constitute an independent and comprehensive unit but instead it is a framework through which the individual perceives and receives information from the outside world. Aim: The purpose of this article was the review of literature relating to the concept of body of both the patient and nurse. Material and method: the methodology applied included search of review and research papers via the electronic databases of SCOPUS and JSTOR that referred to the theoretical approaches of the human body and clinical decision making. The data collection took place in the period of Results: According to the literature, the hospital converts into a space for observation and knowledge transfer for the discipline of medicine and new methods for controlling individuals and society appear, while the patient is subjected to technologies and practices that gradually bring about the alienation from his own body. At the same time, the science of medicine, through innovative ways of examining the human body, led to a new understanding of life, death and disease. Intensive Therapy Unit (ITU) as a workplace present increasing ethical and communication complexities for nurses, on one hand because the patient s body destabilises through the applications of technology and the medical file, on the other hand because nurses are invited to adopt communication strategies in order to participate to clinical decision making. The traditional roles of healthcare professionals are challenged while they try to provide high-level care in ITU, where the transition from life to death has become quite vague and difficult to discern. Conclusions: The study of the social dimensions in ITU will allow further investigation of the body techniques of nurses, and will highlight ways of strengthening nursing identity and contribution to clinical decision making. Copyright 2012 Σελίδα 485

3 Keywords: Human body, intensive, nursing identity, communication, decision making. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ατά τις τελευταίες δεκαετίες το Κ ενδιαφέρον των ανθρωπολόγων, των φιλοσόφων και ιστορικών έχει στραφεί προς τη διερεύνηση της πολυπλοκότητας του ανθρώπινου σώματος. Πιο συγκεκριμένα η ανθρωπολογία του σώματος και της υγείας διερευνά εις βάθος τις προθέσεις, τη γλώσσα και τις εκφράσεις του σώματος, όπως επίσης και την επίδραση που έχουν οι σχέσεις εξουσίας και οι υλικές συνθήκες στην κατάσταση της υγείας και την ταυτότητα. 1 ατομική Η πολυπλοκότητα του σώματος και ειδικότερα οι πολλές και αντιφατικές διαστάσεις του σώματος πυροδότησαν τη διατύπωση μιας θεωρίας όπου το σώμα δεν είναι αποδεκτό ως φυσικό και ενιαίο. Τα τεχνολογικά και επιστημονικά επιτεύγματα που σχετίζονται με την ανθρώπινη αναπαραγωγή και τη διατήρηση του σώματος στη ζωή συνέβαλαν σημαντικά στη διαμόρφωση μια εναλλακτικής θεώρησης του σώματος, που δεν μπορεί να αφήσει αδιάφορη τη Νοσηλευτική επιστήμη. Ο χώρος στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ), όπου η μηχανική υποστήριξη των 2 CORRESPONDING AUTHOR Parissopoulos Stelios, 5-7, 28 th Octovriou St., Petroupolis 13231, Athens, Greece Tel: ασθενών έχει δημιουργήσει μια φάση ζωής πέρα από την παύση/διακοπή όλων των ζωτικών λειτουργιών, συχνά χαρακτηρίζεται με τον όρο «ενδιάμεσος χώρος του μετασχηματισμού», όχι μόνο γιατί η μετάβαση του ασθενή από τη ζωή στο θάνατο είναι δυσδιάκριτη και ασαφής, αλλά και επειδή το σώμα του «τροποποιείται» και αλλάζει «ταυτότητα» μέσα από τις προηγμένες τεχνολογίες θεραπείας και παρακολούθησης. Η πρόοδος στη τεχνολογία Copyright 2012 Σελίδα 486 έχει οδηγήσει σε διευρυμένες ευθύνες των νοσηλευτών στη λήψη αποφάσεων, δημιουργώντας ερωτήματα για το είδος της δράσης στη ΜΕΘ. 3 Λαμβάνοντας υπόψη ότι όλοι όσοι δραστηριοποιούνται στις επιστήμες της υγείας εμπλέκονται σε συγκεκριμένες δομές εξουσίας και γνώσης, 1 η παρούσα κριτική θεώρηση του ανθρώπινου σώματος θα συμπεριλάβει έννοιες όπως αυτές της ιατρικοποίησης του σώματος, του βλέμματος (gaze), της τεχνολογίας της πειθαρχίας και του νέου τύπου σωματοποίησης ασθενών και νοσηλευτών.

4 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 1 ο Τεύχος, Ιανουάριος Μάρτιος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 1 st Issue, January March 2012 Από το φυσικό στο σκεπτόμενο σώμα Η σημασία του σώματος έχει αποτελέσει ξεχωριστό τομέα μελέτης με βάση τις θεωρίες της κοινωνικής μορφοποίησης. 4 Αναλυτικότερα, ο τρόπος αντίληψης του σώματος στην κάθε κοινωνία εξαρτάται τόσο από τις κοινωνικές και ιστορικές του συνάφειες 5,6 όσο και από την φαινομενολογία. 7 Ο ανθρώπινος νους δρα στην κατανόηση του ανθρώπινου σώματος και η έννοια της βιωμένης (ζώσας) εμπειρίας υποδηλώνει ότι οι άνθρωποι δημιουργούν ένα δικό τους ατομικό «κόσμο», ο οποίος έχει προσωπικό νόημα και σκοπό. Επιπρόσθετα, η σημασία του σώματος εμπλουτίσθηκε από την έννοια της ενσωμάτωσης (embodiment) και της σωματοποίησης (somatisation), η οποία προκύπτει από τον συνδυασμό της φαινομενολογίας του Merleau-Ponty7 με το «έθος» (habitus) του κοινωνιολόγου και ανθρωπολόγου Pierre Bourdieu. 8 Το «έθος» του Bourdieu 8 και ο «κόσμος» του Merleau- Ponty 7 είναι αυτό που συνήθως αποκαλείται ως «βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις» ή «ιδέες». Ενώ στις παραδοσιακές και τις προνεωτερικές κοινωνίες η ταυτότητα του σώματος θεωρούνταν ως δεδομένη με σταθερό μέγεθος, σχήμα και εμφάνιση, κατά την μετα-νεωτερικότητα η ταυτότητα γίνεται όλο και πιο ρευστή, το σώμα ανακατασκευάζεται και επιστρατεύεται ως εργαλείο έκφρασης και καταγραφής του 9 εσωτερικού κόσμου του ατόμου. Ως αποτέλεσμα, το σώμα αποτελεί σημείο αναφοράς για τη γέννηση των σχέσεων, θεωρείται περισσότερο κατασκευή παρά φυσικό δεδομένο και αναγνωρίζεται η ρευστότητα των ορίων του. 11 Σε θεωρητικό επίπεδο, το σώμα προσεγγίζεται ως ένα απτό και ορατό φυσικό σύμβολο ή σημείο ή κείμενο, που επειδή αναπαριστά τις εγγεγραμμένες σε αυτό κοινωνικές αξίες, μπορεί να αποκρυπτογραφηθεί και να αναγνωσθεί από τους ερευνητές. 12 Σε μια πληθώρα χώρων (σχολείο, νοσοκομείο) το σώμα ελέγχεται από ένα πανταχού παρόν «καλοπροαίρετο» επιστημονικό βλέμμα (gaze), που τυποποιεί τις εκφράσεις και την κοινωνική παρουσία των ατόμων. Ειδικότερα, στο χώρο της υγείας και στη ΜΕΘ, η ιατρική επιστημονική γνώση και τεχνολογία σταδιακά αποδυναμώνουν τη θεώρηση του σώματος ως ολότητα. Το σώμα του ασθενή ορίζεται όχι ως η παθητική ανατομική θέση των ορίων του αλλά αντιθέτως ως ικανό για κοινωνική δράση και ως επιφάνεια εγγραφής των εξουσιαστικών λόγων. 1 1 Σημαντική θέση στη θεώρηση του σώματος κατέχει ο Γάλλος φιλόσοφος Michel Foucault που έγινε κυρίως γνωστός για την κριτική του στα κοινωνικά κατεστημένα κυρίως της ψυχιατρικής, της ιατρικής και του σωφρονιστικού συστήματος, όπως επίσης και 10 Copyright 2012 Σελίδα 487

