Καταρχήν ευχαριστώ τον επιβλέποντα καθηγητή μου Σπύρο Βοσινάκη για την στήριξη και την καθοδήγηση που μου έδωσε.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Καταρχήν ευχαριστώ τον επιβλέποντα καθηγητή μου Σπύρο Βοσινάκη για την στήριξη και την καθοδήγηση που μου έδωσε."

Transcript

1

2 Καταρχήν ευχαριστώ τον επιβλέποντα καθηγητή μου Σπύρο Βοσινάκη για την στήριξη και την καθοδήγηση που μου έδωσε. Ακόμα, θα ήθελα να ευχαριστήσω την Μελίτα, τον Πέτρο, τον Μάνο, την Μυρτώ, τον Θοδωρή, τον Μητσάκο και την Ευγενία για τις συμβουλές, την στήριξη και το φωτογραφικό υλικό που μου προσέφεραν. Τέλος, ευχαριστώ και αφιερώνω την εργασία αυτή στον άντρα μου Κωνσταντίνο. 1

3 Δήλωση Είμαι συγγραφέας αυτής της μεταπτυχιακής διπλωματικής εργασίας και κάθε βοήθεια την οποία είχα για την προετοιμασία της, είναι πλήρως αναγνωρισμένη και αναφέρεται στην εργασία. Επίσης έχω αναφέρει τις όποιες πηγές από τις οποίες έκανα χρήση δεδομένων, ιδεών ή λέξεων, είτε αυτές αναφέρονται ακριβώς είτε παραφρασμένες. Τέλος βεβαιώνω ότι αυτή η εργασία προετοιμάστηκε από εμένα προσωπικά ειδικά για τη συγκεκριμένη μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία. Εισαγωγή Πλέον όλο και περισσότεροι άνθρωποι έχουν κάποιο είδος διαδικτυακής ταυτότητας, είτε πρόκειται για κάποια σελίδα κοινωνικής δικτύωσης, για κάποιο διαδικτυακό παιχνίδι, για κάποια προσωπική ή επαγγελματική ιστοσελίδα και αναλώνουν σημαντικό χρόνο με αυτές. Ο τρόπος με τον οποίο τα άτομα παρουσιάζουν τους Εαυτούς τους στο διαδίκτυο, διαφέρει από τον τρόπο που συμβαίνει στην φυσική ζωή. Βιβλιογραφικά, υπάρχει η άποψη ότι η ταυτότητες των ατόμων είναι ρευστές και κάτω από διαρκή κατασκευή και ανακατασκευή. Υπό αυτό το πρίσμα, τα άτομα έχουν την ικανότητα να κατασκευάσουν τους ίδιους τους εαυτούς τους. Το διαδίκτυο μπορεί να υπερβάλει σε αυτή την ικανότητα. Στόχος της συγκεκριμένης εργασίας είναι να ερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα κατασκευάζουν τις ταυτότητες τους στο διαδίκτυο, μέσα σε ποικίλα περιβάλλοντα. Προτείνεται ότι ορισμένα περιβάλλοντα μπορεί να βοηθήσουν ευαίσθητες κοινωνικά ομάδες ατόμων να ανακαλύψουν πράγματα για τον εαυτό τους, να υπερπηδήσουν εμπόδια τα οποία αντιμετωπίζουν στην φυσική τους ζωή και να κατασκευάσουν τους εαυτούς τους με θετικό τρόπο. Τέλος, η εργασία αυτή στοχεύει στο να τοποθετήσει τα θεμέλια (θεωρητικά και τεχνικά) για τον σχεδιασμό ενός στοχευμένου για την κατασκευή μιας ταυτότητας περιβάλλοντος. 2

4 Περιεχόμενα ΔΗΛΩΣΗ... 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 3 ΣΚΟΠΟΣ - ΟΡΓΑΝΩΣΗ... 8 ΔΟΜΗ... 9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 1 Φυσική Ζωή Ο Εαυτός Εαυτός Η Θεωρία της Συμβολικής Αλληλεπίδρασης Θεωρίες Εαυτών Carl Young Carl Rogers Tory Higgins - Απόκλιση του Εαυτού Markus & Nurius - Πιθανοί Εαυτοί H Παρουσίαση του Εαυτού - Erving Goffman Σκόπιμες και ακούσιες πληροφορίες Έμμεσες και άμεσες τοποθετήσεις Δημιουργία εντυπώσεων Η σημασία της πρώτης εντύπωσης Το άτομο σαν κοινωνικός ηθοποιός Προσκήνια και παρασκήνια Η Ταυτότητα Ταυτότητα Erik Erikson Η κατασκευή της ταυτότητας Η Κοινότητα Κοινότητα Κοινωνική ταυτότητα Κοινωνικό κεφάλαιο Το πρίσμα του Κοινωνικού Κονστρουξιονισμού O Κοινωνικός Κονστρουξιονισμός Μεταμοντερνισμός Η διάβρωση του Εαυτού Η διάβρωση της Ταυτότητας Η διάβρωση της Κοινότητας Ανάλυση Λόγου (Discourse Analysis) Τοποθέτηση

5 Η Κατασκευή του Εαυτού Η συνοχή του Εαυτού Η κοινωνία του Εαυτού Κεφάλαιο 2 - Εικονική Ζωή Ο Εικονικός Εαυτός Προσανατολισμένος Εσωτερικά: Εκ φύσεως αφηγηματικός: Αναλώσιμος: Πολλαπλασιασμένος: Δευτερεύοντα κανάλια επικοινωνίας Τα Είδωλα Η Εικονική ταυτότητα Πόροι κατασκευής της Εικονικής Ταυτότητας Ρευστότητα ταυτότητας: Πρώτη ομάδα πόρων για την κατασκευή της εικονικής ταυτότητας Προσδιοριστικά: Ύφος: Δεύτερη ομάδα πόρων για την κατασκευή της εικονικής ταυτότητας Ανακαινισμένες Ιεραρχίες Ενημερωτικό Διάστημα Η Κατασκευή της Εικονικής Tαυτότητας Προσδιορισμός Επικύρωση Τοποθέτηση Η Εκτέλεση της Εικονικής Ταυτότητας Δίκτυα Κατασκευής Η Σχέση της Εικονικής Ταυτότητας με την Φυσική Ταυτότητα Η Ανατροφοδότηση ως Κατασκευαστής Η Εικονική Ταυτότητα μέσα από το πρίσμα της Συμβολικής Αλληλεπίδρασης Το φαινόμενο του Πρωτέα Η Μεταμοντέρνα Εικονική Ταυτότητα Η Εικονική κοινότητα Χαρακτηριστικά μιας Εικονικής Κοινότητας Διαφορές από Παραδοσιακές Κοινότητες Κοινωνικό Κεφάλαιο και ενίσχυση Εικονικής Ταυτότητας Οι Μεταμοντέρνες Εικονικές Κοινότητες Εγωκεντρικά δίκτυα έναντι κοινοτήτων Κεφάλαιο 3 - Εργαλεία & αρχές Γνωρίσματα της προσωπικότητας (Personality Traits) Εντυπώσεις προσωπικότητας (Personality judgments) Αυτοκατευθυνόμενοι Ισχυρισμοί ταυτότητας Εξωτερικά κατευθυνόμενοι Ισχυρισμοί ταυτότητας Εσωτερικά Συμπεριφοριστικά υπολείμματα Εξωτερικά Συμπεριφοριστικά υπολείμματα Εντυπώσεις προσωπικότητας σε διαμεσολαβημένα περιβάλλοντα Κεφάλαιο 4 - Ο Εαυτός σε Εικονικά περιβάλλοντα Ιδανικοί Εαυτοί

6 Ρεαλιστές: Μεταφορά του Εαυτού από την Φυσική στην Ψηφιακή Ζωή Μεταφορά του Εαυτού από την Ψηφιακή στην Φυσική Ζωή Κεφάλαιο 5 - Ανώνυμα & Επώνυμα περιβάλλοντα Κατασκευή ταυτότητας σε ανώνυμα εικονικά περιβάλλοντα Ανωνυμία στο διαδίκτυο Ο Ανώνυμος Διαδικτυακός «Αληθινός Εαυτός» Αμιγείς Σχέσεις Πειραματισμός και παιχνίδια ρόλων Κατασκευή ταυτότητας σε επώνυμα εικονικά περιβάλλοντα Συνδεδεμένες Σχέσεις Ο Εαυτός σε Επώνυμα Εικονικά Περιβάλλοντα Κατασκευή ταυτότητας σε επώνυμα ή συνδεδεμένα διαδικτυακά περιβάλλοντα Κεφάλαιο 6- Περιβάλλοντα κειμένου Εξαΰλωση Συγχρονισμένη και Ασύγχρονη Διαμεσολαβημένη Επικοινωνία Διαφορές Διαμεσολαβημένης και Διαπροσωπικής Επικοινωνίας Κατασκευή του Εαυτού μέσω Ασύγχρονης Επικοινωνίας Ο λόγος ως κατασκευαστής Ο λόγος ως κατασκευαστής του Εαυτού Η αφήγηση ως κατασκευαστής του Εαυτού Αυτοβιογραφική συγγραφή Κατασκευή του Εαυτού μέσω Συγχρονισμένης Επικοινωνίας Το Υπερπροσωπικό μοντέλο επικοινωνίας μέσω υπολογιστή Θεωρία της επεξεργασίας κοινωνικών πληροφοριών» Η κοινωνική κατασκευή του λόγου Κεφάλαιο 7- Δισδιάστατα περιβάλλοντα Σελίδες κοινωνικής δικτύωσης Το διαδικτυακό προφίλ Εντυπώσεις προσωπικότητας σε σελίδες κοινωνικής δικτύωσης Κοινωνικές επαφές και κατασκευή του Εαυτού Ο αριθμός από τις κοινωνικές επαφές σαν διαρροή συμπεριφοράς Ομοφυλία και ταυτότητα Κατασκευή του Εαυτού μέσω της κοινωνικής σύγκρισης Η Εικονική Ταυτότητα ως Συνεργατική Κατασκευή Η Εξουσιοδότηση της Πληροφορίας Η κατασκευή του Εαυτού μέσω Αναπαραστάσεων με συμβολικό, πολιτιστικό χαρακτήρα Διασημότητες και εμπορικά προϊόντα Πολιτισμικά στοιχεία To παράδοξο της ιδιωτικότητας Προσωπικές Ιστοσελίδες Εντυπώσεις προσωπικότητας σε προσωπικές ιστοσελίδες Φωτογραφίες και κατασκευή του Εαυτού Blogs Blog και ενίσχυση Ταυτότητας Η αναζήτηση του Εαυτού μέσα από το Blog (Αυτοβιογραφία) Η κατασκευή του Εαυτού μέσα από το Blog (Μυθοπλασία)

7 H κοινωνική κατασκευή του Εαυτού μέσα από το Blog Ο περιορισμός του Εαυτού Κεφάλαιο 9 - Τρισδιάστατα περιβάλλοντα Ενσωμάτωση Το σώμα σε εικονικά περιβάλλοντα Φυσικό σώμα: Εικονικό σώμα: body schema: Κοινωνικοί Εικονικοί Κόσμοι και Εικονικοί Κόσμοι Παιχνιδιών Κόσμοι παιχνιδιών Κοινωνικοί κόσμοι Η ενσωματωμένη εικονική ταυτότητα Προσαρμογή Το «Εγώ» μέσα από το είδωλο Τα είδωλα σαν «πραγματικότερες» αναπαραστάσεις Αυτονομία του ειδώλου Πειραματισμός Πληθωρικότητα Η εκτέλεση της ταυτότητας μέσα από το κατασκευασμένο εικονικό σώμα Η παρουσία μέσα από ένα είδωλο Η σχέση του χρήστη με το είδωλο Εντυπώσεις προσωπικότητας σε Εικονικούς Κόσμους Έκφραση της Προσωπικότητας σε Εικονικούς Κόσμους Παιχνιδιών Απόκλιση του Εαυτού σε Εικονικούς Κόσμους Παιχνιδιών Ταυτοποίηση Ταυτοποίηση με χαρακτήρες εικονικών κόσμων και χαρακτήρες παιχνιδιών Η συναισθηματική σύνδεση με το είδωλο Αυτονομία ειδώλου (Εποικισμός του Εαυτού) Πληθωρικότητα ύπαρξης (Πολυφρένεια) Τα νομικά δικαιώματα του ειδώλου Οι εικονικοί κόσμοι ως τόποι συνοχής της κατακερματισμένης ταυτότητας Κεφάλαιο 9 - Περιβάλλοντα κατασκευής ταυτότητας (ICE) Περιβάλλοντα Κατασκευής Ταυτότητας Διαφορές ICE από λοιπά διαμεσολαβημένα περιβάλλοντα Σχεδιαστικές Αρχές περιβαλλόντων κατασκευής ταυτότητας Guidelines περιβαλλόντων κατασκευής ταυτότητας Θεμέλια περιβαλλόντων κατασκευής ταυτότητας Ο Ηλεκτρονικός Υπολογιστής ως μέσο για τα Περιβάλλοντα Κατασκευής Ταυτότητας Αντικειμενοστραφείς Μεταφορές Μελέτη Περιβαλλόντων κατασκευής ταυτότητας SAGE Con-science: Kaleidostories ZORA : Το πρώτο τρισδιάστατο περιβάλλον κατασκευής ταυτότητας ΖΟΡΑ Πρώτη Εφαρμογή ΖΟΡΑ Δεύτερη Εφαρμογή Συμπεράσματα από το πιλοτικό πρόγραμμα ZORA Air Project systems

8 Chameleonia: Shadow Play A Critical Identity Game IdentityShare: A Critical Identity Construction Social Networking Application DefineMe: A Critical Identity Construction Social Networking Application Μάθηση και κατασκευή ταυτότητας ΈΡΕΥΝΑ Τρόπος διεξαγωγής Ερευνητικοί στόχοι Αποτελέσματα Έρευνας Α. Δημογραφικά στοιχεία Β. Κοινωνικά Δίκτυα Συγκεντρωτικά Συγκεντρωτική επιλογή ορισμένων αιτιολογήσεων : Επιλογή ορισμένων λοιπών απαντήσεων : Επιλογή ορισμένων παρατηρήσεων : Γ. Τρισδιάστατοι εικονικοί κόσμοι και παιχνίδια πολλών χρηστών Συγκεντρωτικά Επιλογή ορισμένων παρατηρήσεων: Δ. Γενικές ερωτήσεις: Συγκεντρωτική επιλογή ορισμένων απαντήσεων : Παρατηρήσεις / Σχολιασμός Συμπεράσματα έρευνας Περιορισμοί Περεταίρω έρευνα ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

9 Σκοπός - Οργάνωση Βασικός σκοπός της συγκεκριμένης εργασίας είναι η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο τα άτομα κατασκευάζουν τις ταυτότητες τους στο διαδίκτυο, έτσι ώστε να τοποθετηθούν τα θεμέλια (θεωρητικά και τεχνικά) για τον σχεδιασμό ενός περιβάλλοντος κατασκευής ταυτότητας. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού: Θα μελετηθεί ο τρόπος με τον οποίο τα άτομα κατασκευάζουν τις ταυτότητες τους στην φυσική ζωή σύμφωνα με τις επικρατέστερες κοινωνιολογικές θεωρίες. Θα μελετηθεί ο τρόπος με τον οποίο τα άτομα μεταφέρουν τις κατασκευές αυτές διαδικτυακά, σύμφωνα με σύγχρονες και αναγνωρισμένες έρευνες στον τομέα της κοινωνιολογίας και της αλληλεπίδρασης ανθρώπου / υπολογιστή. Θα ερευνηθούν τα τεχνολογικά περιθώρια τα οποία προσφέρονται από διάφορα διαμεσολαβημένα περιβάλλοντα για την κατασκευή μιας ταυτότητας και την έκφραση της προσωπικότητας του χρήστη, με σκοπό να εντοπιστούν τα ισχυρά κατασκευαστικά στοιχεία τα οποία προσφέρονται από κάθε περιβάλλον. Η έρευνα αυτή θα γίνει μέσα από βιβλιογραφική ανασκόπηση σε σύγχρονες και αναγνωρισμένες έρευνες στον τομέα της αλληλεπίδρασης ανθρώπου / υπολογιστή. Επιπλέον, θα γίνει μια εισαγωγή στα περιβάλλοντα κατασκευής ταυτότητας (ICE) και θα μελετηθούν ορισμένες πρακτικές εφαρμογές τους με σκοπό να εντοπιστούν τα ισχυρά και τα αδύναμα στοιχεία τους. Τέλος, θα διεξαχθεί μια έρευνα με μορφή ερωτηματολογίου η οποία σκοπό έχει να απαντήσει στα ερευνητικά ερωτήματα της συγκεκριμένης εργασίας. 8

10 Δομή Η εργασία αυτή αποτελείται από εννέα (9) κεφάλαια, τον πρόλογο και μια έρευνα με μορφή ερωτηματολογίου. Στον πρόλογο επεξήγεται η έννοια του Κυβερνοχώρου, ενώ πιο συγκεκριμένα όσον άφορα τα κεφάλαια: 1) Στο πρώτο κεφάλαιο ορίζονται οι έννοιες του Εαυτού, της ταυτότητας και της κοινότητας, μέσα από το πρίσμα των θεωρητικών προσεγγίσεων του Συμβολικού Ιντεραξιονισμού και του Κοινωνικού Κονστρουξιονισμού. Παρουσιάζονται επιμέρους θεωρίες για τον Εαυτό όπως η θεωρία των πιθανών Εαυτών, της απόκλισης του Εαυτού, του Ιδανικού Εαυτού και της περσόνας. Εξηγούνται δευτερεύουσες χρήσιμες έννοιες, όπως της κοινωνικής ταυτότητας, του κοινωνικού κεφαλαίου και οι διαδικασίες κατασκευής μιας ταυτότητας 2) Στο δεύτερο κεφάλαιο συνδέονται οι έννοιες του Εαυτού, της ταυτότητας και της κοινότητας, με την χρήση του διαδικτύου. Παρουσιάζονται δευτερεύουσες έννοιες οι οποίες προκύπτουν από αυτή την σύγκληση, όπως η έννοια του ειδώλου. Το κεφάλαιο εμβαθύνει στην έννοια της εικονικής ταυτότητας, αναλύοντας τους πόρους και την διαδικασία κατασκευής της, την εκτέλεση της και την σύνδεση της με την φυσική ζωή του ατόμου. Τέλος, η εικονική ταυτότητα συνδέεται με τις θεωρητικές προσεγγίσεις του Συμβολικού Ιντεραξιονισμού και του Κοινωνικού Κονστρουξιονισμού. 3) Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα βασικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την μελέτη διαμεσολαβημένων περιβαλλόντων όσον αφορά την ταυτότητα του χρήστη, όπως είναι τα Γνωρίσματα της προσωπικότητας (Personality Traits) και οι Εντυπώσεις προσωπικότητας (Personality judgments). 4) Το τέταρτο κεφάλαιο εστιάζει τρόπο με τον οποίο η προσωπικότητα εκδηλώνεται σε κάποιο διαμεσολαβημένο περιβάλλον. 5) Στο πέμπτο κεφάλαιο ερευνούνται οι κατασκευαστικές δυνατότητες που προσφέρονται για την δημιουργία μιας ταυτότητας, ανάλογα το επίπεδο επωνυμίας ενός διαμεσολαβημένου περιβάλλοντος. Αποσαφηνίζονται επιμέρους όροι όπως η ανωνυμία, η κατάσταση γνωριμίας, η επωνυμία, κ.α. 6) Στο έκτο κεφάλαιο μελετούνται τα περιβάλλοντα κειμένου. Εξηγείται η έννοια της εξαΰλωσης και παρουσιάζονται οι διαφορές μεταξύ συγχρονισμένης και ασύγχρονης διαμεσολαβημένης επικοινωνίας και ερευνάται ο τρόπος με τον οποίο οι χρήστες κατασκευάζουν την ταυτότητα τους σε κάθε περίπτωση. 7) Στο έβδομο κεφάλαιο μελετούνται τα δισδιάστατα εικονικά περιβάλλοντα. Συγκεκριμένα εξετάζεται ο τρόπος με τον οποίο οι χρήστες κατασκευάζουν την ταυτότητα τους σε σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, προσωπικές ιστοσελίδες και Blogs και εντοπίζονται τα ισχυρά κατασκευαστικά στοιχεία κάθε περίπτωσης. Τέλος, ερευνάται το κατά πόσο τα συγκεκριμένα περιβάλλοντα επιτρέπουν την έκφραση της προσωπικότητας του χρήστη και με ποιους τρόπους. 8) Στο όγδοο κεφάλαιο μελετούνται τα τρισδιάστατα εικονικά περιβάλλοντα. Εξηγείται η έννοια της ενσωμάτωσης και παρουσιάζονται οι διαφορές μεταξύ Κοινωνικών Εικονικών Κόσμων και Εικονικών Κόσμων Παιχνιδιών. Ερευνάται ο τρόπος με τον οποίο οι χρήστες εκτελούν την ταυτότητα τους σε κάποιο τρισδιάστατο περιβάλλον και η σχέση τους με τα 9

11 είδωλα τους. Εξηγούνται έννοιες που προκύπτουν από αυτή την σχέση όπως η ταυτοποίηση, η πληθωρική ύπαρξης η αυτονομία ενός ειδώλου. Τέλος, ερευνάται το κατά πόσο τα συγκεκριμένα περιβάλλοντα επιτρέπουν την έκφραση της προσωπικότητας του χρήστη και με ποιους τρόπους. 9) Στο ένατο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται τα περιβάλλοντα κατασκευής ταυτότητας (ICE). Εξηγούνται τα χαρακτηριστικά των περιβαλλόντων και οι διαφορές τους από τα υπόλοιπα διαμεσολαβημένα περιβάλλοντα, παρουσιάζονται οι σχεδιαστικές αρχές, τα θεωρητικά θεμέλια και τα guidelines των συγκεκριμένων περιβαλλόντων, και τονίζεται η σημασία χρήσης του ηλεκτρονικού υπολογιστή για την κατασκευή ενός ICE. Τέλος, εξετάζονται ορισμένα περιβάλλοντα κατασκευής ταυτότητας και οι πρακτικές εφαρμογές τους, με εστίαση στα ισχυρά αλλά και τα αδύναμα στοιχεία που εντοπίστηκαν. Όσον αφορά την έρευνα, εξηγείται ο τρόπος διεξαγωγής της, ορίζονται οι ερευνητικοί στόχοι, παρουσιάζονται και σχολιάζονται τα αποτελέσματα και τα ευρήματα, και τέλος αναλύονται συμπεράσματα που προκύπτουν από αυτήν, οι περιορισμοί, καθώς και προτάσεις για περεταίρω μελέτη. 10

12 Πρόλογος Ο όρος «Κυβερνοχώρος» αποτελεί λογοτεχνικό προϊόν και εμφανίζεται αρχικά από τον William Gibson το 1984 στο μυθιστόρημα του «Neuromancer» 1. Ετυμολογικά, η σύνθεση της λέξης Κυβερνοχώρος, αποτελείται από τις λέξεις «Κυβερνητική» και «χώρος». Η Κυβερνητική ορίστηκε από τον Αμερικανό μαθηματικό Norbert Weiner σαν «η μελέτη της επικοινωνίας και του ελέγχου, σε ζωντανούς οργανισμούς, μηχανές, οργανώσεις και συνδυασμούς τους». Ο Weiner επισημαίνει: «Αποφασίσαμε να ονομάσουμε ολόκληρο το πεδίο της θεωρίας έλεγχου και της θεωρίας των πληροφοριών, είτε πρόκειται για μηχανή είτε για ζώο, με το όνομα «κυβερνητική», από την Ελληνική λέξη του «Κυβερνήτη» (πιλότος)» 2. Εικάζεται ότι ο όρος είναι εμπνευσμένος από το Γαλλικό «cybernétique» - η τέχνη της διακυβέρνησης 3. Επιστρέφοντας στην λογοτεχνία, ο ίδιος ο Gibson στο Neuromancer επεξηγεί την έμπνευση του όρου: «Κυβερνοχώρος. Μια συναινετική παραίσθηση, την οποίαν βιώνουν καθημερινά εκατομμύρια νόμιμοι χειριστές σε κάθε χώρα και παιδιά, που μαθαίνουν τις μαθηματικές έννοιες Μια γραφική αναπαράσταση των δεδομένων, που προέρχονται από το σύνολο όλων των υπολογιστών του κόσμου. Αδιανόητη πολυπλοκότητα. Γραμμές φωτός, που διασχίζουν το μη-χώρο του νου, συμπλέγματα και αστερισμοί δεδομένων. Σαν τα φώτα της πόλης που τρεμοσβήνουν». 4 Ο όρος αγκαλιάστηκε από διαφόρους συγγραφείς και δημιουργούς και ο παρέμεινε στην σφαίρα της λογοτεχνίας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ο Michael Benedik προλογίζει το Cyberspace: First steps 5 : «Κυβερνοχώρος: Ένας νέος κόσμος, ένα παράλληλο σύμπαν δημιουργημένο και διατηρημένο από τα παγκόσμια υπολογιστικά συστήματα και τις γραμμές επικοινωνίας. Ένας κόσμος στον οποίο η παγκόσμια κυκλοφορία της γνώσης, των μυστικών, των μετρήσεων, των δείκτες, της ψυχαγωγίας και της εναλλακτικής ανθρώπινης αντιπροσωπείας παίρνει μορφή [ ] Μια συνήθης διανοητική γεωγραφία, κτισμένη από συναίνεση και επανάσταση, δράση και πειραματισμό, ένα πεδίο από δεδομένα και ψευδή..[ ]». Αυτές οι απόψεις θέλουν τον κυβερνοχώρο να αποτελεί μια «εναλλακτική πραγματικότητα» με την οποία μπορεί κάποιος να δραπετεύσει αποτελεσματικά από την σκληρή αλήθεια του «πραγματικού» κόσμου 6 και περιγράφουν μια εικονική πραγματικότητα απεριόριστης ελευθερίας, που ξεπερνά την ανθρώπινη υποκειμενικότητα και όπου η ταυτότητα δεν επιβαρύνεται πλέον από τις προκαταλήψεις των ατόμων. 7 Ο ίδιος ο Benedikt τονίζει ότι ο κυβερνοχώρος, όπως ακριβώς περιγράφεται σε αυτές τις προτάσεις, δεν υπάρχει. 8 1 Gibson,W., (1984), Neuromancer, New York: Ace Books. 2 Norbert Wiener (1948), Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine, (Hermann & Cie Editeurs, Paris, The Technology Press, Cambridge, Mass., John Wiley & Sons Inc., New York, 1948). 3 Leary, T. (2000). The cyberpunk: The individual as reality pilot. In D. Bell and B. Kennedy (Eds.), The cybercultures reader, London: Routledge. 4 Gibson,W., (1984), Neuromancer, New York: Ace Books. (σελ 67) 5 Benedikt, Michael, Introduction to Cyberspace: Ιn M. Benedikt (Ed.). Cyberspace: First steps. Cambridge. MA: MIT Press. 6 Kihan Lee - Embodiment/Disembodiment Dichotomy in William Gibson's Neuromancer, Journal of British&American Studies No, Miah, Andy. Virtually Nothing: Re-evaluating the Significance of Cyberspace. Leisure Studies 19 (2000): Benedikt, Michael, Cyberspace some proposals : Ιn M. Benedikt (Ed.). Cyberspace: First steps. Cambridge. MA: MIT Press. 11

13 Ο όρος υιοθετήθηκε επιστημονικά για να περιγράψει ένα πεδίο μέσα στο οποίο η επικοινωνία και η αλληλεπίδραση μεταξύ δυο ατόμων (ή μεταξύ ενός ατόμου και ενός υπολογιστή) διεκπεραιώνεται με ανταλλαγές ψηφιακών δεδομένων. Αποτελεί το «σύνολο της διασυνδεσιμότητας των ανθρωπίνων πλασμάτων διαμέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών και τηλεπικοινωνιών, χωρίς να σχετίζεται με κάποια φυσική γεωγραφία» 9. Δυο συνήθεις μεταφορές χρησιμοποιούνται για να επεξηγήσουν και να προσδιορίσουν τον κυβερνοχώρο. Στην πρώτη, αντιμετωπίζεται σαν ένας γεωγραφικός «τόπος» στον οποίο το άτομο μπορεί να μεταβεί. Η ορολογία που επικρατεί φανερώνει αυτή την μεταφορά «επισκεπτόμαστε» μια ιστοσελίδα, «μπαίνουμε» σε ένα δωμάτιο συνομιλίας. Η δεύτερη μεταφορά εστιάζει στην επικοινωνία και αντιμετωπίζει τον κυβερνοχώρο ως έναν αγωγό πληροφοριών. Το διαδίκτυο παρά τα υλικά μέρη του και τις εφαρμογές επί αυτών, βασικά αποτελεί την επικοινωνία (μέσω) των υπολογιστών. Καμία από αυτές τις μεταφορές δεν περιγράφει επακριβώς τον κυβερνοχώρο, αλλά και οι δυο τους είναι αναγκαίες για την πλήρη κατανόηση των θεμάτων τα οποία προκύπτουν από μια αλληλεπίδραση εντός του (Abelson & Lessig (1998)). Πρακτικά, ο κυβερνοχώρος καθορίζεται περισσότερο από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις που εμπλέκονται με αυτόν, παρά από την οποιαδήποτε τεχνική εφαρμογή 10. Έτσι, το σημαντικότερο στοιχείο είναι η αλληλεπίδραση, μέσα από την οποία μια αίσθηση του Εαυτού και του ελέγχου μπορούν να επιτευχθούν 11. Κατά αυτή την άποψη, το διάμεσο του κυβερνοχώρου αποτελεί μια επαύξηση του δίαυλου επικοινωνίας μεταξύ πραγματικών ανθρώπων. Κύριο χαρακτηριστικό του είναι ότι προσφέρει ένα περιβάλλον το οποίο αποτελείται από πολλούς συμμετέχοντες με τη δυνατότητα να επηρεάσουν ο ένας τον άλλον. Το υπολογιστικό διάμεσο επαυξάνει τα επικοινωνιακά κανάλια μεταξύ πραγματικών ανθρώπων 12. Στο κοινωνικά κατασκευασμένο διάστημα του κυβερνοχώρου, το μόνο μέσο το οποίο κατέχει ένα άτομο προκειμένου να κτίσει μια αίσθηση του Εαυτού του, είναι η πληροφορία. Η ανταλλαγή πληροφοριών λοιπόν καθίσταται σε έναν μεταφορέα της έκφρασης ενός ατόμου. 13 Για τον Jordan (1999) 14, ο κυβερνοχώρος μπορεί να ονομαστεί ως «εικονικοί τόποι, με εικονικές ζωές και εικονικές κοινωνίες, επειδή αυτές οι ζωές και οι κοινωνίες δεν υπάρχουν στην ίδια φυσική πραγματικότητα με τις πραγματικές κοινωνίες». Παρόλα αυτά, είναι σημαντικό να κατανοηθεί ότι ο κυβερνοχώρος δεν αποτελεί μια εικονική πραγματικότητα, αλλά μια παράλληλη πραγματικότητα 15, 16. Ναι μεν το διαδίκτυο αποτελεί το μεγαλύτερο δίκτυο μεταξύ υπολογιστών, αλλά ο κυβερνοχώρος σαν έννοια είναι ανεξάρτητος αυτού. Η επικοινωνία στον κυβερνοχώρο είχε ξεκινήσει πολύ πριν εισαγωγή του διαδικτύου και του παγκόσμιου ιστού και θα συνεχίσει να υπάρχει ακόμα και όταν το διαδίκτυο δεν θα αποτελεί πλέον το προτιμητέο δίκτυο (Abelson & Lessig (1998)). 9 H. Abelson and L. Lessig. Digital identity in cyberspace. In White Paper Submitted for 6.805/Law of Cyberspace: Social Protocols, (σελ 7-8) 10 Stone, A.R., (1996), The War of Desire and Technology at the End of the Mechanical Age., Cambridge, Mass: MIT Press. (σελίδα 36) 11 Riva, G. & Galimberti, C. (1997). The psychology of cyberspace: a socio-cognitive framework to computer mediated communication, New Ideas in Psychology, 15, Morningstar, C.. & Farmer. F. R. (1992). The lessons of Lucasfilm's Habitat. In M. Benedikt (Ed.). Cyberspace: First steps. Cambridge. MA: MIT Press. 13 Jordan, T. (1999) Cyberpower: the Culture and Politics of Cyberspace and of the Internet.London: Routledge. (σελίδα 190) 14 Jordan, Cyberpower. The culture and politics of cyberspace and the internet (London, 1999) 15 Alzola R. A. (2003). /WHOIS? Identity: Collectivity and the Self in IRC, PsychNology Journal, 1(2), Riva, G. & Galimberti, C. (1997). The psychology of cyberspace: a socio-cognitive framework to computer mediated communication, New Ideas in Psychology, 15,

14 Οι συνέπειες του κυβερνοχώρου μπορούν να διαιρεθούν σε τρείς κατηγορίες: Μεταβολή του ρόλου του χρόνου και του χώρου, μεταβολή της επικοινωνίας και του ρόλου της μαζικής επικοινωνίας και έναν προβληματισμό για τον δυϊσμό εννοιών όπως η εικονικότητα και η πραγματικότητα, η αλήθεια και η μυθοπλασία, η τεχνολογία και η φύση. Στον κυβερνοχώρο τα άτομα συναλλάσσονται με μεγάλους αριθμούς παροδικών ανθρώπων, οι οποίοι συχνά καλύπτουν τις δημόσιες ταυτότητες τους ή έχουν πολλαπλές «κυβερνο-ταυτότητες». Ο επαναπροσδιορισμός των αισθήσεών για τον χρόνο και τον χώρο θέτουν προς αμφισβήτηση τις παλαιότερες συμπαγείς και αναντικατάστατες αντιλήψεις. Στον κυβερνοχώρο ο χρόνος και ο χώρος όντος υπάρχουν, αλλά εναγκαλιάζουν τους δικούς τους ξεχωριστούς κανόνες. Η έννοια του «χώρου» δεν έχει νόημα αποσυνδεδεμένη από την έννοια του «χρόνου». Η διαστρέβλωση του χώρου και του χρόνου στο διαδίκτυο λοιπόν συνδέεται με μια ακόμα σημαντική έννοια, αυτή του προσδιορισμού της ταυτότητας. Ο κυβερνοχώρος διαστρεβλώνει τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αντιμετωπίζουν τους Εαυτούς τους και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την ταυτότητά τους 17. Εκεί από όσο φαίνεται, υπάρχει μια εμφανής φιλοδοξία της αποδέσμευσης από καθορισμένες, σταθερά τοποθετημένες ταυτότητες (του κοινωνικού φύλου 18, της φυλής, της εθνικότητας, της σεξουαλικότητας 19 κ.α.) και του να εισέρθουν τα άτομα σε έναν ελεύθερο χώρο φαντασίας, μέσα στον οποίο έχουν το δικαίωμα να επιλέξουν «ποιός» και «πώς» να είναι. 20 «Ο κυβερνοχώρος είναι ένα παγκόσμιο δίκτυο, δημιουργημένο / προσβάιμο / και διατηρημένο από ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Πρόκειται για μια πολυδιάστατη, τεχνητή, ή εικονική πραγματικότητα. [] Σε αυτή την πραγματικότητα (τα στοιχεία) [] είναι φτιαγμένα από καθαρή πληροφορία. [] Το ίδιο συμβαίνει και με τα άτομα. Εαυτοί, πολλαπλοί Εαυτοί, ρόλοι και λειτουργίες έχουν νέα μορφή ύπαρξης. Καινούργιες, ρευστές, και πολλαπλές συσχετίσεις μεταξύ των ατόμων είναι πλέον δυνατές.[]» 21 Εδώ δημιουργείται το ερώτημα: «Μια ταυτότητα ή μια κοινωνική αλληλεπίδραση μέσα σε μια εικονική πραγματικότητα, είναι εικονική ή πραγματική; 22» 17 Alzola R. A. (2003). /WHOIS? Identity: Collectivity and the Self in IRC, PsychNology Journal, 1(2), Στην συγκεκριμένη μελέτη η Αγγλική λέξη «genre» αποδίδεται ως «κοινωνικό φύλλο». 19 Rosenmann, A., & Safir, M. P. (2006). Forced online: Push factors of Internet sexuality: A preliminary study of online paraphilic empowerment. Journal of Homosexuality, 51(3), McKenna, K.Y.A., & Bargh, J. (2000). Plan 9 from cyberspace: the implications of the Internet for personality and social psychology. Personality and Social Psychology Review 4: Benedikt, Michael, Cyberspace some proposals : Ιn M. Benedikt (Ed.). Cyberspace: First steps. Cambridge. MA: MIT Press.(σελίδες ) 22 Alzola R. A. (2003). /WHOIS? Identity: Collectivity and the Self in IRC, PsychNology Journal, 1(2),

