ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΝΕΥΡΙΚΗ ΕΝ-ΣΩΜΑΤΩΣΗ, ΕΠΙΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΜΟΡΦΕΣ 1. ηµήτρης Παπαδόπουλος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΝΕΥΡΙΚΗ ΕΝ-ΣΩΜΑΤΩΣΗ, ΕΠΙΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΜΟΡΦΕΣ 1. ηµήτρης Παπαδόπουλος"

Transcript

1 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 187 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΝΕΥΡΙΚΗ ΕΝ-ΣΩΜΑΤΩΣΗ, ΕΠΙΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΜΟΡΦΕΣ 1 ηµήτρης Παπαδόπουλος Κάθε εποχή έχει τον εγκέφαλό της. Ο εν σωματωμένος εγκέφαλος φαίνεται να είναι σήμερα στην πρώτη γραμμή των προσπαθειών για την καθιέρωση μετα θετικιστικών προσεγγίσεων στις κοινωνικές επιστήμες και στην κοινωνική θεωρία όπως και μη αναγωγιστικών συλλήψεων του εγκεφάλου και του σώματος στη νευροεπιστήμη, στην αναπτυξιακή επιστήμη και στην ψυχολογία. Η ενσωμάτωση όμως, όχι μόνο αμφισβητεί τις επικρατούσες γνωσιολογικές και πολιτισμικές παραδοχές σε αυτά τα πεδία, αλλά ανοίγει και δρόμους για την εξερεύνηση της πλαστικότητας και την αναδυόμενη επιγενετική φύση του εγκεφάλου και του σώματος. Η πλαστικότητα κυριαρχεί στο φαντασιακό του εγκεφάλου σώματος της σύγχρονης εποχής. Στον πυρήνα του φαντασιακού της πλαστικότητας εδράζεται η πιθανότητα του ανασυνδυασμού του ζητήματος εγκεφάλου σώματος και της κατανόησης των οικολογικά εξαρτημένων μορφολογιών με έναν μη ντετερμινιστικό τρόπο. Αλλά η πλαστικότητα, ως ανασυνδυασμός δεν αποτελεί απλώς μια ριζοσπαστική πρόκληση σε ντετερμινιστικές παραδοχές σχετικά με τον εγκέφαλο σώμα στη Δυτική σκέψη, αλλά 1. Το κείμενο δημοσιεύτηκε για πρώτη φοράμε τον τίτλο The Imaginary of Plasticity: neural embodiment, epigenetics and ecomorphs, στο περιοδικό Sociological Review, 2011, τεύχος 59 (3), σελ Αναδημοσιεύεται εδώ με τη νόμιμη άδεια του περιοδικού και τη σύμφωνη γνώμη του συγγραφέα.

2 188 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ και ένα δυναμικό στοιχείο της ίδιας του της αναγέννησης και πραγμάτωσης. Ι. Ανασυνδυασµός και πλαστικότητα Κάθε εποχή έχει τον εγκέφαλό της. Και κάθε εποχή φαντασιώνεται έναν καλύτερο εγκέφαλο από αυτόν που έχει. Σήμερα, μπορούμε να δούμε, τα πρώιμα σημάδια μιας μετατόπισης από έναν εγκέφαλο προσανατολισμένο και επικεντρωμένο στη νόηση, που κυριαρχούσε στην έρευνα για πολλά χρόνια, προς μια εκτενή, συνδεδεμένη και κυρίως ενσωματωμένη κατανόηση του εγκεφάλου, προς την κατεύθυνση του εγκέφαλου σώματος. Στη νευροεπιστήμη, την αναπτυξιακή επιστήμη και την ψυχολογία το θέμα της ενσωμάτωσης χρησιμοποιείται για να γίνει αντιληπτή η ιδέα, ότι οι ψυχικές και οι εγκεφαλικές διαδικασίες είναι ενσωματωμένες σε ένα υλικό σώμα και σε ένα δομημένο περιβάλλον. Στις κοινωνικές επιστήμες, την πολιτισμική θεωρία και την κοινωνική θεωρία, η ενσωμάτωση χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό ερωτημάτων διαφορετικότητας, με το να φέρνει στο προσκήνιο τον κοινωνικο πολιτισμικό σχηματισμό του σώματος και της εμπειρίας. Και στις δυο περιπτώσεις, αν και συχνά με ανόμοιο τρόπο, η ενσωμάτωση παρουσιάζεται ως μια απάντηση στις ελλείψεις των επιστημών, οι οποίες χειρίστηκαν τον εγκέφαλο ως μια αυτοτελή, απόπλαισιωμένη οντότητα, μια απάντηση στις αδυναμίες των γονιδιοκεντρικών ντετερμινιστικών προσεγγίσεων, οι οποίες έχουν απορρίψει τον ρόλο του περιβάλλοντος και εν τέλει η ενσωμάτωση φαίνεται να είναι μια απάντηση στις ελλείψεις ποικίλων ουσιοκρατικών εννοιολογήσεων της διαφορετικότητας, κυρίως του φύλου και της φυλής, και στον αστήρικτο θεμελιωτισμό 2 σχετικών πολιτικών κινημάτων. Η ιδέα της ενσωμάτωσης φαίνεται να ασκεί μια σχεδόν θεραπευτική λειτουργία: υπόσχεται να θεραπεύσει τη βαθειά δυσφορία που υπάρχει μέσα στη «Δυτική σκέψη» (πρβλ. Lakoff & Johnson, 1999). 2. Μεταφράζεται έτσι ο όρος foundationalism. [ΣτΜ]

3 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 189 Το παρόν κεφάλαιο εξερευνά συνδέσεις και μεταλλάξεις αυτών των ποικίλων χρήσεων της ιδέας του ενσωματωμένου εγκεφάλου σε σχέση με τα μεταβαλλόμενα πολιτισμικά και πολιτικά φαντασιακά των κοινωνιών στον Παγκόσμιο Βορρά. Υποστηρίζω, ότι αυτές οι μετατοπίσεις αναφέρονται σε μια νέα κυρίαρχη αφήγηση της μεταβολής του εγκεφάλου σώματος, η οποία ευδοκιμεί στην τεχνοεπιστημονική φιλοδοξία για καταγραφή, έλεγχο και μεταμόρφωση των διαδικασιών της ζωής, στο επίπεδο αυτό καθ αυτό της υλικής τους συγκρότησης. «Σήμερα μαθαίνουμε τη γλώσσα, με την οποία ο Θεός δημιούργησε τη ζωή», διακήρυξε ο Πρόεδρος Clinton στην ανακοίνωση του για την αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος τη Δευτέρα της 26 ης Ιουνίου του Καθώς δε θα μπορούσα να μη θυμηθώ τον κανόνα του Wittgenstein (1958) εκείνη τη στιγμήπως η γλώσσα υπάρχει μόνο όταν χρησιμοποιείται ενεργητικά ένα αποθαρρυντικό όραμα μού παρουσιάστηκε: εξάσκηση της γλώσσας της δημιουργίας. Κοσμικός δημιουργισμός. Η ικανότητα ανασυνδυασμού της ύλης εγκεφάλου σώματος και παραγωγής νέων κοινωνικοϋλικών μορφών ύπαρξης. Η υποβόσκουσα παραδοχή της θεώρησης της ύλης εγκεφάλουσώματος ως επιδεχόμενης ανασυνδυασμού είναι ότι χαρακτηρίζεται από πλαστικότητα. Αλλά η πλαστικότητα δεν είναι μια καινούργια ιδέα, καθώς έχει μακρά ιστορία στη νευροεπιστημονική έρευνα και την παραδοσιακή έρευνα του εγκεφάλου. Το ερώτημα είναι τι είδους πλαστικότητα προϋποτίθεται εδώ. Η πλαστικότητα του σήμερα εκκινά από εκεί που σταματά το γονίδιο από την ιδιαιτερότητα του ατομικού οργανισμού. Η πλαστικότητα παρουσιάζεται, όταν αναλαμβάνει τη δουλειά η επιγενετική: η εγκόσμια δημιουργία και αναδημιουργία της ολότητας ενός οργανισμού κατά τη διαδικασία της ανάπτυξής του. Πέρα από μία απλώς σχετική ευπλαστότητα της ύλης του εγκεφάλου, η πλαστικότητα τώρα αναφέρεται στην πιθανότητα ανασυνδυασμού της ύλης εγκεφάλου σώματος. Όχι μόνο ως μια αφηρημένη και γενική διαδικασία της νευρωνικής αναγέννησης, αλλά ως μια διαδικασία η οποία λαμβάνει χώρα επιγενετικά, η οποία είναι σύμφωνη με τις συγκεκριμένες και πιθανές πραγματικότητες καθενός ιδιαίτε

4 190 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ρου οργανισμού. «Γονίδια και ιδιοφυία: Έχει ο καθένας τη δυνατότητα να γίνει μια ιδιοφυία; Η επιγενετική δίνει ελπίδες σε όλους μας» είναι ο τίτλος μιας ανασκόπησης της εκλαΐκευσης της επιγενετικής για όλους του David Shenk, στο New Scientist (27 Μαρτίου 2010: 51). Αυτή η κατανόηση της πλαστικότητας γλιστρά μέσα στο πολιτισμικό φαντασιακό του σώματος και του εγκεφάλου στον Παγκόσμιο Βορρά ως μια υπόσχεση. Και ως πρακτική, αφού στο εγγύς μέλλον θα είμαστε ικανοί να δημιουργούμε νέους νευρώνες «κατά βούληση, όπου και όποτε τους χρειάζεστε» (Horstman and Scientific American, 2010: 5). Η νευροπλαστικότητα ως νευρογένεση από τα κάτω. Στο παρόν κεφάλαιο, συλλέγω ποικίλα υλικά που μπορούν να παρέχουν μια ιστορική αναδόμηση των εννοιολογήσεων του εγκεφάλου σώματος, από την οπτική της κατανόησής του ως εύπλαστου και επιδεχόμενου ανασυνδυασμού. Αυτή είναι μια υποθετική ιστορία, στην οποία πρότερες εννοιολογήσεις και θεάσεις του εγκεφάλουσώματος γίνονται ορατές υπό το πρίσμα της ανασυνδυασμένης πλαστικότητας. Μια τέτοια ιστορία έχει φυσικά πολλούς περιορισμούς η γραμμικότητά της φαίνεται να είναι ο πιο προφανής αλλά στο τέλος δεν είναι τίποτα άλλο, παρά ένα πείραμα: εάν κάθε εποχή έχει τον εγκέφαλό της και εάν ο ανασυνδυασμένος εύπλαστος εγκέφαλος είναι ο εγκέφαλος του μέλλοντος, τότε ο σκοπός αυτού του κειμένου είναι να παρουσιάσει μια μερική αφήγηση της ιστορίας του ανασυνδυασμένου εύπλαστου εγκεφάλου μέσα από τα δικά του μάτια. Η ε πόμενη ενότητα συζητά για τα ποικίλα πολιτισμικά φαντασιακά ε γκεφάλου σώματος που υπάρχουν, εξερευνώντας πώς ο ενσωματωμένος εγκέφαλος τα τροποποιεί, ώστε να γίνει ο ίδιος η κυρίαρχη ά ποψη του εγκεφάλου σώματος σήμερα. Οι ενότητες που ακολουθούν ιχνηλατούν τους συνδέσμους ανάμεσα σε αυτά τα φαντασιακά και τη γνωσιολογική γενεαλογία της ενσωμάτωσης και της ανασυνδυασμένης πλαστικότητας. Η ενότητα ΙΙ συζητά τη μετατόπιση από τον συμπεριφορισμό στον κογκνιτιβισμό και η ενότητα ΙΙΙ την κίνηση από τον κογκνιτιβισμό στον κονεξιονισμό. Ο κονεξιονισμός ήταν κρίσιμος για την προετοιμασία της ανόδου των θεωριών της ενσωμάτωσης. Η ενότητα IV επικεντρώνεται σε διαφορετικές προσεγγίσεις της ενσω