5 για τις ιδέες του που αφορούν στην ιστορία της σεξουαλικότητας και τις θεωρίες του που σχετίζονται με την εξουσία και τις περίπλοκες σχέσεις της με τη γνώση. 2,5 Επίσης, η αλλαγή των στάσεων και απόψεων ως προς τη θεώρηση του σώματος αποδίδεται εν μέρει και στις φεμινιστικές προσεγγίσεις, που στάθηκαν κριτικά απέναντι στο ασφαλές και δεδομένο του φυσικού σώματος, 13 όπου τα κλασικά δίπολα (νους - σώμα, πολιτισμός - φύση) υπόκεινται, συντηρούν και προάγουν ασύμμετρες και ιεραρχικές αντιλήψεις ως προς το φύλο, τη φυλή, το χρώμα, την κοινωνική τάξη και την αρτιμέλεια. 14 Η ιατρικοποίηση του σώματος και η τεχνολογία της πειθαρχίας στο σύγχρονο νοσοκομείο Το σώμα όπως είναι γνωστό στην παρούσα εποχή διαφέρει σημαντικά από εκείνο στις αρχές του 18ου αιώνα. Δεδομένου ότι, το σώμα αποτελεί μια πολιτιστική σύμβαση που συνδέεται με την ιστορική περίοδο στην οποία τοποθετείται, η διαφορά που παρατηρείται ανάμεσα στη σύγχρονη εποχή και στην εποχή της αρχής του 18 ου αιώνα δεν αφορά μόνο την κατανόηση των λειτουργιών του σώματος αλλά αντιθέτως σχετίζεται και με τον τρόπο που τα άτομα εκείνης της εποχής βίωναν την εμπειρία του σώματος. Αξίζει να σημειωθεί, ότι η αντίληψη για τη νόσο ανέκυψε παράλληλα με τη ανάπτυξη της 13 παθολογοανατομίας κατά την περίοδο της Γαλλικής Επανάστασης. Copyright 2012 Σελίδα ,15 κατέρριψε τα είδωλα του Παλιού Καθεστώτος (θρησκεία) και όρθωσε καινούργια είδωλα, όπως αυτό της επιστήμης. Ως συνέπεια, η νέα τάξη πραγμάτων επέτρεψε τη διερεύνηση και αποδόμηση του σώματος. Η ανατομία των πτωμάτων που ουσιαστικά αποτελούσε την παρουσία «ενός βλέμματος» στραμμένου στο εσωτερικό του σώματος οδήγησε σε μια νέα κατανόηση της ζωής, του θανάτου και της αρρώστιας. Διαμέσου του θανάτου το ανοικτό πτώμα ανέδειξε τα μυστικά του στους ζωντανούς. Ενώ μέχρι τότε ο θάνατος και η αρρώστια θεωρούνταν εξωτερικά γεγονότα, η αρρώστια άρχισε να υπάρχει μέσα στη ζωή που τείνει προς το θάνατο. 16 Ο Διαφωτισμός Η έννοια του ιστού και η θεώρηση του σώματος ως συστήματος ιστών εδραίωσε την μέθοδο της παρατήρησης του εσωτερικού του σώματος. Ως εκ τούτου, η παρατήρηση του ορατού δεν είναι αρκετή αλλά μέσω του ανοίγματος των πτωμάτων καθίσταται ορατό «το μη ορατό». Με αυτόν τον τρόπο αποκτάται πρόσβαση στην γνώση της αρρώστιας και του πόνου και οτιδήποτε διαφέρει από την εικόνα της φυσιολογικότητας άρχισε να ορίζεται πλέον ως παθολογικό. 15 Η νέα τάξη πραγμάτων επέτρεψε στην επιστήμη της ιατρικής να αναπτυχθεί διαμέσου της παρέμβασης στο εσωτερικό του

6 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 1 ο Τεύχος, Ιανουάριος Μάρτιος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 1 st Issue, January March 2012 ανθρώπινου σώματος. Επίσης, εισήγαγε μια νέα αντίληψη της αρρώστιας που βλέπει τις ρίζες της και τη θεραπεία της ως φυσικές και ως επιστημονικά ερμηνεύσιμες και ταυτόχρονα διαμόρφωσε μια νέα σχέση μεταξύ του γιατρού και του ασθενή. Οι ασθενείς έπαυσαν να αποτελούν άτομα με ιδιαίτερα συμπτώματα και προβλήματα αλλά αντιμετωπίζονταν ως περιπτώσεις καθώς η ασθένεια έγινε πιο σημαντική από τον ασθενή, με κύριο πρωταγωνιστή το σύμπτωμα. 16 Η εφαρμογή της ιατρικής επιστήμης στη διάγνωση και στη θεραπεία συνέβαλε στην ανάπτυξη του ιατρικού επαγγέλματος ως φορέα με κώδικα δεοντολογίας και σημαντική κοινωνική δύναμη, αποκλείοντας τους αυτοδίδακτους θεραπευτές του Παλαιού Καθεστώτος και αξιώνοντας τη θέση του εμπειρογνώμονα σε τομείς υγείας που προηγουμένως δεν θεωρούνταν ιατρικά προβλήματα. 11 Από τα παραπάνω προκύπτει, ότι το μάθημα ανατομίας του ανθρώπινου σώματος σηματοδοτεί την αλλαγή παραδείγματος (paradigm) στη θεώρηση του ανθρώπου και της θέσης του στον κόσμο και εκφράζει τη νέα λογική στη οποία τα πάντα είναι ορατά ανά πάσα στιγμή. Σύμφωνα με τον Φουκώ, το τελευταίο είναι γνωστό και ως Πανοπτισμός. 15 Πιο συγκεκριμένα, στο χώρο της υγείας, η ιατρική ασκεί εξουσία υποβαθμίζοντας το άτομο σε απλό αντικείμενο όπου ο ασθενής χειραγωγείται και τίθεται κάτω από το ιατρικό βλέμμα, το οποίο ορίζεται ως ένας συγκεκριμένος τρόπος παρατήρησης καθιστώντας τα πράγματα εμφανή στο ιατρό. Όπως προκύπτει από τη μελέτη του Φουκώ, η ανατομία επέτρεψε στο σώμα να είναι ορατό καθώς μπορούσε να διαβασθεί. Ταυτόχρονα το σώμα υποβάλλονταν σε μια διεργασία ανακατασκευής και επαναπροσδιορισμού καθότι η ανατομία εστιάζει σε συγκεκριμένα σημεία και αγνοεί επιδεικτικά κάποια άλλα. Το σώμα σχηματοποιημένο ως αυτόνομη οντότητα μπορούσε πλέον να εξεταστεί και να αναλυθεί. 6 Η κλασική εποχή του 17ου αιώνα είναι η εποχή της ανάδυσης της λογικής, η οποία είναι συνώνυμη σε ολόκληρη την Ευρώπη με την επιβολή αποκλεισμών και με τη μεγάλη «εγκάθειρξη» κυρίως των φτωχών, των αρρώστων, των ψυχικά ασθενών στα νοσοκομεία άσυλα. 17 Το νοσοκομείο στην πρώτη του μορφή ήταν αποκομμένο από το πεδίο της ιατρικής πρακτικής και θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως ηθικό ίδρυμα που είχε ως σκοπό να τιμωρήσει και να αναμορφώσει μια ορισμένη ηθική αξία. Τα νοσοκομεία αποτελούσαν άσυλα όπου οι γιατροί είχαν περιορισμένη εξουσία και το νοσηλευτικό προσωπικό προετοίμαζε τον έγκλειστο για το πέρασμα από τη ζωή στο θάνατο. 17 Copyright 2012 Σελίδα 489

7 Η μεγάλη αλλαγή διαδραματίζεται στα τέλη προκειμένου να επιτευχθεί η ασφάλεια του του 18 ου αιώνα, όταν η αρρώστια συνόλου και να παραμεριστούν οι εσωτερικοί διαχωρίζεται από τη φτώχεια και το κίνδυνοι. Η αναδιάρθρωση του νοσοκομείου νοσοκομείο μετατρέπεται σε χώρο όπου εφαρμόζεται η ιατρική, σε χώρο κλινικής βασίζεται στη τεχνολογία της πειθαρχίας, που επιτρέπει τόσο τη θεραπεία όσο και τη παρατήρησης και μετάδοσης γνώσης, ή συσσώρευση των γνώσεων και την αλλιώς σε μια θεραπευτική μηχανή. 15,17 Η κλινική (clinic) είναι μια νέα διάσταση του νοσοκομείου, όπου οι γιατροί εκπαιδεύονται μέσω της κλινικής άσκησης ενώ παράλληλα λαμβάνουν χώρα οι πρακτικές παιδαγωγικές διαδικασίες των γιατρών. Ως αποτέλεσμα τα νοσοκομεία αρχίζουν να μετατρέπονται σε χώρους πειραματισμού και μαθητείας της ιατρικής. Για πρώτη φορά, η παρατήρηση, η διδασκαλία και η μάθηση ενσωματώνονται στην καθημερινή ιατρική πρακτική και η ιατρική απορρέει από τη σύμπλευση παιδαγωγικής διαδικασίας και θεραπευτικής πρακτικής. Ο ιατρός του νοσοκομείου αποτελεί μια νέα έννοια και μορφή για την εποχή εκείνη και αναλαμβάνει τη καθημερινή καταγραφή της αρρώστιας και των συμπτωμάτων της (συστηματοποίηση και παραγωγή νέας ιατρικής γνώσης). Στην νέα ιατροκεντρική μορφή του νοσοκομείου αναδύεται μια νέα τεχνολογίας εξουσίας και πολιτικής, της βιο-εξουσίας και της βιο-πολιτικής. Οι νέες αυτές τεχνολογίες αφενός αναδεικνύουν τη σπουδαιότητα της αναπαραγωγής, της γεννητικότητας και της αρρώστιας στη ισορροπία του πληθυσμού, αφετέρου παρεμβαίνουν ρυθμιστικά 18 εκπαίδευση. Πρόκειται για ένα νέο τρόπο διακυβέρνησης του ανθρώπου, αξιολόγησης κάθε διάστασής του και βελτίωσης του ωφέλιμου προϊόντος της εργασίας και των δραστηριοτήτων του, χάρη σε ένα σύστημα εξουσίας που επιτρέπει τον έλεγχό τους. Η πειθαρχία είναι το σύνολο των τεχνικών, χάρη στις οποίες τα συστήματα εξουσίας θέτουν ως στόχο τη μοναδοποίηση των ατόμων. Είναι η εξουσία της εξατομίκευσης της οποίας το θεμελιακό εργαλείο βρίσκεται στην εξέταση. Έτσι η ατομικότητα (individuality) γίνεται στοιχείο για την άσκηση της εξουσίας. Παράλληλα, οι έννοιες που αναδύονται στο χώρο της υγείας είναι η καταστολή και η απομόνωση (καραντίνα). Η καταστολή συνοδεύει τη πειθαρχία και περιλαμβάνει ένα σύνολο μέτρων και θεσμών, ρυθμίσεων και κανόνων, που έχουν στόχο την οργάνωση του χώρου της υγείας και την καταπολέμηση της αρρώστιας. Συγκεκριμένα, όπως υποστηρίζει η Κορασίδου, από τη σύσταση του Ανεξάρτητου Ελληνικού κράτους παρατηρείται συγκρότηση και ανάπτυξη του θεσμού της υγειονομικής αστυνομίας, όπου χρησιμοποιείται η απομόνωση και ο Copyright 2012 Σελίδα