15 Κεφάλαιο 1 Φυσική Ζωή Ο Εαυτός There is an old joke about a woman at a lecture on cosmology who said that she understood quite clearly what kept the earth hanging in space; it actually rested on the back of a giant turtle. When asked what the turtle was standing on, she replied that the turtle was standing on the back of yet another turtle, and added tartly, You can t confuse me, young man; it s turtles all the way down. Is it personae all the way down? Say amen, somebody. Allucquere Rosanne Stone Εαυτός Έχουν προταθεί διάφοροι όροι που περιγράφουν την έννοια του «Eαυτού» για να εκφράσουν την εσωτερική φύση του ανθρώπου, χωρίς όμως να υπάρχει κάποια επιστημονική συμφωνία του «Εαυτού» σαν μετρήσιμη έννοια. Ο William James θεωρείται ηγέτης της σύγχρονης ψυχολογίας. Στο έργο του «Principles of Psychology»(1890) 23 πρότεινε ότι άνθρωποι καθορίζουν την ταυτότητά τους ως κοινωνικά πλάσματα, μόνο αναφορικά με άλλους και παρουσιάζουν διαφορετικές «εκδόσεις» του Εαυτού τους σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Ο James συλλαμβάνει τον Εαυτό σαν μια πολυδιάστατη δυναμική μορφή αναγνωρίζοντας την δυαδικότητα της φύσης του. Διαχωρίζει το Εγώ (γνωστικό υποκείμενο) από το Εμένα (γνωστικό αντικείμενο). Εξηγεί την αυτοαντίληψη (την εντύπωση που ένα άτομο έχει για τον Εαυτό του) σαν το σύνολο των σκέψεων του ατόμου με δεδομένο κέντρο αναφοράς τον Εαυτό του ως αντικείμενο. Η Θεωρία της Συμβολικής Αλληλεπίδρασης Η θεωρία της Συμβολικής Αλληλεπίδρασης (ή του «Συμβολικού Ιντεραξιονισμού» (Symbolic Interaction) 24 ) υποστηρίζει ότι τα νοήματα αποτελούν προϊόντα διαδικασιών αλληλεπίδρασης και ότι διαμορφώνονται μέσω των ενεργειών των ατόμων τα οποία βρίσκονται σε σχέση αμοιβαίας δράσης. Η αλληλεπίδραση γενικά αποτελεί μια διαδικασία μέσω της οποίας διαμορφώνεται η ανθρώπινη συμπεριφορά. Αυτό σημαίνει ότι «οι άνθρωποι που βρίσκονται σε σχέση αλληλεπίδρασης πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους τι κάνει, τι θέλει, τι σκοπεύει ο άλλος» 25. Οι πρώιμες θεωρίες σχετικά με την ανάπτυξη Εαυτού μέσω της κοινωνικής αλληλεπίδρασης του ατόμου με άλλα άτομα και την κοινωνία μπορούν να εντοπιστούν έργο της «τριανδρίας της συμβολικής αλληλεπίδρασης» Cooley, Mead και Goffman. 23 James, W (1890). Principles of psychology. New York: Holt. 24 Blumer, Herbert Symbolic Interactionism: Perspective and Method. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. 25 Muhlbauer, K.R. Κοινωνικοποίηση, Θεωρία και Έρευνα. Εκδοτικός οίκος αδελφών Κυριακίδη α.ε., Θεσσαλονίκη Μετάφραση Δημήτρης Δημοκίδης (σελίδα 109) 14

16 Ο Cooley (1902) 26 ανέπτυξε την θεωρία του «καθρεπτισμένου Εαυτού» (Looking Glass Self), υποστηρίζοντας πως η αυτοεκτίμηση (ή η εκτίμηση του Εαυτού ενός ατόμου) είναι μια αντανακλαστική σύνθεση βασισμένη στο πώς κάποιος νομίζει ότι γίνεται αντιληπτός από τους άλλους ανθρώπους. Σύμφωνα με την θεωρία του καθρεπτισμένου Εαυτού, ο Εαυτός δεν αποτελεί ένα «συστατικό» με το οποίο ένα άτομο γεννιέται, ή το οποίο ενυπάρχει μέσα σε αυτό, αλλά είναι ένα στοιχείο το οποίο αποκτάται μέσω αλληλεπιδράσεων με άλλα άτομα. Έτσι, τα άτομα τα οποία συμμετάσχουν στην αλληλεπίδραση αποτελούν την βάση η οποία οδηγεί στην εντύπωση όπου κάποιος σχηματίζει για τον Εαυτό του. Η εντύπωση δηλαδή όπου το άτομο έχει για τον Εαυτό του βασίζεται στην αξιολόγηση του περιβάλλοντα κύκλου του, ο οποίος λειτουργεί σαν «καθρέφτης» του ατόμου. Παρ όλα αυτά, για τον Cooley ο Εαυτός σε αντίθεση με τον καθρέπτη είναι ενεργός και όχι στατικός και στη δημιουργία της αντίληψης ενός ατόμου για τον Εαυτό του συμμετέχουν ποικίλοι άλλοι παράγοντες. Ο Mead (1934) 27 ανέπτυξε ένα θεωρητικό πλαίσιο που εξελίχθηκε στην «Θεωρία της Συμβολικής Αλληλεπίδρασης» (Blumer (1969)) κατά το οποίο τα άτομα ενεργούν προς άλλα άτομα, αντικείμενα ή τους Εαυτούς τους, σύμφωνα με τις εξωτερικές αντιδράσεις των άλλων ατόμων και ο διάλογος αποτελεί το ισχυρότερο συστατικό. Πρότεινε ότι η προσωπικότητα υποβάλλεται σε τρία στάδια ανάπτυξης: το προπαρασκευαστικό στάδιο, όπου ένα παιδί μιμείται τη συμπεριφορά των γύρω του χωρίς να κατανοεί τις ενέργειες όπου εκτελούνται, το στάδιο παιχνιδιού εξερεύνησης 28 (Play) όπου το παιδί υιοθετεί κοινωνικούς ρόλους (για παράδειγμα «γιατρός» και «νοσοκόμα») και αρχίζει να συνειδητοποιεί το νόημα των ενεργειών αυτών και να σχηματίζει σταδιακά μια αίσθηση του Εαυτού καθώς μαθαίνει να μετατρέπεται ταυτόχρονα σε αντικείμενο και σε υποκείμενο και τέλος το στάδιο του συνειδητού παιχνιδιού 29 (Game) όπου όλοι οι διαφορετικοί ρόλοι που ένα παιδί έχει διαδραματίσει μέχρι εκείνο το σημείο στην ζωή του ενσωματώνονται σε ένα συνεπές σύνολο 30. Όταν το άτομο συμμετέχει σε αυτό το παιχνίδι ρόλων βρίσκεται στην κατάσταση δημιουργίας «πιθανών Εαυτών» 31 και συχνά ο Εαυτός μετατρέπεται σε αντικείμενο προσδιορισμού ή αξιολόγησης. Για τον Mead η παρουσίαση του Εαυτού εξηγείται με όρους κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Όπως και ο James, διαχωρίζει το «Εγώ» (I) από το «Εμένα» (Me), αναγνωρίζοντας το Εμένα σαν τον κοινωνικό Εαυτό ενός ατόμου, και το Εγώ σαν την απάντηση στο Εμένα (δηλαδή το προϊόν της αλληλεπίδρασης). Επίσης, οι άνθρωποι όπου περιβάλλουν το άτομο έχουν σημαντικό ρόλο στον σχηματισμό του Εαυτού του καθώς προσφέρουν την βάση της αξιολόγησης του. Για τον Mead το να έχει κάποιος έναν Eαυτό συνεπάγεται την ικανότητα να «προβάρει» πιθανές πορείες δράσεων όπου εξαρτούνται από τις αντιδράσεις των άλλων ατόμων. Εισάγει τον όρο «Γενικευμένο άλλο» (Generalized other), εννοώντας με αυτόν την συνειδητοποίηση από το άτομο της δεδομένης περίστασης και την λήψη της προοπτικής των άλλων ατόμων για αυτήν. Με αυτόν τον τρόπο το άτομο μπορεί να συλλάβει τις αναμενόμενες από αυτόν συμπεριφορές μέσα σε διαφορετικές κοινωνικές περιστάσεις και να αναπτύξει πολλαπλούς Εαυτούς οι οποίοι ανταποκρίνονται σε 26 Cooley, C. H. (1902). Human nature and the social order. New York: Charles Scribner's Sons. 27 Mead, G. (1962, πρώτη έκδοση 1934). Mind, self and Society. Chicago: University of Chicago Press. 28 Ελεύθερη μετάφραση 29 Ελεύθερη μετάφραση 30 McAdams, D. P. (1993). The stories we live by: Personal myths and the making of the self. New York: William Morrow. (σελίδα 59) 31 Παραπομπή σε : Markus & Nurius - Πιθανοί Εαυτοί 15

17 ποικίλες θεάσεις. Πρακτικά, με αυτόν τον τρόπο το παιδί εξασκεί την ικανότητα του να ταυτίζεται με μια κοινότητα ή ομάδα 32. Ο Goffman (1952) 33, υποστήριξε ότι το άτομο είναι πολυδιάστατο κατά συνέπεια πολυπρόσωπο στην προσωπικότητά του και ένα από τα πρόσωπα αυτά θα βρεθεί στο προσκήνιο ή θα εξωτερικευτεί ως απάντηση σε μια δεδομένη κατάσταση ή ομάδα. Θεωρίες Εαυτών Οι μεταμοντέρνες θεωρίες για την ανθρώπινη ταυτότητα υποστηρίζουν ότι κάθε άτομο αποτελεί μια σύνθεση από πολλαπλούς Εαυτούς με ποικίλες φωνές και απόψεις όχι απαραίτητα εναρμονισμένες μεταξύ τους, σε πολλές περιπτώσεις ακόμα και σε σύγκρουση (Gergen), ενώ η σύγχρονη κοινωνιολογία επιθυμεί τον άνθρωπο να φέρει περισσότερους από έναν «Εαυτούς»: Πιθανοί Εαυτοί (Markus & Nurius) 34, Ιδανικός/ Αντιληπτός/ Πραγματικός Εαυτός (Rogers) 35, Ιδανικός/ Δέον/ (Higgins) 36, Ασυνείδητος Εαυτός (Jung) 37 κ.α. Carl Young Ο Carl Jung (1960) 38 υποστηρίζει ότι η πραγματική προσωπικότητά ενός ατόμου βρίσκεται στον ασυνείδητο Εαυτό του σε αντίθεση με το συνειδητό «Εγώ». Υπάρχουν δυο κέντρα προσωπικότητας κατά τον Jung δύο ομόκεντροι κύκλοι: Το «Εγώ» αποτελεί το κέντρο του συνειδητού (εσωτερικός κύκλος) ενώ ο «Εαυτός» το κέντρο της προσωπικότητας (εμπεριέχει το συνειδητό, το ασυνείδητο και το «Εγώ») (εξωτερικός κύκλος). Κάθε άνθρωπος εμπεριέχει μια σειρά από «αρχέτυπα». Κάθε ένα από αυτά έχει μια «σκοτεινή» και μια «φωτεινή» πλευρά. Και ο Εαυτός και η περσόνα αποτελούν αρχέτυπα για τον Jung : Ο Εαυτός: Ο Εαυτός αποτελεί την απόλυτη ολότητα για τον Jung. Η σύλληψη του Εαυτού επιβάλει εναρμόνιση με κάθε πτυχή του ατόμου και την αλληλοεξουδετέρωση κάθε αντίθεσης και ενέργειας. Τα άτομα κατά την «δημιουργία» τους ενυπήρχαν σαν μέρος της ολότητας και κατείχαν μια πλήρη αίσθηση του «Εαυτού». Σε μικρή ηλικία κατά τον σχηματισμό της προσωπικότητας επικεντρώνονται στο «Εγώ» ενώ ωριμάζοντας αρχίζουν να αποβάλουν τα εγωκεντρικά στοιχεία και να τείνουν προς την εναρμόνιση αναγνωρίζοντας τον ευρύτερο κύκλο τον «Εαυτό». Η επαναφορά στην αρχέγονη αυτή κατάσταση και η σύλληψη της έννοιας του «Εαυτού» για τον Jung, είναι ο σκοπός της ζωής. Περσόνα 39 : Η περσόνα αποτελεί αρχέτυπο κατά τον Jung, σαν το δημόσιο «προσωπείο» έναντι του πραγματικού Εαυτού, αλλά υποστηρίζει ότι εάν δοθεί μεγάλη δύναμη σε αυτήν το άτομο χάνει την 32 Παραπομπή σε : Κοινότητα 33 Goffman, Erving The Presentation of Self in Everyday Life. New York: Doubleday. 34 Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible selves. American Psychologist,41, Rogers, C. Client-centered therapy (1951). A theory of personality and behavior, London: coustable. 36 Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self to effect.psychological Review, 94, Jung, C. G The Archetypes and the Collective Unconscious. In: Collected Works, Vol. 9.1., Bollingen Series XX., Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 38 Jung, C. G The Archetypes and the Collective Unconscious. In: Collected Works, Vol. 9.1., Bollingen Series XX., Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 39 Το λατινικό persona προέρχεται από το per/sonare και αναφέρεται στο προσωπείο μέσα από το οποίο διέρχεται και ακούγεται η φωνή ενός ηθοποιού. Κατά τον Ρωμαϊκό νόμο, αποδόθηκε στην λέξη persona σημαντικό νόημα, καθώς επιδείκνυε το άτομο στο οποίο τα προνομία, το κύρος, η οικογένεια κ.α. ήταν επίσημα αναγνωρισμένα. Τα στοιχεία μιας persona όπως το όνομα, η κατοικία κ.α. επιδείκνυαν ένα άτομο 16

18 αίσθηση του Εαυτού και αρχίζει να αμφιβάλει για την ταυτότητά του. Συχνά το άτομο καταλήγει να εκλαμβάνει την περσόνα σαν πραγματική και να αποκτά την πεποίθηση ότι «είναι πραγματικά» αυτό το οποίο «προσποιείται ότι είναι». Carl Rogers Κεντρική σύλληψη στο έργο του Rogers 40 αποτελεί η αναγκαιότητα της αναζήτησης και της έκφρασης του «πραγματικού» Εαυτού. Κατά συνέπεια, τα άτομα οφείλουν να είναι απολύτως ειλικρινείς με τον Εαυτό τους. Συχνά σε συνεδρίες χρησιμοποιούσε την φράση : «Δυσκολεύεσαι να πιστέψεις ότι οι υπόλοιποι θα σε αγαπούσαν και θα σε δεχόντουσαν εάν γνώριζαν ποιος πραγματικά είσαι;» Η θεωρία του για το σύνολο του «Εαυτού» βασίζεται σε μια τριγωνική σχέση επιμέρους Εαυτών. Οι τρεις πλευρές του τρίγωνου είναι ο Αντιληπτός Εαυτός (Perceived Self) -πως το άτομο αντιλαμβάνεται τον Εαυτό του και πως οι υπόλοιποι τον αντιλαμβάνονται,- ο Πραγματικός Εαυτός (Real Self), -πως το άτομο «πραγματικά» είναι - και ο Ιδανικός Εαυτός (Ideal Self) πως το άτομο θα επιθυμούσε να είναι. Ιδανικός Εαυτός, είναι σύμφωνα με τον Rogers η αντίληψη της πραγματικότητας όπου το άτομο θα επιθυμούσε να διαμορφώσει. Αποτελεί την βάση του τριγώνου η οποία υποστηρίζει τις δυο πιο εξωτερικές συλλήψεις, την αντιληπτή και την πραγματική. Σύμφωνα με αυτή την λογική ο ιδανικός Εαυτός αποτελεί τον πυρήνα του συστήματος του Εαυτού, επάνω στον οποίο κτίζεται οτιδήποτε άλλο. Σύμφωνα με τις απόψεις του οι εμπειρίες και τα βιώματα ενός ατόμου είναι πιο σημαντικά από οποιαδήποτε αφηρημένη σύλληψη της πραγματικότητας. Αυτό που το άτομο εκλαμβάνει σαν «αλήθεια» είναι σημαντικότερο από το τι πραγματικά αποτελεί την «αντικειμενική αλήθεια». Οι εμπειρίες λοιπόν καθορίζουν την σύλληψη ενός ατόμου για τον Εαυτό του. Οι άνθρωποι επίσης διατηρούν μια «ιδανική αντίληψη για τον Εαυτό τους» (ideal self-concept), μια εντύπωση για το πώς «θα έπρεπε να είναι». Το χάσμα μεταξύ της σύλληψης ενός ατόμου για τον Εαυτό του και της σύλληψης ενός ατόμου για τον ιδανικό Εαυτό του, ονομάστηκε από τον Rogers «δυσαρμονία». Όταν οι συλλήψεις αυτές έρχονται σε σύγκρουση τα άτομα συχνά οδηγούνται σε νευρώσεις και καταφεύγουν σε βοήθεια και θεραπεία. Η σύγκρουση ανάμεσα στον πραγματικό και τον ιδανικό Εαυτό, αποτελεί πηγή άγχους και πόνου και αναδύει μηχανισμούς άμυνας. Συχνά οδηγεί σε ψυχοπαθολογικές συμπεριφορές. Ο ιδανικός Εαυτός επηρεάζεται από τις κοινωνικές, πολιτισμικές και περιβαλλοντολογικές συνθήκες οι οποίες περιβάλλουν το άτομο και αναδιαμορφώνεται ατέρμονα, καθώς εξελίσσεται το άτομο αυτό. Παρόλο που το άτομο αλλάζει, η αυτοαντίληψη του διατηρείται. Tory Higgins - Απόκλιση του Εαυτού Ο Tory Higgins (1987) 41 έκανε έναν διαχωρισμό μεταξύ του «ιδανικού», του «δέοντος» και του «πραγματικού» Εαυτού (ideal, ought, & actual) και όρισε τα «πεδία του Εαυτού». Ο πραγματικός Εαυτός είναι η αναπαράσταση των χαρακτηριστικών οπού το άτομο (ή οι γύρω του) πιστεύουν ότι κατέχει. Σχετίζεται με την αυτοαντίληψη, εμπεριέχει τις αξίες όπου το άτομο εκφράζει επί της ουσίας στους γύρω του. Ο ιδανικός Εαυτός εμπεριέχει τις αξίες όπου το άτομο (ή οι γύρω του) επιθυμεί κάποια μέρα να αποκτήσει. Αποτελεί το κίνητρο για αλλαγή σε ένα άτομο. Επικεντρώνεται στα θετικά χαρακτηριστικά. Ο δέον Εαυτός εμπεριέχει τις αξίες όπου το άτομο νοιώθει σαν έναν Εαυτό, έναν ελεύθερο πολίτη. Στους υποτελείς δεν αποδιδόταν persona. (Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam.) 40 Rogers, C. Client-centered therapy (1951). A theory of personality and behavior, London: coustable. 41 Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self to effect.psychological Review, 94,

19 υποχρεωμένο να κατέχει (ή επιβάλλονται από τους γύρω του σε αυτό). Επικεντρώνεται στα αρνητικά χαρακτηριστικά (παρουσία τους ή έλλειψή τους). Για τον Higgins, υπάρχει μια περιοχή του Εαυτού (πραγματικός, ιδανικός, δέον) και μια σκοπιά του Εαυτού (του ιδίου του ατόμου ή των ατόμων που το περιβάλλουν). Αυτά τα στοιχεία αποτελούν κάθε τύπο αυτό- αναπαράστασης. Προτείνεται ότι οι διαφορετικοί τύποι αποκλίσεων του Εαυτού αντιπροσωπεύουν τους διαφορετικούς τύπους αρνητικών ψυχολογικών καταστάσεων που συνδέονται με διαφορετικά είδη προβλημάτων. Πχ. αποκλίσεις μεταξύ του πραγματικών και ιδανικών θεάσεων την απουσία θετικών εκβάσεων, η οποία συνδέεται με καταθλιπτικά συναισθήματα (π.χ., απογοήτευση, δυσαρέσκεια, θλίψη). Συνδυασμός κάθε ενός από τα πεδία του Εαυτού με κάθε ένα από σκοπιές του Εαυτού παράγει έξι βασικούς τύπους αναπαραστάσεων. Η θεωρία της απόκλισης του Εαυτού προτείνει ότι οι άνθρωποι διαφέρουν στο στοιχείο του ποιου οδηγού του Εαυτού τους είναι διατεθειμένοι να συναντήσουν. Δεν αναμένεται από τον καθένα να κατέχει όλους τους οδηγούς του Εαυτού -κάποιο άτομο μπορεί να κατέχει μόνο δέοντες οδηγούς ενώ κάποιο άλλο μόνο ιδανικούς οδηγούς. Η θεωρία της απόκλισης του Εαυτού θέτει ως αίτημα ότι τα άτομα παρακινούνται να προσεγγίσουν την κατάσταση όπου η αντίληψη που κατέχουν για τον Εαυτό τους ταυτίζεται με τους προσωπικούς τους οδηγούς. Όσο μεγαλύτερο το μέγεθος και δυνατότητα πρόσβασης ενός ιδιαίτερου τύπου απόκλισης από ένα άτομο, το περισσότερο άτομο θα υποστεί δυσφορία που συνδέεται με τον συγκεκριμένο τύπο απόκλισης. Σύμφωνα με την θεωρία, τα συναισθηματικά προβλήματα συνδέονται με τις αποκλίσεις μεταξύ των πραγματικών αντιλήψεως του ατόμου για τον Εαυτό του και ενός ή περισσότερων οδηγών. Η θεωρία της απόκλισης του Εαυτού μπορεί επίσης να έχει επιπτώσεις στις αξιολογήσεις άλλων ατόμων. Markus & Nurius - Πιθανοί Εαυτοί Η Hazel Markus (University of Michigan) και η Paula Nurius (University of Washington) τo 1986 εισήγαγαν την έννοια των «Πιθανών Εαυτών» 42 (ή δυνητικών Εαυτών) (possible selves), έννοια η οποία εισήχθηκε για να συμπληρώσει τις θεωρίες αυτογνωσίας. Οι «πιθανοί Εαυτοί» αντιπροσωπεύουν τις ιδέες του ατόμου όσον αφορά το σε τι έχει την δυνατότητα να μετατραπεί, σε τι θα επιθυμούσε να μετατραπεί, και σε τι φοβάται να μετατραπεί. Πρόκειται για τα γνωστικά συστατικά των ελπίδων, των φόβων, των στόχων και των απειλών ενός ατόμου. Υποστηρίζεται ότι κάθε άτομο φέρει πιθανούς Εαυτούς εύκολα ενεργοποιήσιμους. Η φύση τους, η σημασία τους προς το άτομο, ο βαθμός γνωστικής και συναισθηματικής επεξεργασίας των Eαυτών αυτών και η σύνδεσή τους με συγκεκριμένες συμπεριφοριστικές στρατηγικές, ποικίλουν ανάλογα την στάση του ατόμου προς την ζωή. Ένα άτομο είναι ελεύθερο να δημιουργήσει οποιαδήποτε ποικιλία πιθανών Εαυτών, όμως η «συλλογή» αυτών πηγάζει από το κοινωνικοπολιτιστικό και ιστορικό πλαίσιο του ατόμου και μέσα από τα μοντέλα, εικόνες και σύμβολα τα οποία παρέχονται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και από τις άμεσες κοινωνικές εμπειρίες του ατόμου. Κατά συνέπεια, μπορούν να αποκαλύψουν την εφευρετική και εποικοδομητική φύση του ατόμου, αλλά και να ανακλάσουν τον βαθμό στον οποίο ο Εαυτός καθορίζεται και περιορίζεται κοινωνικά. Οι «πιθανοί Εαυτοί» προέρχονται από τις αντιπροσωπεύσεις του Εαυτού ενός ατόμου στο παρελθόν και περιλαμβάνουν αντιπροσωπεύσεις του Εαυτού στο μέλλον. Παρελθοντικοί Εαυτοί οι οποίοι είναι πιθανόν να προσδιορίσουν ένα άτομο και πάλι κάποιο στιγμή στο μέλλον, είναι επίσης πιθανοί Eαυτοί. Έτσι, μπορούν να θεωρηθούν γέφυρες μεταξύ του παρόντος και του μέλλοντος, καθορίζοντας τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα μεταβάλλονται από το πώς είναι τώρα, στο πως θα 42 Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible selves. American Psychologist,41,

20 εξελιχθούν. Όταν συγκεκριμένες τρέχουσες συλλήψεις ενός Eαυτού αμφισβητούνται ή επιβεβαιώνονται, είναι οι πιθανοί Εαυτοί εκείνοι οι οποίοι καθορίζουν τα συναισθήματα του ατόμου και την περεταίρω δράση του. Ως μελλοντικές αντιπροσωπεύσεις του Εαυτού, αποτελούν απόψεις του Eαυτού οι οποίες δεν έχουν ακόμα επιβεβαιωθεί μέσω κοινωνικών εμπειριών,. Διαφέρουν, διαχωρίζονται και δεν ταυτίζονται με τους τρέχοντες ή τωρινούς Εαυτούς, αλλά παραμένουν συνδεδεμένοι μαζί τους. Εμπεριέχουν ένα μεγάλο εύρος από «επιθυμητούς Eαυτούς» (επιτυχημένος Eαυτός, εύπορος, αξιοθαύμαστος, θελκτικός Εαυτός κ.α.) και ένα μεγάλο εύρος από «απειλητικούς Eαυτούς» (καταθλιπτικός Eαυτός, άνεργος, αλκοολικός Εαυτός κ.α.). Οι πιθανοί Eαυτοί είναι σημαντικοί, καταρχήν επειδή λειτουργούν σαν κίνητρα για τη μελλοντική συμπεριφορά (δηλ. πρόκειται για Εαυτούς οι οποίοι πρέπει να προσεγγιστούν ή να αποφευχθούν) και δεύτερον, επειδή παρέχουν ένα πλαίσιο αξιολόγησης και ερμηνείας για την τρέχουσα άποψη του Εαυτού ενός ατόμου. Οι ιδιότητες, οι δυνατότητες και οι ενέργειες του Εαυτού δεν αξιολογούνται στην απομόνωση. Η ερμηνεία τους εξαρτάται από το περιβάλλον πλαίσιο των δυνατοτήτων. Η εντύπωση ενός παρατηρητή για κάποιο άτομο, δύσκολα θα εμπεριέχει πιθανούς Εαυτούς. Μια σημαντικότατη διαφορά μεταξύ της αυτοεκτίμησης και της εκτίμησης του Εαυτού του ατόμου από τρίτους είναι ότι η αντίληψη του ίδιου του ατόμου δεν εμπεριέχει μόνο τις τρέχουσες δυνατότητες και καταστάσεις, αλλά και τις δυνητικές- ελπίδες, σχέδια, ανησυχίες κτλ. Τα περιεχόμενα ενός πιθανού Εαυτού συχνά παραμένουν κρυμμένα από την διερεύνηση και την επιρροή τον υπόλοιπων ανθρώπων προς αυτά και αντιπροσωπεύουν τις δημιουργικές, παραγωγικές προσπάθειες του συστήματος του «Εαυτού». Μόνο το ίδιο το άτομο μπορεί να καθορίσει το τι είναι πιθανό, και μόνο το ίδιο το άτομο μπορεί να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις, τις επιβεβαιώσεις και τις διαγνώσεις αυτής της πιθανότητας. Για αυτόν τον λόγο οι πιθανοί Εαυτοί μπορούν να αποβούν υπερβολικά απελευθερωτικοί, επειδή ενθαρρύνουν την ελπίδα ότι ο παρών Εαυτός δεν είναι αμετάβλητος. Συγχρόνως, οι αρνητικοί πιθανοί Εαυτοί μπορεί να είναι πολύ περιοριστικοί επειδή οι επιπτώσεις και οι προσδοκίες με τις οποίες συνδέονται ενδεχομένως να καταπνίγουν τις προσπάθειας για αλλαγή ή για ανάπτυξη. Πρακτικά, μπορούν να χαρακτηριστούν σαν εξατομικευμένοι γνωστικοί μεταφορείς δυναμικών πτυχών της προσωπικότητας και συνδέονται με τις δυναμικές ιδιότητες της αυτογνωσίας, του κινήτρου, της διαστρέβλωσης και της αλλαγής, στιγμιαία ή διαχρονικά. Οι πιθανοί Εαυτοί προσφέρουν συγκεκριμένη γνωστική μορφή στην επιθυμία ενός ατόμου για κυριαρχία και δύναμη, και στους διάχυτους φόβους αποτυχίας και ανικανότητας. H Παρουσίαση του Εαυτού - Erving Goffman O κοινωνιολόγος Erving Goffman, αναγνωρισμένος σαν ένας από τους σπουδαιότερους διανοούμενους στον τομέα των ανθρώπινων και κοινωνικών επιστημών 43, περιγράφει στο έργο του «Presentation of self in Everyday Life» (1959) 44 τις δομές των κοινωνικών διαπροσωπικών αλληλεπιδράσεων και πως αυτές εκφράζονται στην καθημερινή ζωή. Μια βασική αρχή κατά τον Goffman αποτελεί το γεγονός ότι τα άτομα στις διαπροσωπικές σχέσεις οφείλουν να παρουσιάζουν τον Εαυτό τους με τρόπο επιθυμητό και αποδεκτό από τους υπόλοιπους. Τα άτομα επικαλούνται συγκεκριμένες τεχνικές προκειμένου να επιτευχθεί κάτι τέτοιο. Ο Εαυτός ενός ατόμου παρουσιάζεται με τέτοιον τρόπο ώστε να ικανοποιηθεί ο σκοπός της αλληλεπίδρασης. 43 Τhe Times Higher Education Guide 44 Goffman, Erving The Presentation of Self in Everyday Life. New York: Doubleday. 19

21 Σκόπιμες και ακούσιες πληροφορίες Στις διαπροσωπικές σχέσεις, υπάρχουν δυο ειδών πληροφορίες. Οι πληροφορίες οι οποίες σκόπιμα προσφέρονται από το άτομο και οι πληροφορίες οι οποίες διαρρέουν ακούσια. Όταν ένα άτομο εισέλθει σε παρουσία άλλων, οι υπόλοιποι θα αναζητήσουν πληροφορίες σχετικά με το άτομο αυτό ή θα ανακαλέσουν δεδομένες πληροφορίες όπου ενδεχομένως να κατέχουν ήδη. Οι πληροφορίες αυτές περιέχουν για παράδειγμα την γενική κοινωνικοοικονομική θέση του, τη σύλληψη του για τον Εαυτό του, την στάση του απέναντι σε αυτούς, τις ικανότητές του, κ.λπ. Αν και μερικές από αυτές τις πληροφορίες φαίνονται να αναζητούνται σχεδόν ως αυτοσκοπός, υπάρχουν και αρκετοί πρακτικοί λόγοι για την απόκτηση τους. Οι πληροφορίες για το άτομο βοηθούν να προσδιοριστεί μια κατάσταση, επιτρέποντας στους υπόλοιπους να γνωρίζουν εκ των προτέρων τι να αναμένουν από το άτομο και τι αναμένει το άτομο από αυτούς. Αυτή η ενημέρωση οδηγεί στην επιλογή των βέλτιστων πράξεων προκειμένου να ληφθεί η επιθυμητή απόκριση από το άτομο αυτό. Για τους παρόντες, πολλές από τις πηγές πληροφορίας γίνονται προσιτές και πολλοί μεταφορείς, «οχήματα σινιάλων», επιστρατεύονται για την μεταβίβαση αυτών των πληροφοριών. Εάν δεν υπάρχει γνωριμία με το άτομο το οποίο παρουσιάζει τον Εαυτό του, οι παρατηρητές μπορούν να ερμηνεύσουν τις ενδείξεις από τη συμπεριφορά και την εμφάνισή του που τους επιτρέπουν να εφαρμόσουν προηγούμενες εμπειρίες τους με άτομα κατά προσέγγιση παρόμοια με αυτό ή για να εφαρμόσουν δοκιμασμένα στερεότυπα σε αυτόν. Μπορούν επίσης να υποθέσουν από παρελθοντικές εμπειρίες ότι μόνο τα άτομα ενός συγκεκριμένου είδους είναι πιθανό να βρεθούν σε μια δεδομένη κοινωνική κατάσταση. Μπορούν να στηριχθούν σε αυτό που το άτομο δηλώνει λεκτικά για τον Εαυτό του ή στα αποδεικτικά στοιχεία τα οποία το άτομο παρέχει ως προς το ποιος και τι είναι. Εάν γνωρίζουν το άτομο ή στοιχεία για το άτομο αυτό προ της αλληλεπίδρασης, μπορούν να στηριχθούν σε υποθέσεις ως προς την επιμονή και τη γενικότητα των ψυχολογικών γνωρισμάτων, ως ένα μέσο πρόβλεψης της παρούσας και μελλοντικής συμπεριφοράς του. Έμμεσες και άμεσες τοποθετήσεις Πολλά κρίσιμα γεγονότα βρίσκονται πέρα από το χρόνο και τόπο της αλληλεπίδρασης ή βρίσκονται κεκαλυμμένα από αυτή. Παραδείγματος χάριν, οι «πραγματικές» τοποθετήσεις, πεποιθήσεις και συναισθήματα τα οποία το άτομο μπορεί να εξακριβώσει μόνο έμμεσα μέσω των ομολογιών του ή μέσω αυτού που εμφανίζεται να είναι ακούσια εκφραστική συμπεριφορά. Η ικανότητα της εκφραστικότητας στο παιχνίδι των εντυπώσεων φαίνεται να περιλαμβάνει δύο ριζικά διαφορετικά είδη «σινιάλων»: την έκφραση η οποία δίνεται, και την έκφραση η οποία εκπέμπεται. Η πρώτη περίπτωση περιλαμβάνει τα λεκτικά σύμβολα ή τα υποκατάστατά τους τα οποία χρησιμοποιεί το άτομο για να μεταβιβάσει τις επιθυμητές πληροφορίες τα οποία ο ίδιος αλλά και οι γύρω του αναγνωρίζουν ως σύμβολα (και συνδέονται μέσω αυτών). Η διαδικασία αυτή είναι η «επικοινωνία», υπό την παραδοσιακή και στενή έννοια του όρου. Η δεύτερη περίπτωση περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα δράσης το οποίο έχει εκτελεστεί για εμέσους λόγους. Και στις δύο περιπτώσεις, το άτομο μεταβιβάζει σκόπιμα μια «παραπληροφόρηση» με τη βοήθεια και των δύο τύπων επικοινωνιών, αλλά η πρώτη περίπτωση εμπεριέχει εξαπάτηση, ενώ η δεύτερη προσποίηση Επίσης Berger, Peter L. and Thomas Luckmann The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge. New York: Doubleday.(σελίδα 68) 20

22 Δημιουργία εντυπώσεων Την στιγμή όπου ένα άτομο εισέρχεται σε ένα κοινωνικό σύνολο και παρουσιάζεται σε αυτό, επιθυμεί να δημιουργήσει εντυπώσεις. Οι εντυπώσεις αυτές ποικίλουν ανάλογα τις προθέσεις του ατόμου (σαφής ή ασαφής εντύπωση, θετική ή αρνητική εντύπωση κτλ). Το άτομο μπορεί να επιθυμεί να διατηρηθεί αρμονία στις σχέσεις ή να εξαπατήσει, να παραπλανήσει, να ανταγωνιστεί κτλ. Ανεξάρτητα από τον σκοπό του, το άτομο επί της ουσίας επιθυμεί να καθοδηγήσει και να ελέγξει τις ανταποκρίσεις των υπολοίπων. Ο έλεγχος αυτός επιτυγχάνεται σε σημαντικότατο βαθμό με το να επηρεάσει τον καθορισμό της κατάστασης όπου οι υπόλοιποι διατυπώνουν και μπορεί να επηρεάσει αυτόν τον καθορισμό με το να εκφράσει τον Εαυτό του με τέτοιο τρόπο ώστε να δοθούν οι εντυπώσεις οι οποίες θα οδηγήσουν τους συμμετέχοντες να ενεργήσουν εθελοντικά σύμφωνα με το σχέδιό του. Κατά συνέπεια, όταν ένα άτομο εμφανίζεται παρουσία άλλων, υπάρχει συνήθως κάποιος λόγος για αυτόν να κινητοποιήσει τη δραστηριότητά του με τέτοιον τρόπο ώστε να μεταβιβάσει μια εντύπωση στους υπόλοιπους προς το συμφέρον του. Για παράδειγμα οι συγκάτοικοι ενός κοριτσιού θα λάβουν στοιχεία για την κοινωνικότητα του κοριτσιού αυτού από τα τηλεφωνήματα τα οποία λαμβάνει το κορίτσι. Έτσι έχει παρατηρηθεί ότι συχνά και με διαφόρους τρόπους το κορίτσι αυτό προτρέπει να συμβαίνουν κλήσεις προς αυτή, προκειμένου να δημιουργηθεί η εντύπωση της κοινωνικότητας στις συγκατοίκους της. 46 Μερικές φορές το άτομο θα ενεργήσει με έναν τρόπο λεπτομερώς υπολογισμένο, εκφράζοντας τον Εαυτό του συγκεκριμένα απλώς για να δημιουργήσει την επιθυμητή εντύπωση η οποία κατά πάσα θα προκαλέσει μια συγκεκριμένη αντίδραση την οποία αυτός επιδιώκει να λάβει. Μερικές φορές το άτομο θα υπολογίσει την δράση του αλλά θα έχει σχετική άγνοια του ότι συμβαίνει αυτό. Μερικές φορές σκόπιμα και συνειδητά θα εκφραστεί με έναν ιδιαίτερο τρόπο, αλλά κυρίως επειδή η παράδοση της ομάδας του ή η κοινωνική του θέση απαιτεί αυτό το είδος έκφρασης και όχι λόγω οποιασδήποτε ιδιαίτερης απάντησης είναι πιθανό να προκληθεί από εκείνους που εντυπωσιάζονται από την έκφραση αυτή. Μερικές φορές τα στερεότυπα του ρόλου ενός ατόμου θα τον οδηγήσουν να δώσει μια καλά σχεδιασμένη εντύπωση ενός συγκριμένου είδους και παρ όλα αυτά να μην είναι ούτε συνειδητή ούτε ασυνείδητη η διάθεση της δημιουργίας μιας τέτοιας εντύπωσης. Οι υπόλοιποι με τη σειρά τους, μπορούν να εντυπωσιαστούν κατάλληλα από τις προσπάθειες του ατόμου να μεταβιβάσει κάτι, ή μπορούν να παρανοήσουν την κατάσταση και να καταλήξουν σε συμπεράσματα όπου δεν υποστηρίζονται ούτε από τις προθέσεις του ατόμου ούτε από τα γεγονότα. Δεδομένου ότι το άτομο ενδεχομένως να παρουσιάσει τον Εαυτό του με τρόπο ο οποίος να τον ευνοεί οι υπόλοιποι μπορεί να διαχωρίσουν αυτό που συμβαίνει σε δυο μέρη: Ένα μέρος το οποίο είναι σχετικά εύκολο για το άτομο αυτό να χειραγωγήσει κατά βούληση, με το να κυριαρχεί στους λεκτικούς του ισχυρισμούς, και ένα μέρος στο οποίο φαίνεται να έχει μικρότερο έλεγχο, την κυριαρχία επάνω στις εντυπώσεις τις οποίες προκαλεί. Οι υπόλοιποι μπορούν έπειτα να χρησιμοποιήσουν τα στοιχεία της εκφραστικής του συμπεριφοράς τα οποία θεωρούνται ανεξέλεγκτα για να διασταυρώσουν την εγκυρότητα των ελεγχόμενων πτυχών. Έτσι είναι αναμενόμενο το άτομο να προσπαθήσει να εκμεταλλευτεί και να καθοδηγήσει τις εντυπώσεις όπου παράγει μέσω της συμπεριφοράς του. Η σημασία της πρώτης εντύπωσης Στη καθημερινή ζωή είναι αυτονόητο ότι οι πρώτες εντυπώσεις είναι σημαντικές. Η σημαντικότητα των πληροφοριών τις οποίες το άτομο κατέχει ή αποκτά σχετικά με τους συμμετέχοντές αρχικά, 46 Willard Waller, "The Rating and Dating Complex," American Sociological Review, Vol. 2, No. 5 (Oct., 1937) (σελίδα 30) 21