5 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 191 μάτωσης του εγκεφάλου και της σχέσης του με την εμπειρία. Η Ενότητα V διερευνά τη σχέση της ενσωμάτωσης με την κουλτούρα και την πολιτική διοίκηση. Με τον ίδιο τρόπο που ο κογκνιτιβισμός και ο κονεξιονισμός προετοίμασαν τον δρόμο για την άνοδο των ενσώματων προσεγγίσεων, στην ενότητα IV υποστηρίζεται, ότι η ενσωμάτωση διευρύνει τη θέα προς μια κατανόηση του εγκεφάλου και του σώματος ως ανασυνδυασμένου και εύπλαστου. Στην ενότητα VII γίνεται επισκόπηση της επιγενετικής και των οικομορφών ως δύο εκδηλώσεων της αναπτυξιακής και οικολογικής πλαστικότητας του εγκεφάλου σώματος. Η ενότητα των συμπερασμάτων του κεφαλαίου θέτει πιθανές πολιτικές εφαρμογές του φαντασιακού της ανασυνδυασμένης πλαστικότητας. II. Η πολιτισµική διαρρύθµιση του ενσωµατωµένου εγκεφάλου Πώς ο ενσωματωμένος εγκέφαλος σώμα τοποθετείται σε σχέση με άλλους πολιτισμικούς τόπους εγκεφάλου σώματος; Τόπος (topos) είναι μια συμβατική περιοχή και αναφέρεται σε κοινά θέματα αναφοράς αλλά ο τόπος δε σχετίζεται μόνο με κοινά θέματα και μοτίβα επιχειρηματολογίας που αναπτύσσουμε, αναφέρεται επίσης στην ιδέα της περιοχής ως συγκεκριμένου κοινωνικο υλικού χώρου όπου διαδικασίες υλοποίησης λαμβάνουν χώρα (Barad, 1998). Ο τόπος α ναφέρεται εξίσου στη συμβολική ομοιότητα (κοινό νόημα) και στον υλικό χώρο (βιωμένος χώρος). Ο τόπος είναι η περιοχή όπου σωματικά συνερχόμαστε για να συμμετάσχουμε στην αντιμετώπιση των κοινών προκλήσεων. Με αυτήν την έννοια, κάθε διαφορετικός τόπος εγκεφάλου σώματος συνιστά μια συγκεκριμένη σημειωτική και υλική διευθέτηση, η οποία είναι ιστορικά και πολιτισμικά περιορισμένη και η οποία λειτουργεί ως ένας χώρος αλληλόδρασης, σύγκρουσης και διαπραγμάτευσης πάνω στη δημιουργία και την αναδημιουργία του εγκεφάλου σωματός μας. Πιο συγκεκριμένα, οι θεωρίες της ενσωμάτωσης έρχονται να προστεθούν στην αρένα άλλων τόπων (Gilbert, 1997 πρβλ. επίσης Bordo, 1990 Frank, 1991 Haraway, 1991 Martin, 1992), εμπλέκονται μαζί τους, τους προκαλούν, και συμμετέχουν στη

6 192 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ δημιουργία νέων κοινωνικών και υλικών πραγματικοτήτων και φαντασιακών από αυτά που υπήρχαν πρότερα. Ίσως το πιο ισχυρό από αυτά τα πολιτισμικά φαντασιακά του ε γκεφάλου σώματος είναι ο τόπος του εγκεφαλικού σώματος: το σώμα, το οποίο υπάρχει ως ο φορέας του πνεύματος, ως η τοποθεσία της νόησης. Το ερώτημα της υλικότητας του εγκεφαλικού σώματος είναι ένα ερώτημα ελάσσονος σημασίας η λογική του βασίζεται στην εξημέρωση, στην καταπίεση και στην παροχέτευση εγκεφαλικών ενεργειών και σωματικών συναισθημάτων. Η σάρκα πρέπει να ελέγχεται επειδή είναι «η πηγή του επιστημολογικού σφάλματος, του ηθικού σφάλματος και της θνητότητας» (Csordas, 1944a επίσης Leder, 1990). Το εγκεφαλικό σώμα επιδοκιμάζει την άφθονη παραγωγή γνώσης και την εφαρμόζει για τον έλεγχο των σύνθετων διαδικασιών της ίδιας του της σωματικότητας και υλικότητας. Το εγκεφαλικό σώμα παριστάνεται ως οικουμενικό, κανονιστικό, εκτεταμένο, ά φυλο και α πολιτισμικό. Ερευνά για εγκεφαλικές ενότητες (Fodor, 1983 Scholl & Leslie, 1999), για ντετερμινιστικές διαδικασίες, για σταθερούς αλγορίθμους προκειμένου να προσδιορίσει τον κανονικό ιδεώδη εγκέφαλο σώμα. Το εγκεφαλικό σώμα είναι η αξία που παράγει σώμα, η σάρκα, η οποία έχει αξία χρήσης, το ικανό σώμα ως αντίθετο στο μη παραγωγικό και ανίκανο σώμα, του οποίου η υλική ύπαρξη πρέπει πάντα να διορθώνεται (πρβλ. Breckenridge & Vogler, 2001). Ένας παράλληλος τόπος σώματος επικεντρώνεται σε ένα διαφορετικό τύπο ελέγχου: το άνοσο σώμα, που είναι έμμονο με την προστασία, με τη δημιουργία και την τήρηση ορίων. Ο τόπος του άνοσου σώματος ασχολείται με την πρόβλεψη πιθανών ζημιών και μολύνσεων επικεντρώνεται στις τεχνικές της διόρθωσης, της κανονικοποίησης και του διαχωρισμού. Στον τόπο του άνοσου σώματος, η έρευνα στοχεύει στο να θέσει τα όρια του σώματος, την αντοχή του και το εύρος ανοχής του. Το άνοσο σώμα «είναι ένα σώμα που μας ξεχωρίζει από τα άλλα σώματα που κατοικούν στην υδρόγειο και που μας απαγορεύει να διαχυθούμε με άλλες οντότητες. Το άνοσο σώμα είναι αυτό που καθορίζει τη Χομπεσιανή μας ατομικότητα και είναι σε πιθανή σύγκρουση με κάθε σώμα» (Gilbert, 1997:38). Το άνοσο σώμα ασχο

7 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 193 λείται πρωταρχικά με την παραγωγή γνώσης, η οποία συντηρεί και αμύνεται, αντιτίθεται στην αδυναμία και προεξοφλεί τι είναι ουσιαστικό για την προστασία και τη συντήρηση των διαδικασιών του σώματος. «Αυτό που πρέπει να κάνουμε καλύτερα είναι να προβλέπουμε. Πρέπει να είμαστε προληπτικοί. Πρέπει να αναπτύξουμε την ικανότητα να προνοούμε τις επιθέσεις. Πρέπει να αναπτύξουμε την ικανότητα να κοιτάμε πίσω από τις γωνίες. Και αυτή είναι η αλλαγή. Αυτή είναι η μεταβολή επικεντρωμένη συγκεκριμένα στο στρατηγείο» όπως είπε ο Robert S. Mueller III, Διευθυντής του FBI, μετά τα γεγονότα της 11 ης Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη (Mueller III, 2002). Το άνοσο σώμα έχει εμμονή με την απειλή του ξαφνικού θανάτου. Αλλά ο θάνατος εδώ δε θεωρείται ως ένα φυσικό φαινόμενο, είναι μια διαδικασία, η οποία μπορεί να επιβληθεί από έξω, χαρακτηρίζει την κατάρρευση των ορίων του σώματος. Ο θάνατος μπορεί να προνοηθεί, να προβλεφθεί και ο κύριος ρόλος του άνοσου σώματος είναι να προκαταλάβει το θάνατο. Η χρονική καταγραφή του άνοσου σώματος είναι το μέλλον. Το μέλλον είναι ανοικτό σε ευπάθειες, το μέλλον είναι το ρεζερβουάρ πιθανών απειλών που μπορούν να εκπυρσοκροτήσουν την κατάρρευση, τη διάλυση του σώματος και τον θάνατο. Για παράδειγμα, όταν στα μέσα του 1980 ξέσπασε ο HIV στις δυτικές gay κοινότητες, προκάλεσε αρχικά έναν ηθικό πανικό, όχι για τους πραγματικούς θανάτους που προκάλεσε, αλλά γι αυτό που υ πονοούσε αναφορικά με την πιθανότητα θανάτου από ιό, καθώς και για την ευπάθεια του σώματος και του πολιτικού σώματος (Martin, 1990). Ο HIV έγινε ένα σημαίνον του πώς οι gay υπονόμευσαν την αρσενική φαντασίωση του άθικτου σώματος που θεμελιώνει το ετεροφυλοφιλικό matrix (Crimp, 1988 Weeks, 1995). Μια φαντασίωση που προϋπέθετε ότι τα αρσενικά σώματα είναι άνοσα, προστατευμένα, αδιάτρητα (Irigaray, 1985 Roberts et al., 1996) με τον ίδιο τρόπο που τα έθνη κράτη θεωρούνται ως ελεγχόμενες και ηγεμονικές περιοχές. Ο τόπος του άνοσου σώματος σχετίζεται λιγότερο με την άρνηση αυτής της ευπάθειας και περισσότερο με την πρόβλεψη του πώς να την αποφύγουμε, πώς να αποφύγουμε την πιθανή μόλυνση, την αρρώστια και τον θάνατο. Το άνοσο σώμα μαστίζεται από τον φόβο.