8 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 1 ο Τεύχος, Ιανουάριος Μάρτιος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 1 st Issue, January March 2012 αποκλεισμός παράλληλα με την ιατρικοποίηση του κοινωνικού σώματος. Στόχος της υγειονομικής αστυνομίας ήταν το «δημόσιο καλό» και η συστηματική αύξηση των συλλογικών και ατομικών δυνάμεων στη κοινωνία. Η συμβολή του Φουκώ έγκειται στο ότι δεν αναγνωρίζει την αρρώστια ως φυσιολογικό συμβάν αλλά ως προϊόν του ιατρικού λόγου, ο οποίος προέρχεται από τη χωρο-χρονικά συγκεκριμένη γλώσσα, δηλαδή αντανακλά τον κυρίαρχο τρόπο σκέψης, αυτόν της επιστήμης. Η ανάγκη για το σώμα, να ρυθμιστεί και να επιτηρηθεί, το καθιστά κατεξοχήν πολιτικό στόχο και πεδίο εγκατάστασης όλης της πολιτικής τεχνολογίας της ζωής. Η εξουσία στοχεύει στη ρύθμιση του σώματος ως ξεχωριστή ενότητα και στόχος είναι το πειθήνιο, χρήσιμο και παραγωγικό σώμα. Ταυτόχρονα, υπόκειται σε επεξεργασμένες και αδιόρατες μορφές ελέγχου, ρύθμισης, παρέμβασης, πειθαρχίας και 17 απαγόρευσης. 13 Το πειθαρχικό ενδιαφέρον μετατοπίζεται από τη σάρκα στο σκεπτόμενο σώμα. Στο Φουκωικό σχήμα, τα άτομα (π.χ. επαγγελματίες υγείας) καλούνται να υιοθετήσουν συγκεκριμένους τύπους συμπεριφοράς, να οργανώσουν το χρόνο τους με ένα συγκεκριμένο τρόπο και παράλληλα να συμμετέχουν στη συλλογή και μετάδοση της γνώσης, που αναφέρεται είτε σε μεμονωμένα σώματα είτε σε ομάδες σωμάτων. Η βιβλιογραφία παρουσιάζει τις εφαρμογές του ιατρικού βλέμματος ως ένα μέρος του συνολικού συστήματος κοινωνικής επιτήρησης που αφορά ασθενείς, ιατρούς και νοσηλευτές. Η τελευταία διατύπωση δίνει έμφαση στην πρόσληψη του σώματος του ασθενή και στις στρατηγικές επικοινωνίας που υιοθετεί ο νοσηλευτής στο χώρο της ΜΕΘ. 16,11 Η νοσηλευτική πράξη και το ανθρώπινο σώμα Το σώμα δεν μπορεί να θεωρηθεί τόπος κοινωνικά ουδέτερος, αφού τα κοινωνικά κριτήρια που το αξιολογούν ως αποδεκτό ή φυσιολογικό, εξαρτώνται από τις κυρίαρχες αντιλήψεις περί «καθαρότητας» και «ρυπαρότητας». Τα ταμπού που αφορούν στη διαχείριση της συμπεριφοράς και των συναισθημάτων υπόκεινται σε πολιτισμικές και ιστορικές ιδιαιτερότητες. 19 Κατά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης στη νεαρή ηλικία, τα άτομα διδάσκονται συγκεκριμένο τρόπο σωματικής συμπεριφοράς και έκφρασης των συναισθημάτων. Ένας από τους στόχους είναι η διαχείριση συγκεκριμένων δραστηριοτήτων (π.χ. αφόδευση, ούρηση, προσωπική καθαριότητα) και συναισθημάτων μακριά από το δημόσιο χώρο. Η συμπεριφορά των ενηλίκων, οι οποίοι αποτυγχάνουν να συμμορφωθούν με τους ισχύοντες κανόνες και εκδηλώνονται με υπερβολικά θορυβώδη χαρακτηρίζεται ως Copyright 2012 Σελίδα 491

9 απολίτιστη. 20 Παρόλο που η ασθένεια αναγνωρίζεται ως ελαφρυντικός παράγοντας, η εμπειρία της ασθένειας χαρακτηρίζεται από την ανάγκη να κρατηθούν κρυφές ή να περιοριστούν οι σωματικές επιπτώσεις της ώστε ο ασθενής να είναι σε θέση να διατηρήσει την κοινωνική του παρουσία, χωρίς να υποστεί στιγματισμό και χωρίς να διαταραχθούν οι φυσιολογικές κοινωνικές σχέσεις. 20 Η ίδια η φροντίδα υγείας του σώματος συχνά προσκρούει στις ανθρώπινες ευαισθησίες. Συγκεκριμένα, ενώ ορισμένες λειτουργίες του σώματος και οι εκκρίσεις του φαίνεται ότι ανατρέπουν την πολιτισμικά κατασκευασμένη έννοια του καθαρού σώματος, ο νοσηλευτής καλείται να διαχειρισθεί και να συν-αισθανθεί το «βρώμικο» σώμα του πάσχοντα ασθενή, ακολουθώντας νέους κανόνες. Στο «Νέο» Νοσοκομείο όλες αυτές οι δραστηριότητες, που έχουν εκπολιτιστεί και ιδιωτικοποιηθεί, επιτελούνται από τους νοσηλευτές. Στην εθνογραφία της Lawler, 21 συνοδευτικών συναφειών (στολή, αρμόζουσα συμπεριφορά, ιδιωτικότητα των συνομιλιών). Οι ερευνητές Hawley & Jensen υποστηρίζουν ότι η απώλεια της ιδιωτικότητας ή η απώλεια σωματικού ελέγχου και η έκθεση του σώματος θίγουν την αξιοπρέπεια του ασθενή και συνεπώς ο ασθενής προσεγγίζεται με διακριτικότητα και χωρίς αποστροφή. 21 Σχετικές μελέτες έχουν δείξει την ιδιαιτερότητα της ΜΕΘ ως προς την ταυτότητα των βαρέως πασχόντων ασθενών. 3,16,23-25 Ως γνωστό, η ΜΕΘ αποτελεί δημόσιο χώρο με ασθενείς σε κρίσιμη κατάσταση όπου εκεί λαμβάνουν χώρα οι πιο ιδιωτικές τους σωματικές λειτουργίες και το ανθρώπινο σώμα εκτίθεται ενώ δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου σπλάχνα ανθρώπων αποκαλύπτονται. Σύμφωνα με τους Turnbull και συν., 3 αυτή η έκθεση φαίνεται να προκαλεί άγχος στο προσωπικό στη ΜΕΘ. Οι ασθενείς κείτονται στα κρεβάτια τους παρακολουθούμενοι από συστήματα oι νοσηλευτές προηγμένης τεχνολογικής παρακολούθησης συμμετέχουν ενεργά στην διευθέτηση και ενώ παράλληλα ο πόνος που βιώνουν οι αρμονική επιτέλεση των σωματικών νοσηλευόμενοι σε αυτό το χώρο αποτελεί μια λειτουργιών ώστε τόσο ο ασθενής όσο και ο μοναδική προσωπική εμπειρία που νοσηλευτής να χειρίζονται αισθήματα υπενθυμίζει τόσο τα πεπερασμένα όρια των ντροπής και αμηχανίας, κατά τρόπο που να επιστημονικών επιτευγμάτων όσο και τα όρια είναι ανεκτός από όλους τους συμμετέχοντες. του ίδιου του σώματος. Δημιουργείται έτσι ένα νέο σύστημα κανόνων Η μοναδικότητά του πόνου, εκφράζεται μέσω (συμμόρφωσης, εξάρτησης, σεμνότητας και της αφήγησης του πάσχοντος, της χρήσης ή προστασίας) και ένα σύνολο συγκεκριμένων συχνά και της επινόησης ενός πολύ ιδιαίτερου Copyright 2012 Σελίδα

10 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 1 ο Τεύχος, Ιανουάριος Μάρτιος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 1 st Issue, January March 2012 λόγου, ενός προσωπικού γλωσσικού ιδιώματος στο οποίο καταφεύγει ο πάσχων, προκειμένου να αφηγηθεί πως βιώνει τον πόνο του. 26,27 Ο πάσχων προβαίνει σε μια δημόσια δήλωση που απαιτεί αναγνώριση. Το αίτημα της αναγνώρισης μπορεί να ικανοποιηθεί αλλά μπορεί και όχι. Αυτό εξαρτάται από το πόσο η αντι-γλώσσα του πόνου καθίσταται κατανοητή, που στηρίζεται σε ένα συν-αίσθημα (communitas) αμοιβαίας αναγνώρισης και κατανόησης. Οι νοσηλευτές φαίνεται ότι συμμετέχουν στον κόσμο του ασθενή και από κοινού μοιράζονται τον πόνο. Σε άλλη μελέτη των Hov και συν., 28 η οδύνη είναι καθημερινός σύντροφος στους νοσηλευτές που εργάζονται σε ΜΕΘ, οι οποίοι νιώθουν έως ένα βαθμό νιώθουν υπεύθυνοι για τον επιβαλλόμενο πόνο. Η δοκιμασία του ασθενή ενσωματώνεται στους νοσηλευτές και γίνεται μια κοινή εμπειρία. 29 Ο μεν ασθενής υποφέρει την οδύνη, ο δε νοσηλευτής το μαρτύριο του ασθενή. 25 Εφαρμογές του νέου ιατρικού βλέμματος (medical gaze) είναι το ιατρικό ιστορικό και ο φάκελος του ασθενή, τα οποία δηλώνουν ένα νέο τύπο σωματοποίησης του ασθενή, όπου οι σωματικές λειτουργίες ενός ασθενούς καθημερινά παρουσιάζονται ως μια σειρά από μετρήσεις και καταγραφές. 30 Η γραφική απεικόνιση των ζωτικών σημείων αναπαριστά το νέο «διευρυμένο» σώμα του ασθενή, που δεν περιορίζεται στα φυσικά 13 όρια του κρεβατιού, αλλά ανασυγκροτείται μέσα από εξετάσεις και μετρήσεις. Το γράφημα επίσης, τροποποιεί την υποκειμενική παροδική εμπειρία ενός φυσικού γεγονότος, σε μια αντικειμενική, οπτική, γραφική απεικόνιση, που μπορεί να μελετηθεί από τον επαγγελματία υγείας. 1 Με τον ένα ή άλλο τρόπο, ο ασθενής αλλοτριώνεται από το ίδιο του το σώμα και αφήνεται στα χέρια του ειδικού, μέσω των διαφόρων εργαστηριακών και κλινικών εξετάσεων. Με την ανάπτυξη της ιατρικής τεχνολογίας, η ασθένεια εγκαταλείπει το κρεβάτι του ασθενούς, το σώμα φεύγει από το προσκήνιο, το ιατρικό βλέμμα επεκτείνεται και το σώμα διαμελίζεται και κατανέμεται σε πολύπλοκες αναλύσεις. Όλα τα παραπάνω έχουν επίπτωση στην αίσθηση της ατομικής τους ταυτότητας. 16 Το σώμα του ασθενή παθητικοποιείται, και ο Πανοπτισμός εκφράζεται με την αδιάλειπτη και συστηματική παρακολούθηση της εσωτερικής λειτουργίας του (monitoring). Ο ασθενής εργαλειοποιείται και κάθε απόκλιση ή διακύμανση γίνεται άμεσα αντιληπτή. Αυτό που προκύπτει είναι ένα κοινωνικό τοπίο, όπου οι σειρές των αριθμών είναι σε σημαντικό βαθμό αποσυνδεδεμένες από την προσωπική εμπειρία των ασθενών. Αυτή η διάσταση ανάμεσα στη σωματοποιημένη εμπειρία της ασθένειας και στον τρόπο με τον οποίο η ιατρική και νοσηλευτική την 16 Copyright 2012 Σελίδα 493