23 είναι ζωτικής σημασίας, γιατί βάσει αυτών των αρχικών πληροφοριών το άτομο αρχίζει να καθορίζει την κατάσταση και αρχίζει να ενισχύει τις γραμμές απαντητικής δράσης. Οι αρχικές προβολές του ατόμου τον δεσμεύουν έναντι του τι προτείνει ότι είναι και απαιτούν από αυτόν να απορρίψει ισχυρισμούς ότι είναι κάτι διαφορετικό. Καθώς η αλληλεπίδραση μεταξύ των συμμετεχόντων εξελίσσεται, προσθήκες και τροποποιήσεις σε αυτές τις αρχικές πληροφορίες θα συμβούν αναπόφευκτα, αλλά είναι ουσιαστικό οι μετέπειτα εξελίξεις να σχετίζονται χωρίς να έρχονται σε σύγκρουση, ακόμα και να κτίζονται μέσα από, τις αρχικές θέσεις όπου έλαβαν οι συμμετέχοντες. Ένα άτομο μπορεί ευκολότερα να επιλέξει ποια γραμμή συμπεριφοράς να απαιτήσει και να επεκτείνει στους λοιπούς παρόντες μιας αλληλεπίδρασης κατά την αρχή της αλληλεπίδρασης αυτής, από το να μεταβάλει την γραμμή συμπεριφοράς την οποία επιδιώκει όσο η αλληλεπίδραση είναι εν εξελίξει. Το άτομο σαν κοινωνικός ηθοποιός Η κοινωνία είναι οργανωμένη σύμφωνα με την αρχή ότι κάθε άτομο το οποίο κατέχει συγκεκριμένα κοινωνικά χαρακτηριστικά έχει το ηθικό δικαίωμα να αναμείνει ότι οι υπόλοιποι θα τον εκτιμήσουν και θα του συμπεριφερθούν με τον πρέπον τρόπο. Συνδεδεμένη με αυτή την αρχή είναι μια δεύτερη, ότι ένα άτομο το οποίο έμμεσα ή ρητά δηλώνει ότι φέρει ορισμένα κοινωνικά χαρακτηριστικά οφείλει στην πραγματικότητα να είναι αυτό που ισχυρίζεται ότι είναι. Κατά συνέπεια, όταν ένα άτομο προβάλει έναν ορισμό μιας κατάστασης και με αυτό τον τρόπο πράττει μια έμμεση ή ρητή δήλωση ότι είναι άτομο ενός συγκεκριμένου είδους, ασκεί αυτόματα μια ηθική απαίτηση επάνω στους υπόλοιπους, τους υποχρεώνει να τον εκτιμήσουν και να του συμπεριφερθούν με τον τρόπο όπου τα άτομα του ιδίου είδους με αυτόν έχουν το δικαίωμα να αναμένουν. Καθορίζοντας τον κοινωνικό ρόλο ως θέσπιση δικαιωμάτων και καθηκόντων που συνδέονται με μια δεδομένη κοινωνική θέση, μπορούμε να πούμε ότι ένας κοινωνικός ρόλος 47 θα περιλάβει ένα ή περισσότερα μέρη και ότι κάθε ένα από αυτά τα διαφορετικά μέρη μπορεί να παρουσιαστεί από τον εκτελεστή σε μια σειρά περιπτώσεων στα ίδια είδη ακροατηρίου ή σε ένα ακροατήριο ίδιων προσώπων. Όταν ένα άτομο ή ένας εκτελεστής ρόλου χρησιμοποιεί τον ίδιο ρόλο στο ίδιο ακροατήριο σε διαφορετικές περιπτώσεις, μια κοινωνική σχέση είναι πιθανό να προκύψει. Έτσι πρακτικά κατά τον Goffman, οι αλληλεπιδράσεις οδηγούν τα άτομα στο να μετατραπούν σε «ηθοποιούς» ή «εκτελεστές μιας ταυτότητας», παρουσιάζοντας τους Εαυτούς τους με έναν επιθυμητό τρόπο ο οποίος αναμένεται να γίνει αποδεκτός από τους γύρω ανθρώπους ανάλογα την δεδομένη περίσταση. Εμφασιάζεται λοιπόν η διφορούμενη φύση της ταυτότητας. Έτσι, η κατασκευή της ταυτότητας ενός ατόμου εξελίσσεται μέσα από μια σειρά «παραστάσεων», σχηματίζεται από το περιβάλλον, από το κοινό στο οποίο απευθύνεται και την εντύπωση την οποία επιθυμεί να δημιουργήσει. Αυτό το είδος ελέγχου θέτει το στάδιο για ένα είδος παιχνιδιού πληροφοριών έναν εν δυνάμει ατέρμονο κύκλο απόκρυψης, ανακάλυψης, ψεύτικης αποκάλυψης, και επανεύρεσης. Πρέπει να προστεθεί ότι αφού οι υπόλοιποι ενδεχομένως να είναι σχετικά ανύποπτοι για την υποθετικά μη καθοδηγούμενη πτυχή της συμπεριφοράς του ατόμου, το άτομο 47 Ο όρος «ρόλος» αναφέρεται γενικά στις προσδοκίες που περιβάλλουν μια δεδομένη κατάσταση, ή πρότυπα συμπεριφοράς που σχετίζονται με κατεστημένα αυτής της κατάστασης. Ως εκ τούτου, οι άνθρωποι υποθέτουν ότι η γνώση του ρόλου (Μητέρα, γιατρός, έφηβος) συνεπάγεται κάποια γνώση της ταυτότητας του ατόμου. Η ιδέα του ρόλου δεν περιλαμβάνει μόνο τις προσδοκίες των άλλων ατόμων, αλλά και ένα αντανακλαστικό στοιχείο- ένας ηθοποιός πχ. χρησιμοποιεί την φανταστική απόδοση του ρόλου ως βάση για την κατασκευή μιας ταυτότητας. (Walker, K. (2000). It s difficult to hide it : The presentation of self on Internet home pages. Qualitative Sociology, 23(1), ) 22

24 μπορεί να έχει τεράστιο κέρδος από τον έλεγχο αυτής. Ο Goffman υποστηρίζει ότι η τέχνη του να αντιλαμβάνεται κάποιος την χειραγώγηση αυτή είναι ευκολότερη από την χειραγώγηση της συμπεριφοράς καθεαυτού, ανεξαρτήτως από την πολυπλοκότητα του πληροφοριακού παιχνιδιού έτσι οι παρατηρητές έχουν σημαντικά πλεονεκτήματα έναντι του ατόμου αυτού. Προσκήνια και παρασκήνια Κατά τον Goffman, υπάρχουν δύο διαστήματα στην εκτέλεση μιας ταυτότητας τα παρασκήνια (μια ιδιωτική περιοχή του ατόμου) και το προσκήνιο (το σημείο όπου το άτομο βρίσκεται απόλυτα εκτεθειμένο στους γύρω του). Η Ταυτότητα..You simply assume the Position. Boyd Rice Ταυτότητα Είναι δύσκολο να δοθεί ένας επίσημος ορισμός της ταυτότητας 48. Βασικά, τα ουσιαστικά και μοναδικά χαρακτηριστικά μιας οντότητας είναι αυτά όπου την προσδιορίζουν. Αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων τα αμετάβλητα φυσικά γνωρίσματα του προσώπου, των προτιμήσεών του ατόμου, τις αντιλήψεις τρίτων για την προσωπικότητα του ατόμου αυτού κ.α. Οι δεξιότητες που κατέχει ένα πρόσωπο μπορούν επίσης να αποτελέσουν μέρος της ταυτότητας του. Για παράδειγμα, η ταυτότητα ενός ατόμου θα μπορούσε να περιλαμβάνει το στοιχείο «ικανός να οδηγεί» ή «μελαχρινός». Μερικά χαρακτηριστικά (πχ. το βάρος) συνδέονται με μια συγκεκριμένη ορθή απάντηση. Τα χαρακτηριστικά τα οποία προσδιορίζονται από αντιλήψεις τρίτων δεν έχουν μια απόλυτη απάντηση (για παράδειγμα ο χαρακτηρισμός «φιλικός»), καθώς ένα άτομο μπορεί να παρουσιάζεται φιλικό προς κάποιον, όχι όμως και προς κάποιον τρίτο. Κατά συνέπεια, στην πράξη υπάρχει ένας βαθμός ασάφειας στον καθορισμό της ταυτότητας μια οντότητας και κυρίως στο πώς γίνεται αντιληπτή από τους άλλους. Δυο ταυτότητες δεν μπορεί να είναι ίδιες. Κάθε ταυτότητα συνδέεται με ένα μοναδικό σύνολο χαρακτηριστικών. Δυο άτομα μπορεί να φέρουν κοινό αυτό το χαρακτηριστικό (ή πολλαπλά χαρακτηριστικά), αλλά θα διαφέρουν σε κάποιο άλλο. Σε περίπτωση όπου δυο ταυτότητες μοιάζουν να ταυτίζονται, χρειάζονται περισσότερες πληροφορίες προκειμένου να εντοπιστεί η διαφορά. Η ταυτότητες δεν χρησιμοποιούνται μόνο για τον διαχωρισμό φυσικών προσώπων, αλλά και άλλων εννοιών όπως οι ατομικοί συνεταιρισμοί, οι φανταστικοί χαρακτήρες κτλ.49,50. Η ταυτότητα έχει πολύ σημαντικό ρόλο για την αυτοαντίληψη η οποία εξ ορισμού είναι το σύνολο των σκέψεων και των αισθημάτων ενός 48 Burr, V. (1995) An Introduction to Social Constructionism, London: Sage. 49 H. Abelson and L. Lessig. Digital identity in cyberspace. In White Paper Submitted for 6.805/Law of Cyberspace: Social Protocols, (σελ 4-5) 50 Clarke Roger A. Human identification in information systems: management challenges and public policy issues. 7 Inform Technol People:6 37, 1994;4 23

25 ατόμου για τον Εαυτό του, όταν αναφέρεται σε αυτόν ως αντικείμενο 51. Στα μαθηματικά, η ταυτότητα είναι μια σχέση κατά την οποία κάθε στοιχείο ταυτίζεται αποκλειστικά με τον Eαυτό του. Έτσι το Χ είναι όμοιο με το Χ και με κανένα άλλο στοιχείο, ακόμα και αν έχουν ίση αξία. Με απλά λόγια θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η ταυτότητα είναι ο τρόπος διάκρισης ενός στοιχείου από τα υπόλοιπα. Προφανώς, η λέξη ταυτότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά πολλές διαφορετικές έννοιες. Η επίσημη μαθηματική έννοια καταψηφίζεται από την κοινωνικότερη έννοια της ταυτότητας και της προσωπικότητας. Μια προσωπικότητα είναι μια (λογική) ταυτότητα μαζί με ένα σύνολο χαρακτηριστικών ιδιοτήτων. Έτσι, μια ταυτότητα μπορεί να αποτελείται από στοιχεία και ιδιότητες με τις οποίες κάποιο άτομο μπορεί να διακριθεί από κάποιο άλλο, όπως είναι το όνομα, η ημερομηνία γέννησης, ο τόπος γέννησης, οι γονείς κ.α. 52 Erik Erikson Ο Erikson μελέτησε κυρίως την έννοια της ταυτότητας και όχι τόσο την έννοια του Εαυτού, η οποία κατά την γνώμη του αποτελεί μια ουσιαστική πτυχή του Εαυτού και διαμορφώνεται μέσα από διαδικασίες σύνθεσης των στοιχείων με τα οποία το άτομο ταυτίζεται. Ο Erikson χρησιμοποιεί τον όρο «Εαυτό» για να περιγράψει το σύνολο των ψυχολογικών χαρακτηριστικών ενός ατόμου. Η αντίληψη ενός ατόμου για τον Εαυτό του αποτελεί ένα τμήμα της προσωπικότητας, υποσύνολο του ατόμου. Θεωρεί ότι το Εγώ ενυπάρχει στο άτομο από την στιγμή της γέννησης του, αλλά αναμένει εξέλιξη. Στο έργο του, η ταυτότητα χαρακτηρίζεται από μια ένταση μεταξύ της διαφοροποίησης και του προσδιορισμού: η ανάγκη να βρεθούν τα όρια μεταξύ του Εαυτού και των υπολοίπων και η ανάγκη για την ένταξη σε ένα ευρύτερο σύνολο (κοινωνία, οικογένεια κτλ.) Ο Erikson δεν ασχολείται με την επιρροή του κοινωνικού περιβάλλοντος στο άτομο, αλλά κυρίως με τη διαμόρφωση της ταυτότητας διαμέσου των εξελικτικών σταδίων που το άτομο βιώνει. Στα πλαίσια των σταδίων της εξέλιξης της ταυτότητας του το άτομο προσπαθεί μέσω της αναγνώρισης του κοινωνικού περιβάλλοντος, «να ανακαλύψει όλο και περισσότερες ικανότητες του «Εγώ» και να οργανώσει μέσω των εμπειριών του μια σύνθεση του Εγώ σε ένα οργανωμένο αρμονικό σύνολο. Για τον Erikson, η αίσθηση της ταυτότητας παρέχει τη δυνατότητα να βιωθεί ο Εαυτός κάποιου ως κάτι το οποίο έχει συνοχή και ομοιότητα έτσι ώστε να ενεργήσει αναλόγως. Η κατασκευή της ταυτότητας Πολλοί θεωρητικοί έχουν υποστηρίξει ότι ταυτότητα δεν είναι αμετάβλητη (Goffman (1959) κτλ, αλλά πολλαπλάσια, ρευστή και κάτω από διαρκή κατασκευή και ανακατασκευή. Οι Abelson & Lessig (1998)εξηγούν ότι η ταυτότητα εξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου, καθώς προστίθενται περισσότερα χαρακτηριστικά τα οποία γίνονται εμφανή καθημερινά ή μεταβάλλονται με τον καιρό. Διαφορετικές χρήσεις της ταυτότητας απαιτούν διαφορετικές αναπαραστάσεις. Η διάκριση μεταξύ χαρακτηριστικών και της ταυτότητας δεν είναι συμπαγής. Συχνά, ένα μοναδικό χαρακτηριστικό εξυπηρετεί ως η αναπαράσταση καθεαυτού ή σαν το προσδιοριστικό στοιχείο μιας ταυτότητας. Μερικές φορές, η ταυτότητα επιτρέπει σε κάποιον να απευθυνθεί σε ένα άτομο χωρίς να τον συγχέει με τους άλλους. Η ταυτότητα λειτουργεί και ως σύνθημα το οποίο επιτρέπει την πρόσβαση στην μνήμη για αναζήτηση πληροφοριών για κάποιο άτομο. 53 Αποτελεί ένα μοναδικό κομμάτι 51 Zhao, S., Grasmuck, S., & Martin, J. (2008): Identity construction on Facebook: Digital empowerment in anchored relationships. Computers in Human Behavior, 24, Baier, T.; Zirpins, C.; Lamersdorf, W. (2003): Digital identity: How to be someone on the net. In Proc. IADIS International Conference of e-society, Vol. 2, S H. Abelson and L. Lessig. Digital identity in cyberspace. In White Paper Submitted for 6.805/Law of Cyberspace: Social Protocols,

26 πληροφορίας που σχετίζεται με μια οντότητα, μια συλλογή χαρακτηριστικών που είτε είναι εγγενή είτε έχουν εκχωρηθεί από άλλους. Οι αλληλεπιδράσεις οι οποίες συμβαίνον στον φυσικό χώρο από την φύση τους μεταφέρουν την ταυτότητα του προσώπου που τις εκτελεί. Η κατασκευή της ταυτότητας είναι μια δημόσια διεργασία η οποία συμπεριλαμβάνει την «ανακοίνωση» της ταυτότητας, την οποία πράττει το άτομο κατά την διεκδίκηση της και την «τοποθέτηση» της ταυτότητας, διαδικασία η οποία συμβαίνει από τους γύρω, για την επικύρωση της ταυτότητας αυτής. Έτσι τελικά η ταυτότητα καθιερώνεται όταν συμπίπτει μια «ανακοίνωση» και μια «τοποθέτηση» 54, 55. Η δράση και η επικοινωνία αποτελούν την βάση της κατασκευαστικής και της ερμηνευτικής διεργασίας για την δημιουργία μιας ταυτότητας και τέτοιου είδους διαδικασίες είναι διανεμημένες στο πλαίσιο το οποίο συντίθεται από άλλες οντότητες, τεχνουργήματα και συσχετισμούς καθώς οι ταυτότητες ενυπάρχουν όχι μόνο μέσα στο μυαλό των ανθρώπων, αλλά και στο πλαίσιο των τεχνουργημάτων με τα οποία αλληλεπιδρούν. Για τον Taylor 56, ο Εαυτός υπάρχει μόνο μέσα σε «δίκτυα συνομιλίας» και η απάντηση στο ερώτημα «ποιος είμαι» προσφέρεται μέσο ενός ορισμού του «πόθεν και σε ποιον ομιλώ» (Σελίδες 64-66). Έτσι, ένα ανθρώπινο ον έχει ένα όνομα, γιατί πρέπει οι άλλοι να το «λένε κάπως», ή να το «φωνάζουν», δηλαδή να του απευθύνονται. «Είναι κανείς ένας Εαυτός μόνο μεταξύ άλλων Εαυτών. Ένας Εαυτός δεν μπορεί ποτέ να περιγραφεί δίχως αναφορά σε εκείνους που τον περιβάλλουν». (Σελίδα 62) Για τον Taylor, η κρίση της ταυτότητας δεν σημαίνει ότι τα άτομα δεν γνωρίζουν ποιοι είναι, άλλα ότι δεν γνωρίζουν σε πιο πλαίσιο στέκουν. Έτσι η ταυτότητα, ορίζεται από τον προσανατολισμό και είναι το στοιχείο το όποιο επιτρέπει στα άτομα να ορίσουν το τι είναι σημαντικό για αυτά. «Η ταυτότητα μου ορίζεται από τις δεσμεύσεις και ταυτίσεις οι οποίες παρέχουν το πλαίσιο ή τον ορίζοντα εντός του οποίου μπορώ να προσπαθήσω να προσδιορίσω κατά περίπτωσιν τι είναι καλό ή πολύτιμο, ή τι είναι το πρέπον, ή τι προσυπογράφω ή αντιστρατεύομαι. Με άλλα λόγια είναι ο ορίζοντας εντός του οποίου είμαι ικανός να πάρω μια θέση»(σελίδα 50). Για τον Gergen (1997) 57, έχει κανείς μια ταυτότητα μόνο επειδή το επιτρέπουν οι κοινωνικές εθιμοτυπίες των οποίων αποτελεί μέρος επιτρέπεται σε κάποιον να είναι ένα συγκεκριμένο είδος προσώπου «επειδή αυτό το είδος προσώπου έχει ουσιαστική σημασία για τα ευρύτερα παιχνίδια της κοινωνίας» (σελίδα 288). 54 Zhao, S., Grasmuck, S., & Martin, J. (2008): Identity construction on Facebook: Digital empowerment in anchored relationships. Computers in Human Behavior, 24, Stone, G. (1981). Appearance and the self: A slightly revised version. In G. Stone & H. A. Farberman (Eds.), Social psychology through symbolic interaction (2nd ed., ). New York: Wiley. 56 Taylor, Charles.: Πηγές του εαυτού - Η γένεση της νεωτερικής ταυτότητας. "Ίνδικτος", Αθ Gergen, K. (1997). Κορεσμένος εαυτός. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα 25

27 Η Κοινότητα Κοινότητα Μια κοινότητα είναι μια οριοθετημένη περιοχή ειδών (φυσικών ή ιδεολογικών) όπως επίσης και μια αίσθηση κοινών χαρακτηριστικών, ταυτοτήτων και ενδιαφερόντων. 58 Η διαδικασία κατά την οποία τα άτομα γίνονται μέρος μιας ομάδας ή μιας κοινότητας ορίζεται σαν «κοινωνικοποίηση». Περιλαμβάνει διεργασίες οι οποίες περιορίζουν σταδιακά τις συμπεριφοριστικές δυνατότητες του ατόμου εντός ενός αποδεκτού εύρους συμπεριφορών και προετοιμάζει το άτομο για τους τύπους ρόλων όπου αναμένεται να αναλάβει. 59 Σημαντικότατο μέρος της κοινωνικοποίησης αποτελεί η αλληλεπίδραση, συμπεριλαμβανομένων του διαμοιρασμού και της κατανόησης συμβολικών εκπομπών μεταξύ των μελών. 60 Κοινωνική ταυτότητα Η κοινωνιολογική προσέγγιση τείνει στο να δημιουργεί μια διάκριση μεταξύ της κοινωνικής ταυτότητας και της ατομικής ταυτότητας. Η κοινωνική ταυτότητα ορίζεται ως η επίγνωση ενός ατόμου ότι ανήκει σε κάποια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα, συμπεριλαμβανομένης και της συναισθηματικής αξίας του Εαυτού του ως μέλος της ομάδας 61. Για τον Tajfel (1978) 62, η κοινωνική ταυτότητα είναι το τμήμα της σύλληψης ενός ατόμου για τον Εαυτό του το οποίο προέρχεται από την επίγνωση της ιδιότητας του σαν μέλος μιας κοινωνικής ομάδας μαζί με την αξία και τη συναισθηματική σημασία που συνδέονται με αυτή την ιδιότητα του σαν μέλος. Συγκεκριμένα η κοινωνική ταυτότητα οδηγεί τα άτομα να κάνουν επιλογές οι οποίες αφ ενός μεγιστοποιούν τις διαφορές μεταξύ της ομάδας και της μη ομάδας και αφ ετέρου ελαχιστοποιούν τις διαφορές εντός της ομάδας αυτής 63. Η κοινωνική ταυτότητα έχει τρεις πτυχές 64. Γνωστική κοινωνική ταυτότητα (cognitive social identity) Συναισθηματική κοινωνική ταυτότητα (Affective social identity) Αξιολογική κοινωνική ταυτότητα (Evaluative social identity) 58 Fernback, Jan, The Individual Within the Collective: Virtual Ideology and the Realization of Collective Principles. In Jones, Steven, ed. Virtual Culture: Identity and Communication in Cyberspace. London: Sage Publications, Pgs Ryder, N. B., "The cohort as a concept in the study of social change," American Sociological Review, Volume 30, 1965, Beckers, H. S., Geer, B., Hughes, E. C., and Strauss, A. L., Boy in White: Student Culture in Medical School Chicago: University of Chicago Press, Dholakia, U. M., Bagozzi, R. P., and Pearo, L. K., "A social influence model of consumer participation in network- and small-group-based virtual communities," International Journal of Research in Marketing, Volume 21, 2004, Tajfel, H., Social categorization, social identity and social comparison, in Differentiation between Social Groups: Studies in the Psychology of Intergroup Relations, Academic Press: London, UK, Simpson, B., & Macy, M. (2004). Power, Identity, and Collective Action in Social Exchange. Social Forces, 82(4), Bergami, M. and Bagozzi, R., "Self-categorization, Affective Commitment, and Group Self-esteem as Distinct Aspects of Social Identity in the Organization," British Journal of Social Psychology, Volume 39, 2000,

28 Γνωστική κοινωνική ταυτότητα: Η αντιληπτή επικάλυψη μεταξύ της αντίληψης του Eαυτού ενός ατόμου και της ταυτότητας της ομάδας ή κοινότητας. 65 Η γνωστική κοινωνική ταυτότητα σχετίζεται με εξατομικευμένες γνωστικές συνειδητοποιήσεις και την ιδιότητα μέλους σε μια κοινωνική ομάδα ή κοινότητα. Αναφέρεται στην αφομοίωση του Εαυτού στο πρωτότυπα της ομάδας και επομένως, στην σύλληψη του Εαυτού. 66 Με άλλα λόγια, η γνωστική κοινωνική ταυτότητα μετασχηματίζει την έννοια του Εαυτού από μια δομή βασισμένη στην προσωπικότητα σε μια δομή βασισμένη στην προτυποποίηση της ομάδας, κατά την οποία το πρωτότυπο είναι ένα συγκεχυμένο σύνολο χαρακτηριστικών γνωρισμάτων όπου περιγράφει τις ιδανικές ιδιότητες της ιδιότητας μέλους της ομάδας εντός ενός κοινωνικού πλαισίου. 67 Συναισθηματική κοινωνική ταυτότητα: Προσδιορισμός από, συμμετοχή σε, και συναισθηματική δέσμευση με την ομάδα ή κοινότητα. 68 Ενώ η συνειδητοποίηση της ιδιότητας μέλους ενός ατόμου σε μια ομάδα ή κοινότητα (γνωστική κοινωνική ταυτότητα) φαίνεται να συλλαμβάνει την ιδέα ενός γνωστικού κοινωνικού συστατικού κάποιας ταυτότητας, η συναισθηματική κοινωνική ταυτότητα είναι συνδεμένη με τα συναισθηματικά συστατικά κάποιου ατόμου. 69 Από αυτή την άποψη, η συναισθηματική κοινωνική ταυτότητα υπονοεί μια αίσθηση της συναισθηματικής συμμετοχής σε μια ομάδα ή κοινότητα και επεξηγεί την προθυμία ενός μέλους να διατηρήσει την δέσμευση στις σχέσεις εντός της ομάδας ή της κοινότητας 70. Ο Shaver και λοιποί (1987) 71 επισημαίνουν ότι οι δύο θεμελιώδεις θετικές συναισθηματικές κατηγορίες που εντοπίζονται είναι η χαρά και η αγάπη προς την οργάνωση. Αποτελούν τις βάσεις της συναισθηματικής κοινωνικής ταυτότητας και προσφέρουν την διάκριση από την γνωστική κοινωνική ταυτότητα. Αξιολογική κοινωνική ταυτότητα: Αξιολογήσεις της αξίας του Εαυτού ενός ατόμου οπού προέρχονται από την ιδιότητα μέλους του στην ομάδα ή την κοινότητα 72. Σύμφωνα με Bagozzi και Dholakia, 73 η αξιολογική κοινωνική ταυτότητα αποτελεί την θετική ή την αρνητική υποδήλωση της αξίας που συνδέεται με ένα μέλος της ομάδας, και προκύπτει από τις αξιολογήσεις της αξίας του Εαυτού που προέρχονται από την ιδιότητα μέλους. Η αξιολογική κοινωνική ταυτότητα πιστεύεται ότι προωθεί τις ενέργειες που παράγουν την ευημερία της ομάδας. Τα άτομα τα οποία έχουν ισχυρή κοινωνική ταυτότητα τείνουν να επιθυμούν να διατηρούν τις θέσεις τους στην ομάδα, παρουσιάζοντας ισχυρή πίστη και δέσμευση για την ομάδα αυτή. 65 Bergami, M. and Bagozzi, R., "Self-categorization, Affective Commitment, and Group Self-esteem as Distinct Aspects of Social Identity in the Organization," British Journal of Social Psychology, Volume 39, 2000, Dholakia, U. M., Bagozzi, R. P., and Pearo, L. K., "A social influence model of consumer participation in network- and small-group-based virtual communities," International Journal of Research in Marketing, Volume 21, 2004, Fielding, K. S. and Hogg, M. A., "Social identity, self-categorization, and leadership: A field study of small interactive group," Group Dynamics Theory, Research, and Practice, Volume 1, Number 1, 1997, Allen, N. J. and Meyer, J. P., "The measurement and antecedents of affective, continuance and normative commitment to the organization," Journal of Occupational Psychology, Volume 63, 1990, Bergami, M. and Bagozzi, R., "Self-categorization, Affective Commitment, and Group Self-esteem as Distinct Aspects of Social Identity in the Organization," British Journal of Social Psychology, Volume 39, 2000, 70 Dholakia, U. M., Bagozzi, R. P., and Pearo, L. K., "A social influence model of consumer participation in network- and small-group-based virtual communities," International Journal of Research in Marketing, Volume 21, 2004, Shaver, P., Schwartz, J., Krison, D., and O'connor, C., "Emotion knowledge: Further exploration of a prototype approach," Journal of Personality and Social Psychology, Volume 52, Dholakia, U. M., Bagozzi, R. P., and Pearo, L. K., "A social influence model of consumer participation in network- and small-group-based virtual communities," International Journal of Research in Marketing, Volume 21, 2004, Bagozzi, R. P., & Dholakia, U. M. (2002). Intentional social action in virtual communities. Journal of Interactive Marketing, 16(2),

29 Κοινωνικό κεφάλαιο Είναι μια πολυδιάστατη έννοια η οποία περιλαμβάνει αξίες όπως είναι η πολιτική συμμετοχή, η πολιτική δέσμευση, η ικανοποίηση ζωής, η κοινωνική εμπιστοσύνη και ποικίλες άλλες. Αναφέρεται στη σχέση εμπιστοσύνης που αναπτύσσεται μέσω των κοινωνικών δικτύων εντός μιας μοντέρνας κοινωνίας. Πρόκειται για την αξία των κοινωνικών δικτύων των ατόμων, είτε αυτά λαμβάνουν μέρος διαδικτυακά είτε φυσικά (ή συνδυαστικά). Ουσιαστικά, με τον όρο «κοινωνικό κεφάλαιο» αναφερόμαστε στην αξία η οποία κτίζεται μέσα από τις κοινωνικές σχέσεις. Το κοινωνικό κεφάλαιο αποτελεί σημαντική ένδειξη μιας υγιούς και αποδοτικής δημοκρατίας. Διάφορες μορφές κοινωνικού κεφαλαίου, συμπεριλαμβανομένων των δεσμών με τους φίλους και τους συνεργάτες, συσχετίζονται με δείκτες της ψυχολογικής ευημερίας, όπως η αυτοεκτίμηση και η γενικότερη ικανοποίηση με τη ζωή. Έχει συνδεθεί με ποικίλες θετικές κοινωνικές συνέπειες, όπως είναι η καλύτερη δημόσια υγεία, τα χαμηλότερα ποσοστά εγκληματικότητας, και οι αποδοτικότερες χρηματοοικονομικές αγορές (Putnam 2000) 74, 75, 76 Το κοινωνικό κεφάλαιο μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για αρνητικούς λόγους, αλλά γενικά θεωρείται σαν το θετικό αποτέλεσμα των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των συμμετεχόντων σε ένα κοινωνικό δίκτυο. Τα άτομα με μεγάλο και ποικιλόμορφο δίκτυο επαφών έχουν μεγαλύτερο κοινωνικό κεφάλαιο από τους υπόλοιπους 77. Το πρίσμα του Κοινωνικού Κονστρουξιονισμού Postmodern identity can be considered schizophrenic. Miroslaw Filiciak O Κοινωνικός Κονστρουξιονισμός O Κοινωνικός Κονστρουξιονισμός αποτελεί μια θεωρητική προσέγγιση η οποία εμπεριέχει σε ορισμένο βαθμό ποικίλες εναλλακτικές προσεγγίσεις στην μελέτη των ανθρωπίνων όντων ως κοινωνικά πλάσματα όπως είναι αποδομισμός, μεταδομισμός, η ανάλυση λόγου, η κριτική ψυχολογία κα. Αν και δεν μπορεί εύκολα να οριστεί σαν ευδιάκριτο κίνημα, έχει κάποιες βασικές παραδοχές : 1) Τις ιστορικές και πολιτισμικές 2) Κριτική στάση απέναντι στην δεδομένη γνώση 3) Η γνώση διατηρείται από κοινωνικές διεργασίες 4) Η γνώση είναι αλληλένδετη με την κοινωνική δράση 74 Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone. New York: Simon & Schuster. 75 Επίσης : Resnick, P. (2001). Beyond bowling together: Sociotechnical capital. In J. Carroll (Ed.), HCI in the New Millennium ( ). Boston, MA: Addison-Wesley. 76 Επίσης : Adler, P., & Kwon, S. (2002). Social capital: Prospects for a new concept. Academy of Management Review, 27(1), Helliwell, J. F., & Putnam, R. D. (2004). The social context of well-being. Philosophical Transactions of the Royal Society, 359(1449),

30 Διαφοροποιείται από την παραδοσιακή ψυχολογία στους ακόλουθους τομείς : 1) Στην ιστορική και πολιτισμική ιδιαιτερότητα της γνώσης 2) Εναντιώνεται στον ουσιαστικισμό 3) Εναντιώνεται στον ρεαλισμός 4) Θεωρεί ότι η γλώσσα αποτελεί προϋπόθεση της σκέψης 5) Αντιλαμβάνεται την γλώσσα ως μια μορφή κοινωνικής δράσης 6) Εστιάζει στην αλληλεπίδραση και στις κοινωνικές πρακτικές 7) Εστιάζει στις διαδικασίες Οι ρίζες του βρίσκονται στις ιδέες του Γάλλου φιλόσοφου Foucault ο οποίος τονίζει την δύναμη της γλώσσας και τις κατασκευαστικές της δυνατότητες, καθώς και στην θεωρία της συμβολικής αλληλεπίδρασης και κυρίως στο έργο του Mead (τα άτομα κατασκευάζουν καθημερινά τις ταυτότητες τους μέσα από την αλληλεπίδραση με άλλα άτομα). Σημαντική επίσης συνεισφορά αποτελεί το έργο των Peter Berger και Thomas Luckmann οι οποίοι πρότειναν ότι τα ανθρώπινα όντα κατασκευάζουν από κοινού (και διατηρούν) κάθε κοινωνικό φαινόμενο (την πραγματικότητα και τον κόσμο) μέσα από κοινωνικές πρακτικές 78. Μεταμοντερνισμός Πρόκειται για το πολιτισμικό και διανοητικό υπόβαθρο επάνω στο οποίο σχηματίστηκε ο Κοινωνικός Κονστρουξιονισμός. Αποτελεί ένα διανοητικό κίνημα όχι μόνο των κοινωνικών επιστημών αλλά και της τέχνης, της αρχιτεκτονικής, της λογοτεχνίας, των πολιτισμικών επιστημών κα. Αντιπροσωπεύει την αμφισβήτηση και την απόρριψη θεμελιωδών υποθέσεων του μοντερνισμού (του διανοητικού κινήματος που επικράτησε και εκφράστηκε από τον διαφωτισμό (μέσα 18 ου αιώνα) και εστιάζει στην αναζήτηση της υπέρτατης αλήθειας μέσω της λογικής). Ο Μεταμοντερνισμός απορρίπτει την ιδέα ότι υπάρχει κάποια υπέρτατη αλήθεια και ότι ο κόσμος είναι αποτέλεσμα κρυφών δομών. Οι όροι Μεταμοντερνισμός και μεταδομισμός συχνά ταυτίζονται (Burr (1995 σελίδα 12)). Για τον μεταμοντερνισμό κάθε αλήθεια αποτελεί μια κοινωνική κατασκευή, αδιαίρετη από συγκεκριμένα άτομα και ορισμένη σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο 79. Ο μεταμοντερνισμός δεν υποστηρίζει ότι οι άνθρωπου δεν έχουν ταυτότητα αλλά ότι έχουν περισσότερες ταυτότητες από όσες γνωρίζουν. Η διάβρωση του Εαυτού Σαν κοινωνική κατασκευή, ο «αυθεντικός» Εαυτός είναι αδύνατον να διαχωριστεί από τον Εαυτό που δημιουργείται μέσω των κοινωνικών προσδοκιών. Σε έναν μεταμοντέρνο κόσμο 80 «η ταυτότητα δεν είναι ποτέ αρκετά καθορισμένη, η τελική μορφή της δεν επιτυγχάνεται ποτέ, μπορεί να χειραγωγηθεί - από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, από τον περιβάλλοντα κύκλο, από τις επιθυμίες και βρίσκεται πάντα κάτω από συνεχή κατασκευή» 81. Για τον Gergen (1997), «αν οι ταυτότητες αποτελούν ουσιαστικά μορφές κοινωνικής κατασκευής, τότε μπορεί κανείς ανά πάσα στιγμή να 78 Burr, V. (1995) An Introduction to Social Constructionism, London: Sage. (σελίδες 1-16) 79 Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam.) 80 Με την έννοια «μεταμοντέρνος κόσμος» εννοούνται οι βιομηχανικά ανεπτυγμένες χώρες από την δεκαετία του 1960 και μετά. (Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam.) 81 Sanford, K. & Madill, L. (2007). I'm a warrior, I'm a monster - Who am I anyway? Shifting/Shaping Identity through Video Game Play. Loading..., The Canadian Journal of Game Studies, 1 (1). 29