8 194 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Το μόνο αντίδοτο στον φόβο είναι η έξοδος από την υλικότητα του σώματος εν συνόλω. Αυτός είναι ο τόπος του άσαρκου σώματος, που παρέχει αυτήν την έξοδο, την ανακούφιση από την ευπάθεια της σάρκας. Το άσαρκο σώμα εισάγει τη φαντασίωση του αγνού εαυτού, ασώματου, άνευ σάρκας, απελευθερωμένου από τα πάθη του, τις συνήθειές του, και τις αδυναμίες της γεγονότητάς του. Το άσαρκο σώμα είναι ο οίκος αγνών ιδεών, καθαρών σκέψεων, αδιαμφισβήτητης διανοητικότητας. Ενάντια στους τόπους του άνοσου και του εγκεφαλικού σώματος, οι οποίοι επικεντρώνονται στην παραγωγή διαφόρων τύπων γνώσης, το άσαρκο σώμα καλλιεργεί την ιερότητα. Αντί να παράξει γνώση για να δαμάσει το σώμα ή να το προστατεύσει, το ά σαρκο σώμα είναι η τοποθεσία της πίστης. Το άσαρκο σώμα σχετίζεται λιγότερο με το να εξερευνήσει και να πειραματιστεί με τις έμφυτες λειτουργίες του, τις πηγές και τα όρια του, και περισσότερο με τη βεβαιότητα σε κάποια υπερβατική τάξη και σκοπό του σώματος. Το άσαρκο σώμα προσανατολίζεται σε μια χρονικότητα, η οποία είναι εκτός του βιωμένου χρόνου. Η ισχύς της ερείδεται στην αυταρχική επίδραση, που αυτή η αιώνια χρονικότητα έχει στις καθημερινές πρακτικές συμβάσεις. Στον τόπο του άσαρκου σώματος ο χρόνος είναι ατέλειωτος ενώ η καθολική εγκεφαλική σάρκα είναι ένα μέρος χωρίς χρόνο, έξω από το χρόνο. Ο τόπος του άνοσου σώματος καθορίζεται από τα συγχρονικά αισθήματα ανάμεσα σε διαφορετικά σώματα. Ο διαχρονικός άξονας, η εξελικτική ιστορία της σάρκας, εγκλείεται στον τόπο του κληρονομικού σώματος: την έρευνα για γενετικούς αλγορίθμους, για τον απόλυτο κώδικα της ανάπτυξης (Dennett, 1995). Το κληρονομικό σώμα είναι το σώμα, το οποίο σημειώνει και κατηγοριοποιεί την καταγωγή: είναι ο τόπος, στον οποίο το κοινωνικό φύλο (gender) δομείται ως σεξουαλικό φύλο (sex), είναι ο τόπος που ξεδιπλώνεται η φυλετικοποίηση των έγχρωμων ανθρώπων και των μεταναστών, είναι ο τόπος ο οποίος καλλιεργεί τη μυθολογική αφήγηση του βαθέως ανήκειν (έθνος, γλώσσα) μέσα από υποτιθέμενες κοινές αρχιτεκτονικές του σώματος. Το κληρονομικό σώμα ασχολείται με το παρελθόν, βλέπει το μέλλον ως τη συνέχιση των δεδομένων εξελικτικών ριζών, προ

9 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 195 σπαθεί να ελαττώσει τις συγχρονικές πιέσεις στον εγκέφαλο και στο σώμα και να ελαχιστοποιήσει την αβεβαιότητα. Αυτό που είναι κοινό σε όλες αυτές τις χρονικές καταγραφές είναι ότι η ροή του χρόνου είναι εξωτερική του σώματος. Συνιστά το υπόβαθρο πάνω στο οποίο συμβαίνουν καθένα από τα διαφορετικά φαντασιακά του σώματος. Σε όλες αυτές τις χρονικές τάξεις ο χρόνος είναι προϋπάρχων, είναι μια ουδέτερη τροχιά η οποία κινείται πολλαπλώς αντικειμενικά και ενοποιητικά ανεξάρτητα από τους πραγματικούς εγκεφάλους σώματα. Αλλά αν σκεφτούμε τον χρόνο ως μια δημιουργική δύναμη, όχι απλά ως μια ουδέτερη τροχιά αλλά ως ένα εντατικό στοιχείο στη μεταμόρφωση του εγκεφάλου σώματος, τότε ένα διαφορετικό πολιτισμικό όραμα του εγκεφάλου σώματος εμφανίζεται: ο τόπος της ανάδυσης. Αν «χρονικοποιήσουμε τον ίδιο τον χρόνο» (Sandbothe, 1988), ο εγκέφαλος σώμα γίνεται ταυτόχρονα το υποκείμενο και το αντικείμενο της ίδιας του της αναγέννησης. Ο αναδυόμενος εγκέφαλος σώμα από τη μία πλευρά ανταποκρίνεται στις διαμορφώσεις της ζωής, οι οποίες εξελίσσονται καθώς ο χρόνος της ζωής κυλά και δημιουργεί νέες απρόβλεπτες και καινοφανείς διαμορφώσεις της ύπαρξης. Αυτός ο αληθινός βιωμένος χρόνος είναι ο χρόνος της ανάπτυξης: το αναδυόμενο σώμα υπάρχει στο πεδίο της ίδιας του της αναπτυξιακής τροχιάς και πραγματικότητας (Gilbert & Epel, 2009 Gottlieb, 1997). Από την άλλη πλευρά, είναι αναδυόμενο επειδή η δημιουργία νέων μορφών είναι πάντα περιορισμένη από τις πραγματικά υπάρχουσες ενδεχόμενες συνθήκες ύπαρξης (για μια ε κτεταμένη συζήτηση των αναδυόμενων αρχιτεκτονικών του είναι, βλ. Cooper, 2008 και Κεφάλαια 8 και 9 στο Papadopoulos, Stephenson & Tsianos, 2008). Ο αναδυόμενος και ενσωματωμένος εγκέφαλος σώμα είναι αδιανόητος, πραγματικά αδύνατον να υπάρξει έξω από το διαμορφωτικό χρονότοπο της οντογένεσης. Αν το κληρονομικό σώμα συνενώνει την έννοια της προδιάθεσης σε διαφορετικές μορφές (πρβλ. Gould, 1977), το αναδυόμενο σώμα αναφέρεται στο πώς βιωμένες οικολογίες σχηματίζουν τον ίδιο τον εγκέφαλο σώμα. Το φαντασιακό του αναδυόμενου εγκεφάλου σώματος έχει μια ισχυρή ο μοιότητα με την κατανόηση του νομαδισμού των Deleuze & Guattari

10 196 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (1987), ως μιας κατάστασης ανοιχτότητας του σώματος στην ίδια του την κατασκευή μέσα από τις κινήσεις του, παρά μέσω μια εξωτερικά επιβαλλόμενης μορφής οργάνωσης. ΙΙΙ. Από τον κογκνιτιβισµό στον κονεξιονισµό Αυτά τα διαφορετικά πολιτισμικά φαντασιακά του εγκεφάλουσώματος είναι στενά συνυφασμένα με υπάρχουσες επιστημικές γλώσσες και πρακτικές του εγκεφάλου σώματος. Ενώ κάθε εποχή έχει τον εγκέφαλό της, δεν θεωρεί κάθε εποχή τον εγκέφαλο ως την έδρα της σκέψης και της συνείδησης. Στην αρχαία Ελλάδα τα ύψιστα μέρη της ψυχής εδράζονται στην καρδιά ομοίως, η παραδοσιακή κινεζική ιατρική θεωρεί την καρδιά ως τον οίκο του νου ο Καρτέσιος θεωρούσε την επίφυση ως την έδρα της σκέψης. Με την άνοδο της ιατρικής στο δεύτερο μισό του 19 ου αιώνα ο εγκέφαλος γίνεται ένα συστηματικό αντικείμενο μελέτης. Αλλά ακόμα και τότε, ο εγκέφαλος απέχει πολύ απ το να είναι η έδρα της σκέψης και της συνείδησης. Μέχρι τη δεκαετία του 1950 οι λειτουργίες και η ψυχολογία του ε γκεφάλου είναι ένα μαύρο κουτί εξαιτίας της κυριαρχίας του συμπεριφορισμού. Με τις διενέξεις σχετικά με το καθαρά θετικιστικό πρόγραμμα του Skinner, το συμπεριφοριστικό μηχανιστικό μοντέλο Ερεθίσματος Αντίδρασης (Ε Α) δέχεται βαθμιαία επιθέσεις. Το κύριο ζήτημα είναι η αποκατάσταση της σημαντικής ιδέας της σκέψης στην ψυχολογική και εγκεφαλική έρευνα. Υπήρξαν πολλοί πρόδρομοι σε αυτήν την προσπάθεια (πρβλ. Woodworth, 1921, 1938) μετά την εξορία της σκέψης από την ψυχολογία που έφερε ο συμπεριφορισμός στις αρχές του 20 ού αιώνα (J.B. Watson, 1913). Η θεώρηση του νου ως κοινωνικής διαδικασίας από τον Dewey (1999 βλ. επίσης Baldwin, 1897) αμφισβητούσε τη συμπεριφοριστική θέαση του νου και της σκέψης. Στις πρώτες δεκαετίες του 20 ού αιώνα, ο πραγματισμός έ μοιαζε μια βιώσιμη και δραστήρια εναλλακτική στην εξάλειψη της σκέψης, της συνείδησης και της εμπειρίας στους κυρίαρχους ακαδημαϊκούς λόγους αλλά δεν μπορούσε να αμφισβητήσει την κυριαρχία του συμπεριφοριστικού μοντέλου. Μόνο πολύ αργότερα η προσέγγι

11 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 197 ση του πραγματισμού έδωσε υλικό στην έρευνα του εγκέφαλουσώματος μέσα από την επιρροή του σε συγκεκριμένες θέσεις του κονεξιονισμού και της ενσωμάτωσης. Στο πρώτο μισό του 20 ού αιώνα, ωστόσο, καμία από αυτές τις προσπάθειες δεν επέφερε μια θεμελιώδη στροφή στην έρευνα του νου και της συνείδησης, όπως αυτή που συνέβη με την άνοδο του κογκνιτιβισμού τη δεκαετία του Ο E.C. Tolman (1954) ήταν ένας εξ αυτών που διαμόρφωσαν το βασικό περίγραμμα για τη νέα τάση στην έρευνα πάνω στη σκέψη λίγες δεκαετίες πριν την άνοδο του κογκνιτιβιστικού κινήματος. Εισήγαγε την ιδέα των «μεσολαβητικών μεταβλητών», η οποία ήταν μια προσπάθεια να ανατμηθεί ολόκληρο το φαινόμενο της συμπεριφοράς προκειμένου να επιτευχθεί μια νέα ομοιογενής σύνθεση. Η α ντίδραση δεν είναι πλέον μια γραμμική, άμεση συσχέτιση του ερεθίσματος που συμβαίνει μετά από μια συγκεκριμένη χρονική υστέρηση. Είναι μια λειτουργία του ερεθίσματος, η οποία εξαρτάται από το περιβάλλον, το σύστημα αναγκών και το matrix πεποιθήσεων αξιών του ατόμου. Το εσωτερικό επίπεδο της ανθρώπινης συνείδησης γίνεται κεντρικός πυρήνας για τη ρύθμιση της συμπεριφοράς. Η έμφαση στην ιδέα ότι η σκέψη είναι μια λειτουργία, ήταν μια σημαντική στιγμή για την ανάδυση του κογκνιτιβισμού. Για παράδειγμα, ο Jerome Bruner, ένας από τους πρωταγωνιστές της γνωστικής στροφής, είδε ότι υπάρχει μια δυνατότητα για τον εκτροχιασμό της συμπεριφοριστικής κυριαρχίας με την εισαγωγή ενός νέου ενδιάμεσου συνδέσμου στη φόρμουλα Ε Α, η οποία θα επέτρεπε τη διερεύνηση αυτού του εσωτερικού πεδίου της σκέψης. Αυτός ο σύνδεσμός ήταν η «ρυθμιζόμενη από το σήμα σκέψη» (Bruner, 1967). Η σκέψη διευκρινίζεται ως ένα όργανο με συγκεκριμένες λειτουργίες. Το αποτέλεσμα μίας συγκεκριμένης εισαγωγής δεν είναι πλέον άμεσα προβλέψιμο, αλλά τώρα είναι κυρίως μια λειτουργία της σκέψης. Με την αναστολή της πρόβλεψης όμως, μοιάζουν να εξαφανίζονται οι επιστημονικίστικες προϋποθέσεις που χρειάζονται για να επιβεβαιώσουν τον φυσικό επιστημονικό χαρακτήρα της έρευνας. Στα μέσα του 1950 μια περίοδος στην οποία λαμβάνουν χώρα σημαντικές δημοσιεύσεις (από τον Chomsky, τον Newell, τον Simon, κ.ά.) και γεγονότα