11 αξιολογούν με ποσοτικούς όρους, ίσως είναι οδυνηρή για τους ίδιους τους ασθενείς. 30 Πρακτικές αργού μετασχηματισμού, αναζητώντας τα όρια του σώματος στη ΜΕΘ Η μηχανιστική προσέγγιση του σώματος από την ιατρική τείνει να περιθωριοποιεί τις υποκειμενικές και βιωματικές πτυχές της ασθένειας αναφορικά με το στίγμα, την ταυτότητα και τους κοινωνικούς ρόλους. Η θεώρηση του σώματος ως μηχανή που είναι δυνατόν να επιδιορθωθεί με την κατάλληλη παρέμβαση, μπορεί να παραλληλιστεί με την αυξανόμενη χρήση μηχανών ως πρόσθετων τμημάτων στο ανθρώπινο σώμα. Στις «πρακτικές αργού μετασχηματισμού» συμπεριλαμβάνεται η μεταμόσχευση οργάνων, η προσθετική/πλαστική χειρουργική και η παρέμβαση στη λειτουργία σωματικών οργάνων (βηματοδότες, μηχανικός πνευμονικός αερισμός). Το σώμα του ασθενούς καθίσταται όλο και πιο ανοιχτό σε παρεμβάσεις, όλο και πιο διαχειρίσιμο (σώμα μηχανή) και η σαφήνεια των ορίων του αποσταθεροποιείται καθώς η πλειοψηφία των ασθενών είναι συνδεδεμένη με προηγμένο τεχνολογικό εξοπλισμό. Ακόμα και το ίδιο το βλέμμα του νοσηλευτή μετατοπίζεται και εκπαιδεύεται στο να αναγνωρίζει τις αλλαγές που συμβαίνουν στο εσωτερικό του σώματος του ασθενούς 31 κάνοντας χρήση τεχνολογικού εξοπλισμού (monitor, αναπνευστήρες). Πολύ συχνά δεν καθίσταται σαφές πού τελειώνει το σώμα του ασθενούς και πού αρχίζει ο εξοπλισμός του νοσοκομείου, όπως και το εάν ο ασθενής χάνει μέρος του εαυτού του καθώς η παρουσία του συρρικνώνεται στο πλήρως εξοπλισμένο κρεβάτι της ΜΕΘ ή εάν επεκτείνεται και πέρα από το παραδοσιακό «φυσικό» περίγραμμα του σώματός του. Δικαιολογημένα η ΜΕΘ χαρακτηρίζεται ως ο «ενδιάμεσος» χώρος του μετασχηματισμού. 3,32 Οτιδήποτε μπορεί να συμβεί εδώ, όπου η μετασχηματιστική δύναμη της κρίσιμης ασθένειας συμβολίζεται από φυσικά όρια που σημαίνουν τον κίνδυνο, την απειλή και την αβεβαιότητα που οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν στη ΜΕΘ. Τα φυσικά σύνορα της ΜΕΘ είναι το όριο (threshold) που καθιστά τη γραμμή μεταξύ ζωής και ότι άλλο είναι ενάντιά της. Η μηχανική υποστήριξη των ασθενών στη ΜΕΘ έχει δημιουργήσει μια φάση ζωής πέρα από την παύση/διακοπή όλων των ζωτικών λειτουργιών, μια κατάσταση ζωής πέρα από το κώμα. Η μετάβαση από τη ζωή στο θάνατο είναι δυσδιάκριτη και ασαφής, 33 καθώς εμφανίζεται στην αμιγή της μορφή μια γυμνή ζωή εντελώς ελεγχόμενη από τον άνθρωπο και την τεχνολογία του. 34 Έτσι, από τη μια πλευρά, οι εξελίξεις στο πεδίο της ιατρικής (μεταμοσχεύσεις) Copyright 2012 Σελίδα

12 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 1 ο Τεύχος, Ιανουάριος Μάρτιος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 1 st Issue, January March 2012 καθορίζουν την αντιμετώπιση του βαρέως πάσχοντα ασθενή, αφενός γιατί επιτυγχάνουν παράταση του χρόνου επιβίωσης αφετέρου γιατί κλονίζονται οι βεβαιότητες της βιολογίας ως προς το τι συνιστά ανθρώπινο ον και ανθρώπινη ατομικότητα. 35 Από την άλλη, οι προαναφερθείσες εξελίξεις (π.χ. η προσθετική, η αξονική τομογραφία) έχουν καθοριστικές συνέπειες στην πρόσληψη και την απεικόνιση του σώματος, στη δημιουργία νέων ιατρικοποιημένων σωμάτων. 13 Η άποψη αυτή ενισχύεται και από το έργο της ανθρωπολόγου Haraway, 35 όπου το σώμα στον 20 ο αιώνα δεν καθορίζεται από βιολογικά δεδομένα, ούτε από συστήματα εξουσίας που κατασκευάζονται στο λόγο, αλλά συνιστά ένα πεδίο αντιτιθέμενων και ασταθών ροών που αναδεικνύονται με την τεχνολογική επανάσταση στη σφαίρα της πληροφορικής και τεχνολογίας. 9 Ο νοσηλευτής ως ενσώματο δρων υποκείμενο Ποιοτικές μελέτες παρουσιάζουν τις ΜΕΘ ως χώρους εργασίας με αυξανόμενες δεοντολογικές και επικοινωνιακές πολυπλοκότητες. Η διεπιστημονική συνεργασία αποτελεί βασικό συστατικό και εξαρτάται περισσότερο από την ειδική γνώση (εμπειρογνωμοσύνη) του κάθε επαγγελματία (των διάφορων επαγγελματικών ομάδων) και λιγότερο από τους παραδοσιακούς ρόλους των επιστημών υγείας. 16,25,36-41 Οι παραδοσιακοί ρόλοι των ιατρών και νοσηλευτών δοκιμάζονται, καθώς η φροντίδα που διαμεσολαβείται από τεχνολογικά μέσα τείνει να παραβιάζει τα όρια της νοσηλευτικής και ιατρικής. 23 Η προηγμένη τεχνολογία έχει οδηγήσει σε διευρυμένες ευθύνες των νοσηλευτών στη λήψη αποφάσεων, 24 καθώς η ιατρική δεν διατηρεί τον αποκλειστικό έλεγχο των ιατρικών τεχνολογιών. Επομένως, ενώ η σχέση μεταξύ ιατρών και νοσηλευτών συγκροτεί μια εξουσιαστική σχέση, εντούτοις ο νοσηλευτής αναγνωρίζεται ως σημαντικός παράγοντας για τη παροχή φροντίδας υψηλού επιπέδου. Ειδικότερα στη ΜΕΘ, ο ρόλος των νοσηλευτών επεκτείνεται και συμπεριλαμβάνει ευθύνες που μέχρι πρόσφατα ανήκαν αποκλειστικά στη σφαίρα της ιατρικής, γεγονός, που διευκολύνεται από την υιοθέτηση πρωτοκόλλων φροντίδας. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Ομοσπονδία Νοσηλευτών Εντατικής Θεραπείας, ο ειδικός νοσηλευτής ΜΕΘ παρέχει ολιστική φροντίδα σε βαριά πάσχοντες ασθενείς, συνδυάζοντας την εξειδικευμένη γνώση, τις τεχνικές δεξιότητες και τις ανθρωπιστικές αξίες. 42,43 Με δεδομένη αυτή την ευρεία εμπλοκή των νοσηλευτών, ο ιατρός συχνά αναζητά την άποψή τους σε θέματα φροντίδας και λήψης αποφάσεων, καθιστώντας τη μεταξύ τους σχέση, «σχέση αλληλεξάρτησης» και Copyright 2012 Σελίδα 495