31 είναι οτιδήποτε, αρκεί οι ρόλοι, οι συνήθειες και τα πλαίσια να είναι κατάλληλα διευθετημένα». 82 Ο Μεταμοντέρνος Εαυτός είναι κατακερματισμένος - κάθε ταυτότητα που δημιουργείται αποτελεί μια προσωρινή κατασκευή. Οι μεταμοντέρνες θεωρίες αντιλαμβάνονται την ταυτότητα σαν ρευστή, και διαρκώς μεταβαλλόμενη. Ο Madan Sarup (1996) 83 αναφέρει «Θέλω να υποστηρίξω ότι δεν έχουμε μια ομοιογενή ταυτότητα αλλά ότι αντ' αυτού έχουμε ποικίλους αντιφατικούς Εαυτούς». Για τον Sarup η ταυτότητα είναι υβριδική ή πολλαπλή. Δεν αναφέρεται στο «Είμαι» αλλά στο «Γίνομαι» και πρόκειται για μια διαδικασία και όχι για κάποιον ολοκληρωμένο σχηματισμό. 84 Κάθε μελέτη της πρέπει να ορίζεται στον χώρο και τον χρόνο. Ο Foucault προτείνει ότι δεν υπάρχει κανένας εσωτερικός «Εαυτός», καμία ουσία που κάνει ένα πρόσωπο αυτό που είναι, αλλά ότι ο «Εαυτός» αποτελεί μόνο έναν από τους πιθανούς τρόπους σκέψης, ένα ασυνάρτητο κατασκεύασμα. 85 Επομένως, ένας «Εαυτός» είναι μόνο μια προσωρινή κατασκευή, μια «ρευστή ταυτότητα». 86 Για τον Anderson ο μεταμοντέρνος Εαυτός είναι πολλαπλασιασμένος, πρωτεϊκός, αποκεντρωμένος, συσχετιστικός. Για την Burr (1995) 87, αμφισβητείται ριζικά κάθε στοιχείο του ενιαίου, αδιαχώρητου Εαυτού και της ύπαρξης κάποιας «προσωπικότητας». Η προσωπικότητα κατασκευάζεται κοινωνικά και δεν αποτελεί ουσία των ατόμων αλλά το αποτέλεσμα των μεταξύ τους σχέσεων 88. Ένα άτομο δεν εμπεριέχει διαφορετικούς Εαυτούς αλλά διαφορετικά προϊόντα σχέσεων με άλλα άτομα. Η λανθασμένη αίσθηση ενός ενωτικού Εαυτού κατά την γνώμη της πηγάζει σε σημαντικό βαθμό από την μνήμη. Η μνήμη επιτρέπει αναθεώρηση συμπεριφορών και εμπειριών προκειμένου να επιλεχτεί η κατάλληλη σε ένα αφηγηματικό πλαίσιο, καθώς και αναζήτηση μοτίβων και νοημάτων προκειμένου να επιτευχτεί συνοχή. Έτσι, η προσωπικότητα είναι καθαρό προϊόν της δυναμικότητας της μνήμης. Η προσωπική ταυτότητα για την Burr είναι περιστασιακά, κατακερματισμένη και αμφισβητήσιμη 89 και αποτελεί καθαρά κοινωνικό κατασκεύασμα. Σχετίζεται με τον σκοπό της ταυτοποίησης (τον λόγο για τον οποίο οφείλει να συμβεί μια ταυτοποίηση) και όχι με την εσωτερική ποιότητα ή ουσία των πραγμάτων (Burr (1995)). Για τον Anderson (1998) 90 το «ποιος είμαι» είναι η διαδικασία εξιστόρησης στους γύρω του «ποιος είμαι». Έτσι σε έναν Εαυτό δεν υπάρχει τίποτα άλλο έκτος από την περιγραφή του. 91 Ο Kenneth Gergen είναι ένας από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους και εκφραστές του μεταμοντερνισμού και του κοινωνικού κονστουξιονισμού. Για τον μεταμοντερνισμό, τα άτομα θεωρούνται προϊόντα κοινωνικής κατασκευής. O κοινωνικός κονστρουξιονισμός προσδίδει έμφαση 82 Gergen, K. (1997). Κορεσμένος εαυτός. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα (Σελίδα 334) 83 Sarup,M. (1996). Identity, culture and the postmodern world. Edinburgh: Edinburgh University Press. 84 Επίσης : Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam. 85 Foucault, M. (1978 ) The History of Sexuality, Volume 1: An Introduction, New York: Pantheon. 86 Filiciak, M. (2003). Hyperidentities: Postmodern identity patterns in massively multiplayer online role-playing games. In Wolf, M. & Perron, B. (Eds.), The Video game Theory Reader. (pp ). New York: Routledge. (σελιδα 95) 87 Burr, V. (1995) An Introduction to Social Constructionism, London: Sage. (σελίδες 17-30) 88 Επίσης : Sarup, M. (1996) Identity, Culture and the Postmodern World. Edinburgh: Edinburgh University Press 89 Επίσης : Sarup, M. (1996) Identity, Culture and the Postmodern World. Edinburgh: Edinburgh University Press 90 Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam. (σελίδα 43) 91 Ένα παράδειγμα είναι η έννοια της λέξης «ομοφυλόφιλος». Ιστορικά οι ομοφυλοφιλικές πρακτικές δεν αποτέλεσαν αμφιλεγόμενο θέμα. Όταν η λέξη «ομοφυλόφιλος» έλαβε την μορφή ουσιαστικού και όχι επίθετου «ομοφυλοφιλική πράξη» (Κάτι που κάποιος είναι και όχι κάτι το οποίο κάποιος πράττει) δημιουργήθηκε ένα συγκεκριμένο στερεότυπο ατόμου. (Burr, V. (1995) An Introduction to Social Constructionism, London: Sage (σελίδα 35)). Περισσότερα για το θέμα σε: Foucault Michel (1978 ) The History of Sexuality, Volume 1: An Introduction, New York: Pantheon. 30

32 στις πολύπλοκες διαδικασίες συνδιαμόρφωσης του νοήματος μέσα στις καθημερινές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και μέσω της γλώσσας. Εστιάζει στο ρόλο της γλώσσας ως συμβολικού μέσου το οποίο συγχρόνως παράγει και περιορίζει τα νοήματα και επιτρέπει την κατανόηση και την ερμηνεία του κόσμου. Έτσι, χρησιμοποιείται για να αναδειχθεί ο ρόλος της γλώσσας στην κατασκευή των κοινωνικών φαινομένων ως οντοτήτων της κοινωνικής πραγματικότητας. Η ανθρώπινη πραγματικότητα «κατασκευάζεται κοινωνικά» μέσω των διαδικασιών της ανθρώπινης επικοινωνίας μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο κάθε φορά 92. Κατά την άποψή του Gergen (2000) 93, το τεχνολογικό πλαίσιο λειτουργεί άμεσα για να υπονομεύσει την σαφήνεια του παραδοσιακού «Εαυτού». Ορισμένοι λόγοι που συμβάλουν στην διάβρωση του Εαυτού είναι οι ακόλουθοι : Πολυφωνία (Polyvocality). Με την εντυπωσιακή επέκταση του εύρος των πληροφοριών στην οποία τα άτομα πλέον εκτίθενται, του εύρος των ανθρώπων με τους οποίους έχουν ανταλλαγές και του εύρος των διαθέσιμων απόψεων που παρέχονται από τα διάφορα διαθέσιμα μέσα, τα άτομα μυούνται σε «πολλαπλάσιες πραγματικότητες». «Κάθε μια από αυτές τις πηγές μετατρέπεται σε μια δυνητική διαμορφωτική επιρροή στην ανάπτυξη των απόψεών μας για τον κόσμο και τον Εαυτό μας. Αυτή η απορρόφηση του κοινωνικού πλαισίου οδηγεί σε μια μετατόπιση από τον κεντροθετημένο Εαυτό στην «πολυφωνία», ένας όρος κατά τον οποίο το άτομο βιώνει μια πολλαπλότητα απόψεων, αξιών και συναισθημάτων - πολλά εκ των οποίων είναι σιωπηρά ή ρητά συγκρουόμενα». Κατά τον Gergen, συχνά η εσωτερική εξέταση της συνείδησης συχνά παράγει όχι συνοχή αλλά κακοφωνία και δεν υπάρχει διαθέσιμη κάποια ενοποιημένη άποψη μέσα στο Εαυτό (το σημάδι ενός ακέραιου ατόμου), μόνο μια χορωδία ανταγωνιστικών υποψηφίων. Καθώς ένα άτομο μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε πολυφωνικό, το ερώτημα είναι σε ποιο βαθμό οι εσωτερικοί πόροι του συνεχίζουν να τον καθοδηγούν ή να τον κατευθύνουν. Σε αυτή την περίπτωση, αντί για ενδοσκόπηση, η πιο συνετή επιλογή είναι η εξέταση του κοινωνικού πλαισίου και η αναζήτηση του εύρους των περιβαλλοντολογικών επιλογών, της δικτύωσης και της διαπραγμάτευσης. Σε αυτήν την εμβύθιση στον δημόσιο χώρο, το ιδιωτικό εσωτερικό χάνει την εξουσία του και η υπόθεση της εσωτερικής αντιπροσωπείας υπονομεύεται. Εμπορευματοποίηση του Εαυτού. Επειδή οι τεχνολογίες κοινωνικοποίησης επιτρέπουν στις πληροφορίες για να διαδοθούν ευρέως με χαμηλό κόστος, η δημοφιλής ψυχαγωγία έχει γίνει σημαντική βιομηχανία. Κρίσιμο στοιχείο στη βιομηχανία ψυχαγωγίας είναι οι μεμονωμένοι εκτελεστές - άτομα που επειδή είναι διασκεδαστικά, επηρεάζουν ένα ευρύ ακροατήριο έναντι αμοιβής. Στην πραγματικότητα, ο Εαυτός διατίθεται ως εμπορεύσιμο προϊόν. Δεδομένου ότι η βιομηχανία διασκέδασης επεκτείνεται και καθώς τα τηλεοπτικά κανάλια γίνονται πιο πολυάριθμα, η απαίτηση για "χαρακτήρες" γίνεται όλο και μεγαλύτερη. Όλο και περισσότερο, το κοινό πρόσωπο καθίσταται πιθανός υποψήφιος για φήμη και τύχη. Συνεπώς, υπάρχει μια αυξανόμενη συνείδηση του Εαυτού ως προϊόν. Η Diamandaki (2003) 94 υποστηρίζει ότι σήμερα, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και ψυχαγωγίας διαδραματίζουν έναν κυρίαρχο ρόλο στις διαδικασίες του σχηματισμού της ταυτότητας, με τη μετάδοση των πληροφοριών και την προσφορά συμβολικού ακατέργαστου υλικού- εικόνες, αντιπροσωπεύσεις, ομιλίες και αλληλεπιδράσεις, σαν υλικά με τα 92 McKenna, K. Y. A., Green, A. S., & Gleason, M. E. J. (2002). Relationship formation on the Internet: What s the big attraction? Journal of Social Issues, 58(1) 93 Gergen, K. J. (2000). The Self in the Age of Information. The Washington Quarterly, 23(1), Diamandaki, Katerina (2003): Virtual Ethnicity and Digital Diasporas: Identity Construction in Cyber-space. In: Global Media Journal 2. 31

33 οποία οι ταυτότητες κατασκευάζονται. Με αυτόν τον τρόπο η παγκοσμιοποίηση υπονομεύει τις τοπικές και τις ατομικές ταυτότητες, οι οποίες όμως ανασχηματίζονται πιο δυναμικά από τους ίδιους τους όρους της παγκοσμιοποίησης που είναι αρμόδιοι για την υπονόμευση τους. Για τον Sarup (1996) 95, η αγορά πρόσφερε μια πληθώρα ταυτοτήτων τις όποιες το άτομο μπορεί να αποκτήσει «αγοράζοντας μεμονωμένα στοιχεία ενός «φτιάξε μόνος σου τον Εαυτό σου - σετ ταυτότητας» 96. Αυτές οι εμπορεύσιμες ταυτότητες συνοδεύονται από την ταμπέλα της κοινωνικής επικύρωσης εκ των προτέρων (σελίδα 125). Πλαστικότητα (Plasticity). Δεδομένου ότι οι τεχνολογίες κοινωνικοποίησης βυθίζουν τα άτομα όλο και περισσότερο σε πληροφορίες, απόψεις και αξίες, επεκτείνουν το πεδίο και την πολυπλοκότητα των δραστηριοτήτων τους. «Συμμετέχουμε σε μια μεγαλύτερη σειρά σχέσεων σε πολυάριθμες και αντιπαραβαλλόμενες περιοχές, που κυμαίνονται από τις φιλικές σχέσεις στη γειτονιά ως τις επαγγελματικές σχέσεις που εκτείνονται στις διάφορες ηπείρους. Περαιτέρω, λόγω της γρήγορης μετακίνησης των πληροφοριών και των απόψεων, την συντόμευση του κύκλου ζωής των διάφορων προϊόντων και πολιτικών, επεκτείνονται ευκαιρίες [..] και η υποχρέωση μιας ενιαίας σταδιοδρομίας δίνει τόπο σε μια συνεχή διαδικασία «επανασυσκευασίας» (repackaging) του Εαυτού. Το εργαζόμενο πρόσωπο μεταβάλει εργασίες συχνότερα, συχνά με μια συνοδευτική οικιακή κίνηση». Ως αποτέλεσμα αυτών των εξελίξεων, το άτομο προκαλείται από μια όλο και περισσότερο ποικίλη σειρά συμπεριφοριστικών απαιτήσεων. 97 Σε κάθε νέα θέση, νέα σχέδια δράσης μπορούν να απαιτηθούν, μετατοπίσεις, προτιμήσεις, περσόνες, όλα αυτά τα στοιχεία μπορούν να υιοθετηθούν και να εγκαταλειφτούν ανάλογα με το τι απαιτούν ή προτείνουν οι εκάστοτε συνθήκες. Έτσι κατά τον Gergen, η μετακίνηση μέσα στον χρόνο και τον χώρο συχνά διαμορφώνει αντιπολιτευτικές εμφάσεις: ένα άτομο μπορεί να είναι αυστηρό σε έναν τομέα αλλά ήπιο σε έναν άλλον, αυταρχικό και μετά υπάκουο, εκλεπτυσμένο και ακατέργαστο ταυτόχρονα, συντηρητικό και έπειτα επαναστατικό κ.τ.λ. Για πολλούς ανθρώπους, τέτοιες «χαμελεοντικές» μετατοπίσεις είναι τώρα συνήθεις. Κατά περιόδους αυτές τις προκλήσεις μπορούν να γίνουν απολαυστικές, ακόμη και να επιδιωχθούν από το άτομο. Στο νέο βασισμένο στην τεχνολογία ήθος, υπάρχει λίγη ανάγκη για τον μονοδιάστατο, «παλαιό» τύπο ανθρώπου «Όλο και περισσότερο, ένα τέτοιο πρόσωπο μοιάζει να είναι μικρό, τοπικιστικό και άκαμπτο. Στο γρήγορο ρυθμό μιας τεχνολογικής κοινωνίας, το να καταπιάνεται κάποιος με την ανησυχία για την εσωτερική ζωή είναι πολυτέλεια, εάν όχι χάσιμο χρόνου. Γιορτάζουμε τώρα την πρωτεϊκή ύπαρξη [..] και ο εσωτερικός Εαυτός χάνει τη σημασία του». Κατά τον Gergen,(2000) 98 η ελαστικότητα στις πεποιθήσεις για τους ανθρώπινους Εαυτούς χρίζει σημαντικού ενδιαφέροντος και πρέπει να εξεταστεί λαμβάνοντας υπόψη τις αλλαγές στο σύγχρονο τεχνολογικό ήθος όπου τόσο άμεσα όσο και έμμεσα, υπονομεύει την πίστη σε έναν Εαυτό ως ακέραιο, οριοθετημένο πράκτορα. Αυτή η πεποίθηση, σταθερά χάνει την δύναμη της. Μια πίστη στο σύγχρονο πολιτισμό, δηλαδή μια πίστη στο Εαυτό ως οριοθετημένο και ακέραιο πράκτορα, ικανό για συνειδητή κατεύθυνση του Εαυτού και του αυτοελέγχου υπονομεύεται. Αυτή η άποψη, η οποία πηγάζει κατά μεγάλο μέρος στις αντιλήψεις του 17 ου και 18 ου αιώνα, στηρίζει την Δυτική πολιτιστική ζωή. 95 Sarup, M. (1996) Identity, Culture and the Postmodern World. Edinburgh: Edinburgh University Press. 96 («Through the market, one can put together elements of the complete Identikit of a DIY self».) 97 Επίσης : Sarup, M. (1996) Identity, Culture and the Postmodern World. Edinburgh: Edinburgh University Press. (σελίδες 46-49) 98 Gergen, K. J. (2000). The Self in the Age of Information. The Washington Quarterly, 23(1),

34 Κάθε μια από αυτές τις τάσεις υπονομεύει την υφιστάμενη σημασία της Δυτικής, παραδοσιακής έννοιας στον ακέραιο, μεμονωμένο Εαυτό, ο οποίος έχει πυρήνα στο ότι οι πράξεις κάποιου ατόμου οφείλουν να είναι πραγματικές. Κατά τον Gergen, σε εννοιολογικό επίπεδο, το πρόβλημα δεν είναι απλά ότι η σύλληψη μιας μεμονωμένης νόησης φέρνει μαζί του όλα τα ακανθώδη προβλήματα του επιστημολογικού δυϊσμού (υποκείμενο εναντίον αντικείμενου, νόηση εναντίον σώματος, νοήσεις που γνωρίζουν άλλες νοήσεις), αλλά και ότι η ίδια η ιδέα ενός ανεξάρτητου πράκτορα όπου λαμβάνει αποφάσεις, αποδεικνύεται ανεπαρκής. Η διάβρωση της Ταυτότητας Οι ταυτότητες είναι σύνθετοι, πολυδιάστατοι τρόποι ύπαρξης των ατόμων σε διαφορετικά πλαίσια μέχρι το σημείο να πιστεύεται ότι οι ταυτότητές κατασκευάζονται κοινωνικά και ότι τα άτομα έχουν επιλογή στον τρόπο αντιπροσώπευσης τους και στην αντίληψη όπου έχουν για τον Εαυτό τους. Η προσπάθεια του να κατανοηθεί ο τρόπος όπου κάθε πλαίσιο και επιλογή φανερώνουν την ταυτότητα ενός ατόμου καθιστά την κατασκευή της ταυτότητας κρίσιμη για την ανάλυση της αντίληψης του κόσμου από τα άτομα και την ανθρώπινη συμπεριφορά. Παραδοσιακές εξηγήσεις της ταυτότητας ως ουσιαστικό χαρακτηριστικό το οποίο προσδιορίζει κάποιο άτομο και αποτελεί την προσωπικότητά του στην ζωή έχουν αμφισβητηθεί από την θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας και τις μεταμοντέρνες έννοιες ότι η ταυτότητα είναι ρευστή και ατέρμονα κατασκευάσιμη και αναδημιουργήσιμη 99. Για τον Filiciak (2003) 100 «η έννοια της ταυτότητας είναι μια από τις σημαντικότερες ερωτήσεις σε οποιαδήποτε μελέτη εξετάζει την ανθρώπινη ύπαρξη. Στον Δυτικό πολιτισμό, ο «Εαυτός» είναι το μέτρο της πραγματικότητας [ ] τα προβλήματα του Εαυτού γίνονται εντονότερα τώρα που η συμβατικά κατανοητή ανθρώπινη ταυτότητα έχει υποστεί διάβρωση, δηλ, μια ταυτότητα βασισμένη στην σταθερότητα των φυσικών και διανοητικών γνωρισμάτων που μας επιτρέπει να διαφοροποιήσουμε τον Εαυτό μας από τους άλλους». Ο Gergen (1995) 101 προτείνει ότι η πολιτική της ταυτότητας δεν μπορεί να συνεχιστεί επιτυχώς με τους υπάρχοντες τρόπους δράσης της και ότι υπάρχει μια κοινωνική αναγκαιότητα για μια μετακίνηση προς ανασχηματισμό των παγιωμένων αντιλήψεων. Η άποψη των κονστρουξιονιστών εισάγει μια νέα φάση ανάπτυξης η οποία θεωρείται κλειδί στην εξέλιξη της «πολιτικής της ταυτότητας». Η πολιτική της ταυτότητας κατά αυτές τις απόψεις οφείλει να αντικατασταθεί από μια νέα έννοια, την οποία ο Gergen ονομάζει «σχεσιακή πολιτική» (relational politics). Η έρευνα των κονστρουξιονιστών κινείται από μια συμβιωτική προς μια παραγωγική στάση - από την αποδόμηση προς την αναδημιουργία. Η προσπάθεια του Gergen ήταν να καταστήσει καταληπτή μια σειρά μικροκοινονικών σεναρίων ή σχεσιακές μορφές στις οποίες η ατομική δράση αντλεί την αίσθησή της ή το νόημα της από την τοποθέτησή της μέσα στην εκτεταμένη ανταλλαγή. Κατά συνέπεια, για παράδειγμα, μια έκφραση θυμού δεν έχει νόημα εάν απομονωθεί από ένα σχεσιακό σενάριο. Κάποιος δεν μπορεί να είναι λογικά «θυμωμένος» χωρίς μια προηγούμενη δράση που χορηγεί την έννοια θυμού ως συμπλήρωμα. Και μόλις εκφραστεί ο θυμός, υπάρχει μόνο περιορισμένος αριθμός διαθέσιμων 99 Sanford, K. & Madill, L. (2007). I'm a warrior, I'm a monster - Who am I anyway? Shifting/Shaping Identity through Video Game Play. Loading..., The Canadian Journal of Game Studies, 1 (1). 100 Filiciak, M. (2003). Hyperidentities: Postmodern identity patterns in massively multiplayer online role-playing games. In Wolf, M. & Perron, B. (Eds.), The Video game Theory Reader. (pp ). New York: Routledge. (σελίδα 93) 101 Gergen, K. J. (1995). Social Construction and the Transformation of Identity Politics. Draft Copy for New School for Social Research Symposium 33

35 κινήσεων (π.χ. συγχώρεση, εξήγηση, εχθρότητα). Εάν η συγχώρεση είναι η επόμενη κίνηση, υπάρχει μόνο ένας περιορισμένος αριθμός επιλογών ως απαντήσεις. Στην πραγματικότητα, τέτοιες ενέργειες κερδίζουν το νόημα τους από το ευρύτερο σχεσιακό σενάριο μέσα στο οποίο ενσωματώνονται. Οι κινήσεις (θυμός, απολογία, κ.λπ.) με αυτόν τον τρόπο δεν αποτελούν κατοχές των ατόμων. Πρόκειται για συστατικά του «σχεσιακού χορού». Αυτές οι διάφορες προσπάθειες προς τη σχεσιακή σαφήνεια έχουν ουσιαστικές επιπτώσεις στη διαπραγμάτευση της πολιτικής της ταυτότητας. Παραδείγματος χάριν, η ταυτότητα - είτε ατομική είτε ομαδική - δεν προέρχεται από τη φύση του κόσμου (Δεν υπάρχει καμία απαραίτητη ή φυσική διάκριση μεταξύ των προσώπων ή της ομάδας). Κάτω από αυτό το πρίσμα, η ταυτότητα είναι ένα σχεσιακό επίτευγμα. Η ατομίκευση είναι μόνο ένας από πολλούς τρόπους με τους οποίους μπορεί κάποιος να περιγράψει ή να ερμηνεύσει τον κόσμο. O Gergen εξηγεί: «Δεν προτείνω εδώ ότι εγκαταλείπουμε τις προηγούμενες παραδόσεις της πολιτικής της ταυτότητας, [ ] της δικαιοσύνης, της ισότητας, των δικαιωμάτων και ούτω καθεξής [.]. Το θέμα δεν είναι να ξεριζωθούν τα υπάρχοντα λεξιλόγια δράσης. Μάλλον, η ελπίδα μου είναι ότι συμμετέχουμε τώρα στην παραγωγή ενός νέου λεξιλογίου, μιας νέας συνείδησης και μιας νέας σειράς πρακτικών - μια σχεσιακή πολιτική που θα είναι κυρίαρχη, συνεργάσιμη και ακατάπαυστη». Ο Walter Truett Anderson, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σχολιαστές στον μεταμοντέρνο κόσμο. Μόλις, υποστηρίζει ο Anderson (1998), 102 η ομάδα και ο ρόλος κάποιου μέσα σε αυτήν διαμορφώσουν κάθε πτυχή της ζωής, η έννοια του Εαυτού δεν φέρνει πλέον κανένα κεφαλαίο «Ε» [ ] Η έννοια ότι η ταυτότητά κάποιου ατόμου είναι καθορισμένη, ενοποιημένη, και εμμένει σε έναν συνεπή, συνεκτικό τρόπο καθ όλη την διάρκεια της ζωής του είναι μια έννοια ενός προσδιορισμένου Εαυτού [ ] Αυτή είναι μια θεώρηση της ταυτότητας ως κάτι το οποίο παρέχεται στο άτομο, από τον Θεό, την κοινωνική τάξη, το επάγγελμα (το οποίο μέχρι πρόσφατα ήταν καθορισμένο λίγο πολύ για όλη τη διάρκεια της ζωής του ατόμου), και την κατοικία (επίσης αμετάβλητη για τους περισσότερους ανθρώπους μέχρι σχετικά πρόσφατα). Τώρα βλέπουμε μια μετατόπιση σε μια ελαφρώς διαφορετική άποψη: ότι τα στοιχεία τα οποία καθορίζουν τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά μπορεί να βρίσκονται σε σύγκρουση με τη «αληθινή» ταυτότητά κάποιου ατόμου, τον «πραγματικό» του Εαυτό και ότι η αποστολή μας στη ζωή είναι να εντοπίσουμε αυτόν τον Εαυτό». Κατά τον Anderson, η μεταμοντέρνα στιγμή είναι η στιγμή της συνειδητοποίησης ότι η ιδέα μιας ενιαίας, αληθινής ταυτότητας είναι μια παραίσθηση, και ότι οι Εαυτοί κατασκευάζονται: «στην πραγματικότητα, μπορούμε να κατασκευάσουμε τον δικό μας Εαυτό - ή, όπως ο αστέρας της ροκ David Bowie ή ο ηθοποιός Peter Sellers, τους Εαυτούς μας». Με την υιοθέτηση πολλαπλών ταυτοτήτων, κάθε άτομο μπορεί να γίνει ένας «πολυφρενής» 103 Εαυτός. Για τον Anderson, μέσα σε έναν μεταμοντέρνο κόσμο που είναι κορεσμένος από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τις κοινωνικές σχέσεις, δεν υπάρχει άλλη επιλογή. 102 Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam. (Σελίδες 17-30) 103 Όρος τον οποίο ο Anderson δανείστηκε από τον Gergen και δηλώνει την κατάσταση του κατακερματισμού και επικοισμού της προσωπικής εμπειρίας. (Gergen, K. (1997). Κορεσμένος εαυτός. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σελίδα 54) 34

36 Η διάβρωση της Κοινότητας Για τον Gergen (2002) 104, με την υπέρβαση του ατόμου ως προφανές κέντρο της κοινωνικής ζωής, ανοίγουν δρόμοι για την ανανέωση της έννοιας της ομάδας επίσης. Στους προ-μοντέρνους χρόνους, όταν η οικογένεια, η συντεχνία, η καταγωγή και άλλες συλλογικές διαμορφώσεις αποτελούσαν εστιακούς παρονομαστές, υπήρχε μια ισχυρή αναγκαιότητα να προσδιοριστεί ο Εαυτός μέσω της ομάδας. Στην πραγματικότητα, ο προσδιορισμός του Εαυτού συγχωνευόταν με τον καθορισμό ομάδας. Στις μέρες μας όμως υπάρχει μια δραματική μετατόπιση στην πολιτιστική συνείδηση. Με τα λόγια του ίδιου του Gergen, «Εάν, όπως έχω υποστηρίξει, βεβαιώνουμε την αργή διάβρωση της πίστης σε έναν ακέραιο και βασικό Εαυτό, και εάν η επιστροφή στην ομάδα αποδειχθεί τελικά ανώφελη, κατόπιν οι παραδοσιακές έννοιές θεμελιωδών δομικών μονάδων της κοινωνίας θα τεθούν υπό αμφισβήτηση. Ούτε ο Εαυτός ούτε η ομάδα δεν θα υπαγορεύουν πια σημαντικές συζητήσεις και πρακτικές. Κατά την άποψή μου, ανοίγουν έτσι νέοι ορίζοντες για τη δημιουργική κατασκευή εναλλακτικών λύσεων. Μια από τις πιο συναρπαστικές εναλλακτικές λύσεις στον πολιτιστικό ορίζοντα αντιπροσωπεύει η μετατόπιση προς το σχεσιακό - δηλαδή η απομάκρυνση από τις έννοιες του Εαυτού και της ομάδας υπέρ εννοιών όπως την αλληλεξάρτηση, την ενωμένη κατασκευή εννοιολογικών οντοτήτων, την αμοιβαία αλληλεπίδραση και την συστημική διαδικασία» Ανάλυση Λόγου (Discourse Analysis) «Ομιλία (Discourse) είναι ένα σύστημα δηλώσεων το οποίο κατασκευάζει ένα αντικείμενο». 105 Αναφέρεται σε «ένα σύνολο νοημάτων, μεταφορών, αναπαραστάσεων, εικόνων, δηλώσεων κτλ, έτσι ώστε κατά κάποιον τρόπο συγκεντρωτικά παράγεται μια συγκεκριμένη έκδοση των γεγονότων». (Burr ( σελίδα 48)). Τα πράγματα τα οποία τα άτομα λένε ή γράφουν, αποτελούν ομιλίες καθώς κατασκευάζουν γεγονότα. Κομμάτια λόγου ή κειμένου, εικόνες, εκφράσεις, ταινίες, ρούχα ατόμων, προσωπικό στιλ, οποιοδήποτε στοιχείο μπορεί να «διαβαστεί» για νόημα, αποτελεί επί της ουσίας αφήγημα. Για την Burr (1995) 106 η ταυτότητα ενός ατόμου κατασκευάζεται διαρκώς μέσα από τον λόγο ο οποίος είναι διαθέσιμος σε αυτό και μέσω του οποίου επιτυγχάνεται η επικοινωνία με άλλα άτομα. Οι ομιλίες αυτές παρέχουν ένα πλαίσιο με το οποίο τα άτομα μπορούν να κατανοήσουν τις εμπειρίες τους και τις συμπεριφορές τους καθώς και των άλλων και να συνδεθούν με κοινωνικές δομές και πρακτικές με τρόπο τέτοιο ώστε να συγκαλυφθούν οι σχέσεις ισχύος της κοινωνίας Gergen, K. J. (2000). The Self in the Age of Information. The Washington Quarterly, 23(1), Parker, I. (1992) Discourse Dynamics: Critical Analysis for Social and Individual Psychology. London: Routledge (σελίδα 5) 106 Burr, V. (1995) An Introduction to Social Constructionism, London: Sage (σελίδες 50 51, 71 72) 107 Περισσότερα για τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνική ισχύς επιτυγχάνεται μέσα από τα διαθέσιμα συστήματα του λόγου σε: Foucault, M Power/Knowledge: Selected Interviews and other Writings Edited by C. Gordon. Brighton: Harvester Press. 35

37 Εικόνα 1 : Χαρακτηριστικό παράδειγμα τα μπλουζάκια τα οποία φέρουν το λογότυπο μουσικών συγκροτημάτων Τοποθέτηση Η πιθανότητα του να ενταχθεί ένα άτομο σε μια νέα κοινότητα, οπού κάθε προσωπική πληροφορία εμφανίζεται άμεσα στους υπολοίπους, δημιουργεί την δυνατότητα να δοκιμαστούν διαφορετικοί Εαυτοί, συνεπώς να δημιουργηθούν και να επιδειχτούν νέες ταυτότητες. Σε κάθε συμμετέχοντα παρέχεται ένα πλούσιο «ρεπερτόριο» ταυτοτήτων που χρησιμοποιούνται ως διαλογικοί πόροι και ως κριτήρια για να θέσουν το τι είναι εμφανές στον καθορισμό του Εαυτού τους και των υπολοίπων. 108 Το παιχνίδι των διαφορετικών ταυτοτήτων αποτελεί έναν πόρο που οι συμμετέχοντες μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να αποδώσουν συσχετισμούς κατά την διάρκεια των διαπραγματεύσεων και της τοποθέτησης κατά την αλληλεπίδραση. Η επιλογή του ποιου «πιθανού Εαυτού» το άτομο θα επιδείξει, καθοδηγείται από στρατηγικές κινήσεις οι οποίες καθορίζονται από την συγκεκριμένη κατάσταση στην οποία το άτομο εμπλέκεται 109. Εντός ενός συστήματος μιας συνομιλίας ή προσώπων, ο προσδιορισμός θέσης ή τοποθέτηση (positioning) μπορεί να νοηθεί ως η δια του λόγου κατασκευή προσωπικών ιστοριών που καθιστούν τις ενέργειες ενός ατόμου κατανοητές και καθορισμένες ως κοινωνικές πράξεις και εντός του οποίου τα μέλη της συνομιλίας λαμβάνουν συγκεκριμένες θέσεις. Ο όρος τοποθέτηση αναφέρεται στην διαδικασία διαπραγμάτευσης του αφηγηματικού Εαυτού μέσα από την κοινωνική αλληλεπίδραση 108 Talamo, A., & Ligorio, M.B. (2000, June 23 26). Identity in the cyberspace: The social construction of identity through on-line virtual interactions. Paper presented at the First International Conference on the Dialogical Self, Nijmegen, The Netherlands 109 Harré, R. & Van Langenhove, L. (1991). Varieties of positioning. In Journal for the Theory of Social Behaviour, 21,

38 και μέσα από συγκεκριμένη ομιλία. 110 Μέσα από αυτή την διαδικασία επιτυγχάνεται τελικά η κατασκευή του ατόμου 111. (Burr (1995 σελίδες ), 112. Μια τοποθέτηση σε μια συνομιλία είναι μια μεταφορική έννοια, μέσω της οποίας τα στοιχεία τα οποία καθορίζουν τα προσωπικά και ηθικά χαρακτηριστικά ενός ομιλητή συλλέγονται συνοπτικά. Έτσι κάποιο άτομο μπορεί να τοποθετεί για παράδειγμα σαν ισχυρό ή αδύναμο, κυρίαρχο ή υποτακτικό κτλ. Σε κάθε πράξη διαπραγμάτευσης μέσω της συνομιλίας, η τοποθέτηση αποτελεί τον «Εαυτό» αλλά και ταυτόχρονα έναν πόρο μέσω του οποίου όλα τα πρόσωπα τα οποία συμμετέχουν στην διαδικασία μπορούν να διαπραγματευθούν νέες θέσεις ανά πάσα στιγμή (Harré & Van Langenhove (1991)). Σε αυτό το πλαίσιο, η τοποθέτηση σχετίζεται με την αντίληψη του ατόμου για τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνική κατάσταση χαρακτηρίζεται και με την επιλογή των πιο σχετικών και πιο αποτελεσματικών χαρακτηριστικών στην συγκεκριμένη κατάσταση. Η έννοια της τοποθέτησης διευρύνει την έννοια του «ρόλου» ο οποίος είναι βασισμένος σε μια σταθερή και εύκολα αναγνωρίσιμη ταυτότητα, φέρνοντας τον συσχετισμό της συμμετοχής σε ένα σύνθετο πλαίσιο μιας κοινότητας : Η τοποθέτηση αυτή επιτρέπει το να υπονοηθούν πολλές και διαφορετικές πιθανές ταυτότητες, τις οποίες οι συμμετέχοντες μπορούν να υποθέσουν εντός του κοινού διαλογικού πλαισίου. Κατά τον Cole, 113 η κοινωνική ψυχολογία ορίζει την συσχέτιση κοινοτήτων σαν την διαδικασία συστημάτων όπου τα νοήματα συν-κατασκευάζονται, δηλαδή ένας «τόπος» εντός του οποίου τα νοήματα κτίζονται και διαπραγματεύονται μεταξύ των μελών τους. Η τοποθέτηση των μελών λοιπόν δεν αποτελεί μια ατομική κίνηση άλλα ένα φαινόμενο το οποίο είναι ταυτόχρονα «σχηματισμένο από το πλαίσιο» και «ανανεωμένο από το πλαίσιο». Με αυτόν τον τρόπο εννοείται ότι οι ταυτότητες οι οποίες κατασκευάζονται κατά την αλληλεπίδραση δεν εξαρτώνται μόνο από την πληροφορία την οποία κάποιος αποφασίζει να αποκαλύψει για τον Eαυτό του μέσα σε κάποιο συγκεκριμένο πλαίσιο, αλλά και το ότι το ίδιο το πλαίσιο καθεαυτού παίζει ενεργό ρόλο στην μοντελοποίηση και την καθοδήγηση πιθανών επιλογών. Στην πραγματικότητα, το εκάστοτε πλαίσιο προβάλει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ενός ατόμου, σύμφωνα με τον συγκεκριμένο τύπο επικοινωνίας και των γεγονότων τα οποία συμβαίνουν μέσα στην κοινότητα. Ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο χρησιμοποιεί την ταυτότητα του σε μια αλληλεπίδραση, φανερώνει ότι η ταυτότητα είναι περιστασιακή (σημαίνοντας ότι το συγκεκριμένο πλαίσιο στο οποίο οι συμμετέχοντες αλληλεπιδρούν διαμορφώνει τον τρόπο που μπορούν να διαπραγματευτούν την ταυτότητα) και ενδεικτική, υπό την έννοια του ότι οι όροι οι οποίοι επιλέγουν να προβάλουν συγκεκριμένες πτυχές του Εαυτού είναι στρατηγικοί και σχετίζονται με τους στόχους του ομιλητή την πολύ συγκεκριμένη διαλογική στιγμή. Οι ομιλητές επιλέγουν ποια πτυχή της δικής τους ταυτότητας ή ταυτότητας των υπολοίπων να προβάλουν, με την επιλογή των όρων που είναι σύμφωνοι με τους συγκεκριμένους στόχους τους εκείνη την συγκεκριμένη στιγμή και με τη χρήση λεπτομερών και σαφών λεκτικών κατηγοριών σαν έναν ο πόρο διαπραγμάτευσης διαμέσω της ομιλίας. Έτσι επιδεικνύεται πώς οι ταυτότητες κτίζονται σε ένα τέτοιο περιβάλλον μέσω της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και των διαλογικών διαδικασιών. 110 Davies, B. and Harré, R. (1990) Positioning: The Discursive Production of Selves, Journal for the Theory of Social Behaviour 20(1): Επίσης : Sarup, M. (1996) Identity, Culture and the Postmodern World. Edinburgh: Edinburgh University Press. 112 Harré, R. & Van Langenhove, L. (1991). Varieties of positioning. In Journal for the Theory of Social Behaviour, 21, Cole M. (1998) Cultural psychology. A once and future discipline. Harvard University Press. 37