12 198 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (όπως το Συμπόσιο της Θεωρίας της Πληροφορίας, του MIT) στην ιστορία του κογκνιτιβισμού (Gardner, 1987:28) οι Bruner, Goodnow και Austin (1956) δημοσιεύουν το A study of Thinking. Εδώ ισχυρίζονται ότι η μάθηση κανόνων, η κατηγοριοποίηση, και οι αφαιρετικές διαδικασίες είναι οι βασικές λειτουργίες της σκέψης. Η σκέψη δεν σχετίζεται μόνο με το αναπαριστάνειν, αλλά κυρίως με την επίλυση προβλημάτων, είναι δηλαδή μια λειτουργία. Το ερώτημα λοιπόν είναι πώς να απεικονίσεις το «αόρατο» πεδίο των λειτουργιών αυτών. Η απάντηση σε αυτό ήταν η ιδέα του υπολογιστικισμού 3 : οι γνωστικές λειτουργίες συνιστούν ένα σταθερό σύνολο διαδικασιών, οι οποίες μπορεί να αναχθούν σε προκαθορισμένες κατώτερου επιπέδου διαδικασίες (Churchland, 1986). Η νόηση αναδύεται σε «πρότυπα δεδομένων και σε λογικές σχέσεις που είναι ανεξάρτητες του φυσικού μέσου που τις φέρει» (Pinker, 1997: 24). Ακόμα κι αν ο κογκνιτιβισμός παραμένει το κυρίαρχο παράδειγμα έρευνας στο πεδίο της ψυχολογίας και της νευροεπιστήμης, υπάρχει μια αυξανόμενη επικέντρωση στην παραγωγή συστηματικής γνώσης για τις σωματο γνωστικές διαδικασίες, οι οποίες μπορούν να γενικευθούν χωρίς να περιπέσουν στον οικουμενισμό και την ουσιοκρατία του υπολογιστικισμού. Κάποιος θα μπορούσε να δει εδώ την εμμονή της πειραματικής νευροεπιστήμης με τη χαρτογράφηση των ψυχολογικών λειτουργιών και της υποκειμενικότητας στον εγκέφαλο (Beaurlieu, 2003 Dumit, 2004 Joyce, 2005), ως ένα ακόμα βήμα στη μακρά ιστορία του εντοπικισμού 4 (Star, 1989) που προσπάθησε να αποκαλύψει από τι συνίσταται η σχέση μεταξύ νου και εγκεφάλου. Η εγκεφαλική χαρτογράφηση της υποκειμενικότητας μέσα από νέες τεχνολογίες απεικόνισης, η οποία συσχετίζει ψυχολογικές λειτουργίες με εγκεφαλικές περιοχές φαίνεται να διαιωνίζει μια παραδοσιακή αφαιρετική θέαση του εγκεφάλου ως μιας εξ ολοκλήρου διαμορφωμένης, στατικής και ρυθμιστικής δομής (Littlefield, 2009 Karmiloff Smith, 1992). Αλλά αποκαλύπτει, επίσης, μια προσπάθεια να πάμε πέρα από τη χρήση της ενσωμάτωσης ως μιας εικονικής ή μεταφορι 3. Μεταφράζεται έτσι ο όρος computationalism. [ΣτΜ] 4. Μεταφράζεται έτσι ο όρος localizationism. [ΣτΜ]

13 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 199 κής έννοιας ακόμα κι αν αυτή η χρήση είναι γόνιμη και σίγουρα α ναπόφευκτη, όπως θα επιχειρηματολογήσω παρακάτω προκειμένου να ιχνογραφήσει άμεσες σχέσεις ανάμεσα σε βιωματικές διαδικασίες και τη διυποκειμενικότητα στις υλικές διεργασίες (π.χ. εγκεφαλική δραστηριότητα και νευροβιολογικές διαδικασίες) του σώματος (πρβλ. Cromby, 2007 Franks, 2010 Scott, 2001). Σε αυτήν την προσπάθεια ο κονεξιονισμός αποτελεί ένα σημαντικό βήμα στη μετάβαση από τον κογκνιτιβισμό προς μια κατανόηση του ενσωματωμένου εγκεφάλου. Ο κονεξιονισμός υπόσχεται να αποκαλύψει τις δομικές σχέσεις ανάμεσα στην αντίληψη, τη νόηση, τη δράση και το συναίσθημα αντιλαμβανόμενος όλες αυτές τις διαστάσεις της ύπαρξης ως άμεσα συνδεδεμένες με τη νευρωνική υποδομή του εγκεφάλου. Η κονεξιονιστική έρευνα στην πειραματική νευροεπιστήμη (π.χ. Thelen & Smith, 1994 Liben, 1999 Wilson, 1998) απεικονίζει την ενσωμάτωση του εγκεφάλου στο υλικό νευροβιολογικό επίπεδο. Τα νευρωνικά δίκτυα απεικονίζουν σύνθετες συναθροίσεις διασυνδεδεμένων νευρικών κυττάρων, όπου συγκεκριμένες συνάψεις συνιστούν κεντρικούς κόμβους στο δίκτυο, ενώ άλλες κατέχουν πιο περιφερειακές θέσεις. Η διαδικασία της οντογενετικής ανάπτυξης βλέπει τη γένεση, την αλλαγή και την πτώση πολλών τέτοιων κονεξιονιστικών δικτύων υλοποιημένων μέσα από τα δίκτυα των νευρώνων (Changeux, 1997 Edelman, 1989 Edelman & Tononi, 2000). Μια κρίσιμης σημασίας αλλαγή, που εισάγει το κονεξιονιστικό μοντέλο είναι η διερεύνηση του αναπαραστατικού νατιβισμού ο οποίος είναι δεσπόζων στις κογκνιτιβιστικές προσεγγίσεις: η φλοιϊκή ανάπτυξη εξαρτάται από γενετικά καθοδηγούμενα μικροκυκλώματα που χρησιμεύουν στην οργάνωση των λειτουργιών του εγκεφάλου. Οι νοητικές αναπαραστάσεις στον κογκνιτιβισμό είναι αποτέλεσμα ε σώτερων νευροφυσιολογικών διαδικασιών που είναι ανεξάρτητες πλαισίου και οικουμενικές στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Η σκέψη έχει οικουμενική αλγοριθμική δομή και βασίζεται σε σταθερές νευρωνικές αρχιτεκτονικές. Ενάντια σε αυτό το μοντέλο «σε ένα κονεξιονιστικό δίκτυο, οι αναπαραστάσεις είναι πρότυπα ενεργοποίησης μέσα σε μια δεξαμενή διαδικαστικών μονάδων που μοιάζουν με νευρώνες. Η μορ

14 200 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ φή αυτών των προτύπων ενεργοποίησης καθορίζεται από τη φύση των συνδέσεων μεταξύ των μονάδων. Ως εκ τούτου, η εσωτερική α ναπαραστασιακή γνώση θα έπαιρνε τη μορφή προκαθορισμένων βαρών στις δια μοναδιακές συνδέσεις» (Elman et al., 1996:25). Αυτό που είναι σημαντικό στον κονεξιονισμό είναι ότι η σπουδαιότητα των κόμβων δεν είναι δεδομένη αλλά προκύπτει μέσα από τη μάθηση. Αυτή είναι η στιγμή όπου η ιδέα μιας εύπλαστης εγκεφαλικής ουσίας, η οποία χαρακτηρίζεται από τις αναδυόμενες ποιότητες και την εξάρτηση από το υποστηρικτικό περιβάλλον, έρχεται στο φως. Ενώ ο υ πολογιστικισμός προϋποθέτει εσωτερικές νευρωνικές δομές, ο κονεξιονισμός προϋποθέτει ημι ανοιχτές, μη γραμμικές αρχιτεκτονικές που ξεδιπλώνονται κατά τη διάρκεια της οντογενετικής ανάπτυξης. Η εγκεφαλική διαδικασία είναι ταυτόχρονα το δρών υποκείμενο και το αποτέλεσμα της ίδιας της δραστηριότητας της. Η εγκεφαλική διαδικασία διαμορφώνεται καθώς γίνεται ενεργή, αλλά είναι ενεργή μόνο επειδή αυτή η δραστηριότητα δίνει συγκεκριμένες μορφές στον ε γκέφαλο. Ο κονεξιονισμός είναι ένα κρίσιμο βήμα μακριά από την ουσιοκρατία και τον οικουμενισμό του κογκνιτιβισμού η διαμόρφωση της εγκεφαλικής ουσίας αναδύεται, αυτό θα πει, ότι σχετίζεται με το πλαίσιο: εξαρτάται από τα ενδο οργανισμικά και έξω οργανισμικά οικοσυστήματα. Αυτή η κίνηση προετοιμάζει την εννοιολόγηση της εγκεφαλικής ύλης ως ενσωματωμένης. IV. Εµπειρία και ενσωµάτωση Η προσέγγιση της ενσωμάτωσης προσθέτει μια σημαντική διάσταση στην κονεξιονιστική μοντελοποίηση του εγκεφάλου. Η ενσωμάτωση δεν αφορά μόνο τις συντακτικές δομές του νοήματος, αλλά επίσης, στοχεύει στο να συμπεριλάβει τη σημασιολογία της εμπειρίας την παραγωγή του νοήματος και της πραγματολογίας της εμπειρίας, δηλαδή πτυχών του νοήματος εξαρτημένων από το πλαίσιο και τον πολιτισμό. Πλαίσιο και εμπειρία συγχωνεύονται στις διεργασίες της εγκεφαλικής ύλης. Δεν είναι τυχαίο ότι οι κοινωνικές, πολιτισμικές και κριτικές ψυχολογικές θεωρίες της ενσωμάτωσης ασχολούνται με

15 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 201 τη μελέτη της σχέσης εγκεφάλου σώματος: υπαρξισμός και φαινομενολογία (Heidegger, 1993 Merleau Ponty, 1966), κοινωνικός κονστρουξιονισμός (Cromby, 2004) και πολιτισμικό ιστορικές ψυχολογικές θεωρήσεις (Vygotsky, 1987 Wygotsky, 1987 βλ. επίσης Papadopoulos, 2010c). Η ενσωμάτωση της εγκεφαλικής ουσίας σημαίνει ότι οι ψυχικές λειτουργίες δεν είναι συμμετρικές διαδικασίες η νόηση δεν είναι ανεξάρτητη της εκτέλεσής της ο νους και η εμπειρία τεκμηριώνονται πάντα σε απτές υλικές δομές: σε ένα σώμα (Damasio, 2004 Lakoff & Johnson, 1999 Varela, Thomson & Rosch, 1991), σε ένα περιβάλλον (Clark, 1997 Edelman, 1992 Lewontin, 2000 S. Rose, 1998), σε ένα κοινωνικό πλαίσιο (Csordas, 1994b Harre, 1996 Overton, 1998 Sampson, 1996) ή σε πολιτισμικό πολιτικούς αστερισμούς (Bourdieu, 1987 Braidotti, 2002 Fausto Sterling, 2000). Υπό την προοπτική της ενσωμάτωσης δεν υπάρχει σε καμία περίπτωση εγκέφαλος ως ένα εξ ολοκλήρου χωριστό όργανο. Μπορούμε να θεωρήσουμε τον εγκέφαλο όχι ως διακριτό όργανο λοιπόν, αλλά ως μέρος κάποιου, ως ενσωματωμένο σε, ως σχετιζόμενο με άλλες λειτουργίες και συστήματα του σώματος. Αυτός είναι ο λόγος που χρησιμοποιώ τον όρο εγκέφαλος σώμα όταν μιλώ σχετικά με το σώμα ή τον εγκέφαλο στις θεωρίες της ενσωμάτωσης. Οι εννοιολογήσεις του ενσωματωμένου εγκέφαλου σώματος ποικίλουν ιδιαίτερα τόσο προς το περιεχόμενό όσο και προς το πεδίο δράσηs τους. Στην αδύναμη μορφή της, η ενσωμάτωση απλά σημαίνει, ότι οι γνωστικές λειτουργίες λαμβάνουν χώρα σε ένα φυσικό υπόστρωμα. Οι πιο ανεπτυγμένες εκδοχές κατανοούν τον εγκέφαλο σώμα ως ένα διαστρωματικό, πολυλειτουργικό, αυτό οργανώμενο σύστημα, το οποίο συμπεριλαμβάνει αλληλεπιδρώντα υποσυστήματα. Η εκδοχή αυτή είναι πολύ συνηθισμένη: η νόηση, η αντίληψη, το συναίσθημα, η δράση δεν είναι διακριτά, αλλά αλληλεπιδρούν διαρκώς και σχηματίζουν την κατανόησή μας για τον εαυτό και τον κόσμο. Μια άλλη προσέγγιση στον ενσωματωμένο εγκέφαλο σώμα δίνει έμφαση στις φαινομενολογικές του διαστάσεις ως το υπαρξιακό πεδίο της σκέψης. Οι σωματικές μας κινήσεις, οι προσανατολισμοί είναι, κυριολεκτικά, το πεδίο στο οποίο δομούνται οι ψυχικές μας έννοιες και αφαιρέσεις. «Α