13 ταυτόχρονα επιτρέποντας την δυνατότητα αυτόνομης δράσης στους νοσηλευτές. Κατά συνέπεια, στη ΜΕΘ δεν κυριαρχούν οι απρόσωπες, τυπικές σχέσεις, αλλά οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ των μελών των ομάδων, καθότι η διαπραγμάτευση αποτελεί κύριο γνώρισμα. 16 Από μελέτες σε ΜΕΘ προκύπτουν πλήθος παραγόντων που επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων. 38,39,40 Ειδικά όταν οι κλινικές αποφάσεις εξεταστούν ως κάτι παραπάνω από γνωστικά γεγονότα που συμβαίνουν σε απομόνωση και ο νοσηλευτής ως διυποκειμενική σωματοποιημένη συμμετοχή, 9 ο μικρόκοσμος της ΜΕΘ γίνεται πλειάδα σωματικών εκφράσεων και αντιδράσεων που συγκροτούν τις κοινωνικές σχέσεις και συμμετέχουν σε αυτές. 1 ιεραρχική σχέση κάνοντας σημαντικές συστάσεις στους ιατρούς ενώ ταυτόχρονα η συμβολή τους προβάλλεται από τους ίδιους ως παθητική. 46,47,48 Η συμμετοχή σε σημαντικές αποφάσεις κατά τρόπο συγκαλυμμένο αποτρέπει την ανοικτή αντιπαράθεση, το οποίο επιβεβαιώνεται από τη μελέτη του Αλεξιά, Είναι αποδεκτό ότι η διαφορά ισχύος αυτενέργειας κατά την άσκηση της επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων, 44 ειδικά όταν νοσηλευτικής πράξης στο χώρο της εργασίας η ισχύς των επαγγελμάτων υγείας συνδέονται τους. με την αξίωση της εξειδικευμένης γνώσης. 11 Ως σημείο προβληματισμού και διερεύνησης Δηλαδή, όποιος κατέχει τη γνώση, λαμβάνει αναδεικνύεται η σημασία που έχει για τους και τις αποφάσεις ασκώντας εξουσία. Παρότι ίδιους τους νοσηλευτές/τριες η φροντίδα οι νοσηλευτές παρουσιάζονται συχνά ως μια (care) που παρέχουν στους ασθενείς και ο περιθωριοποιημένη ομάδα στη λήψη τρόπος που συν-αισθάνονται την αποφάσεων, εντούτοις εμφανίζονται να υπερκείμενη εξουσία (επιστημονικότητα της συμμετέχουν σε μια στρατηγική επικοινωνίας ιατρικής γνώσης) που διαχέεται προς όλες τις ώστε να εξασφαλίζουν την εμπλοκή τους σε κατευθύνσεις στο χώρο της ΜΕΘ. Πιο αυτές. Η τακτική αυτή είναι γνωστή ως συγκεκριμένα, οι νοσηλευτές αποτελούν «doctor-nurse game» 45 και περιγράφει έναν άτομα που δέχονται και ταυτόχρονα ασκούν ιδιαίτερο τρόπο λήψης απόφασης, όπου οι εξουσία καθώς η τεχνολογία της πειθαρχίας νοσηλευτές ΜΕΘ διατηρούν την υπάρχουσα και αυτορρύθμισης αφορά και τους Copyright 2012 Σελίδα για την περίπτωση ΜΕΘ σε ελληνικό νοσοκομείο αναδεικνύοντας σχέσεις συνεχούς διαπραγμάτευσης μεταξύ ιατρών και νοσηλευτών στη ΜΕΘ. Η προαναφερθείσα μελέτη, χωρίς να αναιρεί τη δυναμική της διαδικασίας της κοινωνικοποίησης, κατά την οποία οι ιατροί μαθαίνουν να διατάζουν και οι νοσηλευτές να υπακούουν, προβάλει με επιχειρήματα την άποψη ότι οι νοσηλευτές έχουν σημαντικά περιθώρια διαπραγμάτευσης, αντίστασης και

14 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 1 ο Τεύχος, Ιανουάριος Μάρτιος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 1 st Issue, January March 2012 επαγγελματίες υγείας, οι οποίοι εποπτεύονται με τη βοήθεια της τεχνολογίας της πληροφορικής και ενθαρρύνονται να παρακολουθούν την ίδια τους τη συμπεριφορά. 11 Δηλαδή, παρουσιάζεται ένας νέος τύπος σωματοποίησης του επαγγελματία υγείας, 1,49 καθώς η τριχοειδής φύση της εξουσίας διεισδύει σε κάθε πλευρά της κοινωνικής ζωής, κυκλοφορεί μέσω ενός δικτύου σχέσεων και ως βλέμμα (gaze) εσωτερικεύεται από το κάθε άτομο που υπόκειται σε αυτό, σε βαθμό που να γίνεται το ίδιο το άτομο επιτηρητής του εαυτού του και να ασκεί την επιτήρηση πάνω και ενάντια στον εαυτό του. Αυτή η αυτό-παρακολούθηση και αυτορρύθμιση έχουν ως αποτέλεσμα την κανονικοποίηση της συμπεριφοράς των ιατρών και νοσηλευτών, αφήνοντας όμως περιθώρια για εμπρόθετη δράση καθώς τίποτα δεν είναι πλήρως προκαθορισμένο. 2,50,51 Ο νοσηλευτής ως ενσώματο δρων άτομο βιώνει τον έξω κόσμο στο σώμα του και ταυτόχρονα τοποθετείται στον κόσμο μέσω του δικού του σώματος και του σώματος των άλλων (ασθενών, ιατρών, συγγενών). Το «σώμα» ως ενεργό υποκείμενο, που συναισθάνεται τις σκέψεις του και σκέπτεται τα συναισθήματά του, συμμετέχει αδιαλείπτως στον κόσμο και συμβάλει στην (ανα-) κατασκευή θεσμών, αξιών και κοινωνικών πολιτικών. 9 Σύμφωνα με τη φαινομενολογία της αντίληψης, 7 το σώμα των νοσηλευτών θεωρείται ως συνθήκη και πλαίσιο μέσω του οποίου βιώνουν, αντιλαμβάνονται και δέχονται πληροφορίες από τον έξω κόσμο. Η αντίληψη είναι βασική σωματική εμπειρία στο πλαίσιο της οποίας το σώμα δεν είναι αντικείμενο αλλά υποκείμενο. 52 Το σώμα που μετέχει στην κοινωνική πρακτική υποδηλώνει ένα ενεργητικό σώμα. Επομένως, το ερευνητικό ερώτημα που τίθεται αφορά στο έθος (habitus) και στάσεις ζωής των νοσηλευτών, καθώς και στα χαρακτηριστικά που φέρουν οι «συνήθειες» και οι «τεχνικές σώματος» των νοσηλευτών, οι οποίες ποικίλουν κυρίως σε σχέση με την κοινωνία, την εκπαίδευση και το κύρος. Σύμφωνα με τον 13,53 Mauss, Παρόμοια άποψη έχει και ο Bourdieu, 12 ο ενήλικας δεν κατέχεται από φυσικό τρόπο, αφού το άτομο δανείζεται σειρά κινήσεων από τις οποίες συγκροτείται η πράξη που επιτελείται από τους άλλους ενώπιον του ή μαζί του. 8 ο οποίος υποστηρίζει ότι το σώμα μετατρέπεται σε ενεργό στοιχείο παραγωγής και αναπαραγωγής των κοινωνικών ανισοτήτων και των σχέσεων ανταγωνισμού των δυτικών κοινωνιών. Το σώμα εκφράζει και νομιμοποιεί σε συμβολικό επίπεδο τις κοινωνικές σχέσεις ανισότητας μεταξύ ανταγωνιστικών κοινωνικών ομάδων. Προσεγγίζοντας το θέμα από τη βιωματική σκοπιά, το βιούμενο σώμα (lived body) των νοσηλευτών θα μπορούσε να μελετηθεί ως 1 Copyright 2012 Σελίδα 497

15 προς τους τρόπους που ενσωματώνονται και είναι απόρροια ενός πλαισίου που διαχέεται σωματοποιούνται οι σχέσεις εξουσίας από προς όλες τις κατευθύνσεις κατά τρόπο «τα πάνω» και από «τα κάτω». 9,53 Μια ασυνεχή, αδιάλειπτο, χωρίς όμως να αναιρεί τέτοιου είδους πολιτισμική ανάλυση του τη δυνατότητα αυτενέργειας και εμπρόθετης σώματος (γλώσσα, γνώση, φαντασία, μνήμη, δράσης εκ μέρους των υποκειμένων. Οι διαίσθηση) είναι το κλειδί στην ιδιωτική νοσηλευτές, στα πλαίσια της ιδεολογίας της εμπειρία. 54 Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ανάλυση της ταυτότητας των νοσηλευτών, όταν προσεγγίζονται ως διυποκειμενικές σωματοποιημένες συμμετοχές στο δύσκολο και ρευστό κόσμο της ΜΕΘ. 7 Ο τρόπος που ανασχηματίζεται η ταυτότητα τους, όπως και ο τρόπος που οχυρώνεται μέσα από διαδικασίες επαναληπτικές και επιτελεστικές είναι αυτό που ενδιαφέρει. Συμπερασματικά, οι νοσηλευτές, ως ενσώματα δρώντα άτομα συμμετέχουν σε σχέσεις συνεχούς διαπραγμάτευσης, όπου τα μεν σώματα των νοσηλευτών χρησιμοποιούνται ως εργαλεία στη δουλειά τους, τα δε σώματα των ασθενών ως χώροι εργασίας τους ή προέκταση του εαυτού τους. 25 Συμπεράσματα Το ανθρώπινο σώμα αποτελεί φορέα δράσης, σημείο έκφρασης και αντίστασης, που επηρεάζεται από τις κοινωνικές εμπειρίες και τις αξίες των ομάδων στις οποίες ανήκει. Η νέα θεώρηση του σώματος αδιάρρηκτα συνδέεται με τη νέα ιατρική γνώση, την τεχνολογία της πειθαρχίας και τον πανοπτισμό. Αναγνωρίζεται ότι η εξουσία φροντίδας, καλούνται να διαχειρισθούν και να συν-αισθανθούν το πάσχων σώμα του ασθενή και να φροντίσουν άτομα που βιώνουν τη «προδοσία» του σώματος τους και τις επιπτώσεις της προδοσίας στην αίσθηση της ταυτότητάς των. Τα επιχειρήματα και οι ποιοτικές μελέτες που εξετάστηκαν στη παρούσα εργασία, προτείνουν ότι η νοσηλευτική, διαμέσου της ιδιαίτερης σχέσης της με τον ασθενή και κατά επέκταση με το υγιές ή πάσχων σώμα, βασίζεται σε ποικίλους τύπους γνώσης και θεωρητικών μοντέλων, που ξεπερνούν το παραδοσιακό βιο-ιοατρικό μοντέλο θεώρησης του ανθρώπινου σώματος. Οι εθνογραφικές και ποιοτικές μελέτες καθιστούν εμφανές ότι, οι νοσηλευτές, ως ενσώματα δρώντα άτομα συμμετέχουν σε σχέσεις συνεχούς διαπραγμάτευσης, όπου τα μεν σώματα των νοσηλευτών χρησιμοποιούνται ως «εργαλεία» στη δουλειά τους, τα δε σώματα των ασθενών ως «χώροι εργασίας» τους ή προέκταση του εαυτού τους. Κι ενώ η κατανόηση του ανθρώπινου σώματος με όρους φυσιολογίας είναι απαραίτητη, πρέπει να συνοδεύεται και από στοιχεία ικανά να ερμηνεύουν το κοινωνικό Copyright 2012 Σελίδα 498