39 Η Κατασκευή του Εαυτού. Η διαδικασία συνειδητοποίησης της κατασκευής του Εαυτού (Self construction) χωρίζεται σε 3 κύριες φάσεις κατά τον Gergen (1997) 114, κάθε μια από τις οποίες υποδηλώνει ένα στάδιο εξέλιξης από το μοντέρνο στο μεταμοντέρνο: Η δέσμευση του ατόμου προς το νεωτεριστικό Εαυτό καταρχήν εξασθενεί στο στάδιο του «στρατηγικού χειρισμού». Το άτομο όλο και πιο συχνά και βασανιστικά, διαπιστώνει ότι υποδύεται ρόλους προκειμένου να επιτύχει κοινωνικά οφέλη. Καθώς η διαδικασία αυτή υποσκάπτει τις νεωτεριστικές πεποιθήσεις για τον ουσιώδη Εαυτό, ένα δεύτερο στάδιο αρχίζει να διακρίνεται, το στάδιο της ψηφιδωτής προσωπικότητας. Εδώ το άτομο βιώνει ένα είδος απελευθέρωσης από τα ουσιώδη χαρακτηριστικά και μαθαίνει να αντλεί ευχαρίστηση από τις ποικίλες μορφές της αυτό-έκφρασης, που τώρα καθίστανται δυνατές. Για την ψηφιδωτή προσωπικότητα, ο Εαυτός υπάρχει μόνο μέσα στο «κοινωνικό πλαίσιο οπού κατασκευάζεται» (σελίδα 284). Καθώς ο Εαυτός ανακατασκευάζεται και ανακατασκευάζεται σε πολλαπλά πλαίσια, εισερχόμαστε τελικά στο στάδιο του συσχετιστιστικού Εαυτού. Η αίσθηση της ατομικής αυτονομίας παραχωρεί τη θέση της στην πραγματικότητα μιας αλληλεξάρτησης που είναι απορροφημένη από την σχέση και στην οποία ο Εαυτός κατασκευάζεται από την σχέση. Με την μετατόπιση της έμφασης από τον Εαυτό στην σχέση, η πολυφρένεια χάνει μεγάλο μέρος από την τραυματική της δυνατότητα 115. Η συνοχή του Εαυτού Οι Markus & Nurius (1986) 116 αναρωτιούνται εάν υπάρχει ενιαίος ελλοχεύων αυθεντικός Εαυτός ο οποίος αποτελεί και την ουσία ενός ατόμου ή εάν ο Εαυτός αποτελεί μια συλλογή από προσωπεία, κάθε ένα από τα οποία είναι συνδεδεμένο με κάποια κοινωνική περίσταση. Καταλήγουν ότι εάν οι πιθανοί Eαυτοί θεωρηθούν συστατικά της αυτοαντίληψης μπορεί αυτή να θωρηθεί πολύπλευρη και διφορούμενη χωρίς όμως να εμπεριέχει πλαστά ανούσια και ασυνάρτητα χαρακτηριστικά. Έτσι οι πιθανοί Εαυτοί παρέχουν μία σύνθετη αυτοαντίληψη, αλλά παραμένουν αυθεντικοί υπό την έννοια ότι αντιπροσωπεύουν τις επίμονες ελπίδες και φόβους ενός ατόμου και επιδεικνύουν το τι μπορεί να πραγματοποιηθεί υπό τις κατάλληλες συνθήκες. Το να υπονοηθεί ότι υπάρχει «ένας ενιαίος Εαυτός» ο οποίος μπορεί να είναι «αληθινός» ή «αυθεντικός», σημαίνει άρνηση του πλούσιου δικτύου δυνατοτήτων το οποίο περιβάλλει τα άτομα και που είναι σημαντικό στον προσδιορισμό και την περιγραφή τους. Οι πιθανοί Εαυτοί συμβάλουν στην ρευστότητα και αστάθεια του Εαυτού επειδή ενεργοποιούνται διαφορετικά από τις διάφορες κοινωνικές καταστάσεις και καθορίζουν την φύση της τρέχουσας αυτοαντίληψης. Ακόμα, οι ελπίδες και φόβοι, οι στόχοι και οι απειλές, και οι γνωστικές δομές που τα άτομα κατέχουν, καθορίζουν τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αυτοαντίληψης. Τα χαρακτηριστικά αυτά παρέχουν κάποια από τα πιο σημαντικά στοιχεία συνοχής της ταυτότητας στο πέρασμα του χρόνου. Πολλές από τις αντιλήψεις του Εαυτού ενός ατόμου είναι εικόνες τρεχόντων Εαυτών του και περιγράφουν τον Εαυτό όπως επί του παρόντος γίνεται αντιληπτός από το άτομο. Παρ όλα αυτά, δεν είναι μοναδικές. Μερικές αυτοαντιλήψεις, λόγο της σημασίας τους στον προσδιορισμό του Εαυτού μπορεί να είναι διαχρονικά προσιτές. Αυτές μπορούν να θωρηθούν ο «Πυρήνας» του Eαυτού. 114 Gergen, K. (1997). Κορεσμένος εαυτός. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα 115 Επίσης :Stone, A.R., (1996), The War of Desire and Technology at the End of the Mechanical Age., Cambridge, Mass: MIT Press. 116 Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible selves. American Psychologist,41,

40 Η κοινωνία του Εαυτού Τον όρο εισάγει η Marina Bers στην διδακτορική της διατριβή με θέμα τα περιβάλλοντα κατασκευής ταυτότητας για το Massachusetts Institute of Technology 117. Η Bers χρησιμοποιεί τον όρο σαν μεταφορά, για να εξερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο η ταυτότητα μπορεί να συλληφθεί σαν «Κοινωνία του Εαυτού», η οποία αποτελείται από μια πολλαπλότητα των συνυπάρχουσων και ανόμοιων πτυχών και τις μεταξύ τους αξίες. Στην «Κοινωνία του Εαυτού» οι πράξεις και οι αποφάσεις αναδύονται από αντιπαραθέσεις και διαπραγματεύσεις μεταξύ διαφορετικών αξιών τις οποίες τα άτομα εσωτερικοποιούν σαν πτυχές του Εαυτού τους. Η «Κοινωνία του Εαυτού» απαρνείται την ύπαρξη ενός σκόπιμου μοναδικού κέντρου, ενός «Κεντρικού Εαυτού μέσα στον Εαυτό». Η Bers επίσης αναγνωρίζει ένα όραμα μιας πυρηνικής αίσθησης του Eαυτού με μια κεντρική αντιπροσωπεία, καθώς είναι σημαντικό στοιχείο για μια υγιή διαβίωση. Η «Κοινωνία του Εαυτού» αντιλαμβάνεται την ταυτότητα σαν ένα δυναμικό κατασκευασμένο σύστημα μέσα στο οποίο διαφορετικά ακόμα και συγκρουόμενα στοιχεία και οι μεταξύ τους αξίες ενσωματώνονται από ένα «Εγώ» ικανό να ενοποιήσει την εμπειρία και την δράση ενός ατόμου κατά τρόπο προσαρμοστικό. Η έννοια της «Κοινωνία του Εαυτού» ως μια σύνθετη δυναμική κατασκευή συντεθειμένη από μια πολλαπλότητα πτυχών αντηχεί με τις ιδέες για την ταυτότητα που υπήρξε στον πολιτισμό για κάποιο διάστημα. Εντούτοις, λόγω της έλλειψης εργαλείων για να τους καταστήσει συγκεκριμένους και προσιτούς, οι νέοι άνθρωποι σπάνια τους εξερεύνησαν με έναν ρητό τρόπο. Παραδείγματος χάριν, οι μεταμοντέρνες θεωρίες της ταυτότητας αναφέρουν έναν «πολλαπλάσιο εποικημένο «Εαυτό» ο οποίος εμπεριέχει μια πολλαπλότητα από εαυτούς οι οποίοι μπορούν να μην εναρμονίζονται απαραιτήτως ο ένας με τον άλλον» (Gergen (1997) 118 ). Πρόκειται για πρότυπα ρόλων ή εσωτερικές φωνές που εξυπηρετούν σαν μοντέλα δράσης. Η Bers επισημαίνει ότι οι ψυχαναλυτές συλλαμβάνουν τον «Εαυτό» ως δυναμικό σύστημα που συντίθεται από τα εσωτερικά αντικείμενα σε διαρκή αλληλεπίδραση με εξωτερικά, όπως είναι τα φυσικά αντικείμενα ή οι άνθρωποι. Η «Κοινωνία του Εαυτού ανοίγει νέες δυνατότητες για την εξερεύνηση αξιών και πτυχών της ταυτότητας. Ενώ οι περισσότερες από αυτές τις προσεγγίσεις εξετάζουν το θέμα της ταυτότητας, η συσχέτιση μεταξύ των ερωτήσεων όπως " Ποιος είμαι" και " αυτές είναι οι αξίες τις οποίες κατέχω και αγαπώ", σπάνια εξερευνιέται με ρητό τρόπο. Σε προσωπικό επίπεδο, η ιδέα της «Κοινωνίας του Εαυτού» παρέχει μια εναλλακτική λύση στους μονολιθικούς τρόπους σκέψης για την ταυτότητα και τις αξίες, οπού δεν λαμβάνονται υπόψη οι προσωπικές προσπάθειες διαβίωσης στις πολυπολιτισμικές κοινωνίες με πολλαπλάσιες αντιφατικές αξίες. Σε κοινωνικό επίπεδο, το να γίνει αυτή η ιδέα προσιτή για τους νέους εξυπηρετεί μια διπλή εκπαιδευτική λειτουργία: αποτρέπονται εγκλήματα μίσους οπού πηγάζουν από τους φανατικούς οπαδούς της πεποίθησης ότι υπάρχει μόνο ένας "ορθός" τρόπος ύπαρξης και παγιώνει δημοκρατικές κοινωνίες. Η έννοια μιας «Κοινωνίας του Εαυτού» είναι ιδιαίτερα ελκυστική επειδή φέρνει στην επιφάνεια δύο αντίθετα στοιχεία που είναι σημαντικά στην κατανόηση της ταυτότητας: τον τεμαχισμό και την συνοχή, την πολλαπλότητα και μια αίσθηση πυρηνικής μοναδικότητας. Η χρήση του όρου «κοινωνία» δημιουργεί συνειρμό με πολλαπλά, συνυπάρχοντα στοιχεία, οργανωμένα με έναν επίμονο, αν και ελαστικό τρόπο. Παρά τον τεμαχισμό της, η κοινωνία, καθώς επίσης και η ταυτότητα, είναι ένα συνεκτικό σύστημα με 117 Marina Umaschi Bers (2001), Ιdentity Construction Environments: The Design of Computational Tools for Exploring a Sense of Self and Moral Values, Massachussetts Institute of Technology Gergen, K. (1997). Κορεσμένος εαυτός. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα 39

41 σταθερά όρια μεταξύ του Εαυτού και των άλλων. Η εκπαιδευτική πρόκληση είναι να ενδυναμωθούν οι νέοι να καταπιαστούν με αυτήν την ιδέα και να καταλάβουν την πολλαπλότητα και την εσωτερική σύγκρουση ως πλεονέκτημα αντί μειονεκτήματος. Η Bers αναφέρει ότι «Η δύναμη μιας ισχυρής και καλά παγιωμένης αίσθησης του Εαυτού πηγάζει από την απέραντη ποικιλομορφία αξιών μας και τη δύναμη του «Εγώ» να εκτελεί διαπραγματεύσεις μεταξύ τους.» Η Bers υποστηρίζει ότι η «κοινωνία του Εαυτού» την βοήθησε στο έργο της στους ακόλουθους τομείς : 1. Συνειδητοποίηση της ταυτότητας ως σύστημα, σαν μια ομάδα στοιχείων τα οποία αλληλεπιδρούν και διαμορφώνουν ένα ενοποιημένο σύνολο. 2. Συνειδητοποίηση της ταυτότητας ως δυναμικό σύστημα, το οποίο εξελίσσεται και μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου ανάλογα τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των εσωτερικών στοιχείων του. 3. Συνειδητοποίηση της ταυτότητας ως κατασκευασμένο σύστημα. Μια πυρηνική αίσθηση του Εαυτού (ή του Εγώ) μπορεί συνειδητά να ενσωματώσει στοιχεία σε αυτό το σύστημα και κατά συνέπεια να το κατασκευάσει. 4. Να συνειδητοποιήσει τις αξίες ως στοιχεία αυτού του συστήματος. 40

42 Κεφάλαιο 2 - Εικονική Ζωή Όλο και περισσότερο, η ζωή είναι κάτι το οποίο εξελίσσεται όχι μόνο στο φυσικό κόσμο, αλλά και στον εικονικό επίσης 119. Τα είδωλα δεν αποτελούν πάντα εφήμερες και επιπόλαιες κατασκευές: οι χρήστες ξοδεύουν σημαντικό χρόνο για να τα διαμορφώσουν προκειμένου να αλληλεπιδράσουν με τους υπόλοιπους χρήστες 120. Η ταυτότητά είναι ένα χαρακτηριστικό το οποίο κατασκευάζεται κοινωνικά (από την άποψη της δημιουργίας μέσω μιας διαδικασίας κοινωνικής αλληλεπίδρασης) και περιλαμβάνει τις σχέσεις με τους ανθρώπους (από την άποψη της κοινωνικής συσχέτισης με άλλα άτομα σε καθημερινή βάση) και με τα αντικείμενα (από την άποψη του πώς οι τεχνολογικές εξελίξεις παραδείγματος χάριν, δημιουργούν ή απορρίπτουν ευκαιρίες για τη κατασκευή διαφορετικών τύπων ταυτοτήτων). Ο κυβερνοχώρος καθίσταται λοιπόν σημαντικός 121 επειδή παρέχει νέους όρους και συνθήκες για τα μέλη του και για την ένταξη των ατόμων σε ένα περιβάλλον 122. Η δημιουργία ταυτότητας είναι μια διαδικασία διαπραγμάτευσης, καθορισμού και κοινωνικής μάχης. Τόσο η ατομική ταυτότητα όσο και η κοινωνική ταυτότητα χρίζουν μεγάλης σημασίας στην εποχή μας καθώς άτομα και ομάδες επιδιώκουν να βρουν έναν τρόπο συσπείρωσης αξιών προκειμένου να επανεγκρίνουν και να επανεφεύρουν τα όριά τους και να παραγάγουν νόημα σε έναν κόσμο όπου τόσο το νόημα όσο και οι έννοιες είναι ρευστά και ενδεχόμενα, παρά σταθερά και δεδομένα. Η αναζήτηση για την ταυτότητα καθίσταται έτσι μια προσπάθεια να αντιστραφεί η εντροπία 123 σε έναν κόσμο γρήγορης, συνεχούς και απρόβλεπτης αλλαγής. 124 Η επιτυχία περιβαλλόντων όπως το MySpace ή το Facebook δείχνει ότι το φαινόμενο αυτό προσφέρει απαντήσεις σε μια τάση στην κοινωνία, στην οποία εμπεριέχεται έντονα μια ανάγκη αναζήτησης και σχηματισμού ταυτότητας. Η στροφή των ατόμων στο διαδίκτυο για την αντιπροσώπευση των Εαυτών τους και τη δημιουργία ταυτοτήτων αποδεικνύει καταρχήν, ότι τόσο η έκφραση μιας ταυτότητας όσο και η δημιουργία της είναι καίρια ζητήματα στις μέρες μας και εφιστάται προσοχή. Αφετέρου όμως αποδείχνει ότι η καθημερινή πραγματικότητα δεν είναι αρκετή στο να παρέχει ικανοποιητικά μέσα για αυτήν την δημιουργία κατά τρόπο ικανοποιητικό και έτσι οι άνθρωποι πρέπει να προσφύγουν στα ψηφιακά μέσα προκειμένου να εκτελέσουν μια τέτοια λειτουργία. Σήμερα, ο σχηματισμός μιας ταυτότητας φαίνεται να αποτελεί μια καθαρή επιλογή του ίδιου του ατόμου, το οποίο μπορεί πλέον να επιλέξει ελεύθερα μεταξύ διαφορετικών ρόλων-προτύπων. Η ταυτότητα κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών έτσι έχει κατασταθεί σε λιγότερο δεδομένη και παρεχόμενη στο άτομο. 125 Για τον Anderson (1998) 126 η εμφάνιση του ηλεκτρονικού υπολογιστή στην καθημερινότητα των ατόμων δημιούργησε νέους τρόπους ανθρώπινης διασύνδεσης σε ένα νέο κοινωνικό διάστημα, κατά συνέπεια έναν νέο τρόπο 119 Castronova, E. (2005): Synthetic Worlds: The Business and Culture of Online Games. The University of Chicago Press, London. 120 Yee, N (2006). The Demographics, Motivations and Derived Experiences of Users of Massively-Multiuser Online Graphical Environments. PRESENCE: Teleoperators and Virtual Environments, 15, boyd, d. (2001). Sexing the Internet: Reflections on the role of identification in online communities. Sexualities, Medias, Technologies. University of Surrey 122 Fox, J., Arena, D., & Bailenson, J. N. (2009): Virtual Reality - A Survival Guide for the Social Scientist. Journal of Media Psychology, 21, Κοινωνιολογικός ορισμός της εντροπίας : «το μέτρο της αποδόμησης των κοινωνικών και πολιτικών συστημάτων» (Kenneth D. Bailey (1990). Social Entropy Theory. Albany, New York: State University of New York (SUNY) Press. ISSN X) 124 Diamandaki, Katerina (2003): Virtual Ethnicity and Digital Diasporas: Identity Construction in Cyber-space. In: Global Media Journal Peeters, H. (2007). The Networked Self: Autofiction on Myspace. Image [&]Narrative, 8 (2) 126 Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam. 41

43 πειραματισμού με τις ταυτότητες. Για τον Rheingold (1993) 127, η διαμεσολάβηση καταργεί τα όρια μιας ταυτότητας. Η Turkle (1994) 128 δηλώνει ότι σε τέτοιου είδους περιβάλλοντα τα άτομα εξερευνούν, κατασκευάζουν και επανακατασκευάζουν τις ταυτότητες τους. Αυτό συμβαίνει σε ένα μεταμοντέρνο πλαίσιο όπου αναγνωρίζει τις πολλαπλές ταυτότητες ενός χρήστη και την ευκαιρία έκφρασης πολλαπλών πτυχών του Εαυτού, μια κονστρουκτιβιστική ηθική «κτίζω κάτι, είμαι κάποιος». Αυτές οι κοινότητες παρέχουν προνομιακά πλαίσια για την αναθεώρηση κοινωνικών, πολιτιστικών και ηθικών διλλημάτων, του να ζει κάποιος κατασκευασμένες ζωές τις οποίες διαμοιράζεται με επεκτάσεις του Εαυτού του οι οποίες ενσωματώνονται μέσω ενός προγράμματος. Ένας δημιουργούμενος πολιτισμός εικονικής πραγματικότητας υπογραμμίζει τους τρόπους με τους οποίους τα άτομα κατασκευάζουν το φύλο ή τον Εαυτό τους και τους τρόπους όπου «γινόμαστε» αυτό το οποίο «προσποιούμαστε ότι είμαστε». Στον κυβερνοχώρο, η ταυτότητα είναι τόσο ρευστή και ευπροσάρμοστη όπως είναι και στην φυσική ζωή, εάν όχι περισσότερο. Το διαδίκτυο έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι ταυτότητες παρουσιάζονται από τα άτομα. 129 Υπερβαίνοντας σαφέστατα προσδιορισμένες και αναμφισβήτητες ταυτότητες, στον κυβερνοχώρο διαπραγματεύονται πολλαπλάσια επίπεδα ταυτοτήτων τα οποία τελικά μπορεί να αποτελούν αναπαραστάσεις της αναπαράστασης μιας αναπαράστασης. Ταυτότητες της φυσικής και της εικονικής πραγματικότητας συχνά συνυφαίνονται και το όριο μεταξύ εικονικότητας και πραγματικότητας καθίσταται θολό 130. Ο Εικονικός Εαυτός Ο Shanyang Zhao από το Temple University 131 ο οποίος εστιάζει την έρευνά του σε κοινωνιολογικούς τομείς αλλά και στην αλληλεπίδραση ανθρώπου/υπολογιστή κ.α., εξηγεί ότι ο εικονικός Εαυτός μπορεί να περιγραφεί ως 132 : Προσανατολισμένος Εσωτερικά: Ο εικονικός Εαυτός είναι περισσότερο προσανατολισμένος προς τον εσωτερικό κόσμο ενός ατόμου καθώς εστιάζει σε σκέψεις, συναισθήματα και προσωπικότητες, από τον εξωτερικό κόσμο ενός ατόμου οπού εστιάζει σε στοιχεία όπως η εμφάνιση. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα άτομα στον κυβερνοχώρο δεν ενδιαφέρονται πλέον για τα εμφανή προσωπικά χαρακτηριστικά. 133 Στην πραγματικότητα έχει διαπιστωθεί ότι κατά την αλληλεπίδραση με άλλα άτομα διαδικτυακά, οι άνθρωποι δημιουργούν μια εικόνα για την εμφάνιση των υπολοίπων η οποία συντίθεται από τα 127 Rheingold, H. (1993) The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. New York, NY: Harper Collins 128 Turkle, S. (1994). Constructions and reconstructions of self in virtual reality: Playing in the MUDs. Mind, Culture, and Activity 1 (3), Zhao, S., Grasmuck, S., & Martin, J. (2008). Identity construction on Facebook: Digital empowerment in anchored relationships. Computers in Human Behavior, 24, Alzola R. A. (2003). /WHOIS? Identity: Collectivity and the Self in IRC, PsychNology Journal, 1(2), Zhao, Shanyang The Digital Self: Through the Looking Glass of Telecopresent Others. Symbolic Interaction 28(3): (σελίδες ) 133 Επίσης: McKenna, K.Y.A. & Bargh, J. A. (2000). Plan 9 from cyberspace: The implications of the Internet for personality and social psychology. Personality and Social Psychology Review, 4,

44 κομμάτια πληροφοριών που διαρρέουν από τα εξαϋλωμένα μηνύματα κειμένων (Stone 1992) 134. Αυτές οι νοητικές προβολές, οι οποίες συχνά εξιδανικεύονται, μπορούν να συνεισφέρουν στο να διατηρηθεί μια σχέση που ενδεχομένως να μην επιζούσε στην φυσική ζωή. Εκ φύσεως αφηγηματικός: Στον φυσικό κόσμο, σπάνια χρειάζεται να συμβεί μια περιγραφή της εμφάνισης ενός ατόμου στους γύρω, δεδομένου ότι έχουν την ικανότητα του να παρατηρήσουν από μόνοι τους. Επίσης δεν είναι αναγκαίο το να περιγραφεί ο χαρακτήρας ενός ατόμου καθώς κάποια στιγμή με την πάροδο του χρόνου το στοιχείο αυτό θα αποκαλυφθεί. Υπό αυτό το πρίσμα, τα άτομα τείνουν να θεωρούν τους Εαυτούς τους δεδομένους κατά την διαπροσωπική αλληλεπίδραση. Διαδικτυακά, τα πράγματα διαφέρουν. 135 Κατά την διαμεσολαβημένη αλληλεπίδραση με άλλους, ειδικά όταν τα άτομα δεν έχουν συναντηθεί ποτέ φυσικά, υπάρχει ανάγκη παροχής κάποιου τύπου αυτοπεριγραφής. Με τα λόγια του ίδιου του Zhao, ο λόγος όπου συμβαίνει αυτό είναι απλός: «Στις βασισμένες σε κείμενο διαδικτυακές επικοινωνίες δεν είμαστε τίποτα έως ότου δακτυλογραφήσουμε κάτι με το πληκτρολόγιο και οι άλλοι δεν μας γνωρίζουν εκτός αν τους πούμε κάτι (για εμάς). Στην φάση της διήγησης μας στους άλλους για το ποιοι και τι είμαστε, ο ψηφιακός Εαυτός αρχίζει να παίρνει μορφή».(σελ 397) Από αυτή την άποψη, ψηφιακός ο Εαυτός είναι μια «συμβολική προβολή» την οποία το άτομο κατασκευάζει δραστικά καθώς εργάζεται επάνω σε (προσπαθεί να επιλύσει) μια συνεπή «αφήγηση της ταυτότητας του Εαυτού του». «Το να εξιστορούμε σε μας ή σε άλλους ποιοι είμαστε σημαίνει να επαναλαμβάνουμε αφηγήματα -που τροποποιούνται συνεχώς κατά το στάδιο της επανάληψης για το πώς φτάσαμε εδώ που είμαστε και που πηγαίνουμε από εδώ. Είμαστε όλοι οι ανεπίσημοι βιογράφοι μας, γιατί μόνο με την κατασκευή μιας ιστορίας, όσο αόριστη και αν είναι η σύνδεση, είμαστε σε θέση να διαμορφώσουμε μια αίσθηση του ποιοι είμαστε και του πως το μέλλον μας μπορεί να είναι». Η αυτοπεριγραφή λαμβάνει διαφορετικές μορφές στο διαδίκτυο. Οι συνομιλίες και τα στιγμιαία μηνύματα παραδείγματος χάριν, εκκινούνται με την αυτοπεριγραφή μέσω της επιλογής ενός ψευδώνυμου ή αλλιώς ενός «ονόματος οθόνης». Ένα όνομα οθόνης χρησιμεύει ως ένδειξη στοιχείων όπου το άτομο υποστηρίζει ότι τον αντιπροσωπεύουν. Με τον ίδιο τρόπο ότι ένα άτομο χρησιμοποιεί την ενδυμασία στον φυσικό κόσμο, ένα όνομα οθόνης παράγει μια «πρώτη εντύπωση» ενός προσώπου στο κοινό. Αναλώσιμος: Στον διαδικτυακό κόσμο, μια δεδομένη έκδοση ενός Εαυτού μπορεί να καταστραφεί σχετικά εύκολα. Ο ψηφιακός ο Εαυτός αποσυνδέεται από το υλικό σώμα του ατόμου, το τμήμα όπου κατά τον Goffman (1959) χρησιμεύει ως το τμήμα στο οποίο ο Εαυτός «στηρίζεται» κατά την διαπροσωπική αλληλεπίδραση. Ο χωρισμός του Εαυτού από το σώμα σε ένα διαμεσολαβημένο περιβάλλον επιτρέπει στα άτομα να παραμείνουν μη αναγνωρίσιμα, καθιστώντας κατά συνέπεια πιθανό το να αποσύρουν κάποιον ανεπιθύμητο Εαυτό και να κατασκευάσουν έναν νέο, χωρίς προσφυγή σε φυσικό επανεντοπισμό και χωρίς κοινωνικές συνέπειες. Η ιδιότητα αυτή αποδεικνύεται επιθυμητή καθώς επιτρέπει στα άτομα να «ανακυκλώνουν» πολλαπλές εκδοχές του Εαυτού τους κατά την διαδικτυακή αλληλεπίδραση. Η απόσυρση ενός Εαυτού (διαδικτυακού ή φυσικού), έχει κάποιο αντίτιμο. Η προσκόλληση σε έναν Εαυτό δεν σχετίζεται μόνο με τον χρόνο και την ενέργεια που κάποιος έχει επενδύσει στην κατασκευή του, αλλά και με ένα σύνολο σχέσεων 134 Stone,A (1991) Will the Real Body Please Stand Up? Boundary Stories about Virtual Cultures in Benedikt,M Cyberspace: First Steps Cambridge, Mass: The MIT Press 135 Επίσης: boyd, d. and J. Heer, Profiles as conversation: Networked identity performance on Friendster, Proceedings of the Hawai i International Conference on System Science (HICSS 39) 43

45 που στηρίζουν την κοινωνική ύπαρξη του ατόμου αυτού. Το να αποσύρει κάποιος έναν Εαυτό σημαίνει ότι πρόκειται να εγκαταλείψει όλους τους πόρους που συνδέονται με αυτόν. Η απώλεια αυτή είναι σχετικά ασήμαντη όσους μεταχειρίζονται την διαδικτυακή κατασκευή του Εαυτού τους μόνο ως ένα διασκεδαστικό «παιχνίδι ταυτότητας», αλλά ο αντίκτυπος μπορεί να μην είναι τόσο αμελητέος σε όσους αντιμετωπίζουν τις διαδικτυακές ταυτότητές τους πιο σοβαρά. 136 Πολλαπλασιασμένος: Η πολλαπλότητα του Εαυτού είναι μια αντανάκλαση της πολλαπλότητας της κοινωνίας. Στην παραδοσιακή κοινωνία, οι ομοιογενείς κοινότητες εκθέτουν μια ενοποιημένη συλλογική τοποθέτηση που ενθαρρύνει έναν πιο ενοποιημένο Εαυτό. Οι σύγχρονες κοινωνίες εκθέτουν τους ανθρώπους από μια νεαρή ηλικία στην επιρροή διαφορετικών ιδεών, πεποιθήσεων και πρακτικών, οι οποίες οδηγούν στη σύλληψη πολλαπλάσιων Εαυτών σε ένα άτομο. Η εμφάνιση του Διαδικτύου καταργεί τα εμπόδια της φυσικής απόστασης, γεγονός το οποίο φανερώνει την ποικιλομορφία του κόσμου σε κάθε άτομο το οποίο έχει πρόσβαση στο διαδίκτυο. Η εισβολή του κυβερνοχώρου στην ζωή των ατόμων δημιουργεί έναν τύπο Εαυτού που έχει περιγραφεί σαν αποκεντρωμένος, διασκορπισμένος και πολλαπλασιασμένος, σε συνεχή αστάθεια 137, 138. Δευτερεύοντα κανάλια επικοινωνίας Η επικοινωνία δεν αποτελεί μόνο μια γλωσσική διαδικασία, αλλά επίσης μια πολύπλοκη ανταλλαγή ουσιαστικών πληροφοριών και είναι γεμάτη από ανθρώπινες εκφράσεις. Το σώμα είναι ένα πολύπλοκο σύστημα επικοινωνίας που επιτρέπει τη διάδοση πληροφοριών οι οποίες εκφράζονται μέσα από στοιχεία όπως είναι οι λεπτές αποχρώσεις της φωνής, οι χειρονομίες και δεικτικά βοηθήματα, νεύματα, εκφράσεις του προσώπου, γλώσσα σώματος, κ.α. Στις διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις οι άνθρωποι χρησιμοποιούν μια ποικιλία πληροφοριών που συλλέγονται μέσω παρατήρησης σχετικά με τους γύρω τους, προκειμένου να παράγουν νόημα, να μεταφράσουν τις ενεργειών των άλλων και να συντονίσουν τις ενέργειές τους. Τα στοιχεία αυτά μεταφέρουν προσωπικές πληροφορίες για το άτομο που τα εκπέμπει 139. Οι πληροφορίες αυτές περιλαμβάνουν 140 : 1. Την σε πραγματικό χρόνο μεταβίβαση του λόγου από ομιλητή σε ομιλητή 2. Παρατήρηση ενσωματωμένων δραστηριοτήτων 3. Κατεύθυνση του βλέμματος των ματιών Ο Dix (1993) 141 ονομάζει τα σινιάλα αυτά δευτερεύοντα κανάλια επικοινωνίας. Τα στοιχεία αυτά επιτρέπουν μια μικρή ασάφεια στον λόγο καθώς τον συμπληρώνουν. Τα δευτερεύοντα κανάλια επικοινωνίας είναι ουσιαστικά για την παραγωγή μιας ταυτότητας. Ελλείψει των συμβολικών μη λεκτικών σινιάλων που είναι ουσιαστικά στοιχεία για τη διάκριση κεκαλυμμένων τοποθετήσεων, υπάρχει μια δυσκολία για την απόκτηση μιας σαφής γνώσης των αξιολογήσεων και των 136 Επίσης: Gollwitzer, P. M. (1986). Striving for specific identities: The social reality of self-symbolizing. In R. Baumeister (Ed.), Public self and private self (σελίδες ). New York: Springer. (σελίδες ) 137 Poster, Mark The Mode of Information: Poststructuralism and Social Context. Cambridge, UK: Polity Press 138 Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam. 139 Derlega, V. L., & Chaikin, A. L. (1977). Privacy and self-disclosure in social relationships. Journal of Social Issues, 33, Moore, R.J., Ducheneaut, N.,Nickell, E.: Doing virtually nothing: awareness and accountability in massively multiplayer online worlds. Computer Supported Cooperative Work, 16. (2007) Dix, A. Finlay. J., Abowd. G., & Beale, R. (1993). Human-computer interaction. New York: Prentice Hall. (σελίδες ) 44

46 παρουσιάσεών του Εαυτού ενός ατόμου. 142, 143 Η ικανότητά των ανθρώπων να μεταφράζουν και να εκτελούν αυτές τις πολυάριθμες πράξεις είναι μια απολύτως φυσική πρακτική, ώστε σπάνια αναλύεται. Η ενσωματωμένη αλληλεπίδραση θεωρείται δεδομένη στην καθημερινή επικοινωνία, αλλά σε ένα διαμεσολαβημένο περιβάλλον τα πράγματα είναι διαφορετικά. Παρά το γεγονός ότι η διαπροσωπική επικοινωνία είναι η πιο πρωτόγονη ιστορικά μορφή επικοινωνίας, τεχνολογικά δεν έχει ξεπεραστεί. Η βασισμένη σε κείμενο επικοινωνία δεν χρησιμοποιεί δευτερεύοντα κανάλια, ενώ σε μια εικονική ενσωμάτωση τα είδωλα εμφανίζονται πολύ λιγότερες πληροφορίες καθώς δεν ''εκπέμπουν'' αρκετές πληροφορίες σχετικά με την τρέχουσα κατάσταση του χρήστη. Η έκφραση της ταυτότητας σε ένα τέτοιο περιβάλλον δεν συμβαίνει μέσω της άμεσης σωματικής εμπειρίας αλλά μέσω της ψηφιακής αναπαράστασης όπου το διαδραστικό σύστημα προσφέρει (και των περιορισμών του) 144. Επίσης, ο εικονικός ο Εαυτός κατασκευάζεται χωρίς την επέμβαση μη λεκτικής ανατροφοδότησης και χωρίς την επιρροή παραδοσιακών περιβαλλοντικών παραγόντων. 145 Έτσι, απαιτείται τόσο από τους χρήστες να επινοήσουν νέους τρόπους προκειμένου να ενσωματώσουν τα στοιχεία αυτά στην αλληλεπίδραση 146, όσο και από τα συστήματα να κατασκευαστούν με τέτοιο τρόπο ώστε να αντικαταστήσουν αυτές τις απώλειες (Dix κλ.(1993)), (Moore κλ. (2007)), (boyd (2006)) 147, Baier, T.; Zirpins, C.; Lamersdorf, W. (2003): Digital identity: How to be someone on the net. In Proc. IADIS International Conference of e-society, Vol. 2, S Rheingold, H. (1993) The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. New York, NY: Harper Collins. 144 boyd, danah. (2007) Why Youth (Heart) Social Network Sites: The Role of Networked Publics in Teenage Social Life. MacArthur Foundation Series on Digital Learning Youth, Identity, and Digital Media Volume (ed. David Buckingham). Cambridge, MA: MIT Press. 145 Zhao, Shanyang The Digital Self: Through the Looking Glass of Telecopresent Others. Symbolic Interaction 28(3): boyd, danah and Jeffrey Heer. Profiles as Conversation: Networked Identity Performance on Friendster. In Proceedings of the Hawai'i International Conference on System Sciences (HICSS-39), Persistent Conversation Track. Kauai, HI: IEEE Computer Society. January 4-7, boyd, danah. (2007) Why Youth (Heart) Social Network Sites: The Role of Networked Publics in Teenage Social Life. MacArthur Foundation Series on Digital Learning Youth, Identity, and Digital Media Volume (ed. David Buckingham). Cambridge, MA: MIT Press. 148 Rheingold, H. (1993) The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. New York, NY: Harper Collins. 45

47 Τα Είδωλα Εικόνα 2: Είδωλο της εφαρμογής Buddy poke του Facebook Ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία των εικονικών περιβαλλόντων είναι ο τρόπος με τον οποίο οι χρήστες αντιπροσωπεύονται. Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις διαμεσολαβούνται από ένα είδωλο -η ψηφιακή αναπαράσταση του Εαυτού ενός χρήστη 149. Ο Meadows (2008) στο βιβλίο του «I, Avatar» εξηγεί την έννοια του ειδώλου. Κατά την γνώμη του, ένα είδωλο (Avatar) 150 είναι μια διαδραστική, κοινωνική αντιπροσώπευση ενός χρήστη. Τα είδωλα επιτρέπουν στα άτομα να αλληλεπιδρούν με ένα υπολογιστικό σύστημα (όπως σε ένα παιχνίδι) αλλά και με άλλους ανθρώπους (όπως σε ένα περιβάλλον συνομιλίας). Σε αυτές τις περιπτώσεις ένα είδωλο δεν μπορεί να υπάρξει εκτός ενός κοινωνικού περιβάλλοντος (η ενός μιμητικού κοινωνικού περιβάλλοντος) καθώς τα είδωλα επιτρέπουν στους χρήστες να αλληλεπιδρούν σε κοινωνικά διαστήματα. 149 Yee, N., & Bailenson, J.N. (2007). The Proteus effect: Self transformations in vir tual reality. Human Communication Research, 33, Η λέξη είδωλο (Avatar) προέρχεται από το σανσκριτικό, «avatara», μια περίπτωση κατά την οποία ένα ζώο ή ένα ανθρώπινο σώμα έχουν «επικοιθεί» από μια θεότητα. (Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam). 46

48 Εικόνα 3: Αλληλεπίδραση ειδώλων εντός της εφαρμογής Σε εικονικούς κόσμους και δωμάτια συνομιλίας, υπάρχει αναγκαιότητα ο χρήστης να αντιπροσωπευτεί ώστε να είναι αναγνωρίσιμος. Η ύπαρξη ενός ειδώλου σημαίνει ότι κάποιος χρήστης έχει χρησιμοποιήσει κάποιον από τους πόρους του κυβερνοχώρου με τρόπο τέτοιο ώστε άλλα είδωλα να αναγνωρίσουν το δικό του σαν μια σταθερή διαδικτυακή προσωπικότητα. 151 Ακόμα, ένα είδωλο είναι μια αφηγηματική συσκευή. Πρόκειται για έναν πρωταγωνιστή όπου χρησιμοποιείται για την αφήγηση ιστοριών. Για παράδειγμα, σχεδόν όλα τα παιχνίδια υπολογιστή χρησιμοποιούν διαδραστικούς πρωταγωνιστές χαρακτήρες που επιτρέπουν στον χρήστη να περιηγηθεί στο σύστημα. Το είδωλο επιτρέπει στον χρήστη να μετατραπεί σε έναν διαδραστικό χαρακτήρα με τον οποίο μπορεί να επηρεάσει, επιλέξει, η να μεταβάλει την ροή της ιστορίας. «Χρησιμοποιούμε τα είδωλα για να αναπαραστήσουμε τους Εαυτούς μας διαδραστικά, συνήθως εντός ενός κοινωνικού περιβάλλοντος, γενικά αφηγηματικού» (Σελ 15). Οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των χρηστών του διαδικτύου είναι το στοιχείο το οποίο δημιουργεί τα είδωλα, σχηματίζει την προσωπικότητα τους και τους προσφέρει λόγο ύπαρξης. Έτσι, ένα είδωλο είναι μια «αφηγηματική συσκευή για συνεργατικές φαντασιώσεις». 151 Jordan, T. (1999) Cyberpower: the Culture and Politics of Cyberspace and of the Internet.London: Routledge. 47