16 202 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ νεξάρτητα από το πόσο εκλεπτυσμένες γίνονται οι αφαιρέσεις μας, αν πρέπει να έχουν νόημα για εμάς, πρέπει να διατηρούν τους εσώτερους δεσμούς τους με τα ενσωματωμένα μας πρότυπα εννοιολόγησης και λογικής. Μπορούμε να βιώσουμε μόνο ό,τι η ενσωμάτωση μας μάς επιτρέπει να βιώσουμε. Μπορούμε να εννοιολογούμε μόνο χρησιμοποιώντας εννοιολογικά συστήματα βασισμένα στη σωματική μας εμπειρία» (Johnson, 1999:81). Μια άλλη διαδεδομένη εκδοχή της έννοιας της ενσωμάτωσης, δίνει έμφαση στον εγκέφαλο σώμα ως ένα σημαντικό παράγοντα απορρόφησης, ρύθμισης, μεταμόρφωσης κοινωνικών, πολιτισμικών και συμβολικών δυνάμεων. Ο εγκέφαλος σώμα σε αυτές τις κατανοήσεις είναι το ανθρώπινο σώμα. Πολλοί επεκτείνουν αυτήν την προσέγγιση για να συμπεριλάβουν το τεχνητό, το οργανισμοειδές ή ανθρωποειδές σώμα και τις σχέσεις του με το ανθρώπινο σώμα: η ενσωμάτωση σε αυτές τις θεωρήσεις αναφέρεται σε υβριδικές μηχανές, οι οποίες είναι ικανές να δρουν σε περιβάλλοντα πραγματικού χρόνου και χώρου και όχι σε μηχανές οι οποίες δρουν σε εικονικό χώρο ή σε προστατευμένα, πειραματικά περιβάλλοντα (πρβλ. Chrisley & Ziemke, 2002 Brooks, 2001). Όλες αυτές οι αποκλίνουσες προσεγγίσεις και οι απειράριθμες α πότοκες θεωρίες της ενσωμάτωσης προτείνουν, ότι τα εννοιολογικά και εμπειριακά μας συστήματα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τις αισθητικο κινητικές και συναισθηματικές λειτουργίες του εγκεφάλουσώματος. Η εμπειρία ξεκινά με τη συναισθηματικό αντιληπτική αίσθηση του περιβάλλοντος και με τη μετακίνηση σε αυτό. Η εμπειρία γίνεται αντιληπτή στον εγκέφαλο σώμα, μέσα από τον εγκέφαλοσώμα, στις νευρωνικές συνδέσεις, οι οποίες διαμορφώνονται από τη διαρκή αλληλόδραση των διαφορετικών σωματικών υποσυστημάτων και του περιβάλλοντος. Από μια ενδο οργανισμική προοπτική, ο ενσωματωμένος εγκέφαλος είναι ο σταδιακά μετασχηματιζόμενος εγκέφαλος σε μια διαδικασία σταθερής απεικόνισης και αλληλόδρασης με την ολότητα του σώματος και του ίδιου του εγκεφάλου. Ο ε αυτός που έχουμε, οι εμπειρίες που μας αποτελούν δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς έναν εγκέφαλο που αναπαριστά την ίδια του την κατά

17 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 203 σταση και την κατάσταση του σώματος, στο οποίο είναι ενσωματωμένος (Damasio, 1999 LeDoux, 2002). Επιστημολογικά, η προοπτική του ενσωματωμένου εγκεφάλου συνιστά μια ευθεία πρόκληση στον γενετικό αναγωγισμό, στον νατιβισμό και σε μια αποπλαισιωμένη και αφαιρετική κατανόηση του εγκεφάλου. Αλλά κάνει και κάτι ακόμη. Η Θεωρία των Αναπτυξιακών Συστημάτων η οποία ήταν ένας σημαντικός παράγοντας στην αμφισβήτηση του γενετικού αναγωγισμού, υποστηρίζοντας μια ολιστική προσέγγιση στην εξέλιξη του ενσωματωμένου εγκεφάλου (Oyama, 2000 Lewontin, 2000 Gottlieb, 1992) έχει δείξει ότι η ενσωμάτωση δε σχετίζεται απλώς με την αποκέντρωση του εγκεφάλου μέσα στο σώμα του οργανισμού, αλλά κυρίως με την αποκέντρωση του συνόλου του ίδιου του οργανισμού. Αντί να ανάγει τη μονάδα της ανάλυσης στον ίδιο τον οργανισμό, η Θεωρία Αναπτυξιακών Συστημάτων υποστηρίζει, ότι η ενσωμάτωση εξαρτάται πάντα από ένδο και διαοργανισμικές σχέσεις. Δεν υπάρχει ενσωμάτωση, εάν δεν υπάρχουν άλλα σώματα τριγύρω. Η ενσωμάτωση του εγκεφάλου είναι το γίγνεσθαι της ενσωμάτωσης με άλλα σώματα και μέσα από άλλα σώματα, είναι σχετιζόμενη περισσότερο με τη συμβίωση παρά με την εξυπηρέτηση μοναδικών οργανισμών, όπως το θέτουν οι Margulis & Sagan (2003). Η ενσωμάτωση σημαίνει σχεσιακότητα και συνδόμηση. Ο εγκέφαλος της σύγχρονης εποχής φαίνεται να είναι ένας εγκέφαλος που χαρακτηρίζεται από τις σχεσιακές αρχιτεκτονικές του σε μια προοδευτική μορφοποίηση της ύλης εγκεφάλου σώματος. Το ότι κάθε εποχή έχει τον εγκέφαλό της σημαίνει ότι ο εγκέφαλος που αναπαριστά γίνεται επίσης το δρών υποκείμενο των ίδιων του των υπαρξιακών συνθηκών. Με αυτήν την έννοια, οι θεωρίες της ενσωμάτωσης δεν είναι απλά άυλες αναπαραστάσεις των σωματο υλικών διαδικασιών. Αντίθετα, είναι ενεργές δυνάμεις στη μεταμόρφωση των υπαρχουσών κοινωνικών και υλικών πραγματικοτήτων μεταμορφώνουν ακόμα και τις απόλυτα υπαρξιακές συνθήκες του ίδιου του εγκεφάλου σώματος. Ως εκ τούτου, η ίδια η προσέγγιση της ενσωμάτωσης για τον εγκέφαλο είναι κυριολεκτικά ενσωματωμένη, δεν είναι η απεικόνιση της πραγ

18 204 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ματικότητας ή συγκεκριμένων νευροβιολογικών αναπτυξιακών ή κοινωνικών διαδικασιών, είναι η ίδια η διαδικασία η οποία ανασυνδυάζει προ υπάρχον υλικό και δημιουργεί νέους τρόπους του είναι και νέες «μορφές ζωής» (Winner, 1986 βλ. επίσης Papadopoulos, 2011). Οι θεωρίες της ενσωμάτωσης εισάγουν νέα πρότυπα ύπαρξης ενισχύοντας συνδυασμούς σε όλα τα διαφορετικά επίπεδα οργάνωσης, γενετικά, νευρωνικά, οργανισμικά, περιβαλλοντικά/κοινωνικά, συνδυασμοί οι οποίοι πρότερα δεν ήταν παρόντες. V. Η πολιτική της ενσωµάτωσης: χειραφέτηση και έλεγχος Η επιστημική και πολιτισμική δόμηση του ενσωματωμένου εγκεφάλου σώματος, αναλυθείσα στα προηγούμενα τμήματα, ανταποκρίνεται στις πολιτικές για το σώμα, των κινημάτων χειραφέτησης που αρχικά προέκυψαν μετά τη δεκαετία του 1970 και Ο Foucault (1995) είχε μια ουσιαστική συνεισφορά στην τοποθέτηση του εγκεφάλου σώματος στο κέντρο των ακαδημαϊκών συζητήσεων στις ανθρωπιστικές και τις κοινωνικές επιστήμες, αλλά είναι οι φεμινιστικές και gay πολιτικές (π.χ. Alaimo & Hekman, 2008 Clarke & Olesen, 1998 de Lauretis, 1987), οι κριτικές μελέτες της επιστήμης, της τεχνολογίας και της ιατρικής (π.χ. Bauchspies & Puig de la Bellacasa, 2009 Clarke et al., 2010 Haraway, 1991 Latimer & Schillmeier, 2009 Myers, 2008 Rapp, 2000), οι κριτικές των εξαϋλωμένων συστημάτων πληροφοριών και αναπαραστασιακών τεχνολογιών πληροφορίας (Lilley, Lightfoot & Amaral, 2004 Hayles, 1999) και ποικίλα ιθαγενή και αντιρατσιστικά κινήματα που δημιούργησαν την ιδέα του σώματος ως πολιτικού δυναμικού (Turner, 1984: 247). Ο τόπος του ενσωματωμένου και αναδυόμενου εγκεφάλου σώματος γίνεται ένα ανοικτό πεδίο όπου ουσιοκρατικές και στερεότυπες κατανοήσεις των λειτουργιών του εγκεφάλου σώματος ξαναγράφονται και αναδιαμορφώνονται υπό το πρόσχημα της κοινωνικής και της πολιτικής τους σημασίας. Οι «πολιτικές του σώματος» (Blanche, Bhavnani & Hook, 1999) ανταποκρίνονται άμεσα στην ανάπτυξη της έννοιας της ενσωμάτωσης και της ανάδυσης στις νευροεπιστήμες, στην αναπτυξιακή επιστήμη και