16 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 1 ο Τεύχος, Ιανουάριος Μάρτιος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 1 st Issue, January March 2012 τοπίο στο οποίο λαμβάνει χώρα η νοσηλευτική πράξη, ειδικά όταν αναγνωρίζεται ότι το σώμα δεν είναι κοινωνικά ουδέτερος τόπος. Ποιοτικές μελέτες θα μπορούσαν να χαρτογραφήσουν με ειλικρίνεια το εύρος και τις προκλήσεις της σύγχρονης νοσηλευτικής, καθώς η πολιτισμική ανάλυση του σώματος είναι το κλειδί στην καλύτερη κατανόηση της ιδιωτικής εμπειρίας και ταυτότητας. Προτείνεται η περαιτέρω διερεύνηση των «τεχνικών σώματος» των νοσηλευτών με μεθοδολογικά εργαλεία από τις κοινωνικές επιστήμες, ώστε η αποκτηθείσα γνώση να αντανακλά τις πολυπλοκότητες του κοινωνικού παρόντος. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Αλεξιάς Γ. Κοινωνιολογία του σώματος. Εκδ., Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, Smith P. Πολιτισμική θεωρία, μια εισαγωγή. Επιμέλεια Μπουρμπάρη N. Εκδ., Κριτική, Αθήνα, Turnbull E, Flabouris A, Iedema R. An outsider's perspective on the lifeworld of ICU. Aust Crit Care 2005; 18(2): Turner B. Medical power and social knowledge. Ed., Sage, London, Foucault M. Επιτήρηση και τιμωρία. Εκδ., Ράππα, Αθήνα, Armstrong D. Political anatomy of the body: Medical knowledge in Britain in the twentieth century. Cambridge University Press, Cambridge, Merleau-Ponty M. Phenomenology of perception. Ed., Northwestern University Press, Evanston, Illinois, Bourdieu P. Outline of a theory of practice. Ed., Cambridge University Press, Cambridge, Παπαγαρουφάλη Ε. Δώρα ζωής μετά θάνατον, πολιτισμικές εμπειρίες. Εκδ., Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, Αγραφιώτης Δ. Υγεία, αρρώστια, κοινωνία. Εκδ., Τυπωθήτω, Αθήνα, Nettleton S. Κοινωνιολογία της υγείας και της ασθένειας. Eπιμ. Αγραφιώτης. Εκδ., Τυπωθήτω, Αθήνα, Mauss M. Οι τεχνικές του σώματος. Στο: Mauss M, Κοινωνιολογία και ανθρωπολογία, Eισ. évil -Strauss C., M.τφρ. Παραδέλλης Θ. Εκδ., Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 2004: Μακρυνιώτη Δ. Εισαγωγή. Στο: Μακρυνιώτη Δ (επιμ.) Τα όρια του σώματος, διεπιστημονικές προσεγγίσεις. Εκδ., Νήσος, Αθήνα, Butler J. Bodies that matter. On the discursive limits of sex. Eds., Routledge, London, Foucault M. The birth of the clinic. Routledge Classics, London, Αλεξιάς Γ. Λόγος περί ζωής και θανάτου. Η ιατρική πράξη ως μορφή κοινωνικής αλληλόδρασης στις μονάδες εντατικής φροντίδας. Εκδ., Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, Κορασίδου Μ. Όταν η αρρώστια απειλεί. Εκδ., Τυπωθήτω, Αθήνα, Copyright 2012 Σελίδα 499

17 18. Τζανάκης Μ. Τεχνικές του σώματος, τεχνικές του εαυτού. Η ηθική διάσταση της χρόνιας ασθένειας. Ουτοπία 2006; 72: Douglas M. Purity and Danger, an analysis of concepts of pollution and taboo. Eds., Routledge, London and New York, Scarry E. The body in pain. The making and unmaking of the world, Eds., Oxford University Press, Oxford, Hov R, Hedelin B, Athlin E. Being an intensive care nurse related to questions of withholding or withdrawing curative treatment. J Clin Nurs 2006; 16: Bradby H. Εισαγωγή στην κοινωνιολογία της υγείας και της ασθένειας. Επιμ. Αλεξιάς Γ. Εκδ., Πεδίο, Αθήνα, Lawler J. Behind the screens: nursing, somology, and the problem of the body. Churchill Livingstone, London, Hawley MP, Jensen L. Making a difference in critical care nursing practice. Qual Health Res 2007; 17(5): Beedy PJ. Intensive care nurses experiences of caring. Part 2: research findings. Intensive Crit Care Nurs 2000; 16(3): Bucknall TK. Critical care nurses decision-making activities in the natural clinical setting. J Clin Nurs 2000; 9: Vouzavali F, Papathanassoglou EDE, Karanikola M, Koutroubas A, Patiraki E, Papadatou D. The patient is my space : hermeneutic investigation of the nursepatient relationship in critical care. Nurs Crit Care 2011; 16(3): Σερεμετάκη ΚΝ. Όσο διαρκεί ο πόνος: Η αντιφώνηση του θανάτου και η ισχύς των γυναικών στη Νότια Ελλάδα. Στο: Σερεμετάκη ΚΝ (επιμ.) Διασχίζοντας το σώμα. Πολιτισμός, ιστορία και φύλο στην Ελλάδα. Εκδ., Νέα Σύνορα Α.Α. Λιβάνης, Αθήνα, 1996: Parissopoulos S. A phenomenological study on the lived experience of therapeutic touch; creating a therapeutic environment. ICUs and Nursing Web Journal 2006; 26:14p 30. Noble I. Like a hole in the head: living with a brain tumor. Eds., Hodder and Stoughton, London, Featherstone M. Body modification: an introduction. Στο: Featherstone M (επιμ.) Body modification. Eds., Sage, London, Turner T. Transformation, hierarchy and transcendence: a reformulation of Van Gennep's model of the structure of rites de passage. In: Moore SF, Myerhoff BG (eds.) Secular ritual. Van Gorcum and Co, New York, Armstrong D. Bodies of knowledge / knowledge of bodies. Στο: Jones C, Porter R (eds.) Reassessing Foucault: power, medicine and the body. Eds., Routledge, London, Agamben G. Homo Sacer: Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφρ. Τσιαμούρας Π., επιμ.-επίμ. Σταυρακάκης Γ., Εκδ., Scripta, Αθήνα, Haraway D. A cyborg manifesto: science, technology and socialist feminism in the late twentieth century. Στο: Haraway D (επιμ.) Simians, cyborgs and women: the Copyright 2012 Σελίδα 500

18 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 1 ο Τεύχος, Ιανουάριος Μάρτιος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 1 st Issue, January March 2012 reinvention of nature. Eds., Free Association Books, London, Zussman R. Intensive care: medical ethics and the medical profession. Eds., University of Chicago Press, Chicago, Seymour JE. Critical moments: death and dying in intensive care. Open University Press, Buckingham, Lauri S, Salanterä S, Chalmers K, Ekman SL, Kim HS, Käppeli S, MacLeod M. An exploratory study of clinical decisionmaking in five countries. J Nurs Scholarship 2001; 33(1): Bucknall TK. The clinical landscape of critical care: nurses decision-making. J Adv Nurs 2003; 43(3): Papathanassoglou EDE, Tseroni M, Karydaki A, Vazaiou G, Kassikou J, Lavdaniti M. Practice and clinical decision-making autonomy among Hellenic critical care nurses. J Nurs Manag 2005; 13: Carroll K, Iedema R, Kerridge R. Reshaping ICU ward round practices using video-reflexive ethnography. Qual Health Res 2008; 18(3): Brilli RJ, Spevetz A, Branson RD, Campbell GM, Cohen H, Dasta JF. Critical care delivery in the intensive care unit: defining clinical roles and the best practice model. Crit Care Med 2001; 29: Williams G, Schmollgruber S, Alberto L. Consensus forum: worldwide guidelines on the critical care nursing workforce and education standards. Crit Care Clin 2006; 22: Christensen M, Hewitt-Taylor J. Defining the expert ICU nurse. Intensive Crit Care Nurs 2006; 22: Stein LI. The doctor-nurse game. In: Dingwall R, McIntosh J (eds.) Readings in the sociology of nursing. Eds., Churchill Livingstone, Edinburg, Coombs M. Power and conflict in intensive care clinical decision making. Intensive Crit Care Nurs 2003; 19: Manias E, Street A. The interplay of knowledge and decision making between nurses and doctors in critical care. Int J Nurs Stud 2001; 38: Stein LI, Watts DT, Howell T. The doctornurse game revisited. N Engl J Med 1990; 322(8): Berg M, Harterink P. Embodying the patient: records and bodies in early 20thcentury. US Medical Practice. Body Soc 2004; 10(2-3): Gothill M, Armstrong D. Dr. no-body: the construction of the doctor as an embodied subject in British general practice Sociol Health Ill 1999; 21(1): Αθανασίου Α. Η πειθαρχία της συνέχειας: χρόνος, σώμα και βιοπολιτική στη σύγχρονη Ελλάδα. Στο: Αθανασίου Α (επιμ.) Ζωή στο όριο, δοκίμια για το σώμα, το φύλο και τη βιοπολιτική. Εκδ., Εκκρεμές, Αθήνα, 2007: Csordas JT. Embodiment and cultural phenomenology. Στο: Weiss G, Fern Haber H (eds.) Perspectives and embodiment. The intersections of nature and culture. Eds., Routledge, London, Copyright 2012 Σελίδα 501