49 Εικόνα 4: Είδωλο στο Second Life Τέλος, ένα είδωλο είναι ένα προφίλ ενός χρήστη. Το προφίλ, είναι μια οπτικοποιημένη άποψη ενός ατόμου. Μπορεί να είναι σιλουέτες ή δισδιάστατες αναπαραστάσεις σε περιβάλλοντα όπως είναι τα κοινωνικά μίντια (Flickr, YouTube) ή σελίδες κοινωνικής δικτύωσης (Facebook, LinkedIn). Σε αυτές τις περιπτώσεις, απεικονίζουν μια σχετικά επίπεδη άποψη ενός ατόμου ή χαρακτήρα, πραγματικού ή φανταστικού. Παρέχουν στοιχεία όπως το όνομα, φωτογραφίες, λεπτομέρειες για τις προτιμήσεις του χρήστη και ομάδες στις οποίες ανήκει. Κάποιος χρήστης πχ. μπορεί να κατασκευάσει το είδωλο του από το ύφος της γραφής του σε κάποιο διαδικτυακό περιβάλλον, ή από την επαναλαμβανόμενη χρήση ενός ονόματος ή μιας αυτοπεριγραφής κ.α Jordan, T. (1999) Cyberpower: the Culture and Politics of Cyberspace and of the Internet.London: Routledge. 48

50 Εικόνα 5: Είδωλο στο Facebook Η τεχνολογία παρέχει τους εικονικούς χώρους για τον πειραματισμό με τη γλώσσα και με την ταυτότητα και υπάρχουν σκόπιμοι χειρισμοί και προβολές των εικονικών ταυτοτήτων, καθώς τα άτομα αναζητούν χώρους για να εκτελέσουν τις ταυτότητες τους σε όσο το δυνατόν ευρύτερα ακροατήρια. 153 Μέσω των ειδώλων, των ψηφιακών αναπαραστάσεων και των τρισδιάστατων γραφικών περσόνων, τα άτομα μπορούν να γίνουν μέλη μιας εικονικής κοινότητας καθώς συναθροίζονται με άλλες γραφικές περσόνες, δημιουργώντας νέες προσωπικότητες και νέες σχέσεις. Τόποι συναντήσεως όπως είναι τα διαδικτυακά παιχνίδια, οι σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, τα δωμάτια συνομιλίας, τα ηλεκτρονικά ταχυδρομεία και τα στιγμιαία μηνύματα, εικονικοί χώροι όπου επιτρέπουν στους χρήστες να επεκτείνουν το κοινωνικό δίκτυό τους και να καθιερώσουν και να εκτελέσουν συγκεκριμένες ταυτότητες. 154 Τα είδωλα έχουν ποικίλες διαστάσεις και προοπτικές. Ανεξάρτητα από το είδος του ειδώλου όμως, ο χειριστής του εμπλέκεται σε μια κλασσική ιστορία ανάπτυξης ενός χαρακτήρα. 155 Το είδωλο είναι ο χαρακτήρας, το σύστημα το περιβάλλον της ιστορίας και τα γεγονότα που διαδραματίζονται προς αυτό η πλοκή. Όλα αυτά τα στοιχεία αποτελούν βήματα προς μια αφήγηση η οποία επιλέχτηκε από τον χειριστή. Ακόμα και σε δισδιάστατα συστήματα η ιστορία και η ανάπτυξη του χαρακτήρα («Εγώ» κατά κάποιον τρόπο) ωθούν τον χρήστη να επιστρέψει στο σύστημα για να αναπτύξει τον χαρακτήρα αυτόν. Τα είδωλα σχετίζονται με την ανάπτυξη της προσωπικότητας μέσα σε ένα είδος φαντασίωσης που είναι ταυτόχρονα προσωπική και κοινωνική. Μπορεί να είναι μια αντιπροσώπευση βασισμένη στην πραγματική εμφάνιση του χρήστη ή όχι. Συνήθως τα είδωλα αποτελούν ένα μίγμα του φανταστικού και του πραγματικού, πάντα όμως αντιπροσωπεύουν έναν χρήστη του διαδικτύου. Όταν ένα είδωλο δημιουργηθεί, εναγκαλιάζεται με είδωλα άλλων ατόμων και δημιουργεί ένα είδος αλήθειας σχετικά με την ζωή του χρήστη - ή δημιουργεί ένα είδος 153 Donath, J., & boyd, d (2004). Public displays of connection. BT Technology Journal, 22, Merchant, G. (2001). Teenagers in cyberspace: An investigation of language use and language change in internet chatrooms. Journal of Research in Reading, 24(3), Castronova, E. (2005): Synthetic Worlds: The Business and Culture of Online Games. The University of Chicago Press, London. (σελίδα 110) 49

51 μυθοπλασίας όπου το άτομο μπορεί να μοιραστεί με τους γύρω του. Επί της ουσίας ένα είδωλο είναι κάτι πολύ απλό έχει ένα όνομα, μια εικόνα και ένα κοινωνικό περιβάλλον (Meadows (2008)). Από την άλλη πλευρά όμως, τα είδωλα είναι πολύ περισσότερο από μερικές μονάδες υπολογιστικών δεδομένων - είναι «μανιφέστα» του Eαυτού πέρα από την σφαίρα του φυσικού, που υπάρχουν σε ένα διάστημα όπου η ταυτότητα είναι αυτοδημιουργημένη και όχι προκαθορισμένη. 156 Έτσι, τα εικονικά περιβάλλοντα είναι η περιοχή όπου η ρευστή ταυτότητα κυριαρχεί 157,158. Η Εικονική ταυτότητα Για τον Van Kokswijk (2008) 159,, μια εικονική ταυτότητα είναι μια περσόνα η οποία χρησιμοποιείται κατά την διαδικτυακή επικοινωνία. Θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν μια αντιληπτή άποψη του «ποιος είναι» το άτομο διαδικτυακά. Η διαδικτυακή ταυτότητα μεταβάλλεται διαρκώς λόγο του γεγονότος ότι πρόκειται για ένα διάμεσο, το οποίο συχνά φέρει σχετικά μικρά επίπεδα αλήθειας. Οι εικονικές ταυτότητες αποτελούνται από το σύνολο των δημοσιευμένων προσωπικοτήτων των χρηστών, την φυσική περιγραφή τους και την δυνατότητα να αυτοσχεδιάσουν κάτι στο οποίο επιθυμούν οι ίδιοι να μετατραπούν. Για να επιτευχθεί σχηματισμός μιας εικονικής ταυτότητας σε επικοινωνιακά συστήματα, η ταυτότητα αυτή πρέπει να δημιουργηθεί για να εκτελέσει μια συγκεκριμένη λειτουργία. Μπορεί να είναι μια προσωρινή κατασκευή, (να παρουσιάζεται μόνο κατά το χρονικό διάστημα το οποίο ο χρήστης παραμένει συνδεδεμένος χρησιμοποιώντας την συγκεκριμένη ταυτότητα) ή μόνιμη (όταν η εικονική ταυτότητα παραμένει ενεργή ή σιωπηλή στο εικονικό δίκτυο). Όταν ένας χρήστης δημιουργεί μια ταυτότητα, αυτή μπορεί να είναι μια συνειδητή κατασκευή, μια διαδικασία η οποία εξελίσσεται υποσυνείδητα για κάποια χρονική περίοδο, ή ακόμα θα μπορούσε απλά να είναι μια αντανάκλαση του χρήστη από την πραγματική του ζωή. Οι χρήστες μπορούν να δημιουργήσουν μια ταυτότητα που είναι συνολικά διαφορετική από τους πραγματικούς Εαυτούς τους με ποικίλους τρόπους. Μπορούν να επιλέξουν το κοινωνικό φύλο τους, την φυλή τους, την ηλικία τους - όλες οι παραδοσιακές πτυχές της πραγματικής ζωής είναι εύπλαστες. Με αυτή την λογική, η ταυτότητα είναι ένα καθαρό κατασκεύασμα του ατόμου και μπορεί να απεικονίζει την πραγματικότητα ή όχι. 160,161 Κατά τον Van Kokswijk, η δυνατότητα να υιοθετηθεί ένα ψευδώνυμο, μια νέα ταυτότητα και μια «περιβολή» ως κάτι το οποίο δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, επιτρέπει στα άτομα να δοκιμάσουν τη ζωή από κάποια άλλη οπτική πλευρά και να βιώσουν διαφορετικές απόψεις και αντιλήψεις και ενδυναμώνει τους χρήστες. 162,163,164,165,166, Reid, E. (1996) 'Text-based Virtual Realities: Identity and the Cyborg Body', in Ludlow, P. (ed.) High Noon on the Electronic Frontier: Conceptual Issues in Cyberspace, Cambridge, Mass.: MIT Press. 157 Adrian, A.: No one knows you are a dog: Identity and reputation in virtual worlds. In: Computer law & security report 24 (2008), Filiciak, M. (2003). Hyperidentities: Postmodern identity patterns in massively multiplayer online role-playing games. In Wolf, M. & Perron, B. (Eds.), The Video game Theory Reader. (pp ). New York: Routledge. 159 Van Kokswijk, J. (2008) Granting personality to a virtual identity, International Journal of Humanities and Social Sciences 2(4). 160 Nagy, P. (2010). Second Life, Second Choice? The effects of virtual identity on consumer behavior. A conceptual framework. Proceedings of FIKUSZ, 10th Symposium for Young Researchers (pp ). (Σελίδα 173) 161 Meadows, M.: I, Avatar. New Riders Press (2008) 162 Επίσης : Castronova Edward. Theory of the avatar. CESifo working paper series no. 863, February Turkle, S. (1994). Constructions and reconstructions of self in virtual reality: Playing in the MUDs. Mind, Culture, and Activity 1 (3),

52 Πόροι κατασκευής της Εικονικής Ταυτότητας Ο Jordan (1999) 168 υποστηρίζει ότι ο Κυβερνοχώρος έχει ορισμένα μοναδικά χαρακτηριστικά τα οποία μπορούν να προσφέρουν θετικά στην ενδυνάμωση του ατόμου. Τα χαρακτηριστικά αυτά σχετίζονται με την κατασκευή της εικονικής ταυτότητας και είναι : Ρευστότητα ταυτότητας: H διαδικασία με την οποία οι διαδικτυακές ταυτότητες κατασκευάζονται. Οι διαδικτυακές ταυτότητες δεν σχετίζονται απαραίτητα με τις φυσικές ταυτότητες ενός ατόμου. Ανακαινισμένες ιεραρχίες: Οι διαδικασίες με τις οποίες οι φυσικές ιεραρχίες επαναπροσδιορίζονται διαδικτυακά, καθορίζοντας παράλληλα νέες ιεραρχίες. Πληροφοριακό διάστημα: Και τα δύο προηγούμενα στοιχεία βασίζονται στην σύλληψη του κυβερνοχώρου σαν ένα πληροφοριακό διάστημα. Τα «σώματα» των χρηστών μπορούν να «ξαναγραφτούν» από την αρχή και οι ιεραρχίες να εφευρεθούν εκ νέου, ακριβώς επειδή ο κυβερνοχώρος αποτελείται αποκλειστικά από πληροφορίες (τόσο όσον αφορά τα στοιχεία τα οποία οι χρήστες παρέχουν όσο και λόγο του υλικού και του λογισμικού που χρησιμοποιούν). Τα τρία αυτά στοιχεία συνδυαστικά σχηματίζουν την δύναμη του κυβερνοχώρου (ή κυβερνοδύναμη) (cyberpower). Ρευστότητα ταυτότητας: Η δυνατότητα πειραματισμού με την ταυτότητα αποτελεί για τον Jordan το πιο εντυπωσιακό και πιο συζητημένο θέμα όσον αφορά την σύνδεση μεταξύ φυσικής και εικονικής διαβίωσης. Μια σειρά από δείκτες εμφανίζονται διαδικτυακά, μέσω των οποίων η ταυτότητα κατασκευάζεται. Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι δεν δημιουργούν άμεσα καθαρές μορφές ταυτότητας που συνδέονται με την φυσική ταυτότητα. Αντίθετα, δημιουργούν μια σειρά πόρων, μέσω των οποίων η φυσική ταυτότητα μπορεί να εισαχθεί στο εικονικό περιβάλλον, ή να αναδημιουργηθεί. Η εικονική ταυτότητα πρέπει να διαιρεθεί σε δυο στοιχεία προκειμένου να εξερευνηθεί πλήρως. Αποτελείται από έναν αναλογικό συνδυασμό μεταξύ των διαθέσιμων πόρων ενός ειδώλου και της ρευστής σχέσης που υπάρχει μεταξύ εικονικής και φυσικής περσόνας. Δυο βασικές ομάδες καθορίζουν αυτόν τον συνδυασμό: 1. Η πρώτη ομάδα αποτελείται από πόρους οι οποίοι δεν επιλέγονται (αποκλειστικά) ελεύθερα από το άτομο Προσδιοριστικά Ύφος. 2. Η δεύτερη ομάδα αποτελείται από πόρους ελεύθερης επιλογής, όπως είναι οι διάφορες αυτοπεριγραφές. 164 Stone, A.R., (1996), The War of Desire and Technology at the End of the Mechanical Age., Cambridge, Mass: MIT Press. 165 Taylor, T. L. (1999). Life in virtual worlds: Plural existence, multimodalities, and other online research challenges. American Behavioral Scientist 43 (3): McKenna, K.Y.A., & Bargh, J. (2000). Plan 9 from cyberspace: the implications of the Internet for personality and social psychology. Personality and Social Psychology Review 4: Haraway, D., (1985/1994), A manifesto for cyborgs: Science, technology and socialist feminism in the 1980s, in Seidman, S. (ed.), The Postmodern Turn, Cambridge: Cambridge University Press. 168 Jordan, T. (1999) Cyberpower: the Culture and Politics of Cyberspace and of the Internet.London: Routledge. 51

53 Πρώτη ομάδα πόρων για την κατασκευή της εικονικής ταυτότητας Προσδιοριστικά: Πρόκειται για στοιχεία όπως είναι οι διευθύνσεις, τα ονόματα, το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και λοιπά αναγνωριστικά στον κυβερνοχώρο. Όλα τα στοιχεία αυτά κατά κάποιο τρόπο επιτρέπουν στα μηνύματα που διαβιβάζει ο χρήστης, το λογισμικό που χρησιμοποίει, τα συναισθήματα ή τις ιδέες που εκφράζει, να συνδεθούν με το είδωλό του. Ένα σταθερό είδωλο πρέπει να έχει κάποια συνοχή σε στοιχεία όπως για παράδειγμα το όνομα, αλλιώς δεν θα είναι αναγνωρίσιμο. Φυσικά, αυτό υπονοεί ότι πολλαπλά είδωλα ενός χρήστη με διαφορετικές ταυτότητες μπορεί να υπάρχουν στο εικονικό διάστημα, αλλά εάν επιθυμείται κάποια ταυτότητα να μην είναι εφήμερη, οι παρεμβάσεις της στον κυβερνοχώρο πρέπει να ανάγονται με κάποια συνοχή σε κάποιο όνομα ή κάποιο αναγνωριστικό. Τα αναγνωριστικά ποικίλουν στον βαθμό που είναι επιλεγμένα από τον χρήστη ή έχουν επιβληθεί σε αυτόν. Ένα παράδειγμα της πρώτης περίπτωσης είναι μια διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και της δεύτερης το σύνολο των διαφόρων ονομάτων που ο χρήστης μπορεί να επιλέξει σε κάποιο διαδικτυακό δωμάτιο συνομιλίας ή σε έναν εικονικό κόσμο, εάν αυτά είναι προκαθορισμένα από το σύστημα και δεν επιτρέπουν ελεύθερη εισαγωγή. Ο Jordan εξηγεί ότι, παρά το γεγονός ότι μια διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου για παράδειγμα ενδεχομένως να μοιάζει σαν ελεύθερη επιλογή από τον χρήστη, στην πραγματικότητα υπάρχουν ισχυρά στοιχεία τα οποία την καθιστούν επιβεβλημένη σε αυτόν, όπως πχ. το προσδιοριστικό αποκαλύπτει στοιχεία για τον ιδιοκτήτη. Ύφος: Υπάρχει μια δεύτερη πηγή πόρων για την κατασκευή ενός ειδώλου που επίσης δεν αποτελεί αμιγώς ελεύθερη επιλογή του χρήστη, το ύφος. Οι χρήστες σταδιακά αναπτύσσουν κάποια φήμη με βάση το ύφος τους. Σε αυτή την περίπτωση κάποιος μπορεί να προσδιοριστεί από το ύφος της διαδικτυακής του αλληλεπίδρασης. Μερικές φορές το ύφος αποτελεί πιο έγκυρο δείκτη ώστε μετατοπίζει δείκτες που συνήθως θεωρούνται εγκυρότεροι για τον προσδιορισμό μιας ταυτότητας όπως μια διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε δεύτερη θέση. Πολλές ομάδες ατόμων έχουν κάποιο ύφος άμεσα αναγνωρίσιμο από τους άλλους συμμετέχοντες. Οι ομάδες επίσης παρέχουν πόρους αναγνώρισης συμφωνά με το ύφος αυτό, όπως είναι για παράδειγμα οι κοινές συντομογραφίες και το ειδικό λεξιλόγιο το οποίο συχνά δημιουργείται από συγκεκριμένες ομάδες. Οι συντομογραφίες αυτές μπορούν στη συνέχεια να χρησιμοποιηθούν για να επισημανθούν τα μη μέλη της ομάδας. Το ύφος μπορεί να φαίνεται να επιλέγεται από τον χρήστη, αλλά αυτό αποτελεί μόνο εν μέρει αλήθεια καθώς δεν είναι απολύτως ελέγξιμο από αυτόν. Δεύτερη ομάδα πόρων για την κατασκευή της εικονικής ταυτότητας Ο δεύτερος τύπος των πόρων για τη δημιουργία σταθερών αναγνωριστικών είναι αυτοί που επιλέγονται ελεύθερα από τον χρήστη. Μπορούν να οριστούν σε γενικές γραμμές ως αυτοπεριγραφές. Με αυτούς τους πόρους η σύνδεση μεταξύ ειδώλων και φυσικών ταυτοτήτων μπορεί να φτάσει σε οριακό σημείο, ακριβώς επειδή επιλέγονται ελεύθερα. Οι αυτοπεριγραφές περιλαμβάνουν όλες τις πληροφορίες για τον Εαυτό ενός ατόμου τις οποίες μπορεί να μεταβιβάσει διαδικτυακά ο χρήστης. 52

54 Η Ρευστότητα ταυτότητας είναι μια πραγματικότητα της εικονικής ζωής. Ακόμα και όταν μια ταυτότητα έχει ενισχυθεί μέσω ενός ειδώλου, δεν μπορεί ποτέ να θεωρηθεί σαν κάτι το δεδομένο μέχρι να επιτευχθεί σύνδεση στην φυσική ζωή. Ανακαινισμένες Ιεραρχίες Η διαδικτυακή διαβίωση είναι εγγενώς αντιιεραρχική, λόγο της ιδιαιτερότητας των διαδικτυακών ταυτοτήτων. Οι υπάρχουσες ιεραρχίες υπονομεύονται από τον κυβερνοχώρο, αλλά επίσης ανασυντάσσονται στον κυβερνοχώρο. Μια εικονική ταυτότητα κατακερματίζει τις ιεραρχικές δομές που υπάρχουν στον φυσικό κόσμο, χωρίς όμως να καταργεί ριζικά την έννοια της ιεραρχίας. Τα μέσα κατασκευής μιας ταυτότητας (όπως είναι το ύφος, οι υπογραφές κτλ) είναι τα στοιχεία τα οποία παρέχουν τους πόρους αναδημιουργίας των ιεραρχιών. Η ανακαίνιση των ιεραρχιών θεωρείται από τον Jordan θετικότερο στοιχείο από ότι θα ήταν η απόλυτη κατάργηση τους. Για παράδειγμα, ένα άτομο θα αναδεχθεί ιεραρχικά στο διαδίκτυο λόγο της ποιότητας των λέξεων που χρησιμοποιεί, της γραφής του και του ύφους του και όχι λόγο της κοινωνικής του θέσης, του κοινωνικού του φύλου, φυλής κτλ. Έτσι, νέες και διαφορετικές ιεραρχίες αναδύονται. Η φύση αυτών των ιεραρχιών είναι στενά συνδεδεμένη με θέματα της ταυτότητας, όπως πχ. οι πόροι για την κατασκευή των ειδώλων παρέχουν βάσεις για νέες ιεραρχίες. Ενημερωτικό Διάστημα Αυτή η στενή σύνδεση μεταξύ της κατασκευής της ταυτότητας και των εικονικών ιεραρχιών εγείρει την τελευταία από τις τρεις βασικές συνιστώσες της δύναμης στον κυβερνοχώρο -το γεγονός ότι τα πάντα αποτελούνται από πληροφορίες. Η ανταλλαγή πληροφοριών επιτρέπει την κατασκευή ειδώλων, αυτοπεριγραφών, υπογραφών, του ύφους κτλ. επειδή όλα αυτά τα στοιχεία κατασκευάζονται κυρίως από τις λέξεις που ανταλλάσσονται μεταξύ των ατόμων. 53

55 Οι πόροι για την κατασκευή της ταυτότητας δεν είναι πάντα διαθέσιμοι στον κυβερνοχώρο, αλλά μόνο όπου επιτρέπεται από το διαδραστικό σύστημα ή το εικονικό περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι η ελευθερία για την κατασκευή ενός ειδώλου ή μιας ταυτότητας συχνά περιορίζεται στο τμήμα του κυβερνοχώρου που προσφέρει τους πόρους αυτούς. Για παράδειγμα η κατασκευή ενός ειδώλου μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου είναι διαφορετική από την κατασκευή ενός ειδώλου σε έναν τρισδιάστατο πολυχρηστικό εικονικό κόσμο. Συμπερασματικά, για τον Jordan ο κυβερνοχώρος είναι ο τόπος της ενδυνάμωσης των ατόμων και της επανεφεύρεσης των ταυτοτήτων. Η «καρδιά» του αποτελείται από μια συνεχή μάχη μεταξύ της ενδυνάμωσης των ατόμων και την διάδοση μιας όλο και πιο ισχυρής εικονικής ελίτ. 169 Με την παροχή ολοένα και πιο ισχυρών εργαλείων στους χρήστες του, ο κυβερνοχώρος φαίνεται να προσφέρει δύναμη σε πολλαπλά επίπεδα στους συμμετέχοντες, με ποικίλα εικονικά αγαθά. Η Κατασκευή της Εικονικής Tαυτότητας. Η δημιουργία ενός σταθερού ονόματος οδηγεί στην ανάπτυξη ενός χαρακτήρα ο οποίος παραμένει πιστός σε αυτό. Για την Stone (1992) 170 αυτή η διαδικασία οδηγεί τα άτομα στο να υιοθετήσουν την συγκεκριμένη αυτή ταυτότητα. Οι Baier, Zirpins & Lamersdorf (2003) 171 εξηγούν ότι η απόκτηση μιας εικονικής ταυτότητας περιλαμβάνει πέρα από τον προσδιορισμό, την επικύρωση και την έγκριση της ταυτότητας αυτής, καθώς επίσης και διαμοιρασμό της προσωπικής πληροφορίας. Στην πραγματικότητα, η διανομή των πληροφοριών για την ταυτότητα των ατόμων στο διαδίκτυο είναι μια διαδικασία απεικόνισης του Εαυτού τους. Προσδιορισμός Ο προσδιορισμός όπως προαναφέρθηκε από τον Jordan, είναι η μέθοδος αναγνώρισης ενός χρήστη ως ένα συγκεκριμένο άτομο, ίσως συνδέοντας το με μια εικόνα οπού ήδη κατέχεται. Μερικές φορές οι άνθρωποι δεν προσδιορίζονται ατομικά, αλλά ως τμήμα μιας ομάδας. Οι Baier, Zirpins & Lamersdorf (2003) εξηγούν ότι η εικονική ταυτότητα είναι ένα σύνολο χαρακτηριστικών. Μια ταυτότητα σε αυτό το πλαίσιο όχι μόνο αντιπροσωπεύει ένα μεμονωμένο ευπροσδιόριστο άτομο, αλλά και πρόσθετες πληροφορίες όπου το χαρακτηρίζουν. «Ο χαρακτήρας» ή «η προσωπικότητα» είναι άλλες λέξεις με μια παρόμοια έννοια. Αυτές οι πληροφορίες θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν πληροφορίες σύνδεσης και επικοινωνίας με το φυσικό άτομο, αλλά και τεχνικές διαμορφώσεις όπως η διαμόρφωση ενός εικονικού προφίλ, ακόμη και παροδικές πληροφορίες όπως τα τρέχοντα ενδιαφέροντα του ατόμου ή οι στόχοι του. Ένα ακόμη ισχυρό τμήμα μιας εικονικής ταυτότητας αποδίδεται από τις κοινωνικές συσχετίσεις (κοινωνική ταυτότητα). Στοιχεία όπως τα ενδιαφέροντα, οι «λέσχες οπαδών», οι θρησκευτικές πεποιθήσεις και οι φιλοσοφικές ιδεολογίες θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν σε αυτή την κατηγορία. Επικύρωση Η επικύρωση είναι η διαδικασία επιβεβαίωσης ότι ο προσδιορισμός ισχύει. Προφανώς ο προσδιορισμός είναι η βάση για όλα τα υπόλοιπα στοιχεία: Ούτε η επικύρωση ούτε οι υπόλοιπες 169 Για τον Anderson, η κοινωνική τάξη (προϊόν μοντερνισμού) αντικαθίσταται πλέον από το κοινωνικό κύρος (Status) (προϊόν μεταμοντερνισμού). (Anderson, W.T. (1998) The Future of the Self: inventing the postmodern person. New York: Tarcher/Putnam. Σελίδα 202) 170 Stone, Allucquere R Will the Real Body Please Stand Up? Boundary Stories about Virtual Cultures, in Cyberspace: First Steps, edited by M. Benedikt. Cambridge: MIT Press. (σελίδες 46-47) 171 Baier, T.; Zirpins, C.; Lamersdorf, W. (2003): Digital identity: How to be someone on the net. In Proc. IADIS International Conference of e-society, Vol. 2, S

56 διαδικασίες δεν μπορούν να συμβούν χωρίς αυτόν. Ενώ ο προσδιορισμός είναι σχετικά απλός (π.χ. αποδίδοντας παγκοσμίως μοναδικά προσδιοριστικά), η επικύρωση μπορεί να γίνει με πολλούς διαφορετικούς τρόπους (Baier, Zirpins & Lamersdorf (2003)). Τοποθέτηση Η θεωρία προσδιορισμού θέσης (Positioning Theory) ενδιαφέρεται κυρίως για τη σχέση μεταξύ της επικοινωνίας, του κοινωνικού πλαισίου, του Εαυτού και της ταυτότητας. Ο Εαυτός μπορεί να αντιμετωπιστεί ως προϊόν της κατάστασης στην οποία το άτομο ενεργεί. Η κατασκευή του Εαυτού είναι περισσότερο από εμφανής στην επικοινωνία εικονικής πραγματικότητας επειδή βασίζεται στον προσδιορισμό θέσης. Η έννοια του κυβερνοχώρου επιδεικνύει ότι η εικονική πραγματικότητα αποτελεί στην ουσία έναν παράλληλο κόσμο ο οποίος δημιουργείται και διατηρείται από τα δίκτυα στα οποία οι χρήστες αλληλεπιδρούν. Τα μέσα προσφέρουν στα άτομα μια σειρά εικόνων και συμβόλων τα οποία είναι εύκολα αναγνωρίσιμα. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, τα άτομα μπορούν να ελέγξουν αυτά τα σύμβολα και τα πρότυπα των μέσων, κάτι το οποίο όμως καθίσταται δυσκολότερο σε ένα εικονικό περιβάλλον 172. Εντός των εικονικών κοινοτήτων η τοποθέτηση συμβαίνει με δύο τρόπους. Καταρχάς ορίζονται «ιδιότητες». Αυτές οι ιδιότητες σχετίζονται με την επιλογή ενός ονόματος, κοινωνικού φύλου, ηλικίας και χαρακτηριστικά όπως η φυσική εμφάνιση κτλ. Οι ιδιότητες αυτές δεν είναι απαραίτητο να αντιστοιχούν με τις ιδιότητες του πραγματικού προσώπου το οποίο κάθεται μπροστά από τον υπολογιστή. Στη συνέχεια εκκινείται μια διαδικασία συνομιλίας με λοιπά πρόσωπα σε κάποιον εικονικό χώρο και έτσι ξεκινάει μια συνεχής διαδικασία κατασκευής ταυτότητάς μέσω της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της εκτέλεσης της ταυτότητας αυτής (Baier, Zirpins & Lamersdorf (2003)). Η Εκτέλεση της Εικονικής Ταυτότητας Η ταυτότητα δεν αποτελεί μόνο ένα σύνολο δεδομένων: όνομα, θέση, ηλικία, φύλο, ή συγκεκριμένες διαδικτυακές συμπεριφορές, αλλά και την εκτέλεση της. Καθώς η διαδικτυακή κοινωνικοποίηση ενσωματώνει όλο και περισσότερες μορφές έκφρασης, οι χώροι της ψηφιακής εκτέλεσης μιας ταυτότητας είτε πρόκειται για ένα προφίλ ή μια φωτογραφία, ένα είδωλο ή ένα κείμενο ASCII- παραμένουν στο επίκεντρο τόσο του πλαισίου όσο και της συνομιλίας 173.Για τον Goffman (1959), η ταυτότητα σαν εκτέλεση αντιμετωπίζεται ως τμήμα της ροής της κοινωνικής αλληλεπίδρασης καθώς τα άτομα κατασκευάζουν τις αποδόσεις ταυτότητας τους όπως κρίνουν ότι ταιριάζουν στο περιβάλλον τους. Τα διαδικτυακά περιβάλλοντα ανυψώνουν αυτήν την κατασκευή της εκτέλεσης μιας ταυτότητας σε ένα άλλο επίπεδο 174. Τα διαμεσολαβημένα περιβάλλοντα είναι εξαϋλωμένα και ελέγξιμα, και μέσω των εναλλακτικών εκτελέσεων το άτομο μπορεί να 172 Riva, G. & Galimberti, C. (1997). The psychology of cyberspace: a socio-cognitive framework to computer mediated communication, New Ideas in Psychology, 15, boyd, danah and Jeffrey Heer. Profiles as Conversation: Networked Identity Performance on Friendster. In Proceedings of the Hawai'i International Conference on System Sciences (HICSS-39), Persistent Conversation Track. Kauai, HI: IEEE Computer Society. January 4-7, boyd, danah and Jeffrey Heer. Profiles as Conversation: Networked Identity Performance on Friendster. In Proceedings of the Hawai'i International Conference on System Sciences (HICSS-39), Persistent Conversation Track. Kauai, HI: IEEE Computer Society. January 4-7,

57 παρουσιάσει την ταυτότητα του σε ένα ευρύ κοινό (boyd (2006) 175 ). Για τον Goffman, η έννοια της εκτέλεσης αποτελεί μια θεατρική μεταφορά που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να επεξηγήσει τις μετατοπιζόμενες διαπροσωπικές σχέσεις που εμφανίζονται καθώς τα άτομα δεσμεύονται μεταξύ τους και ανταλλάσσουν δεδομένα και κοινωνικές πληροφορίες. Για την Pearson (2009) 176 η σύλληψη της ταυτότητας σαν εκτέλεση, συμπεριλαμβάνει διάφορους συχνά νεφελώδεις ή ανακριβείς παράγοντες, όπως οι ιεραρχικές δομές ή οι κοινωνικές αξίες που κατέχουν οι συμμετέχοντες στην ανταλλαγή. Υπό αυτήν τη μορφή, μερικές πτυχές μιας εκτέλεσης μπορούν να υπονομεύσουν ή ακόμα και να έρθουν σε αντίθεση με αμεσότερες ή προφανείς ανταλλαγές, όπως για παράδειγμα η γλώσσα του σώματος μπορεί να διαψεύσει τους ισχυρισμού ενός προσώπου. McKenna & Bargh (2000) 177 εξηγούν ότι οι διαδικτυακές εκτελέσεις μιας ταυτότητας είναι διαμεσολαβημένες και κωδικοποιημένες - υπάρχουν ως εικονοστοιχεία σε μια οθόνη. Αυτές οι εκτελέσεις υπάρχουν μέσα στη φαντασία των χρηστών που χρησιμοποιούν τα εργαλεία και τις τεχνολογίες για να προβάλλουν, να επαναδιαπραγματευθούν, και να αναθεωρήσουν ατέρμονα την «συναινετική κοινωνική παραίσθησή τους» 178. Οι χρήστες χειρίζονται αυτούς τους επικοινωνιακούς κώδικες με ποικίλους βαθμούς ικανότητας και επιδεξιότητας, για να δημιουργήσουν όχι μόνο τους εικονικούς Εαυτούς τους, αλλά και για να δημιουργήσουν τις οργανώσεις και τις ρυθμίσεις στις οποίες αυτοί οι Εαυτοί υπάρχουν. Δεδομένου ότι τα διαμεσολαβημένα περιβάλλοντα γίνονται όλο και πιο περίπλοκα (και δεδομένου ότι οι χρήστες εγκλιματίζονται όλο και περισσότερο με αυτά) αυτές οι κωδικοποιημένες ανταλλαγές έχουν εξελιχθεί από απλές λέξεις σε μια οθόνη σε είδωλα τα οποία κινούνται όπως οι «μαριονέτες» μέσα σε κατασκευασμένα περιβάλλοντα. Από την άποψη των διαδικτυακών συναλλαγών, μπορεί να υποστηριχτεί ότι η εκτέλεση μιας ταυτότητας αναστέλλεται μεταξύ του ιδιωτικού και του δημοσίου και περιέχει ένα μίγμα ιδιοτήτων και των δύο (boyd and Heer (2006)). Η εικονική σκηνή είναι ανοικτή σε αγνώστους και απαιτούνται κωδικοποιήσεις πληροφοριών προκειμένου η πληροφορία να μεταδοθεί και να μετατραπεί για να την αναγνωρίσουν οι υπόλοιποι. Όπως ο Goffman υποστήριξε (σε σχέση με την διαπροσωπική αλληλεπίδραση), αντίστοιχα οι χρήστες του διαδικτύου εκτελούν τους ρόλους τους χρησιμοποιώντας κώδικες και σύμβολα 179 που αναπτύσσονται μέσα στο τρέχον περιβάλλον για να κατασκευάσουν μια ταυτότητα η οποία πρέπει να γίνει κατανοητή εντός του δικτύου. Οι χρήστες, σαν εκτελεστές οι οποίοι εκτελούν τις ταυτότητες τους, γνωρίζουν λίγο ή πολύ τους άλλους χρήστες. Η διαμεσολαβημένη φύση αυτών των διαστημάτων σημαίνει ότι οι περισσότερες πληροφορίες για τον εικονικό Εαυτό και τη θέση του στο δίκτυο δίνονται μέσω της σκόπιμης κατασκευής σινιάλων που συνδέουν αυτήν την αίσθηση της διαδικτυακής αυτο-συνείδησης (McKenna & Bargh (2000)). 175 boyd, d. (2006). Friends, friendsters, and top 8: Writing community into being on social network sites. First Monday, 11(12). 176 Pearson, Erika All the World Wide Web's a stage: The performance of identity in online social networks. First Monday, 14(3). Από Προσπέλαση Ιανουάριος McKenna, K.Y.A. & Bargh, J. A. (2000). Plan 9 from cyberspace: The implications of the Internet for personality and social psychology. Personality and Social Psychology Review, 4, Gibson,W., (1984), Neuromancer, New York: Ace Books. 179 Τα σινιάλα ή σύμβολα (signs) είναι στοιχεία τα οποία εμπεριέχονται στην πνευματική ζωή των ατόμων. Πρόκειται για σημεία στα οποία κάποιος αναφέρεται, για τα οποία ομιλεί, τα περιγράφει κα. (Burr, V. (1995) An Introduction to Social Constructionism, London: Sage. Σελίδα 36) 56