19 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 205 στην ψυχολογία. Είναι απίθανο να εδραιωθεί μια εφικτή θεωρητική προσέγγιση για τον εγκέφαλο σώμα χωρίς να αμφισβητηθεί η ντετερμινιστική κατανόηση των υλικών του διεργασιών. Το να γίνει ο εγκέφαλος σώμα διαπερατός στις πιέσεις των κινημάτων χειραφέτησης συνέπεσε με την αμφισβήτηση της στεγανότητας και της οικουμενικότητας του επιστημονικού βιολογικού εγκεφάλου σώματος. Στην πραγματικότητα, οι λόγοι της χειραφέτησης του αναδυόμενου εγκεφάλου σώματος εμφυσούν κοινωνικούς ανταγωνισμούς στο πεδίο της επιστήμης. Τα κινήματα όμως της χειραφέτησης μέσα από τις πολιτικές εγκεφάλου σώματος συνιστούν μόνο έναν από τους τρόπους, με τους ο ποίους η ενσωμάτωση και η ανάδυση απεικονίζονται στις κοινωνικές πρακτικές και στο πολιτισμικό φαντασιακό. Συγχρόνως, μαζί με τους λόγους της χειραφέτησης, η ιδέα της ενσωμάτωσης συλλαμβάνει την επιθυμία για έναν αναπλαστικό εγκέφαλο σώμα στις κουρασμένες κοινωνίες του Παγκόσμιου Βορρά. Είναι ένας εγκέφαλος σώμα, ο οποίος προσπαθεί να ξεπεράσει τους λόγους της εισχώρησης, του θανάτου, και της καταγωγής, βλέποντας τον εαυτό του ως τη συνδυαστική λύση: είναι η πηγή, η τοποθεσία, και ο στόχος των δικών του αναπλαστικών πρακτικών. Έτσι, ακόμα κι αν ο τόπος του αναδυόμενου εγκεφάλουσώματος προάγει το ρόλο της συγκειμενικότητας και της ειδικότητας 5, η λογική του είναι επακριβώς βασισμένη σε μια ιδέα ουδετεροποίησης της έννοιας του ορίου και του πλαισίου, όπως επιβάλλεται από άλλους λόγους του εγκεφάλου σώματος. Ο αναδυόμενος εγκέφαλος σώμα αναπαριστά μια ιδιαιτέρως άγρια μορφή πολιτισμικού οικουμενισμού: υπόσχεται τη θεραπεία όχι με όρους σωφρονισμού (εγκεφαλικό σώμα), προστασίας (άνοσο σώμα), ή της ιδεολογίας μιας διορθωμένης καταγωγής (κληρονομικό σώμα) αλλά με όρους της ίδιας του της ανοικτής αναδόμησης και του ανασυνδυασμού. Η ενσωμάτωση υπόσχεται να ασχοληθεί με τους βιωμένους πόνους του σώματος, τη δαμασμένη σάρκα, τη βασανισμένη σάρκα, την καταπιεσμένη σάρκα (Scarry, 1985 Duden, 2002). Αλλά την ίδια 5. Μεταφράζονται έτσι οι όροι contextuality και specificity αντίστοιχα. [ΣτΜ]

20 206 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στιγμή αυτή η υπόσχεση δεν έχει καθολική ισχύ αλλά είναι εντοπισμενη σε ένα συγκεκριμένο γεωπολιτικό χώρο στον οποίο κυριαρχεί η πίστη στο ανασυνδυασμένο ατομικό υποκείμενο μια πεποίθηση και μια πρακτική η οποία παρεμποδίζει και συγχρόνως ενδυναμώνει το πολιτικό δόγμα των νεοφιλελεύθερων κοινωνιών του Παγκόσμιου Βορρά, δηλαδή μεμονωμένα άτομα τοποθετημένα στο πλέγμα ισχύος της αγοράς, το οποίο δεν είναι ποτέ ευδιάκριτο ως τέτοιο. Η αμφιθυμία του τόπου του ενσωματωμένου και αναδυόμενου εγκεφάλουσώματος είναι ότι προέκυψε ως μια ισχυρή κριτική πρακτική, η οποία αμφισβητεί τον κυρίαρχο αποπλαισιωμένο και ά χρονο ατομισμό, ο οποίος διαδίδεται στην καθημερινή κουλτούρα όπως και στη νευροεπιστήμη, την εξελικτική βιολογία και την ψυχολογία/αναπτυξιακή επιστήμη στις κοινωνίες του Παγκόσμιου Βορρά. Αλλά αυτή η ώθηση προς την καταστροφή του ατομικού δρώντος υποκειμένου απορροφήθηκε σταδιακά μέσα στον λόγο του ευέλικτου ατόμου που έρχεται να αντικαταστήσει προηγούμενες ιδέες σχετικά με το αφαιρετικό λογικό αυτόνομο υποκείμενο (Papadopoulos, 2003). Το ευέλικτο άτομο επικεντρώνεται στην αυτό μετατροπή προκειμένου να πετύχει στο παρόν, παραμελώντας ευρύτερες μελλοντικές συνέπειες των πράξεών του (Schull & Zaloom, 2011). Η κοινωνική, υποκειμενική, νευρωνική ευελιξία δεν είναι απλώς ο στόχος ή ο τρόπος λειτουργίας της αυτο λογικότητας, αντίθετα είναι η απαραίτητη συνθήκη του ενσωματωμένου φιλελεύθερου ατομισμού στον Παγκόσμιο Βορρά. Ο έλεγχος είναι ενσωματωμένος, ασκείται με το να τίθεται σε μια συνεχή διαδικασία μετατροπής των ίδιων μας των υλικών υπάρξεων (βλ. Pitts Taylor, 2010 και το editorial στο Cromby, Newton, &Williams, 2011). Τα άτομα είναι σε μια μόνιμη διαδικασία αυτό καθορισμού θα πίστευε σχεδόν κάποιος ότι δεν πεθαίνουμε ούτε ζούμε ποτέ, απλώς αδιάκοπα καθορίζουμε και δουλεύουμε πάνω στους εγκεφάλους μας και τα σώματά μας (Martin, 2010). Η σύγχρονη πολιτική διακυβέρνηση αντιμετωπίζει το άτομο ως ένα άθροισμα ιδεών, σωματικών μελών, hi tech μηχανών, χημικών ουσιών, περιβαλλοντικών παραγόντων, το οποίο διαρκώς δημιουργεί και ανα δημιουργεί τον εαυτό του, αγωνιζόμενο να πετύχει μια συγκεκριμένη θέση σε ένα κοινωνι

21 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 207 κό πλέγμα, το οποίο δε θα μπορούσε να ταυτοποιηθεί ως μια ολότητα (Martin, 2002 Papadopoulos, 2008). Η αμφιθυμία του ενσωματωμένου εγκεφάλου σώματος είναι η διπλή του προσχώρηση και στη χειραφέτηση και τον έλεγχο: το κίνημα προς την ενσωμάτωση ξεκίνησε από τις πιέσεις των κριτικών κοινωνικών κινημάτων και του κοινωνικού ακτιβισμού (συγκεκριμένα των φεμινιστικών, των gay και των αντιρατσιστικών κινημάτων) στο τεχνοεπιστημονικό πλέγμα γνώσης που διερευνά τον εγκέφαλο και το σώμα. Αλλά οι απελευθερωτικοί κόσμοι εγκεφάλου σώματος, τους οποίους αυτά τα χειραφετητικά κινήματα έθεσαν σε κίνηση, σταδιακά υιοθετούνται από τη νεοφιλελεύθερη γεωκουλτούρα που αναδύεται μετά τη δεκαετία του Αυτό θα μπορούσε να κατανοηθεί ως μια αποτυχία των κινημάτων χειραφέτησης. Αλλά αυτή η κατανόηση θα σήμαινε, ότι υπάρχουν καθαρές, αγνές, αιώνιες απελευθερωτικές απαντήσεις. Δεν είναι όμως αυτό το ζήτημα αντίθετα, η οικειοποίηση της χειραφετητικής σκέψης και του ακτιβισμού μαρτυρά τη σημασία και την κεντρικότητα της κριτικής του στην κοινωνική ζωή και της δυνατότητάς του να αλλάξει τις συνθήκες της ύπαρξης (Papadopoulos, Stephenson & Tsianos, 2008). Ενάντια στις θέσεις, οι οποίες βλέπουν την κριτική σκέψη και τον ακτιβισμό ως ένα περιθωριακό και περιθωριοποιητικό λόγο (π.χ. Latour, 2004), η ιστορία και η πρακτική του εγκεφάλου σώματος υποστηρίζει μια διαφορετική οπτική. Τα κινήματα χειραφέτησης έχουν ανοίξει έναν χώρο για την επιτέλεση του εγκεφάλου σώματος ως ενσωματωμένου, έναν χώρο που δεν υ πήρχε πρότερα, έναν χώρο που ήρθε πριν τον έλεγχο και είχε τη δυνατότητα να δημιουργήσει νέες απελευθερωτικές συνθήκες. Η γένεση νέων απελευθερωτικών μορφών ύπαρξης ανάγκασαν τον έλεγχο να αλλάξει και να αναδιοργανώσει τον εαυτό του προκειμένου να είναι ικανός να ανταποκρίνεται και τελικά να ιδιοποιηθεί αυτά τα κινήματα: η ιδέα του ενσωματωμένου εγκεφάλου σώματος βαθμιαία υιοθετήθηκε από τον λόγο της αναγέννησης του εγκεφάλου σώματος μέσα από τον ίδιο του τον ανασυνδυασμό.

22 208 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ VI. Από την ενσωµάτωση και την ανάδυση στην πλαστικότητα και τους αυτογενετικούς εγκεφάλους-σώµατα Η έρευνα για τον ανασυνδυασμό δεν είναι απλά ένα αφηρημένο ιδανικό που αντηχεί μέσα στους παράλληλους λόγους της κοινωνικής χειραφέτησης και του κοινωνικού ελέγχου αλλά εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνικό τεχνική υλικότητα της ύπαρξης. Η ενσωμάτωση και η ανάδυση έχουν, για παράδειγμα, μια κρίσιμη συνεισφορά στον επανακαθορισμό των πεδίων της τεχνητής νοημοσύνης και των τεχνητών μηχανών με το να υποκινούν μια ριζοσπαστική πρακτική κριτική των κογκνιτιβιστικών μοντέλων της ρομποτικής (Balsamo, 1995 Hayles, 1999 Varela, Thomson & Rosch, 1991). Μία από τις βασικές παραδοχές αυτών των μοντέλων είναι η ενδεχόμενη πιθανότητα να αντιγράψουν τις λειτουργίες του ανθρώπινου νου και να δημιουργήσουν έναν τεχνητό οιονεί ανθρώπινο εγκέφαλο. Αυτός ο οιονεί εγκέφαλος θα μπορεί να διεξάγει έλεγχο στα αισθητικοκινητικά υποσυστήματα και να δρα ως μια συσκευή ελέγχου υπεύθυνη για την αυτόνομη λύση των προβλημάτων. Υπό αυτήν την οπτική, η νόηση κυριαρχεί και πάλι στα κυκλώματα της δράσης, του συναισθήματος και της αντίληψης. Αυτή η προοπτική έχει αποδειχτεί αβάσιμη στο πεδίο της ρομποτικής, ειδικά σε σχέση με ανθρωποειδή ρομπότ (Brooks, 1991 Hayles, 1999). Όχι μόνο απέχουμε από την αντιγραφή του ανθρώπινου εγκεφάλου ή από τη δημιουργία οιονεί εγκεφάλων ικανών να διευθύνουν ανθρωποειδή συστήματα, αλλά η έρευνα στην όραση και την κίνηση έχει κάνει αξιοσημείωτες προόδους, οι οποίες αμφισβητούν τη δυνατότητα δόμησης ενός οιονεί εγκεφάλου. Οι θεωρίες της ενσωμάτωσης προσπαθούν να υπερβούν την αντιφατικότητα των κογκνιτιβιστικών προσεγγίσεων: συνδέουν τη νόηση άμεσα με τα κυκλώματα κίνησης και αντίληψης (προοδευτικά επίσης και με αυτά του συναισθήματος) και θέτουν υπό αμφισβήτηση την ίδια την αναγκαιότητα της ύπαρξης ενός οιονεί εγκεφάλου (Brooks, 2002). Η ενσωμάτωση είναι η στρατηγική κλειδί για τη δημιουργία νέων αναδυόμενων μη ανθρώπινων δρώντων υποκειμένων από μια κείμενη προοπτική.