19 53. Αθανασίου Α. Επιτελέσεις της τρωτότητας κα του κοινωνικού τραύματος. Στο: Αθανασίου Α (επιμ.) Βιοκοινωνικότητες - θεωρήσεις στην ανθρωπολογία της υγείας. Εκδ., Νήσος, Αθήνα, 2011: Frykman J. Εν κινήσει: Η μάχη για το σώμα στη Σουηδία τη δεκαετία του 30. Στο: Σερεμετάκη ΚΝ (επιμ.) Παλιννόστηση αισθήσεων αντίληψη και μνήμη ως υλική κουλτούρα στην σύγχρονη εποχή. Εκδ., Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα, 2008: Copyright 2012 Σελίδα 502

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΑΓΓΙΓΜΑΤΟΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΩΣ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΑΝΤΡΕΑΣ ΠΙΤΣΙΛΛΟΣ Α.Φ.Τ 2007947541 ΛΕΥΚΩΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΑΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΓΝΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΕ ΜΟΝΑΔΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΟΡΓΑΝΩΝ ΑΠΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΧΡΗΣΗ ΚΙΝΗΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΟΓΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ. ΧΡΙΣΤΟΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2012 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010 ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας SYLLABUS Ακαδηµαϊκό Έτος 2009-2010 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Robin DiMatteo

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή και ο ρόλος του νοσηλευτή.

Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή και ο ρόλος του νοσηλευτή. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κα Παναγιώτα Ταμανά ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Έλλη Φωτίου 2010364426 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του Ονοματεπώνυμο φοιτήτριας: Ειρήνη Αδάμου Λεμεσός 2014 2 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies)

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) Social Media World 26/6/2014 Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) 1.Τι είναι τα STS; Σπουδές Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS) προσεγγίζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 7 ο ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΥ3 ΕΞΑΜΗΝΟΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΙΙ ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Εξ αποστάσεως εκπαίδευση Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση αποτελεί ένα εναλλακτικό σύστημα παροχής υπηρεσιών εκπαίδευσης. Ειδοποιό διαφορά από τα

Εξ αποστάσεως εκπαίδευση Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση αποτελεί ένα εναλλακτικό σύστημα παροχής υπηρεσιών εκπαίδευσης. Ειδοποιό διαφορά από τα Εξ αποστάσεως εκπαίδευση Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση αποτελεί ένα εναλλακτικό σύστημα παροχής υπηρεσιών εκπαίδευσης. Ειδοποιό διαφορά από τα παραδοσιακά συστήματα συνιστά το γεγονός ότι διδάσκοντες και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

www.vima-asklipiou.gr Copyright 2012 Σελίδα 468

www.vima-asklipiou.gr Copyright 2012 Σελίδα 468 www.vima-asklipiou.gr Copyright 2012 Σελίδα 468 Το Βήμα του Ασκληπιού 11 ος Τόμος, 4 ο Τεύχος, Οκτώβριος Δεκέμβριος 2012 Rostrum of Asclepius 11 th Volume, 4 th Issue, October December 2012 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Κουλτούρα και Νοσηλευτική Εκπαίδευση: Νέες προοπτικές και

Κουλτούρα και Νοσηλευτική Εκπαίδευση: Νέες προοπτικές και ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ Copyright 2008 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Κουλτούρα και Νοσηλευτική Εκπαίδευση: Νέες προοπτικές και αναγκαιότητες στην Ελληνική Νοσηλευτική πραγματικότητα Γεωργία Κ. Γερογιάννη, 1 Αικατερίνη N. Πλεξίδα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1 Η ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ... 23 2 Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΘΕΜΑΤΟΣ... 25 2.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 25 2.2 ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ... 26 2.2.1 ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΕΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ... 26 2.2.2

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Δράσης Ποιοτική μορφή έρευνας Πολυμορφική εξαε. Δρ. Μαρία Φραγκάκη

Έρευνα Δράσης Ποιοτική μορφή έρευνας Πολυμορφική εξαε. Δρ. Μαρία Φραγκάκη Έρευνα Δράσης Ποιοτική μορφή έρευνας Πολυμορφική εξαε Δρ. Μαρία Φραγκάκη Research areas in D.E: Macro level: Distance Education Systems & Theory Meso level: Management-Organization-Technologies Micro level:

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου

Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου στη Συνέντευξη Τύπου για παρουσίαση του αναθεωρημένου Οδηγού για τα ΜΜΕ, 3 Ιουλίου 2015 Αγαπητοί συνεργάτες Λειτουργοί

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Φτάνοντας

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) «Αρχιμήδης ΙΙΙ Ενίσχυση Ερευνητικών ομάδων στην Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.» Υποέργο: 3 Τίτλος: «Σχεδιασμός, Ανάπτυξη και Αξιολόγηση Σεναρίων Μικτής

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία.

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Α. Ξεκαλάκη Παιδίατρος Δ/νση Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού Προαγωγή της υγείας Αρχικός ορισμός: Οι

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Περί Νοσηλευτικής και Μαιευτικής Νόμοι 1988-2012

Περί Νοσηλευτικής και Μαιευτικής Νόμοι 1988-2012 ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΚΑΙ ΜΑΙΩΝ CYPRUS NURSES AND MIDWIVES ASSOCIATION Περί Νοσηλευτικής και Μαιευτικής Νόμοι 1988-2012 Κανονισμοί δυνάμει της παραγράφου (στ) του άρθρου 22 ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

Από τις Κοινότητες Πρακτικής στις Κοινότητες Μάθησης

Από τις Κοινότητες Πρακτικής στις Κοινότητες Μάθησης Από τις Κοινότητες Πρακτικής στις Κοινότητες Μάθησης Νίκος Καρακαπιλίδης Industrial Management & Information Systems Lab MEAD, University of Patras, Greece nikos@mech.upatras.gr Βασικές έννοιες ιάρθρωση

Διαβάστε περισσότερα

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ «Ανάπτυξη 13 Κατευθυντήριων Οδηγιών Γενικής Ιατρικής για τη διαχείριση των πιο συχνών νοσημάτων και καταστάσεων υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας», Κωδικός MIS: 464637 Νόσημα: Άσθμα Ομάδα εργασίας:

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι θεραπευτική εκπαίδευση Χάρης Βασιλόπουλος Ενδοκρινολόγος ιευθυντής Τµήµα Ενδοκρινολογίας & Μεταβολισµού ιαβητολογικό Κέντρο Νοσοκοµείο «Ο Ευαγγελισµός» Χρόνια νόσος 1. Η νόσος Συνήθως, δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την ένταξη της επιστημονικής γνώσης στη διαδικασία ανάπτυξης προϊόντων. Η έρευνα ενσωματώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι η Ψηφιακή Υποδοµή DARIAH-GR. Ελένη Κατσιαδάκη Ακαδηµία Αθηνών, 8 Απριλίου 2014

Τι είναι η Ψηφιακή Υποδοµή DARIAH-GR. Ελένη Κατσιαδάκη Ακαδηµία Αθηνών, 8 Απριλίου 2014 Τι είναι η Ψηφιακή Υποδοµή DARIAH-GR Ελένη Κατσιαδάκη Ακαδηµία Αθηνών, 8 Απριλίου 2014 Η εισαγωγή της διαχείρισης της πληροφορίας και των ψηφιακών µεθόδων έρευνας στο πεδίο των ανθρωπιστικών επιστηµών

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΩΝ ΥΠΟΓΟΝΙΜΩΝ ΖΕΥΓΑΡΙΩΝ Ραφαέλλα Ζάττα Λεμεσός 2014 i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Δράσης: μια ποιοτική μορφή έρευνας στην εκπαίδευση

Έρευνα Δράσης: μια ποιοτική μορφή έρευνας στην εκπαίδευση Έρευνα Δράσης: μια ποιοτική μορφή έρευνας στην εκπαίδευση ΜΑΡΙΑ ΦΡΑΓΚΑΚΗ The time is now, break free ad fly if you have the courage Ορίζοντας ρζ την έρευνας δράσης «Ένας πρακτικός τρόπος να εξετάσει κάποιος

Διαβάστε περισσότερα

Βρετανική Ψυχολογική Εταιρία. Ο Κεντρικός Σκοπός και η Φιλοσοφία του Επαγγέλματος

Βρετανική Ψυχολογική Εταιρία. Ο Κεντρικός Σκοπός και η Φιλοσοφία του Επαγγέλματος Βρετανική Ψυχολογική Εταιρία Τομέας Κλινικής Ψυχολογίας Ο Κεντρικός Σκοπός και η Φιλοσοφία του Επαγγέλματος The British Psychological Society Str. Andreus House 48 Princess Road East Leicester LEI 7DR

Διαβάστε περισσότερα

Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας ως βασικός πυλώνας του Εθνικού Συστήματος Υγείας πριν, κατά και μετά την κρίση

Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας ως βασικός πυλώνας του Εθνικού Συστήματος Υγείας πριν, κατά και μετά την κρίση Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας ως βασικός πυλώνας του Εθνικού Συστήματος Υγείας πριν, κατά και μετά την κρίση ΤΑΣΟΣ ΦΙΛΑΛΗΘΗΣ Καθηγητής Κοινωνικής Ιατρικής Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Κρήτης Εκδήλωση «Υγεία

Διαβάστε περισσότερα

-,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,.