58 Δίκτυα Κατασκευής. Η Pearson (2009) εξηγεί ότι η αντιμετώπιση της ψηφιακής ταυτότητας σαν εκτέλεση ενός ρόλου, προϋποθέτει ανάλυση μέσα από το πλαίσιο των ισχυρών και αδύναμων δεσμών. Αρχικά εντοπισμένη από τον Granovetter (1973) 180, η θεωρία των δεσμών έχει χρησιμοποιηθεί σε διάφορα διαφορετικά πλαίσια για την διασαφήνιση του τρόπου με τον οποίο οι πληροφορίες, οι ιδέες, και η κοινωνική ενέργεια ή το κεφάλαιο κυκλοφορούν μεταξύ των ατόμων και ανάμεσα στα δίκτυα, ιδιαίτερα στα διαμεσολαβημένα 181. Οι ισχυροί και αδύναμοι δεσμοί διακρίνονται από έναν «συνδυασμό του χρόνου, της συναισθηματικής έντασης, της οικειότητας (αμοιβαία εμπιστοσύνη), και των αμοιβαίων υπηρεσιών που χαρακτηρίζουν το δεσμό». 182 Οι ισχυροί δεσμοί χαρακτηρίζονται από υψηλά επίπεδα συναισθηματικής δέσμευσης, οικειότητας, και δεσμών αμοιβαιότητας - δεσμοί όπως εκείνοι που συνδέονται με την οικογένεια και τους στενούς φίλους. Οι αδύναμοι δεσμοί περιγράφουν τους δεσμούς που συνδέουν τα άτομα με πιο απόμακρους φίλους και συνεταίρους. Η συναισθηματική δέσμευση και η οικειότητα που απαιτούνται για να διατηρηθούν αυτά τα είδη δεσμών είναι χαμηλότερες. Οι αδύναμοι δεσμοί συνδέουν τα άτομα με τους πιο απώτερους κόμβους σε ένα δίκτυο και είναι ζωτικής σημασίας για την ευρεία ετερογενή συνοχή δικτύων. Υπάρχει επίσης ένα τρίτο επίπεδο δεσμού, αποκαλούμενο λανθάνον δεσμός, ο οποίος χρησιμοποιείται για να ονομάσει τους δεσμούς που είναι τεχνικά δυνατοί μέσα στις υπάρχουσες δομές δικτύων, αλλά που δεν έχουν ενεργοποιηθεί ακόμα. Μεταξύ ατόμων που μοιράζονται ισχυρούς δεσμούς, η εκτέλεση της ταυτότητας στη διαμεσολαβημένη πλατφόρμα εκπληρώνει λειτουργίες που σχετίζονται με ισχυρούς δεσμούς. Δηλαδή πράξεις που σχετίζονται με βαθιά συναισθηματικά συμμετοχή και υψηλά επίπεδα οικειότητάς, καθώς επίσης και χρόνο και λοιπούς πόρους, δεδομένου ότι τα αποθέματα αυτά είναι απαραίτητα προκειμένου οι δεσμοί αυτοί να διατηρηθούν. Στα εικονικά διαστήματα, και ιδιαίτερα σε εικονικές πλατφόρμες εκτέλεσης μιας ταυτότητας, μπορεί να υποστηριχτεί ότι οι ισχυροί δεσμοί χρησιμοποιούν τις εκτελεστικές συμπεριφορές με τρεις τρόπους. Αρχικά, οι μεσολαβημένες πλατφόρμες όπου διευκολύνουν εκτελέσεις μιας ταυτότητας δημιουργούν ένα είδος «προσιτής μυστικότητας». Το επίπεδο της κοινοποίησης ρυθμίζεται από τον εκτελεστή, και μέσω αυτής αντιπροσώπευσης ο εκτελεστής μπορεί να επιθυμεί να «ανοίξει την πόρτα του στο κοινό» σε θέματα που αφορούν ιδιωτικές ή οικείες πτυχές της κατασκευασμένης ταυτότητάς του. Ομοίως, ακριβώς επειδή αυτοί οι διαμεσολαβημένοι χώροι εκτέλεσης λειτουργούν μέσω σινιάλων - παραδοσιακά μέσω γραπτού κειμένου, αλλά πλέον όλο και περισσότερο γίνεται χρήση γραφικών αναπαραστάσεων και ήχου οι εικονικοί αυτοί χώροι διευκολύνουν και πιο απλές πτυχές κοινωνικών δεσμών, όπως η συντήρηση ενός δεσμού, ένας απλός χαιρετισμός μεταξύ των ατόμων, ή μια ανταλλαγή πληροφοριών, κοινωνικών και πραγματικών. Αυτή η πτυχή της εκτέλεσης σε ένα μεσολαβημένα περιβάλλον σχετίζεται με τους αδύναμους δεσμούς. Τρίτον, και ιδιαίτερα σε σχέση με την ανάπτυξη ισχυρών δεσμών, οι εκτελέσεις οι οποίες θολώνουν τα όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού επιτρέπουν στα άτομα να «δοκιμάσουν» συναισθηματικές δεσμεύσεις και οικειότητες πριν αφιερώσουν σημαντικά ποσά από κοινωνικούς και προσωπικούς πόρους για την ανάπτυξη ισχυρών δεσμών. Τα άτομα μπορούν να πειραματιστούν σχεδόν χωρίς κίνδυνο. Αυτή η μέση λύση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού εφαρμόζεται επίσης στους αδύναμους δεσμούς. Ακριβώς όπως 180 M. Granovetter, The strength of weak ties, American Journal of Sociology, volume 78, number 6 (May), (σελίδες ) 181 C. Haythornwaite, Strong, weak, and latent ties and the impact of new media, Information Society, volume 18, number 1 (January), (σελίδες 385, 397) 182 M. Granovetter, The strength of weak ties, American Journal of Sociology, volume 78, number 6 (May), (σελίδα 1361) 57

59 στην περίπτωση ανάπτυξης ισχυρών δεσμών, οι διαδικτυακές εκτελέσεις μιας ταυτότητας παρέχουν ένα αποτελεσματικό μέσο για την διατήρηση περισσότερων και πιο ποικιλόμορφων δικτύων αδύναμων δεσμών. Συγκεκριμένα, η δομή των διαστημάτων εκτέλεσης και τοποθέτησης φανερώνει ότι κάθε μεμονωμένη ταυτότητα αναπτύσσεται ως τμήμα του κόμβου της μέσα σε ένα δίκτυο. Κάθε ταυτότητα μπορεί να είναι ταυτόχρονα εκτελεστής και ακροατήριο άλλων εκτελέσεων. Αυτό επίσης υπονοεί ότι οι χρήστες επιλέγουν το βάθος της δέσμευσής τους ανάλογα τις επιθυμητές εκτελέσεις. Οι χρήστες μπορούν να παρακολουθήσουν ή να μην παρακολουθήσουν μια εκτέλεση, μπορούν να επιλέξουν να ενσωματώσουν ίχνη και στοιχεία άλλων εκτελέσεων στις δικές τους, μπορούν να εκτελέσουν ή να υποχωρήσουν κατ επιλογή. Αυτές οι επιλογές μπορούν να οδηγήσουν αδύναμους δεσμούς να μετατραπούν σε ισχυρούς, ως αύξηση οικειότητας και κοινοποίησης με την πάροδο του χρόνου και με την επανάληψη της απόδοσης και της δέσμευσης. Αλλά ακόμη και στο επίπεδο αδύναμων δεσμών, τέτοιες ενεργά επιλεγμένες δεσμεύσεις δημιουργούν τρόπους «χαμηλότερου κόστους» στα άτομα ώστε να συμμετάσχουν σε διαπροσωπικές συναλλαγές οι οποίες διευκολύνουν τη συντήρηση δικτύων. Οι αδύναμοι δεσμοί χαρακτηρίζονται από λιγότερο οικείες, πιο περιστασιακές ανταλλαγές. Αυτοί οι διαμεσολαβημένοι χώροι εκτέλεσης, που συνδέουν το δημόσιο με το ιδιωτικό, παρέχουν ανοικτές πλατφόρμες οπού οι δεσμοί μπορούν να αναγνωριστούν με ελάχιστο κόστος κεφαλαίου, χρόνου, και συναισθηματικής συμμετοχής. Οι πιο απόμακροι αδύναμοι δεσμοί μπορούν να διατηρηθούν με ευκολία. Έτσι τα εικονικά διαστήματα εξαλείφουν την διαπροσωπική απόσταση επιτρέποντας στους χρήστες για να αναπτύξουν μια αίσθηση κυβερνητικής αμεσότητας που ενθαρρύνει τους αδύναμους δεσμούς κατ επιλογή. Η εκτέλεση μιας ταυτότητας στα διαμεσολαβημένο διαστήματα συμβαίνει συνήθως μέσω της συνομιλίας. 183 Η Pearson (2009) εξηγεί ότι υπό αυτήν τη μορφή, απαιτείται πρόθυμη και δεσμευμένη συμμετοχή σε διαμεσολαβημένες ανταλλαγές. Ενώ οι χρήστες μπορούν να καλύψουν στοιχεία του Εαυτού τους, μια εκτέλεση αποτελεί μια μορφή δέσμευσης. Οι χρήστες που αρνούνται να συμμετάσχουν σε εκτελείς άλλων ατόμων ή να εκτελούν οι ίδιοι τις ταυτότητες τους, οδηγούνται σε ατροφία των δεσμών τους. Οι χώροι αυτοί μπορούν να αντιμετωπιστούν σαν χώροι «επένδυσης» των χρηστών, μέρη οπού επενδύουν στην διατήρηση και την ανάπτυξη ανόμοιων δεσμών, μεταξύ ανόμοιων ατόμων, σε ένα ιδιόμορφο περιβάλλον το οποίο δεν είναι ούτε πλήρως δημόσιο ούτε πλήρως ιδιωτικό όσον αφορά τα επίπεδά οικειότητας και συναισθηματικής δέσμευσης. Για παράδειγμα, αντίθετα από το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο που αποτελεί έναν χώρο ιδιωτικού διάλογου, οι εκτελέσεις σε σελίδες κοινωνικής δικτύωσης είναι γενικότερα προσιτές. Αυτές οι εκτελέσεις είναι κωδικοποιημένες μέσω ανοικτών συμβόλων - ένας κώδικας που μεταφράζεται και γίνεται κατανοητός μέσα στο δίκτυο - ή κλειστών - ένας κώδικας που έχει νόημα μόνο σε ένα επιλεγμένο ακροατήριο, όπως είναι αυτό των ισχυρών δεσμών. Κατόπιν αυτού, πρέπει να αναγνωριστεί ότι οι «αναγνώστες της εκτέλεσης μιας ταυτότητας είναι οι ίδιοι ενεργοί, δεσμευμένοι, και σύμφωνοι με τα ερμηνευτικά πλαίσιά τους στα οποία αποκωδικοποιούν και υποδομούν τις εκτελεστικές συμπεριφορές των άλλων ατόμων» (σελίδα 12-13). Σύμφωνα με τον Goffman, τα άτομα κατασκευάζουν τις ταυτότητές τους σαν αντίδραση στις ομάδες τους. Διαδικτυακή μετάφραση αυτής της παρατήρησης είναι ότι τα άτομα κατασκευάζουν τις ταυτότητες τους σε συσχέτιση με τα δίκτυά τους. Τα άτομα εστιάζουν αρχικά στους ισχυρούς δεσμούς, σε στενές, οικείες, και υψηλές σε εμπιστοσύνη, μακροπρόθεσμες σχέσεις. Και ενώ αυτοί οι δεσμοί 183 G. Burnett, Information Exchange in Virtual Communities: A typology, Information Research, volume 5, number 4 (July) 58

60 έχουν επιπτώσεις στο πως τα άτομα αντιλαμβάνονται τον Εαυτό τους, οι αδύναμοι δεσμοί απαιτούν λιγότερες επενδύσεις, από άποψη συναισθήματος, κεφαλαίου πληροφοριών, ή χρόνου. Αυτή η χαμηλότερη επένδυση απαιτεί λιγότερο απειλητικές στρατηγικές για το άτομο - εάν μια νέα ταυτότητα ή μια στρατηγική αποτύχει, κοστίζει σχετικά λίγο σε αυτόν το να διακόψει το δεσμό με τον οποίο συνδέεται εκείνη η συγκεκριμένη εκτέλεση. Με αυτόν τον τρόπο διευκολύνεται η πλήρως διαμεσολαβημένη και ενσυνείδητη κατασκευή διαδικτυακών ταυτοτήτων. 184 Η Σχέση της Εικονικής Ταυτότητας με την Φυσική Ταυτότητα Ο έλεγχος μιας ψηφιακής ταυτότητας μέσω ενός ειδώλου έχει πλέον πολλές φυσικές συνέπειες στην πραγματική ζωή του χρήστη 185. Για τον Castrronova (2003) 186, η πιο βασική διαφορά μεταξύ και φυσικής και ψηφιακής ζωής είναι ότι στην πρώτη περίπτωση τα χαρακτηριστικά και ταυτότητες ενός ατόμου είναι προκαθορισμένα και μόνιμα ενώ στην δεύτερη περίπτωση αποτελούν προσωρινή επιλογή. Για τον Jordan (1999) 187, είναι λανθασμένη η υπόθεση ότι οι διαδικτυακές ταυτότητες δεν σχετίζονται με τις φυσικές. Υπάρχει μια περίπλοκη σχέση μεταξύ της φυσικής και της διαδικτυακής προσωπικότητας. Αντίστοιχα, το αντίστροφο λάθος θα ήταν μια πάρα πολύ απλή σύνδεση μεταξύ φυσικής ταυτότητας και ειδώλου, όπου υποθέτει ότι η φυσική ταυτότητα τελικά θα αναδυθεί και θα καταναλώσει το είδωλο. Οι προσωπικότητες κατασκευάζονται μέσω των διαδικτυακών πόρων οι οποίοι διαφέρουν από τους φυσικούς. Stone, Turkle, Taylor, Haraway κ.α. εστιάζουν στην αναδόμηση της ταυτότητας μέσα σε ψηφιακά περιβάλλοντα. Καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει ισχυρή συσχέτιση μεταξύ της πραγματικής ζωής και της ψηφιακής ταυτότητας ενός ατόμου, αλλά η ψηφιακή ταυτότητα αποδεσμεύεται από τους περιορισμούς της καθημερινότητας. Η ηλεκτρονική επικοινωνία έχει καθιερώσει μια νέα σειρά πλαισίων αλληλεπίδρασης και μια αναπτυσσόμενη εθιμοτυπία. Αν και είναι εμφανέστατα περιορισμένη και λιγότερο πλούσια από τις αλληλεπιδράσεις κατά τις οποίες οι συμμετέχοντες είναι φυσικά παρόντες, αναδεικνύει επίσης νέα προβλήματα και νέα ευκαιρίες για την κατασκευή του Εαυτού. 188 Παρ όλα αυτά, η διαδικτυακή επικοινωνία είναι ποικιλόμορφη. Παρά την αναμφισβήτητη ελευθερία των εμπειριών, δεν μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι ο κυβερνοχώρος δεν έχει σημαντικούς περιορισμούς 189 Παλιότερα, οι συζητήσεις για την εικονική συμπεριφορά εστίαζαν στα δομικά χαρακτηριστικά του διαδικτύου όσον αφορά την αντιπροσώπευση και την έκφραση του Εαυτού - δεδομένου ότι η παρουσίαση του Εαυτού δεν ταυτίζεται στον εικονικό κόσμο με αυτή στις διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις και ότι οι χρήστες δεν μεταφέρουν τις φυσικές ταυτότητές τους στις διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις. Πρόσφατα, η έμφαση έχει μετατεθεί στα σχεδιαστικά δομικά στοιχεία των διαφόρων περιβαλλόντων, καθώς επίσης και στην μελέτη των εικονικών διασυνδέσεων και τις επιπτώσεις της διαμεσολαβημένης επικοινωνίας 190 και υπονοείται ότι οι εικονικές ταυτότητες μεταφέρουν πολύ έντονες συμπεριφορές και στοιχεία από την φυσική ζωή 184 Donath, J., & boyd, d (2004). Public displays of connection. BT Technology Journal, 22, Adrian, A.: No one knows you are a dog: Identity and reputation in virtual worlds. In: Computer law & security report 24 (2008), Castronova Edward. Theory of the avatar. CESifo working paper series no. 863, February Jordan, T. (1999) Cyberpower: the Culture and Politics of Cyberspace and of the Internet.London: Routledge. 188 Miller, H. (June, 1995). The presentation of self in electronic life: Goffman on the Internet. Paper presented at the Embodied Knowledge andvirtual Space conference, Goldsmiths College, University of London. 189 Miah, Andy. Virtually Nothing: Re-evaluating the Significance of Cyberspace. Leisure Studies 19 (2000): Papacharissi, Z. (2009). The virtual geographies of social networks: a comparative analysis of Facebook, LinkedIn and A Small World. New Media & Society, 11(1/2),

61 στις διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις 191,192,193,194,195,196 κ.α. Αυτό αποδεικνύει ότι το Διαδίκτυο δεν είναι απαραίτητα ένας ισοπεδωτικός χώρος πειραματισμού και «παιχνιδιού με τον Εαυτό», δεδομένου ότι οι άνθρωποι μεταφέρουν περιορισμούς και ευκαιρίες από τις φυσικές ζωές τους στις διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις και τις δραστηριότητές τους. 197 Ο Van Kokswijk υποστηρίζει ότι παρατηρώντας την ανάπτυξη της μικτής πραγματικότητας - (οι εικονικοί και οι φυσικοί κόσμοι αναμιγνύονται σε έναν υβριδικό περιβάλλον αποκαλούμενο «interreality») 198 καθίσταται εμφανές ότι οι τρέχοντες αντιλήψεις και οι κανόνες για την εικονική ταυτότητα πρέπει να μεταβληθούν. Οι νέες μορφές ανωνυμίας και ο πολλαπλασιασμός των ατόμων (η υπόθεση των πληθωρικών και πολλαπλάσιων προσωπικοτήτων) καλλιεργούνται σε αυτήν την εικονική κοινωνία, οδηγώντας σε διαφορετικά μοτίβα συμπεριφοράς (Van Kokswijk (2003)). Η εικονική συμπεριφορά μπορεί να έχει «έναν πραγματικό χαρακτήρα» στην πραγματική ζωή, ακόμα κι αν όλα συμβαίνουν σε έναν εικονικό κόσμο. Αναμφισβήτητα, φαίνεται ότι οι εικονικές αλληλεπιδράσεις είναι πραγματικές αλληλεπιδράσεις, οι οποίες λαμβάνουν χώρα μεταξύ πραγματικών ανθρώπων. 199 Η Gergely (2010) 200 επισημαίνει ότι η εικονική συμπεριφορά έχει έναν καθημερινό χαρακτήρα: πραγματικοί άνθρωποι, εκτελούν πραγματικές πράξεις και κοινοποιούν πραγματικά στοιχεία όπως φωτογραφίες του Εαυτού τους. Έτσι η εικονική ταυτότητα περιέχει «εισαγόμενα» συστατικά από την φυσική ταυτότητά του ατόμου. Η εικονική συμπεριφορά προβάλει -είτε συνειδητά ή ασυνείδητα- τα σημαντικότερα συστατικά και αξίες του ατόμου. Τέτοιες αξίες είναι οικογένεια, παραδοσιακές αξίες, θρησκευτικές πεποιθήσεις, οι κοινωνικές επαφές κ.α. Συγχρόνως, παρουσιάζει έναν επιθυμητό χαρακτήρα: την επιδιωχθείσα εικόνα της ζωής. Ένα νέο είδος ταυτότητας μπορεί να παρατηρηθεί μέσα από αυτό το πρίσμα: μια νέα πρακτική της παρουσίασης του Εαυτού με την χρήση του Εαυτού, ο οποίος στέλνει ένα σύνθετο μήνυμα στους υπόλοιπους, γνωστούς και αγνώστους. Αυτό το μήνυμα μπορεί να «δημιουργηθεί», να «αναδημιουργηθεί», να «μεταβληθεί» ή να «διαμορφωθεί» (Gergely (2010)). 191 boyd, d. (2001). Sexing the Internet: Reflections on the role of identification in online communities. Sexualities, Medias, Technologies. University of Surrey 192 Yarkoni, T. Personality in 100,000 Words: A large scale analysis of personality and word use among bloggers. Journal of Research in Personality (in press) 193 McKenna, K.Y.A., & Bargh, J. (1998). Coming out in the age of the Internet: identity demarginalization through virtual group participation. Journal of Personality and Social Psychology 75: Hardey, M. (2002) Life beyond the screen: embodiment and identity through the internet, Sociological Review, 50(4), Gibbs, J. L., Ellison, N. B., & Heino, R. D. (2006). Self-presentation in online personals: The role of anticipated future interaction, selfdisclosure, and perceived success in Internet dating. Communication Research, 33(2), Zhao, S., Grasmuck, S., & Martin, J. (2008). Identity construction on Facebook: Digital empowerment in anchored relationships. Computers in Human Behavior, 24, Hargittai, E. (2007). Whose space? Differences among users and non-users of social network sites. Journal of Computer- Mediated Communication, 13, Όρος επίσης λογοτεχνικός τον οποίο ο Van Kokswijk δανείστηκε από τον Jorge Luis Borges (Tlön, Uqbar, Orbis Tertius, Argentine journal Sur, May 1940) 199 Miah, Andy. Virtually Nothing: Re-evaluating the Significance of Cyberspace. Leisure Studies 19 (2000): Gergely, Orsolya. The Virtual Me. A New Way and Practice of Identity Construction and Language Use, Acta Universitatis Sapientiae, Philologica, 2, 1 (2010)

62 Η Ανατροφοδότηση ως Κατασκευαστής Οι άνθρωποι με τους οποίους ένα άτομο αλληλεπιδρά επηρεάζουν τον τρόπο αντίληψης του Εαυτού του. Σύμφωνα με την θεωρία της συμβολικής αλληλεπίδρασης, οι υπόλοιποι άνθρωποι χρησιμεύουν σαν ένας «καθρέπτης» στον οποίο τα άτομα βλέπουν τους Εαυτούς τους (Cooley (1902) 201. Η άποψη «ποιος είμαι» προκύπτει από τις αλληλεπιδράσεις με υπόλοιπα άτομα. Ένα άτομο παρουσιάζεται στους υπολοίπους κατά την διάρκεια μιας αλληλεπίδρασης και η αυτογνωσία επιτυγχάνεται μέσα από την αντίδραση αυτών. Ακριβώς με τον ίδιο τρόπο όπου ένα άτομο ανακαλύπτει την εικόνα του μέσω των αντανακλάσεων ενός καθρέπτη, η συνείδηση για το «ποιος είμαι» επέρχεται από την ερμηνεία των αντιδράσεων των υπολοίπων ατόμων απέναντι στο άτομο. Ο περιβάλλοντας κύκλος επικοινωνεί τη στάση του απέναντι στο άτομο όχι μόνο μέσω των εκφράσεων οπού προσφέρει, αλλά κυρίως, μέσω των εκφράσεων που «εκπέμπει» (Goffman 1959). Τα δευτερεύοντα κανάλια επικοινωνίας δεν αποκαλύπτουν μόνο της στάση του ίδιου του ατόμου, αλλά και την στάση του περιβάλλοντα κύκλου απέναντι στο άτομο. Μέσω λεκτικών και μη λεκτικών συμπεριφορών, οι υπόλοιποι μεταβιβάζουν στο άτομο είτε σκόπιμα είτε ασυναίσθητα, τις αξιολογήσεις της παρουσίασης του Εαυτού του, οι οποίες διαμορφώνουν στη συνέχεια τον τρόπο αντιμετώπισης του Eαυτού του ατόμου, από το ίδιο το άτομο αυτό. Με την παρατήρηση «ανεξέλεγκτων» συμπεριφορών, το άτομο είναι σε θέση να αξιολογήσει την αυθεντικότητα των εύκολα χειραγωγισημων πτυχών της συμπεριφοράς του περιβάλλοντα κύκλου. Με άλλα λόγια, η υλική παρουσία άλλων ατόμων σε μια διαπροσωπική αλληλεπίδραση παρέχει στο άτομο «ένα μέγιστο ενδείξεων» που επιτρέπει στο άτομο να σχηματίσει μια σαφή εικόνα του Εαυτού του μέσω των «αξιολογήσεων τρίτων στην εκτέλεση της ταυτότητάς του». 202 Μελέτες βρίσκουν αυξημένη την κοινοποίηση προσωπικών στοιχείων προκειμένου οι χρήστες να λάβουν ανατροφοδότηση στις εκδηλώσεις του Εαυτού τους. 203 Ερευνητικά τείνει να κυριαρχεί η άποψη ότι η ανατροφοδότηση σχετικά με τις κοινοποιημένες πληροφορίες κάποιου ατόμου τόσο στις διαπροσωπικές όσο και στις διαδικτυακές σχέσεις, είναι ικανή να ασκήσει επίδραση στην ταυτότητα του προσώπου αυτού. Διαδικτυακά, σύμφωνα με την θεωρία της συμβολικής αλληλεπίδρασης, η ταυτότητά κάποιου κατασκευάζεται όχι μόνο μέσω του αυτοχαρακτηρισμού αλλά και μέσω αντανακλώντων χαρακτηρισμών καθώς οι χρήστες λαμβάνουν υπόψη τους την προοπτική των άλλων ατόμων τόσο όταν περιγράφουν τον Εαυτό τους στην τρέχουσα κατάσταση, όσο και όταν προσπαθούν να εξιδανικεύσουν τον Eαυτό τους με χρήση πιθανών Eαυτών στα προφίλ τους. Έτσι, η επίδραση τόσο της φυσικής όσο και της διαδικτυακής επικύρωσης ή διάψευσης των ταυτοτήτων που παρουσιάζονται σε αυτά τα προφίλ ασκεί επίδραση στις πεποιθήσεις των ατόμων για τον Εαυτό τους και στην συμπεριφορά τους τόσο στην πραγματική ζωή όσο και μέσα σε εικονικά περιβάλλοντα 204. Με αυτόν τον τρόπο, η σημασία της ανατροφοδότησης από άλλα άτομα κατά την διαδικασία της δημιουργίας και της αναδημιουργίας μιας ταυτότητας είναι καθοριστικής σημασίας. Σύμφωνα με την θεωρία των πιθανών Εαυτών των Markus & Nurius (1986) 205, οι συλλήψεις για τον Εαυτό κάποιου μπορούν να διαιρεθούν σε 201 Cooley, C. H. (1902). Human nature and the social order. New York: Charles Scribner's Sons. 202 Berger, Peter L. and Thomas Luckmann The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge. New York: Doubleday. 203 McKenna, K.Y.A., & Bargh, J. (1998). Coming out in the age of the Internet: identity demarginalization through virtual group participation. Journal of Personality and Social Psychology 75: Yurchisin, J., Watchravesringkan, K., & McCabe, D. B. (2005). An exploration of identity re-creation in the context of Internet dating. Social Behavior and Personality, 33(8), Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible selves. American Psychologist,41,

63 τρέχοντες Εαυτούς οι οποίοι περιγράφουν τον Εαυτό κάποιου όπως προς το παρόν γίνεται αντιληπτός από το άτομο και πιθανούς Εαυτούς οι οποίοι είναι εικόνες του Εαυτού που δεν έχουν ακόμα πραγματοποιηθεί. Μια συγκεκριμένη στιγμή, η ταυτότητα του ατόμου αποτελείται από κάποιο συνδυασμό τρεχόντων και πιθανών Εαυτών. Εντούτοις, αυτός ο συνδυασμός δεν παραμείνει απολύτως σταθερός με την πάροδο του χρόνου. Αντ' αυτού, οι ταυτότητες δημιουργούνται και αναδημιουργούνται ατέρμονα καθώς τα άτομα συμμετέχουν στην συνεχή, δυναμική διαδικασία διαπραγμάτευσης και επαναδιαπραγμάτευσης. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, η σημαντικότητα της ανατροφοδότησης από τους υπόλοιπους υπογραμμίζεται καθώς τα άτομα αναδημιουργούν τις ταυτότητές τους είτε με το να μεταβάλουν πιθανούς Εαυτούς σε τρέχοντες, είτε με το να αφαιρούν πιθανούς Εαυτούς από τις ταυτότητες τους επειδή ακολουθούνται επικυρώσεις ή διαψεύσεις από τα υπόλοιπα άτομα αντίστοιχα. Οι Yurchisin, Watchravesringkan και McCabe (2005) 206 τονίζουν την σημαντικότητα της θεωρίας των πιθανών Εαυτών για την κατασκευή μιας ταυτότητας σε ένα διαμεσολαβημένο περιβάλλον επειδή οι χρήστες μπορούν να προσφέρουν και να λάβουν ανατροφοδότηση, γεγονός το οποίο μπορεί να έχει τεράστιες επιπτώσεις στους ίδιους. 207 Για παράδειγμα η αίσθηση του αυτοσεβασμού επηρεάζεται από το είδος της ανατροφοδότησης. Θετική ανατροφοδότηση βρέθηκε να αυξάνει τον αυτοσεβασμό ενός ατόμου, ενώ αρνητική ανατροφοδότηση μειώνει την αίσθηση αυτή. Από την άλλη πλευρά, μελέτες τεκμηριώνουν την αντίσταση της σύλληψης ενός ατόμου για τον Εαυτό του στο να μεταβληθεί, αποδεικνύοντας έτσι ότι τα άτομα αντιδρούν στις προκλητικές ανατροφοδοτήσεις ή δεν τις αποδέχονται, Σύμφωνα με την άποψη των Swann και Hill (1982) 208, τα άτομα τα οποία έχουν μια συγκεκριμένη αντίληψη για τον Εαυτό τους, τείνουν να αναζητούν τρόπους να ενισχύσουν την αντίληψη αυτή 209. Για παράδειγμα άτομα που αυτοχαρακτηρίζονται σαν κυρίαρχα άλλα η άποψη αυτή δεν επιβεβαιώνεται από τους γύρω τους οι οποίοι μπορεί να τους θεωρούν υποτακτικούς, αναζητούν νέες κοινωνικές επαφές οι οποίες επικυρώνουν την αυτοαντίληψη τους σαν κυρίαρχα άτομα. Η Εικονική Ταυτότητα μέσα από το πρίσμα της Συμβολικής Αλληλεπίδρασης. Ο Zhao (2005) 210 υποστηρίζει ότι η εξαΰλωση και η ανωνυμία του διαδικτύου επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αντιλαμβάνονται τον Εαυτό τους. Όπως στις διαπροσωπικές επαφές, έτσι και στις διαδικτυακές, τα άτομα με τα οποία κάποιος αλληλεπιδρά αλλά και ο τρόπος με τον οποίο συμβαίνει η αλληλεπίδραση έχουν επιπτώσεις στην αντίληψη του ατόμου για τον Εαυτό του. Ένα σημαντικό ζήτημα αφορά τη διάκριση μεταξύ της σύλληψης και της παρουσίασης του Εαυτού. Αν και ουσιαστικά αποτελούν δύο πτυχές των ίδιων διαδικασιών υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ τους και επηρεάζονται από διαφορετικούς παράγοντες. Ο τρόπος όπου παρουσιάζει κάποιος τον Εαυτό του στους υπόλοιπους επηρεάζεται από το εάν πιστεύει ότι οι άλλοι μπορούν να τον «δουν» ευθέως. Ο τρόπος που αντιλαμβάνεται κάποιος τον Εαυτό του επηρεάζεται από το εάν μπορεί να «δει» ο ίδιος ευθέως τους άλλους και τον τρόπο με 206 Yurchisin, J., Watchravesringkan, K., & McCabe, D. B. (2005). An exploration of identity re-creation in the context of Internet dating. Social Behavior and Personality, 33(8), Manago, A., Graham, M., Greenfield, P., & Salimkhan, G. (2008). Self-presentation and gender on MySpace. Journal of Applied Developmental Psychology, 29, Swann, W. B., Jr., & Hill, C. A. (1982). When our identities are mistaken: Reaffirming self-conceptions through social interaction. Journal of Personality and Social Psychology,, 43, Επίσης: Gollwitzer, P. M. (1986). Striving for specific identities: The social reality of self-symbolizing. In R. Baumeister (Ed.), Public self and private self (σελίδες ). New York: Springer. 210 Zhao, Shanyang The Digital Self: Through the Looking Glass of Telecopresent Others. Symbolic Interaction 28(3):

64 τον οποίο αυτοί αντιδρούν σε αυτόν. Η σύλληψη του Eαυτού πραγματοποιείται μέσα ένα ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο που περιλαμβάνει τόσο τον στενό, όσο και τον ευρύτερο κύκλο του ατόμου, σε παροντικό αλλά και παρελθοντικό χρόνο. Η παρουσίαση του Εαυτού, από την άλλη, σχεδόν πάντα πραγματοποιείται σε μια συγκεκριμένη τρέχουσα κατάσταση. Ακόμα, ο Εαυτός που συλλαμβάνεται δεν είναι πάντα ο ίδιος με τον Εαυτό που παρουσιάζεται. Ο Εαυτός όπου συλλαμβάνεται είναι ένα προϊόν κοινωνικής αλληλεπίδρασης σε διαφορετικές περιοχές του κοινωνικού κόσμου και κατά τη διάρκεια ολόκληρης της ζωής κάποιου ατόμου, ενώ ο παρουσιασμένος Eαυτός είναι μια έκβαση της αλληλεπίδρασής κάποιου ατόμου με συγκεκριμένα άτομα σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Αυτές οι διαφορές δείχνουν ότι μια καλή κατανόηση της διαδικασίας κατασκευής του Εαυτού απαιτεί τη γνώση και της σύλληψης και της παρουσίασης του Εαυτού (σελ 389, ). Ο Zhao (2005) αναλύει την θεωρία της συμβολικής αλληλεπίδρασης και του «καθρεπτισμένου Εαυτού» (Cooley (1902)) 211 στο διαδίκτυο. Πρακτικά, αναλύσεις από την διαδικτυακή εμπειρία εφήβων έχουν δείξει ότι ένας διαδικτυακός κόσμος αποτελεί ένα μοναδικό «καθρέπτη» που παράγει έναν ψηφιακό Εαυτό διαφορετικό από τον Εαυτό που κατασκευάζεται στον φυσικό κόσμο. Η απώλεια μη λεκτικών συνθημάτων από τα άλλα άτομα δεν αποτρέπει την επικύρωση των αξιώσεών που το ίδιο το άτομο πράττει. Σε ένα εξαϋλωμένο περιβάλλον, ακόμα κι αν δεν μπορούν να έχουν πραγματική οπτική επαφή, οι άνθρωποι τείνουν πάντα να σχηματίσουν κάποια άποψη για τον συνομιλητή τους. Μια διανοητική εικόνα του ατόμου θα προκύψει μέσα από απλές ανταλλαγές κειμένων και ο ψηφιακός Εαυτός θα σχηματιστεί κατά συνέπεια 212. Το εξαϋλωμένο διαδικτυακό περιβάλλον παρέχει μια μοναδική κατάσταση στην οποία ο Εαυτός κατασκευάζεται απλώς μέσω των γλωσσικών μορφών. Σύμφωνα με την θεωρία του «καθρεπτισμένου Εαυτού» ο Zhao (2005) υποστηρίζει ότι οι μη λεκτικές εκφράσεις είναι σημαντικές αλλά όχι απαραίτητες για τον σχηματισμό του Εαυτού, δεδομένου ότι η αίσθηση του Εαυτού ενός ατόμου είναι βασισμένη πρώτιστα σε αυτό που πιστεύεται από το άτομο ότι άλλοι σκέφτονται για αυτό, παρά σε αυτό που πραγματικά σκέφτονται οι άλλοι για αυτό. Ακόμη και στον φυσικό κόσμο, υπάρχουν αποκλίσεις μεταξύ της άποψης για τον Εαυτό ενός ατόμου και των απόψεων οπού οι άλλοι έχουν για το συγκεκριμένο άτομο 213. Διαδικτυακά, τέτοιες αποκλίσεις μπορούν να γίνουν περισσότερο έντονες λόγω της απουσίας μη λεκτικών συνθημάτων. Η Talamo και η Ligorio (2000) 214 υποστηρίζουν ότι η κατασκευή των ταυτοτήτων στον κυβερνοχώρο επηρεάζεται έντονα από το πλαίσιο και την κοινωνική αλληλεπίδραση. Σε έναν τρισδιάστατο εικονικό κόσμο (Euroland), οι χρήστες οι οποίοι ενσωματώθηκαν μέσο ενός ειδώλου και πλοηγήθηκαν στον κόσμο αυτό δήλωσαν ανησυχία καθώς δεν μπορούσαν να σχηματίσουν εντύπωση για την εικόνα την οποία δημιουργούσαν σους γύρω τους μέσω του ειδώλου οπού επέλεξαν (δεν μπορούσαν «να δουν τον Εαυτό τους», καθώς δεν επέτρεπε το σύστημα θέαση από την προοπτική τρίτου προσώπου 215 ). Η πρώτη εντύπωση που οι χρήστες έχουν για τις Εαυτούς τους σε έναν εικονικό κόσμο συχνά είναι αδύναμη και βασισμένη σε ρευστά στοιχεία, όπως η κατοχή ενός ειδώλου ή η αλληλεπίδραση μέσω της συνομιλίας. Έτσι οι χρήστες στράφηκαν σε άλλους 211 Cooley, C. H. (1902). Human nature and the social order. New York: Charles Scribner's Sons. 212 boyd, d. (2001). Sexing the Internet: Reflections on the role of identification in online communities. Sexualities, Medias, Technologies. University of Surrey 213 Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self to effect.psychological Review, 94, Talamo, A., & Ligorio, M.B. (2000, June 23 26). Identity in the cyberspace: The social construction of identity through on-line virtual interactions. Paper presented at the First International Conference on the Dialogical Self, Nijmegen, The Netherlands 215 Η ενσωμάτωση μέσο ενός ειδώλου συχνά προσφέρει διαφορετικές γωνίες θέασης του κόσμου (Castronova, E. (2005): Synthetic Worlds: The Business and Culture of Online Games. The University of Chicago Press, London.) (σελίδες 34-35) 63