23 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 209 Τα νέα ανθρωποειδή ρομπότ απαλλάσσονται της πίεσης να έχουν εμφυτευμένη συνείδηση από ανθρώπινο χέρι στον τεχνητό τους ε γκέφαλο σώμα. Χρειάζονται απλές γνωστικές αρχιτεκτονικές, εκλεπτυσμένα αισθητικοκινητικά υποσυστήματα, γρήγορο hardware και ένα ικανό ρεπερτόριο κοινωνικο συναισθηματικών ικανοτήτων. Ε μπνευσμένες από τη συμπεριφορά και την κίνηση των ζώων, οι προσεγγίσεις της ενσωμάτωσης στη ρομποτική χρησιμοποιούν μερικώς ανοικτά κονεξιονιστικά δίκτυα για να συνδέσουν διαφορετικά υποσυστήματα εγκεφάλου σώματος των ανθρωποειδών μηχανών και να δημιουργήσουν νέα κοινωνικά δρώντα υποκείμενα. Αυτές οι νέες μηχανές κατέχουν εμπρόθετη δράση και είναι γνήσια αναδυόμενες (Sonigo, 2005): απλές αντιλήψεις εκπυρσοκροτούν σωματικές κινήσεις, οι σωματικές κινήσεις προκαλούν γνωστικές διαδικασίες, με τη σειρά τους αυτές οργανώνουν την αντίληψη, οι αποτυχίες της δραστηριότητας παράγουν νέες συναισθηματικές καταστάσεις, τα συναισθήματα επιτείνουν σωματικές κινήσεις και νέα σενάρια επικοινωνίας, τα οποία απαιτούν πιο γρήγορες αποκρίσεις και πιο πολύπλοκες γνωστικές διαδικασίες και ούτω καθεξής. Στο πεδίο της κείμενης ρομποτικής, η πολυπλοκότητα δεν είναι ένα δώρο από τους ανθρώπους στις μηχανές. Στην πραγματικότητα, το μόνο που μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι είναι να μειώσουν την πολυπλοκότητα και να απλοποιήσουν τις εγκεφαλικές διαδικασίες και τις σωματικές αρχιτεκτονικές. Αυτό που αυτές οι νέες μηχανές κάνουν είναι πολύ πιο εκλεπτυσμένο από αυτό που μπορούν να παράγουν οι άνθρωποι, αφού αυξάνουν την πολυπλοκότητα μέσω του ανασυνδυασμού κείμενων και ενσωματωμένων διαδικασιών σε ζώο άνθρωπος μηχανή υβρίδια (Adam, 1998 Clark,1998 Kember, 2003 Puig de la Bellacasa, 2009 Steels&Brooks, 1995 Suchman, 2007). Ο ανασυνδυασμός εδώ στοχεύει προς κάτι περισσότερο από την αναδιαρρύθμιση των υπαρχουσών ενσωματωμένων αρχιτεκτονικών επαναφέρει στη μνήμη βιοτικές μηχανές που θα είναι τελικά ικανές να αναπαραγάγουν τους εαυτούς τους ανεξάρτητα από την ανθρώπινη παρέμβαση. Είναι ίσως αυτή η συγκεκριμένη διάσταση μιας αυτόοργανωμένης αναπαραγωγής που είναι κεντρική στο φαντασιακό

24 210 ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ της πλαστικότητας που διαδίδεται στη νευροεπιστήμη και τη μαζική κουλτούρα (Pitts Taylor, 2010). Εάν κάθε εποχή έχει τον εγκέφαλό της και όπως επιχειρηματολόγησα η σύγχρονη εποχή περιστρέφεται γύρω από τον ενσωματωμένο εγκέφαλο σώμα τότε κάθε εποχή φαντασιώνεται να έχει έναν καλύτερο εγκέφαλο σώμα. Η ενσωμάτωση και η ανάδυση προσφέρουν τη θέα του εύπλαστου εγκεφάλου. Η α νασυνδυασμένη πλαστικότητα είναι η υπόσχεση που δίνουν οι θεωρίες της ενσωμάτωσης και της ανάδυσης, αλλά που όμως δεν μπορούν να πραγματοποιήσουν πλήρως. Αυτό που είναι κρίσιμο εδώ, δεν είναι μόνο ότι ο εγκέφαλος σώμα είναι αναδυόμενος και ενσωματωμένος αλλά ότι μπορεί επίσης να αλλάξει τον εαυτό του. The Brain That Changes Itself είναι ο τίτλος του best seller των New York Times, γραμμένο από τον Norman Doidge (2008). Αυτό που έχει σημασία δεν είναι η ενσωμάτωση αυτή καθ εαυτή αλλά οι αυτογενετικές δυνατότητες που απελευθερώνει ο ανασυνδυασμένος εύπλαστος εγκέφαλος σώμα. Η ανασυνδυασμένη πλαστικότητα δείχνει προς ένα διαφορετικό μοντέλο για την κατανόηση του ζητήματος εγκεφάλουσώματος ένα μοντέλο που είναι εν τέλει γοητευμένο περισσότερο με αυτό αναπαραγόμενα οργανικά σώματα παρά με διανεμητικά δίκτυα, αυτό οργανωμένα συστήματα και αλληλοδράσεις σώματοςπεριβάλλοντος, οι οποίες κυριαρχούν στις θεωρίες της ενσωμάτωσης. Η πλαστικότητα εδώ αναφέρεται κυρίως στην οικολογική αναπτυξιακή πλαστικότητα του εγκεφάλου σώματος και της νευρωνικής πλαστικότητας. Περιβαλλοντικές επιδράσεις (Gottlieb, Wahlsten & Lickliter, 1998) και εσωτερικές διαδικασίες αλληλόδρασης και οικολογικής συμβίωσης με άλλα σώματα (Margulis, 1998) καθορίζουν το εύρος των πιθανών φαινοτύπων, οι οποίοι μπορούν να πραγματωθούν (Gilbert & Epel, 2009). Ο εύπλαστος εγκέφαλος σώμα είναι παρών στον εαυτό του, αυτό γενετικός αλλά επίσης, δημιουργεί νέες μορφές μέσα από αδιάκοπες αλληλοδράσεις και αναδιαμορφώσεις των διαφορετικών επιπέδων οργάνωσης που συμμετέχουν. Και την ίδια στιγμή δεσμεύεται από τους ενδεχόμενους περιορισμούς, οι οποίοι υπάρχουν στον ίδιο και στην οικολογία του (Robert, 2004). Η αλληλεπίδραση α νάμεσα στην πλαστικότητα και την ειδικότητα, όπως το θέτει ο Steven

25 ΕΠΑΝΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 211 Rose (1998), περιγράφει τη συνθήκη για την εισαγωγή του χρόνου και του πλαισίου της πραγματικής ζωής στο σώμα και τον εγκέφαλο. Ο ανασυνδυασμένος εγκέφαλος σώμα που σημαδεύεται από γεγονότα, όπως αυτά συμβαίνουν στις πολλαπλές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στο γενετικό, το νευρωνικό, το οργανισμικό και το οικολογικό επίπεδο ύ παρξης (Gottlieb, 1992), υπάρχει μόνο σε οικολογίες πραγματικού χρόνου και πραγματικού κόσμου, και ως εκ τούτου, μπορεί να γίνει κατανοητός μόνο μέσω μιας οικολογικής αναπτυξιακής προοπτικής (Sultan, 2007 Müller, 2007). Η θεωρία της αναπτυξιακής πλαστικότητας του West Eberhard (2003) και η θεωρία του Wexler (2006) για τη νευροπλαστικότητα καθ όλη τη διάρκεια της ζωής, παρέχουν στέρεες περιγραφές του πώς η φαινοτυπική ποικιλότητα συμβαίνει ως μια διαφοροποιημένη διαδικασία που εξαρτάται από ένα μεγάλο αριθμό περιβαλλοντικών παραγόντων, κοινωνικών και πολιτισμικών συνθηκών και από το γενετικό υλικό, που σχηματίζουν διαφορετικά την ύλη ε γκεφάλου σώματος (βλ. επίσης Jablonka & Lamb, 2005 Huttenlocher, 2002 Gilbert& Epel, 2009). VII. Ανασυνδυασµένη πλαστικότητα εφαρµοσµένη: επιγένεση και οικοµορφές Ποιες είναι οι απτές εκδηλώσεις του εύπλαστου εγκεφάλου σώματος; Εάν παράγοντες εντός και εκτός του σώματος στην ολότητά τους ε πηρεάζουν την ανάπτυξη και τη μορφή του εγκεφάλου, τότε ποιοι συγκεκριμένοι παράγοντες είναι σημαντικοί για τον σχηματισμό της ύλης εγκεφάλου σώματος και ποιοι όχι; Προκειμένου να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα πρέπει να εξερευνήσουμε τις συγκεκριμένες περιβαλλοντικά επαγόμενες παραλλαγές που επηρεάζουν την ανάπτυξη εγκεφάλου σώματος. Αυτή είναι η στροφή στην επιγενετική (Gottlieb, 2007 Robert, 2004 van Speybroeck, van de Vijver & de Waele, 2002). «Η επιγενετική ορίζεται εδώ ως εκείνοι οι γενετικοί μηχανισμοί που δημιουργούν φαινοτυπικές παραλλαγές χωρίς να μεταβάλλουν την ακολουθία των ζευγών βάσεων των νουκλεοτιδίων των γονιδίων» (Gilbert & Epel, 2009: 12). Οι επιγενετικοί παράγοντες θε

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα.

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Τα άτομα κατασκευάζουν με ενεργό τρόπο τον κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΗΘεωρία του Πιαζέ. Στέλλα Βοσνιάδου Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΗΘεωρία του Πιαζέ. Στέλλα Βοσνιάδου Πανεπιστήμιο Αθηνών ΗΘεωρία του Πιαζέ Στέλλα Βοσνιάδου Πανεπιστήμιο Αθηνών Jean Piaget (1896-1986) Γεννήθηκε στο Νιουσατέλ της Ελβετίας όπου και σπούδασε βιολογία. Δούλεψε στο εργαστήριο του Alferd Binet και ενδιαφέρθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Χρυσή Κ. Καραπαναγιώτη Τμήμα Χημείας Αντικείμενο και Αναγκαιότητα Μετασχηματισμός της φυσικοεπιστημονικής γνώσης στη σχολική της εκδοχή.