-,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,. παιδαγωγικά ρεύµατα στο Αιγαίο Προσκήνιο 77 : patrhenis@keda.gr -,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,. Abstract Constructivism constitutes a broad theoretical-cognitive movement encompassing

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Βάλια Τσοπόκη, Φωτεινή Τολίκα Γενική ΕΞΥΠΠ Προστασία Α.Ε. Νοσηλεύτριες Επαγγελματικής υγείας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Νοσηλευτική επαγγελματικής

Διαβάστε περισσότερα

Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας»

Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας» 1 Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας» Συντονιστής: κ. Αιμίλιος Νεγκής, δημοσιογράφος, Pharma & Health Business,Virus.com.gr Ομιλητές: Δρ. Μιλτιάδης

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program )

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Αποστολή Ο σκοπός της εκπαίδευσης είναι να προωθήσει τη µελέτη της αµµοθεραπείας (παιχνίδι µε άµµο) όπως διδάσκεται από την Dora

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΜΕΣΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ KAI ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ Syllabus

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΜΕΣΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ KAI ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ Syllabus ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΜΕΣΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ KAI ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ Syllabus Ακαδημαϊκό Έτος: 2011-2012 ΜΕΣΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Dr Marios Vryonides. Curriculum Vitae I. PERSONAL DETAILS.. 2 II. EDUCATION... 3 III. WORK EXPERIENCE. 4

Dr Marios Vryonides. Curriculum Vitae I. PERSONAL DETAILS.. 2 II. EDUCATION... 3 III. WORK EXPERIENCE. 4 Curriculum Vitae Dr Marios Vryonides I. PERSONAL DETAILS.. 2 II. EDUCATION.... 3 III. WORK EXPERIENCE. 4 IV. PRESENTATIONS IN CONFERENCES AND SEMINARS... 5 V. PUBLICATIONS.... 6-1 - I. PERSONAL DETAILS

Διαβάστε περισσότερα

European Federation of Psychological Associations (EFPA)

European Federation of Psychological Associations (EFPA) European Federation of Psychological Associations (EFPA) Εκπαιδευτικά Κριτήρια για τους ψυχολόγους που ειδικεύονται στην Ψυχοθεραπεία 24/3/2003 http://www.efpa.be/documentsonprofissues/docmain.htm Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΟΜΟ ΠΟΥ ΝΟΣΕΙ Ραφαέλλα Χαραλάμπους Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεμετρία και τηλεφροντίδα σε ασθενείς με αναπνευστικά νοσήματα

Τηλεμετρία και τηλεφροντίδα σε ασθενείς με αναπνευστικά νοσήματα Ανασκόπηση Τηλεμετρία και τηλεφροντίδα σε ασθενείς με αναπνευστικά νοσήματα Αγορίτσα Κουλούρη 1, RN, RMN, MSc Ζωή Ρούπα 2, MD, RN, PhD Κωνσταντίνος Γουργουλιάνης 3, MD 1 Κέντρο Υγείας Σαλαμίνας 2 Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ Επιμέλεια: Γιώργος Μαρνελάκης

ΠΕΡΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ Επιμέλεια: Γιώργος Μαρνελάκης ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Α : ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΧΩΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΩΝ ΤΣΑΛΑΠΑΤΑΝΗ ΕΙΡΗΝΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Γ.Ν. ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟΥ ΒΟΥΛΑΣ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΩΝ ΤΣΑΛΑΠΑΤΑΝΗ ΕΙΡΗΝΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Γ.Ν. ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟΥ ΒΟΥΛΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΩΝ ΤΣΑΛΑΠΑΤΑΝΗ ΕΙΡΗΝΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Γ.Ν. ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟΥ ΒΟΥΛΑΣ Ενηλικιότητα Δεν προσδιορίζεται με βάση την ηλικία. Ο ίδιος αναγνωρίζει τον εαυτό του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. Υποχρεωτικής επιλογής (Κατεύθυνσης)

ΕΙΔΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. Υποχρεωτικής επιλογής (Κατεύθυνσης) ΕΙΔΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Ακαδημαϊκή Μονάδα: Τομέας: Εργαστήριο/Σπουδαστήριο/Κλινική: Τίτλος Μαθήματος / Θέμα Εργασίας: Κωδικός Μαθήματος: Τύπος Μαθήματος: ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Διοίκηση Ανθρώπινων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΨΥΚΑΠ) Μιχαλακολούλου 173 115 27 ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 2106462797 Δικτυακός Τόπος: http://www.psychodrama.gr Ηλεκτρονική Διεύθυνση: kostas.letsios@psychodrama.gr

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Αναστασία Αθανασούλα Ρέππα ΕΑΠ/ΑΣΠΑΙΤΕ. Νέες Τεχνολογίες, Ανάπτυξη Ανθρώπινου Κεφαλαίου και Εκπαίδευση Ενηλίκων: Η συμβολή της πλατφόρμας EPALE

Δρ. Αναστασία Αθανασούλα Ρέππα ΕΑΠ/ΑΣΠΑΙΤΕ. Νέες Τεχνολογίες, Ανάπτυξη Ανθρώπινου Κεφαλαίου και Εκπαίδευση Ενηλίκων: Η συμβολή της πλατφόρμας EPALE Δρ. Αναστασία Αθανασούλα Ρέππα ΕΑΠ/ΑΣΠΑΙΤΕ. Νέες Τεχνολογίες, Ανάπτυξη Ανθρώπινου Κεφαλαίου και Εκπαίδευση Ενηλίκων: Η συμβολή της πλατφόρμας EPALE. ΔΟΜΗ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ Θεωρία Ανθρώπινου Κεφαλαίου Κριτική της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ: ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ: ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ: ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΣΕΛΙΟΥ Κωδικός μαθήματος: ΒΠΟ815 (3Ω/Υ) Εξάμηνο

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Υγείας

Κοινωνιολογία της Υγείας Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Κοινωνιολογία της Υγείας Ενότητα 11 : Η εμπειρία της χρόνια ασθένειας Μέρος Α Μαίρη Γκούβα 1 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος. Ανακτήθηκε 1 Οκτωβρίου 2014, από http://www.iatrikostypos.com/iatrikos-meypografi/oi-omades-balint-kai-i-xrisomotita-tous-gia-tous-giatrous

Τύπος. Ανακτήθηκε 1 Οκτωβρίου 2014, από http://www.iatrikostypos.com/iatrikos-meypografi/oi-omades-balint-kai-i-xrisomotita-tous-gia-tous-giatrous ΟΙ ΟΜΑΔΕΣ BALINT KAI H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑΤΡΟΥΣ 1 Οι ομάδες Balint δημιουργήθηκαν από τον γιατρό και ψυχαναλυτή Michael Balint (1896-1970) και την σύζυγό του Enid στη Μεγάλη Βρετανία στη δεκαετία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Εισαγωγικά Το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας οργανώνει για το ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων. Το εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

«Πολιτικές διαχείρισης της διεθνικής σωματεμπορίας υπό την οπτική του φύλου»

«Πολιτικές διαχείρισης της διεθνικής σωματεμπορίας υπό την οπτική του φύλου» «Πολιτικές διαχείρισης της διεθνικής σωματεμπορίας υπό την οπτική του φύλου» Ματίνα Παπαγιαννοπούλου Κοινωνιολόγος-Εγκληματολόγος Ημερίδα: «Μετανάστευση και φύλο. Από την αδήλωτη εργασία στην ένταξη» Αθήνα,

Διαβάστε περισσότερα

GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING

GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING COMMITTEE BANSKO 26-5-2015 «GREECE BULGARIA» Timeline 02 Future actions of the new GR-BG 20 Programme June 2015: Re - submission of the modified d Programme according

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ Ι ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ. Μαρία Μελέτη Πτυχιούχος Νοσηλεύτρια

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ Ι ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ. Μαρία Μελέτη Πτυχιούχος Νοσηλεύτρια Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ Ι ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ Μαρία Μελέτη Πτυχιούχος Νοσηλεύτρια Ο ινσουλινοεξαρτώμενος σακχαρώδης διαβήτης είναι γνωστός σαν τύπου 1 και αποτελεί την

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Πρόεδρος του Γενικού Συμβουλίου Βιβλιοθηκών, Γενικών Αρχείων του Κράτους και της Εκπαιδευτικής Ραδιοτηλεόρασης

Πρόεδρος του Γενικού Συμβουλίου Βιβλιοθηκών, Γενικών Αρχείων του Κράτους και της Εκπαιδευτικής Ραδιοτηλεόρασης Δρ. Γεώργιος Ζάχος Πρόεδρος του Γενικού Συμβουλίου Βιβλιοθηκών, Γενικών Αρχείων του Κράτους και της Εκπαιδευτικής Ραδιοτηλεόρασης Εμμανουήλ Νίνος Εκπαιδευτικός, Υπεύθυνος στη Σ. Β. στο 9ο Γυμνάσιο Περιστερίου,

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος

Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος Πάσχου Αικατερίνη 1 katpas@sch.gr 1 Εκπαιδευτικός Πληροφορικής, 2 ο ΕΠΑ.Λ. Καρδίτσας Περίληψη Το μάθημα Βασικές

Διαβάστε περισσότερα