65 χρήστες προκειμένου να συλλέξουν πληροφορίες για την εικόνα τους. Η αλληλεπίδραση φανερώνει ότι όταν κάποιος δεν είναι σε θέση να «δει τον Εαυτό του» οδηγείται σε μια ισχυρότερη ανάγκη να βασιστεί στην προοπτική άλλων ατόμων. Έτσι η Talamo και η Ligorio (2000)επιδεικνύουν πώς ο Εαυτός και η κοινωνική ταυτότητα δεν είναι στατικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων αλλά διαπραγματεύονται μέσω της διαλογικής συνομιλίας. Τα εικονικά περιβάλλοντα επιτρέπουν στους ανθρώπους να επιλέξουν διαφορετικές εκδόσεις του Εαυτού και για να κινηθούν κατά μήκος του ευρύτερου και οδηγημένου από το πλαίσιο - προσδιορισμού θέσης. Το πρόβλημα του ποίου Εαυτού να παρουσιάσει το άτομο κατά τη διάρκεια της εικονικής αλληλεπίδρασης φαίνεται να είναι ένα πρόβλημα το οποίο καθορίζεται μέσα από το περιστασιακό κοινωνικό πλαίσιο όπου η ίδια η αλληλεπίδραση πραγματοποιείται. Έτσι, επισημαίνουν ότι οι ταυτότητες στον κυβερνοχώρο συν-κατασκευάζονται, είναι τοποθετημένες, μη σταθερές, περιστασιακές και ενδεικτικές, κατά συνέπεια η ενσωμάτωση σε ένα ή πολλά είδωλα αποτελεί μόνο ένα από τα στοιχεία στο παιχνίδι κατά διαπραγμάτευση της ταυτότητας και την τοποθέτηση. Συγκεκριμένα πλαίσια και καταστάσεις διαμορφώνουν τις εικονικές ταυτότητες (σελ 16). Πρέπει να αναφερθεί ότι, αν και η αρχή του «καθρεπτισμένου Εαυτού» ισχύει στους ανθρώπους όλων των ηλικιών, το διαμεσολαβημένο περιβάλλον μπορεί να έχει μεγαλύτερες επιπτώσεις στους εφήβους περισσότερο από ότι στους ενήλικες, καθώς η ανάγκη τους για την διαμόρφωση μιας σταθερής άποψης του Εαυτού τους είναι αυξημένη και έτσι είναι πιο ευαίσθητοι στην επιρροή άλλων ατόμων. Υπό αυτήν τη μορφή, μπορεί να αληθεύει ότι οι ενήλικοι συμμετέχουν στα διαδικτυακά παιχνίδια ρόλων συνήθως με σκοπό την παρουσίαση του Εαυτού τους, ενώ οι έφηβοι συνήθως με σκοπό τον πειραματισμό. Ακόμα, υπό την έννοια ότι ο Εαυτός είναι μια συμβολική προβολή που «την δουλεύουμε καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής μας», τα άτομα τα οποία ενεργούν ως «καθρέφτης» ασκούν πάντα επίδραση στην αντίληψή του Εαυτού του ατόμου ανεξάρτητα από το εάν το άτομο αυτό είναι έφηβος ή ενήλικας (Zhao (2005) (σελ )). 216 Το φαινόμενο του Πρωτέα Η διαδικτυακή αλληλεπίδραση μπορεί να συμβάλει δραματικά στην αλλαγή της αυτογνωσίας ενός ατόμου. Για παράδειγμα, τα άτομα για τα οποία ο Ιδανικός Εαυτός αποτελεί σημαντικό οδηγό (Higgins, 1987) 217 θα επιθυμούν ισχυρά το να ενσωματώσουν τα ιδανικά χαρακτηριστικά αυτά στον πραγματικό τους Εαυτό. Για να συμβεί όμως αυτό θα πρέπει να μετατρέψουν τα στοιχεία αυτά σε «κοινωνική πραγματικότητα». 218 Δηλαδή, το άτομο αισθάνεται την ανάγκη να αναγνωριστούν και να επικυρωθούν τα στοιχεία αυτά από τους γύρω του, προκειμένου να τα ενσωματώσει στον Εαυτό του 219. Οι Yee& Bailenson (2007) 220, υποστηρίζουν ότι η συμπεριφορά ενός ατόμου προσαρμόζεται ανάλογα με την εικονική του αναπαράσταση και την εντύπωση που έχει το άτομο για το πώς οι άλλοι τον αντιλαμβάνονται. Η διαδικασία αυτή ονομάστηκε από τους ίδιους Φαινόμενο του Πρωτέα (Proteus Effect). Διεξήχθηκαν δυο πειράματα τα οποία υποδεικνύουν ότι οι εμφανίσεις των ειδώλων διαμορφώνουν την αλληλεπίδραση του χρήστη. Αρχικά ένα άτομο επιλέγει την αντιπροσώπευσή του σε ένα εικονικό περιβάλλον και στην συνέχεια η αναπαράσταση αυτή 216 Zhao, Shanyang The Digital Self: Through the Looking Glass of Telecopresent Others. Symbolic Interaction 28(3): Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self to effect.psychological Review, 94, Gollwitzer, P. M. (1986). Striving for specific identities: The social reality of self-symbolizing. In R. Baumeister (Ed.), Public self and private self (pp ). New York: Springer. 219 McKenna, K.Y.A. & Bargh, J. A. (2000). Plan 9 from cyberspace: The implications of the Internet for personality and social psychology. Personality and Social Psychology Review, 4, Yee, N., & Bailenson, J.N. (2007). The Proteus effect: Self transformations in vir tual reality. Human Communication Research, 33,

66 διαμορφώνει την συμπεριφορά του ατόμου. Στο πρώτο πείραμα, χρήστες οι οποίοι χρησιμοποίησαν ελκυστικά είδωλα, βρέθηκε ότι αύξησαν το επίπεδο αυτοπεποίθησης τους και έγιναν πιο δεκτικοί στην συζήτηση με αγνώστους. Αντίστοιχα, στο δεύτερο πείραμα, χρήστες οι οποίοι χρησιμοποίησαν ψηλότερα είδωλα μπόρεσαν πιο εύκολα να επιβληθούν σε χρήστες με είδωλα μικρότερου ύψους. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι οι χρήστες σε διαδικτυακά περιβάλλοντα μπορεί εύκολα να υιοθετήσουν μια νέα ταυτότητα η όποια δημιουργείται από τα είδωλα τους ή, πιο θεωρητικά και σύμφωνα με τις θεωρίες αυτοαντίληψης, υιοθετούν τις συμπεριφοράς που πιστεύουν ότι οι άλλοι αναμένουν από αυτούς. Για παράδειγμα, ένας μη εμφανίσιμος χρήστης δημιουργεί ένα εξιδανικευμένο, θελκτικό είδωλο. Η χρήση του ειδώλου αυτού μέσω της διαδικασίας της ταυτοποίησης 221, τον ωθεί να μεταβάλει την αντίληψη που έχει για τον Εαυτό του υιοθετώντας τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ειδώλου αυτού. Κατ επέκταση, ο χρήστης μεταβάλει την συμπεριφορά του εντός του εικονικού κόσμου, βάση της λανθασμένης εντύπωσης (για παράδειγμα αποκτά μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση). Η ανατροφοδότηση η οποία λαμβάνει από τους υπόλοιπους χρήστες, επιβεβαιώνει την λανθασμένη εντύπωση του χρήστη και ενισχύει την λανθασμένη αυτοαντίληψη αυτό το φαινόμενο δεν βρίσκει εφαρμογή στην φυσική ζωή. Αν και το φαινόμενο απέδειξε ότι η εμφάνιση του ειδώλου επηρεάζει την συμπεριφορά σε έναν εικονικό κόσμο, παραμένει ανοικτό το ερώτημα κατά πόσο η εμφάνιση (ή τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα) του ειδώλου μπορούν να επηρεάσουν την συμπεριφορά στην φυσική ζωή. Επισημαίνεται από τους ίδιους ότι ένα τέτοιο εύρημα θα έβρισκε πολύ σημαντικές εφαρμογές σε θεραπευτικούς σκοπούς. Η Μεταμοντέρνα Εικονική Ταυτότητα. Μερικά από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του διαδικτύου φαίνεται να ενθαρρύνουν την ανάπτυξη του μεταμοντέρνου Εαυτού. Καταρχήν, οι δηλώσεις μιας διαδικτυακή ταυτότητας διαφέρουν σημαντικά από τις παραδοσιακές διαπροσωπικές δηλώσεις και διεκδικήσεις. Η έλλειψη της φυσικής παρουσίας των ακροατηρίων δημιουργεί προβλήματα όσον αφορά την επικύρωση συγκεκριμένων τοποθετήσεων. Η ελευθερία αποκάλυψης και απόκρυψης πληροφοριών είναι συγκριτικά τεράστια. Έτσι, οι δηλώσεις ταυτότητας στο διαδίκτυο μπορεί να αναδημιουργούνται και μεταποιούνται διαρκώς - συχνά χαρακτηρίζονται ως "υπό κατασκευή". Για τον Walker (2000) 222 το ερώτημα δεν πρέπει να είναι αν η παρουσίαση του Εαυτού στο διαδίκτυο είναι μεταμοντέρνα, αλλά σε ποιο βαθμό αυτό το νέο μέσο επιτρέπει την ανάπτυξη των μεταμοντέρνων χαρακτηριστικών. Η αφήγηση στις προσωπικές ιστοσελίδες προσφέρει μια αποτελεσματική περιγραφή του Εαυτού, επειδή εντοπίζει πληροφορίες και γεγονότα στον χρόνο και τον χώρο. Οι αφηγήσεις αυτές δεν αφορούν μόνο τις λεκτικές περιγραφές αλλά και τις συσχετίσεις, τις δραστηριότητες, εικόνες, συνδέσμους κ.α., παρέχοντας ένα «ρεπερτόριο» ταυτοτήτων προς επιλογή και ανατροφοδότηση. Η ικανότητα αυτή της παρουσίασης μη λεκτικών αφηγημάτων στο διαδίκτυο, υπερβάλει στις αντίστοιχες δυνατότητες της διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης (Walker (2000)). Για την Turkle (1996) 223, υπάρχει πλέον μια μετατόπιση από το μοντέρνο στην μεταμοντέρνα προσομοίωση, στην οποία ο Εαυτός αποτελεί ένα πολλαπλό, διανεμημένο σύστημα. Για την Haraway 224, τα ανθρώπινα όντα έχουν πλέον μετατραπεί σε Cyborgs - υβρίδια μηχανών και 221 Παραπομπή σε : Ταυτοποίηση 222 Walker, K. (2000). It s difficult to hide it : The presentation of self on Internet home pages. Qualitative Sociology, 23(1), Turkle, S. (1996). Who am we? Wired, 4(1), , (σελίδα 236) 224 Haraway, D., (1985/1994), A manifesto for cyborgs: Science, technology and socialist feminism in the 1980s, in Seidman, S. (ed.), The Postmodern Turn, Cambridge: Cambridge University Press. 65

67 ζωντανών οργανισμών, προϊόντα κοινωνικής πραγματικότητας αλλά και φαντασίας. Κατά την γνώμη της οι κυβενο - ταυτότητες είναι αντιφατικές, αποσπασματικές και στρατηγικές και αποτελούν επί της ουσίας πολιτικές δηλώσεις. Για τον Gergen (1997) 225 οι νέες τεχνολογίες συμβάλλουν σημαντικά στην σχεσιακή σύλληψη της ταυτότητας, όπως στην περίπτωση των διαδικτυακών δωματίων συνομιλίας και λοιπών χαρακτηριστικών διαδικτυακών χώρων συγκέντρωσης που διευκολύνουν τις εξαϋλωμένες σχέσεις. «Οι τεχνολογίες γεννούν ένα πολλαπλό και ποικιλόμορφο ον που ευδοκιμεί στην κατάσταση απροσδιοριστίας και που καθώς μεγαλώνει, ξετρελαίνεται ολοένα και περισσότερο από τα μέσα με τα οποία εκφράζεται αυτή η πρωτεϊκή ιδιότητα» (σελίδα 361). Στο διαδίκτυο, μπορούν να ενεργοποιηθούν ταυτότητες που δεν είναι απαραίτητο να συνδεθούν με μια συμπαγή ύπαρξη των συμμετεχόντων, και αυτές οι «κυβερνοταυτότητες» μπορούν να δημιουργήσουν πραγματικές και ουσιαστικές σχέσεις. Το σημαντικό είναι ότι αυτές οι σχέσεις κτίζονται όχι βάσει του "πραγματικού Εαυτού" (ακέραιες νοήσεις σε φυσικούς οργανισμούς), αλλά βάσει των προσδιορισμών θέσης μέσα στις συνομιλίες ή την ασυνάρτητη ροή. Περαιτέρω, είναι μόνο η συντονισμένη λειτουργία αυτών των ασυνάρτητων σχηματισμών που επιτρέπουν σε μια κοινότητα να επιτευχθεί. Στην πραγματικότητα, η κοινότητα δεν έχει κανέναν γεωγραφικό γεωμετρικό τόπο έξω από τον Ιστό της ομιλίας. Για τον Gergen αυτή η κατάσταση αγγίζει την καθαρή έννοια της συσχέτισης, χωρίς την έννοια του Εαυτού ή της κοινότητας υπό την παραδοσιακή έννοια. Η Εικονική κοινότητα Ακόμη και από το αρχικό στάδιο ανάπτυξης των εικονικών περιβαλλόντων, οι χρήστες αναγνώρισαν και υιοθέτησαν τα κοινωνικά περιθώρια των εικονικών δικτύων για την οργάνωση, την υποστήριξη και την επικοινωνία, δημιουργώντας έτσι μια μοναδική κοινωνική οντότητα, η οποία είναι πλέον γνωστή ως εικονική κοινότητα. Κοινότητες αναδύονται στον κυβερνοχώρο όταν ένας αριθμός από χρήστες δημιουργεί είδωλα τα οποία επιστρέφουν επανειλημμένα στο ίδιο πληροφοριακό διάστημα 226. Οι κοινότητες αυτές αποτελούν διαμεσολαβημένους κοινωνικούς χώρους στο εκάστοτε ψηφιακό περιβάλλον το οποίο επιτρέπει σε ομάδες να διαμορφωθούν και να διατηρηθούν κυρίως μέσω επικοινωνιακών διαδικασιών. 227 Οι εικονικές κοινότητες υποστηρίζουν ένα μεγάλο εύρος δραστηριοτήτων αναζήτηση, παροχή και διαμοιρασμό πληροφοριών, κοινωνικοποίηση και λοιπές αλληλεπιδράσεις. 228 Οι εικονικές κοινότητες μπορούν να παρουσιάσουν πολλούς και διαφορετικούς τύπους. Μερικές από αυτές είναι στενά συνδεδεμένες, εμπλέκοντας στενές ομάδες ατόμων τα οποία γνωρίζονται καλά μεταξύ τους και τα οποία χρησιμοποιούν το ψηφιακό περιβάλλον πρώτιστα σαν τρόπο επαύξησης των κοινωνικών τους σχέσεων. Αντίθετα, άλλες κοινότητες αποτελούνται από ευρύτερα δίκτυα ατόμων τα οποία συνδέονται μόνο εντός του διαμεσολαβημένου ψηφιακού περιβάλλοντος και υπάρχει μικρή 225 Gergen, K. (1997). Κορεσμένος εαυτός. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα 226 Jordan, T. (1999) Cyberpower: the Culture and Politics of Cyberspace and of the Internet.London: Routledge. 227 Rheingold, H. (1993) The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. New York, NY: Harper Collins. 228 G. Burnett, Information Exchange in Virtual Communities: A typology, Information Research, volume 5, number 4 (July) 66

68 πιθανότητα να συναντηθούν φυσικά 229,230,231. Ο Wellman (1999) 232 και ο Rheingold (1993) 233, πιστεύουν ότι ο όρος «εικονική κοινότητα» πρέπει να αντικατασταθεί από τον όρο «(διαδικτυακά) κοινωνικά δίκτυα». Τα κοινωνικά δίκτυα προϋπήρχαν του διαδικτύου, της γραφής και του λόγου. Σχηματίζονται όταν οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν μεταξύ τους επανειλημμένα και πρέπει να έχουν κάποια πρακτική χρησιμότητα προκειμένου να δικαιολογήσουν και να διατηρήσουν την ύπαρξη τους. Έχουν την ικανότητα να παρέχουν πληροφορίες και κοινωνική υποστήριξη στα άτομα που τα διαμορφώνουν. Σε ένα κοινωνικό δίκτυο συναντάται ένα αμάλγαμα δεσμών (ισχυροί, αδύναμοι κτλ.) οι οποίοι ενισχύουν τόσο το κοινωνικό κεφάλαιο όσο και την γνώση των συμμετεχόντων. Οι εικονικές κοινότητες μπορούν να χωριστούν σε πολλούς και διαφορετικούς τύπους, πχ. ομάδες συζήτησης, κοινότητες σε τρισδιάστατους εικονικούς κόσμους κτλ. Είναι αυθαίρετη η σκέψη του να θεωρηθούν τα δίκτυα αυτά και ο κυβερνοχώρος γενικά σαν κάτι το ενιαίο και το ομοιόμορφο. Οι διαδικτυακές κοινότητες διαφέρουν κατά πολύ στην σύνθεσή τους, τους στόχους τους και στην εξέλιξή τους και ο κυβερνοχώρος είναι ένα πλουραλιστικό, πολλαπλών καθηκόντων διανεμημένο περιβάλλον κατασκευασμένο από πολύ διαφορετικά υποπλαίσια επικοινωνίας. Επομένως στην προσπάθεια κατανόησης των διαδικτυακών κοινοτήτων και των ταυτοτήτων που σχηματίζονται εντός τους, η ιδιομορφία και η μοναδικότητά τους πρέπει να ληφθούν υπόψη. 234,235,236,237 Ανεξάρτητα από τον τύπο της κοινότητας (ή δικτύου), ένα χαρακτηριστικό το οποίο μοιράζονται τα κοινωνικά δίκτυα αυτά είναι ότι «η βασισμένη σε κείμενο επικοινωνία στο ψηφιακό περιβάλλον είναι η αρχική διαμορφωτική δύναμη για την εξέλιξή τους, την ανάπτυξη τους και την διατήρηση τους». 238 Εικόνες, animations, 239 ή χρήση φωνής μπορούν σήμερα να επαυξήσουν τις γραπτές λέξεις, αλλά το κείμενο παραμένει ακόμα το αρχικό μέσο επικοινωνίας εντός ενός εικονικού δικτύου. Χαρακτηριστικά μιας Εικονικής Κοινότητας. Οι Bagozzi & Dholakia (2002) 240 εξηγούν ότι ανεξάρτητα από τη γεωγραφική διασπορά ή την οργανωτική έμφαση, οι εικονικές κοινότητες φέρουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Κατ' αρχάς, οι περισσότερες εικονικές κοινότητες οργανώνονται γύρω από κάποιο διακριτό ενδιαφέρον, το οποίο σε γενικές γραμμές διαμορφώνει την ύπαρξή τους. Αυτό το κοινό ενδιαφέρον μπορεί αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο θέμα, μια λειτουργία ή μια δημογραφική ιδιότητα. Δεύτερον, 229 Wellman, B., & Gulia, M. (1999). Net-surfers don t ride alone: Virtual communities as communities. In B. Wellman (Ed.), Networks in the global village, , Boulder, CO: Westview Press. 230 boyd, d. & Ellison, N. B. (2007). Social network sites: Definition, history, and scholarship. Journal of Computer-Mediated Communication, 13(1). 231 boyd, danah. (2007) Why Youth (Heart) Social Network Sites: The Role of Networked Publics in Teenage Social Life. MacArthur Foundation Series on Digital Learning Youth, Identity, and Digital Media Volume (ed. David Buckingham). Cambridge, MA: MIT Press. 232 Wellman, B., & Gulia, M. (1999). Net-surfers don t ride alone: Virtual communities as communities. In B. Wellman (Ed.), Networks in the global village, , Boulder, CO: Westview Press. 233 Rheingold, H. (1993) The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. New York, NY: Harper Collins. 234 Diamandaki, Katerina (2003): Virtual Ethnicity and Digital Diasporas: Identity Construction in Cyber-space. In: Global Media Journal Επίσης : G. Burnett, Information Exchange in Virtual Communities: A typology, Information Research, volume 5, number 4 (July) 236 Rheingold, H. (1993) The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. New York, NY: Harper Collins. 237 Jordan, T. (1999) Cyberpower: the Culture and Politics of Cyberspace and of the Internet.London: Routledge. 238 Bagozzi, R. P., & Dholakia, U. M. (2002). Intentional social action in virtual communities. Journal of Interactive Marketing, 16(2), κινούμενες εικόνες (Dix. A.. Finlay. J., Abowd. G., & Beale, R. (1993). Human-computer interaction. New York: Prentice Hall (σελίδα 751)) 240 Bagozzi, R. P., & Dholakia, U. M. (2002). Intentional social action in virtual communities. Journal of Interactive Marketing, 16(2), (Σελίδες 5-8) 67

69 όπως στις πραγματικές κοινότητες έτσι και σε μια εικονική κοινότητα, τα μέλη αισθάνονται μια εγγενή σύνδεση προς τα υπόλοιπα μέλη καθώς και μια συλλογική αίσθηση διαχωρισμού από τα μη-μέλη. 241 Τέτοιου είδους συνεταιρισμοί όχι μόνο χρωματίζουν τις απόψεις, τις ιδέες και τις θέσεις του ατόμου επάνω σε συγκεκριμένα ζητήματα, αλλά και παρέχουν κίνητρο για επιστροφή στην κοινότητα στο μέλλον 242. Ακόμα, οι διαπροσωπικοί δεσμοί οπού μοιράζονται τα μέλη μιας εικονικής κοινότητας αυξάνουν την προθυμία κοινοποίησης πληροφοριών και διαμοιρασμού πόρων με άλλα μέλη, ώστε να παρέχουν υποστήριξη και να δεσμεύσουν τα μέλη απέναντι στους στόχους που προσδιορίζονται από την ομάδα. 243 Τρίτον, οι περισσότερες εικονικές κοινότητες δημιουργούν και χρησιμοποιούν κοινές συμβάσεις και γλώσσα (όπως η επαγγελματική γλώσσα, τα «emoticons» 244 ή τα ακρωνύμια), διατηρώντας έτσι κοινωνικούς ρόλους, καθιερώνοντας όρια, θεσπίζοντας τελετουργικά, δηλώνοντας δέσμευση έναντι των κοινών στόχων και ακλουθώντας κανόνες αλληλεπίδρασης (όπως «το netiquette» 245 ). Μέσω αυτών των λειτουργιών, οι εικονικές κοινότητες είναι σε θέση να παρέχουν πολλά από τα οφέλη των παραδοσιακών κοινοτήτων στα μέλη τους παρά τη φυσική διασπορά και το διαμεσολαβημένο περιβάλλον (Bagozzi & Dholakia (2002)). Τέταρτον, αντίθετα από πολλά παραδοσιακά μέσα όπου τα άτομα καταναλώνουν το περιεχόμενο παθητικά, το περιεχόμενο δημιουργείται από τα μέλη της κοινότητας μέσω ενεργούς συμμετοχής τους. Αυτή η προσανατολισμένη προς το περιεχόμενο δημιουργία ενεργεί ως σημαντική δύναμη για την διαμόρφωση του χαρακτήρα της κοινότητας και καθορίζει όχι μόνο την επιρροή της κοινότητας στους συμμετέχοντες, αλλά και τη γενικότερη θέση και επιρροή των ατομικών μελών. 246, 247 Σε μια φυσική κοινότητα οι άνθρωποι σχηματίζουν ένα ισχυρό νοητικό μοντέλο της κοινότητας αυτής. Σε μια εικονική κοινότητα το νοητικό αυτό μοντέλο θα πρέπει να εμπλουτιστεί με το στοιχείο της φαντασίας. Έτσι, οι κοινότητες αυτές αγγίζουν τα όρια της «φανταστικής κοινότητας» 248,249. Τέλος, επειδή οι περισσότερες εικονικές κοινότητες είναι ακόμα βασισμένες κυρίως στον γραπτό λόγο, τα περισσότερα στοιχεία τα οποία χρησιμοποιούνται σε παραδοσιακά διαπροσωπικά κοινωνικά πλαίσια όπως οι μη λεκτικές εκφράσεις, τα δευτερεύοντα κανάλια επικοινωνίας και τα κοινωνικά χαρακτηριστικά, «φιλτράρονται» για να παραμείνουν εκτός. 250, 251 Αυτό το «φιλτράρισμα» ανυψώνει τη σημασία του περιεχομένου επικοινωνίας ως την 241 Wellman, B., & Gulia, M. (1999). Net-surfers don t ride alone: Virtual communities as communities. In B. Wellman (Ed.), Networks in the global village, , Boulder, CO: Westview Press. 242 Dix. A.. Finlay. J., Abowd. G., & Beale, R. (1993). Human-computer interaction. New York: Prentice Hall (σελίδα 761) 243 Walther, J.B. (1996). Computer-mediated communication: Impersonal, interpersonal and hyperpersonal interaction. Communication Research, 23, 1, Σύμβολα που προκύπτουν από τους συνδυασμούς χαρακτήρων πληκτρολογίου, τα οποία απεικονίζουν τα συναισθήματα και την ψυχική διάθεση των χρηστών στην επικοινωνία μέσω του Διαδικτύου. (http://tophosting.pro/index.php?option=com_content&view=article&id=65&itemid=70) 245 Συνδυασμός των λέξεων network (δίκτυο) και etiquette (εθιμοτυπία, κανόνες συμπεριφοράς) που αναφέρεται σ' έναν ανεπίσημο (άγραφο) κώδικα συμπεριφοράς του διαδικτύου, που καθορίζει τους καλούς τρόπους επικοινωνίας. (http://www.ip.gr/el/dictionary/200- Netiquette) 246 Werry, C. (1999). Imagined electronic community: Representations of virtual community in contemporary business discourse [Online]. First Monday 247 Mallan, K., Giardina, N. (2009) Wikidentities: Young people collaborating on virtual identities in social network sites, First Monday 14, 6, 248 Rheingold, H. (1993) The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. New York, NY: Harper Collins. 249 Benedikt, Michael, Introduction to Cyberspace: Ιn M. Benedikt (Ed.). Cyberspace: First steps. Cambridge. MA: MIT Press. 250 McKenna, K.Y.A., & Bargh, J. (2000). Plan 9 from cyberspace: the implications of the Internet for personality and social psychology. Personality and Social Psychology Review 4: Hardey, M. (2002) Life beyond the screen: embodiment and identity through the internet, Sociological Review, 50(4),

70 διαμορφωτική δύναμη της κοινότητας, επιτρέποντας έτσι στα μεμονωμένα μέλη μια «στρατηγική ελευθερία έκφρασης». 252 Διαφορές από Παραδοσιακές Κοινότητες Οι Bagozzi & Dholakia (2002) 253 εντοπίζουν ότι παρά τις πολλές ομοιότητες με τις παραδοσιακές κοινότητες, υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά. Για το μεμονωμένο μέλος, η ιδιότητα μέλους, η συμμετοχή και η επικοινωνία στις εικονικές κοινότητες οδηγείται αποκλειστικά από βουλητική επιλογή, αντίθετα από τις παραδοσιακές κοινότητες όπου η ιδιότητα μέλους μπορεί να επιβληθεί ακούσια ή κατά τύχη από την στιγμή της γέννησης, την εγγύτητα της κατοικίας και λοιπά στοιχεία. Ακόμα, ένα άτομο μπορεί να τερματίσει την ιδιότητα μέλους του στην εικονική κοινότητα χωρίς ιδιαίτερο κόπο, απλά τερματίζοντας την δραστηριότητα ή την πλοήγηση και με το να μην επιστρέψει πάλι πίσω στον εικονικό χώρο της κοινότητας. 254 Παρά αυτό το φαινομενικά αδύναμο στοιχείο μιας κοινότητας αυτής της μορφής, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η συμμετοχή σε εικονικές κοινότητες προκαλεί έντονη εμβύθυση και είναι παρατεταμένη. Έτσι, με το πέρασμα του χρόνου, οι εικονικές κοινότητες γίνονται κεντρικοί τόποι συνάντησης για πολλά μέλη, τα οποία επιδιώκουν και αναζητούν στοιχεία όπως η συντροφικότητα, η κοινωνική υποστήριξη και μια αίσθηση του ότι «ανήκουν κάπου». 255,256,257,258,259,260 Κοινωνικό Κεφάλαιο και ενίσχυση Εικονικής Ταυτότητας Αν και οι άνθρωποι μεταφράζουν συχνά το κοινωνικό τους κεφάλαιο ως αποτέλεσμα των καθημερινών αλληλεπιδράσεών τους με φίλους, συνάδελφους και αγνώστους, είναι επίσης πιθανό να συμβαίνουν συνειδητές επενδύσεις στην κοινωνική αλληλεπίδραση. 261 Πολλές έρευνες φανερώνουν ότι αυτό είναι και το βασικό κίνητρο των χρηστών να συμμετάσχουν σε σελίδες κοινωνικής δικτύωσης. Με την χρήση αυτών, τα άτομα επιδιώκουν να διατηρήσουν και να επεκτείνουν τα κοινωνικά τους δίκτυα 262. Οι Κατ επέκταση, και το κοινωνικό τους κεφάλαιο. Οι Donath και boyd (2004) 263 υποστηρίζουν ότι η χρήση τέτοιων περιβαλλόντων είναι ένας οικονομικός και εύκολος τρόπος για την επέκταση αυτή. Οι χρήστες ξοδεύουν περισσότερο χρόνο σε αυτά τα δίκτυα επιδεικνύοντας πολιτιστικές πτυχές των ταυτοτήτων τους πέρα από τις ατομικές πτυχές και εμφανίζονται να επιδεικνύουν μια ταυτότητα προσανατολισμένη στην «ομάδα». 264 Έχει εντοπιστεί 252 Postmes, T., Spears, R., & Lea, M. (1998). Breaching or building social boundaries? SIDE-effects of computer- mediated communication. Communication Research, 25, 6, (σελίδες ) 253 Bagozzi, R. P., & Dholakia, U. M. (2002). Intentional social action in virtual communities. Journal of Interactive Marketing, 16(2), Jordan, T. (1999) Cyberpower: the Culture and Politics of Cyberspace and of the Internet.London: Routledge. 255 Wellman, B., & Gulia, M. (1999). Net-surfers don t ride alone: Virtual communities as communities. In B. Wellman (Ed.), Networks in the global village, , Boulder, CO: Westview Press. 256 McKenna, K.Y.A., & Bargh, J. (1998). Coming out in the age of the Internet: identity demarginalization through virtual group participation. Journal of Personality and Social Psychology 75: G. Burnett, Information Exchange in Virtual Communities: A typology, Information Research, volume 5, number 4 (July) 258 Walker, K. (2000). It s difficult to hide it : The presentation of self on Internet home pages. Qualitative Sociology, 23(1), Papacharissi, Z. (2002). "The Presentation of Self in Virtual Life: Characteristics of Personal Home Pages." Journalism and Mass Communication Quarterly, 79(3): Rheingold, H. (1993) The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. New York, NY: Harper Collins. 261 Resnick, P. (2001). Beyond bowling together: Sociotechnical capital. In J. Carroll (Ed.), HCI in the New Millennium ( ). Boston, MA: Addison-Wesley. 262 Ellison, N. B., Steinfield, C., & Lampe, C. (2007). The benefits of Facebook friends : Social capital and college students use of online social networks sites. Journal of Computer-Mediated Communication, 12(4). 263 Donath, J., & boyd, d. (2004, October). Public displays of connection. BT Technology Journal, 22(4) 264 Zhao, S., Grasmuck, S., & Martin, J. (2008). Identity construction on Facebook: Digital empowerment in anchored relationships. Computers in Human Behavior, 24,

71 ότι η χρήση του διαδικτύου και η θέσπιση εικονικών κοινοτήτων σχετίζεται άμεσα με την παραγωγή κοινωνικού κεφαλαίου και ενισχύει την κοινωνική ταυτότητα του ατόμου. Για παράδειγμα η χρήση των blogs ενισχύει τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ χρηστών του διαδικτύου, οι οποίες βοηθούν στο να αναπτύξουν οι χρήστες την δική τους εικονική κοινωνική ταυτότητά καθώς ενισχύονται και οι τρεις πτυχές της κοινωνικής ταυτότητας και συνδέεται με μια ευρύτερη αίσθηση ποιότητας ζωής και ευημερίας. 265 Οι Μεταμοντέρνες Εικονικές Κοινότητες. Οι εικονικές κοινότητες αποτελούν το πιο έντονο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ο πολιτισμός της εξομοίωσης θέτει υπό αμφισβήτηση τις παραδοσιακές συλλήψεις για την εκτέλεση της ανθρώπινης ταυτότητας. Καθιστούν εφικτή την δημιουργία μιας ταυτότητας η οποία είναι τόσο ρευστή και πολύμορφη όπου προκαλούνται τα όρια της έννοιας στον πυρήνα της. Ταυτότητα, κυριολεκτικά, σημαίνει «μονάδα». 266 Η Diamandaki (2003) 267 υποστηρίζει ότι η τρέχουσα ανάπτυξη της σφαίρας των κοινωνικών μετακινήσεων, της παγκοσμιοποίησης, των εθνικισμών και των διάφορων τοπικισμών, ο πολλαπλασιασμός των μη κυβερνητικών οργανώσεων, οι εθελοντικές οργανώσεις και τα αντιστασιακά κινήματα, είναι όλες προσπάθειες από τα άτομα και τις ομάδες τους να επανακτήσουν έναν βαθμό ελέγχου του πεπρωμένου τους σε έναν χαοτικό κόσμο. Κατά την γνώμη της, πολλοί κοινωνικοί θεωρητικοί επανειλημμένα εστιάζουν την κοινή προσοχή στο ότι η σύγχρονη εποχή είναι η «εποχή της κοινότητας», μια εποχή που εξουσιάζεται από την ανάγκη το ατόμου να εντάσσεται και να ανήκει, την ανάγκη υπέρβασης της ιδέας της ατομικότητας. Η Κοινότητα σε αυτές τις περιπτώσεις αποτελεί τον συνδετικό κρίκο που μπορεί να συλλέξει και να «δέσει» τους ανθρώπους από κοινού. Έτσι, πλήρως μετασχηματισμένη πλέον, η κοινότητα είναι ένα συστατικό το οποίο «υιοθετείται» παρά «παραδίδεται», είναι κοινότητα επιλογής και ελεύθερης βούλησης, συστατικό το οποίο τα άτομα αναζητούν και δεν κληρονομούν. Για την Diamandaki, αυτή η εθελοντική ποιότητα των μετα-παραδοσιακών κοινοτήτων επιτρέπει στα άτομα να καθορίσουν τους Εαυτούς τους και να αντιμετωπίσουν τις τάσεις της αφαίρεσης, της παγκοσμιοποίησης, της ομογενοποίησης και της ατομικοποίησης. Οι διαδικτυακές κοινότητες θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν έτσι σαν μια τάση συρρίκνωσης της απεραντοσύνης του κυβερνοχώρου, με τη δημιουργία εξατομικευμένων τρόπων ζωής που δημιουργούν μια αίσθηση σύνδεσης. Εγωκεντρικά δίκτυα έναντι κοινοτήτων Και ενώ έχει υποστηριχτεί ότι οι διαδικτυακές κοινότητες κυρίως σχηματίζονται γύρω από ένα διακριτό ενδιαφέρον, η danah boyd, (ερευνήτρια στην Microsoft Research, New York University, Harvard Law School κ.α.) 268, η οποία εστιάζει την ερεύνα της στα κοινωνικά μέσα δικτύωσης και κυρίως στην χρήση τους από νεαρούς ενήλικες και εφήβους σαν μέρος της καθημερινότητάς τους, υποστηρίζει ότι σε δίκτυα όπως το Friendster, κατά τα πρώιμα στάδια της δημιουργίας τους, ήταν οι χρήστες καθεαυτού οι οποίοι δημιούργησαν το πλαίσιο και όχι αντιστρόφως. 269 Οι κυρίαρχες κοινότητες οι οποίες παρουσιάστηκαν αρχικά μέσα στο δίκτυο επηρέασαν σημαντικά τους χρήστες οι οποίοι εισήρθαν στο δίκτυο με καθυστέρηση. Η «δικτυωμένη φύση των εντυπώσεων» έχει 265 Moon, J., Li, J., Jo, S. & Sanders, G. (2006) Improving Quality of Life Via Blogs and Development of a Virtual Social Identity, Journal of Information Technology Management, 17, 3, Turkle, S. (1995). Life on the screen: Identity in the age of the Internet. New York: Simon & Schuster. 267 Diamandaki, Katerina (2003): Virtual Ethnicity and Digital Diasporas: Identity Construction in Cyber-space. In: Global Media Journal boyd, danah Friends, Friendsters, and MySpace Top 8: Writing Community Into Being on Social Network Sites. First Monday 11:12, December. Από 70

72 επιπτώσεις στο θεατή έτσι όταν νέοι χρήστες εισέρχονται ένα δίκτυο, κληρονομούν ίχνη από τα άτομα τα οποία τους προσκάλεσαν. Λόγος οπού συμβαίνει αυτό είναι ο σχεδιασμός των δικτύων καθεαυτού. Ναι μεν το περιβάλλον υπαγορεύει ένα πλαίσιο, αλλά επί της ουσίας το πλαίσιο προκύπτει μέσα από τους ίδιους τους χρήστες. Στις μελέτες της παρατήρησε ότι εκμεταλλευμένοι τα τεχνολογικά περιθώρια οπού το δίκτυο προσέφερε, οι πρώιμοι χρήστες χρησιμοποίησαν την περιοχή για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους και να δημιουργήσουν ομάδες και κοινότητες όπως τις επιθυμούσαν, συχνά παρουσιάζοντας παρεκκλίνουσες επικεντρώσεις. Στη συνέχεια, λόγω της δικτυωμένης δομής του Friendster, μεταβίβασαν τους κανόνες αυτούς τους νέους χρήστες, μαζί με τις προσδοκώμενες από αυτούς συμπροφορές και τοποθετήσεις. Όταν τα δίκτυα άρχισαν να επεκτείνονται διαφορετικές ομάδες άρχισαν να αναδύονται. Η κεντρικότητα του δικτύου μειώθηκε ταυτόχρονα και έτσι πολλοί χρήστες αναγκάστηκαν να αντιμετωπίσουν συγκρουόμενα κοινωνικά πλαίσια. Σύντομα οι χρήστες (οι οποίοι είχαν ήδη τοποθετηθεί σε κάποια (συχνά παρεκκλίνουσα) ομάδα ή κοινότητα λόγο «κληροδότησης») ήρθαν αντιμέτωποι με άτομα από τον ευρύτερο κύκλο της φυσικής τους ζωής. Αυτό το γεγονός δημιούργησε μια αδέξια κατάσταση δεδομένου ότι οι συμμετέχοντες έπρεπε να καθορίσουν πώς να διαχειριστούν συγκρουόμενα κοινωνικά πλαίσια. Συγκεκριμένα, οι πληθυσμοί οι οποίοι άρχισαν να συμμετέχουν και να καθορίζουν το πλαίσιο μέσω των κοινωνικών τους επαφών βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη σύγκρουση πλαισίων όταν συνδέθηκαν με άτομα από διαφορετικούς τομείς της ζωής τους. Η boyd μέσω αυτού του παραδείγματος υποστηρίζει ότι επειδή οι κοινωνικές σελίδες δεν παρέχουν συγκεκριμένα φυσικά όρια για το πλαίσιο, το πλαίσιο