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ Περιεχόμενα Περιεχόμενα Εισαγωγή: Αυτοοργάνωση, Aνάδυση και Πολυπλοκότητα... 15 Πώς μπορούν τα πράγματα να αυτοοργανώνονται;... 15 Προσπάθεια να δοθεί ένας προκαταρκτικός ορισμός της αυτοοργάνωσης...18

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89 Περιεχόμενα Οι Συγγραφείς Πρόλογος της Ελληνικής Έκδοσης Πρόλογος της Αμερικανικής Έκδοσης Σκοπός και Αντικείμενο του Βιβλίου ΜΕΡΟΣ Ι ΜΙΑ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 1 Η ιστορία της εξελικτικής

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Ένα αρχέγονο ερώτηµα Τι είναι η γνώση; Ποια η διαδικασία του γνωρίζειν; θεωρίες, επιστημολογίες, μεταφορές και πρακτικές στην τάξη των μαθηματικών Μάθηση

Διαβάστε περισσότερα

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Οδηγός Εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Karina Riiskjaer Raun Mette Kliim-Due Betina Rasmussen Peder Esben Bilde Kirsten Caesar Petersen

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22

Περιεχόμενα. Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22 Περιεχόμενα Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22 1.1.1. Τι είναι διδασκαλία... 25 1.1.2. Διδασκαλία και μάθηση... 28 1.1.3.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η επιστημονική έρευνα στηρίζεται αποκλειστικά στη συστηματική μελέτη της εμπειρικής

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Παλαιγεωργίου Γιώργος Τμήμα Μηχανικών Η/Υ, Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ιανουάριος 2011 Ψυχομετρία Η κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Διαθεματικότητα -Ιδανικό της ολιστικής γνώσης -Διασυνδέσεις με νόημα μεταξύ γνωστικών περιοχών -Μελέτη σύνθετων ερωτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 2 Σημαντικές ημερομηνίες και πρόσωπα στην ιστορία της Ψυχολογίας 350 π.χ. 320 π.χ 400 μ.χ. 1500 μ.χ. 1650 μ.χ. 1651 μ.χ. Ο Πλάτων προωθεί την έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου

ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη ως πλαίσιο Εκπαίδευσης Νεοδιορισθέντων Εκπαιδευτικών: Ποιοτικοί Εκπαιδευτικοί για Ποιοτική Εκπαίδευση ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ/ΠΑΙΔΙ/0308(ΒΙΕ)/07 ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλευτική Ψυχολογία και Προσανατολισμός

Συμβουλευτική Ψυχολογία και Προσανατολισμός ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (Α.Σ.ΠΑΙ.ΤΕ.) Συμβουλευτική Ψυχολογία και Προσανατολισμός Εαρινό εξάμηνο 2013-2014 Διδάσκουσα: Κωνσταντινίδου Σόνια 1 ο ΜΑΘΗΜΑ Η συμβουλευτική (counselling,

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE Τ.Θ. 5, Πανε ιστήµιο Πατρών, 650 Πάτρα, P.O. Box 5, University of Patras, 6 50 Patra ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΒ ΟΜΑ Α ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΟΙ ΤΕΛΕΙΟΦΟΙΤΟΙ ΤΗΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης Ηεπιστήµη της ψυχολογίας καιοι µεγάλες θεωρητικές σχολές ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc PhD Ψυχολογία Είναι η επιστήµη που µελετά τη συµπεριφορά και τις νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη. Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά»

Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη. Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά» Ανακοίνωση στο 11 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φιλοσοφίας, Πάτρα, 18 Οκτωβρίου 2008 Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά» Γνωσιακή

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία Δρ. Σερδάρης Παναγιώτης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε

Διαβάστε περισσότερα

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Εφαρμοσμένες ΛΥΣΕΙΣ για Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις Συμβουλευτικές Υπηρεσίες Εκπαιδευτικά Σεμινάρια Ανάπτυξη Πωλήσεων Ανδρόμαχος Δημητροκάλλης, MBA Management

Διαβάστε περισσότερα

Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants. Στέφανος Μιχιώτης, 2010, cc by-nc-nd

Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants. Στέφανος Μιχιώτης, 2010, cc by-nc-nd ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Οργανωσιακή Κουλτούρα & Αλλαγή Στέφανος Μιχιώτης Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants Περιεχόμενο 1 ης συνάντησης Το σύστημα αντιλήψεων και η

Διαβάστε περισσότερα

Το περιβάλλον ως σύστηµα

Το περιβάλλον ως σύστηµα Το περιβάλλον ως σύστηµα Σύστηµα : ηιδέατουστηθεώρησητουκόσµου Το σύστηµα αποτελεί θεµελιώδη έννοια γύρω από την οποία οργανώνεται ο τρόπος θεώρησης του κόσµου και των φαινοµένων που συντελούνται µέσα

Διαβάστε περισσότερα

12. Η τέχνη ως μέσο μάθησης Γνωστικό μοντέλο διδακτικής της τέχνης

12. Η τέχνη ως μέσο μάθησης Γνωστικό μοντέλο διδακτικής της τέχνης 12. Η τέχνη ως μέσο μάθησης Γνωστικό μοντέλο διδακτικής της τέχνης Το μοντέλο αυτό βασίζεται στην άποψη ότι η ενασχόληση με την τέχνη προϋποθέτει όχι μόνο συναισθηματική εμπλοκή του ατόμου, αλλά και διανοητικές

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγικό εργαστήριο Σχεδιάζοντας ένα χάρτη εννοιών για τον Εθνικό Δρυμό Σουνίου

Παιδαγωγικό εργαστήριο Σχεδιάζοντας ένα χάρτη εννοιών για τον Εθνικό Δρυμό Σουνίου Παιδαγωγικό εργαστήριο Σχεδιάζοντας ένα χάρτη εννοιών για τον Εθνικό Δρυμό Σουνίου Θ. ΙΩΑΝΝΟΥ Υπεύθυνος Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δ.Δ.Ε. Δ Αθήνας «Προστατευόμενες περιοχές: Διαδρομές στο χώρο και στο

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου, Συντονίστρια ΠΕ/ΕΑΑ, ΠΙ aravella@cytanet.com.cy zachariou.a@cyearn.pi.ac.cy Ημερίδα: Πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

Β Α Σ Ι Λ Η Σ Φ Ι Λ Ι Α Σ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΩΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Πρόλογος 17 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

Β Α Σ Ι Λ Η Σ Φ Ι Λ Ι Α Σ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΩΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Πρόλογος 17 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Β Α Σ Ι Λ Η Σ Φ Ι Λ Ι Α Σ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΩΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος 17 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Το αντικείμενο της ψυχολογίας ως επιστήμης του ανθρώπου ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Ένας επιστημονικός κλάδος που με τα επιτεύγματά του προκάλεσε έντονες συζήσεις στο τέλος του 20 ου αιώνα και αναμένεται να απασχολήσει εξίσου έντονα, αν όχι να μονοπωλήσει το

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Τι είναι μάθηση; Συμπεριφορισμός: Aλλαγή συμπεριφοράς Γνωστική ψυχολογία: Aλλαγή νοητικών δομών Κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της Ιστοριογραφίας

Ιστορία της Ιστοριογραφίας Ιστορία της Ιστοριογραφίας Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 2) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πολυμέρης Βόγλης Παραδοσιακή ιστοριογραφία Εδραιώνεται τον 19 ο αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Τι είναι Μαθηματικά; Ποια είναι η αξία τους καθημερινή ζωή ανάπτυξη λογικής σκέψης αισθητική αξία και διανοητική απόλαυση ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ

ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΜΕΡΟΣ Α-ESSAY QUESTIONS-ΑΠΑΝΤΗΣΤΕ ΣΕ 5 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1.Αναλύστε την Κοινωνική διάσταση της κοινωνικής ψυχολογίας μπορείτε να αναφερθείτε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ»

Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ» Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ» Την Παρασκευή 5 Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε στην Πύλο σεμινάριο με θέμα «Αειφόρο Σχολείο-Βιωματικές Δράσεις» το οποίο οργάνωσε η Σχολική

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μένη Τσιτουρίδου Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Παιδαγωγική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

Η ανίχνευση του γνωστικού υπόβαθρου των εφήβων από τον εκπαιδευτικό

Η ανίχνευση του γνωστικού υπόβαθρου των εφήβων από τον εκπαιδευτικό Η ανίχνευση του γνωστικού υπόβαθρου των εφήβων από τον εκπαιδευτικό Ευαγγελία Αγγελίδου Βιολόγος, Δρ. Διδακτικής ΠΕ Σχολική σύμβουλος Φυσικών Επιστημών Δ Αθήνας Κεντρικά ερωτήματα εργασίας (Α) Γιατί είναι

Διαβάστε περισσότερα

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Εισαγωγή στη Συστημική Προσέγγιση Η συστημική προσέγγιση είναι ο τρόπος σκέψης ή η οπτική γωνία

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή στην επιτυχία ενός οργανισμού, παρουσιάζοντας σχετικά δεδομένα με τη χρήση τεχνικών 2Δ ή 3Δ τεχνολογίας. Αρμοδιότητα

Η συμβολή στην επιτυχία ενός οργανισμού, παρουσιάζοντας σχετικά δεδομένα με τη χρήση τεχνικών 2Δ ή 3Δ τεχνολογίας. Αρμοδιότητα Σχεδιαστής Ψηφιακών Κινούμενων Σχεδίων ή Digital Animator 1. Περιγραφή Ρόλου Τίτλος Προφίλ Σχε Σχεδιαστής Ψηφιακών Κινούμενων Σχεδίων ή Digital Animator Γνωστό και ως Ειδικός Σχεδιασμού 2Δ- 3Δ γραφικών,

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ποιες είναι οι ψυχολογικές Ο όρος «Εξάσκηση Ψυχολογικών Δεξιοτήτων» χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Εισαγωγή... 13. Kεφάλαιο Πρώτο Θεωρητική θεμελίωση της Αγωγής: Έννοιες, ορισμοί, πλαίσιο

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Εισαγωγή... 13. Kεφάλαιο Πρώτο Θεωρητική θεμελίωση της Αγωγής: Έννοιες, ορισμοί, πλαίσιο ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή... 13 Kεφάλαιο Πρώτο Θεωρητική θεμελίωση της Αγωγής: Έννοιες, ορισμοί, πλαίσιο Εισαγωγή... 16 1. Διασάφηση γενικών εννοιών και όρων... 17 1.1. Αγωγή... 17 1.2. Μόρφωση... 18 1.3. Παιδεία...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΡΙΑΣ 19. Οργάνωση του κειμένου 22 Ευχαριστίες 25 ΜΕΡΟΣ Α ΙΔΡΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ 27. Η μηχανική μεταφορά στην οργάνωση 29

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΡΙΑΣ 19. Οργάνωση του κειμένου 22 Ευχαριστίες 25 ΜΕΡΟΣ Α ΙΔΡΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ 27. Η μηχανική μεταφορά στην οργάνωση 29 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΡΙΑΣ 19 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 Οργάνωση του κειμένου 22 Ευχαριστίες 25 ΜΕΡΟΣ Α ΙΔΡΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ 27 Κεφάλαιο 1 ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ 29 Η μηχανική μεταφορά στην οργάνωση 29 Η κλασική

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης

Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης του Dr. Jerome Liss, M.D. j.liss@fastwebnet.it Η συνεδρία µε τον Ψυχοθεραπευτή ή τον Σύµβουλο έχει σκοπό να ενθαρρύνει την ανάδυση αναµνήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19 Περιεχόμενα Πρόλογος... 19 Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25 Ορισμός... 25 Ιστορική εξέλιξη... 30 Η ανάπτυξη της συμβουλευτικής ψυχολογίας στην Ελλάδα... 40 Θέματα που απασχολούν τη συμβουλευτική ψυχολογία...

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1)

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1) Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1) Ποιοι μιλούν Η γλώσσα των ζώων Είναι αυτόγλώσσα; Η Dr Pepperberg και ο Alex (ο παπαγάλος) 3 Δομή της γλώσσας Πώς μελετούν τη γλώσσα η γνωστική ψυχολογία, η νευροψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Εισαγωγικό Μήνυμα Καλώς ήλθατε στο εξ αποστάσεως πρόγραμμα «Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία». Αποστολή του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών στη Κοινωνική Εργασία

Διαβάστε περισσότερα