Σχολή Επιστημών Υγείας. Τμήμα Ιατρικής. Ψυχιατρική Κλινική. Διευθυντής: Καθηγητής Φίλιππος Π. Γουρζής. χρόνια ιογενή ηπατίτιδα»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Σχολή Επιστημών Υγείας. Τμήμα Ιατρικής. Ψυχιατρική Κλινική. Διευθυντής: Καθηγητής Φίλιππος Π. Γουρζής. χρόνια ιογενή ηπατίτιδα»"

Transcript

1 1 Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Φίλιππος Π. Γουρζής Τίτλος: «Μελέτη γνωστικών διαταραχών και ψυχοπαθολογίας σε ασθενείς με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα» Καραϊβάζογλου Ι. Αικατερίνη Διδακτορική Διατριβή ΠΑΤΡΑ 2016

2 2 Σταυρούλα Μπεράτη, Ομ. Καθηγήτρια Ψυχιατρικής, Παιδοψυχιατρικής και Ψυχανάλυσης, επιβλέπουσα καθηγήτρια Χρυσούλα Λαμπροπούλου-Καρατζά, Καθηγήτρια Παθολογίας, μέλος τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής Φίλιππος Γουρζής, Καθηγητής Ψυχιατρικής, μέλος τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής Μιχάλης Ανθρακόπουλος, Καθηγητής Παιδιατρικής-Παιδοπνευμονολογίας, μέλος επταμελούς εξεταστικής επιτροπής Κωνσταντίνος Ασημακόπουλος, Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής, μέλος επταμελούς εξεταστικής επιτροπής Κωνσταντίνος Θωμόπουλος, Αν. Καθηγητής Γαστρεντερολογίας, μέλος επταμελούς εξεταστικής επιτροπής Αγγελική Κατριβάνου, Επ.Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής, μέλος επταμελούς εξεταστικής επιτροπής

3 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ I. ΠΡΟΛΟΓΟΣ II. ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΙΙΙ. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΟΡΙΣΜΟΙ 2.1 Χρόνια ιογενής ηπατίτιδα 2.2 Ηπατίτιδα C 2.3 Ηπατίτιδα Β 2.4 Γνωστικές λειτουργίες 2.5 Ψυχοπαθολογία 3. ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΡΟΝΙΑΣ ΙΟΓΕΝΟΥΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑΣ 3.1 Επιδημιολογία ΗCV λοίμωξης 3.2 Επιδημιολογία HBV λοίμωξης 4. ΧΡΟΝΙΑ ΙΟΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ 4.1 HCV και ψυχιατρικές διάταραχές 4.2 HBV και ψυχιατρικές διαταραχές

4 4 5. ΧΡΟΝΙΑ ΙΟΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΕΚΠΤΩΣΗ 5.1 HCV λοίμωξη και νευρογνωστικά ελλείμματα 5.2 HBV λοίμωξη και νευρογνωστικά ελλείμματα 6. ΧΡΟΝΙΑ ΙΟΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ (ΠΖ) 6.1 HCV λοίμωξη και ποιότητα ζωής 6.2 HBV λοίμωξη και ποιότητα ζωής ΙV. ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. ΣΤΟΧΟΣ 2. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ 2.1 Δείγμα 2.2 Εργαλεία Νευροψυχολογική αξιολόγηση i. Λεκτική ευχέρεια ii. Λεκτική μνήμη/μάθηση iii. Ψυχοκινητική ταχύτητα και προσοχή iv. Επιτελικές λειτουργίες Αξιολόγηση καταθλιπτικής συμπτωματολογίας και κόπωσης Στατιστική Ανάλυση 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 3.1 Νευροψυχολογική επίδοση Λεκτική ευχέρεια

5 Λεκτική μνήμη/μάθηση Ψυχοκινητική ταχύτητα και προσοχή Επιτελικές λειτουργίες 3.2 Σχέση μεταξύ κλινικών παραμέτρων και νευροψυχολογικής επίδοσης στους ασθενείς με ηπατίτιδα C 3.3 Σχέση μεταξύ βαρύτητας κατάθλιψης, κόπωσης και νευροψυχολογικής επίδοσης στους ασθενείς με ηπατίτιδα C 3.4 Νευροψυχολογική έκπτωση στους HCV ασθενείς 3.5 Γνωστική επίδοση κιρρωτικών έναντι μη κιρρωτικών ασθενών ηπατίτιδα 3.6 Καταθλιπτική συμπτωματολογία, κόπωση και ΠΖ σε ασθενείς με HCV και HBV λοίμωξη 3.7 Έκπτωση στην ποιότητα ζωής των ασθενών με χρόνια HBV και HCV λοίμωξη 3.8 Σχέση ποιότητας ζωής των HBV και HCV ασθενών με δημογραφικούς και κλινικούς παράγοντες 3.9 Παράγοντες που σχετίζονται με την ΠΖ των ασθενών με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα 4. ΣΥΖΗΤΗΣΗ 5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 6. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

6 6 Ι. ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η ολοκλήρωση της κάτωθι διδακτορικής διατριβής αποτελεί την κατάληξη μιας μακροχρόνιας πορείας μέσα στο ερευνητικό και κλινικό περιβάλλον του πανεπιστημιακού νοσοκομείου της Πάτρας, μιας πορείας προσωπικής αλλά και ακαδημαϊκής ωρίμανσης, η οποία χαρακτηρίστηκε ως επί το πλείστον από τη δημιουργία πολύτιμων σχέσεων συνεργασίας. Αισθάνομαι ιδιαίτερα τυχερή για τις ευκαιρίες που μου δόθησαν και για τους ανθρώπους που είχα τη χαρά να συναντήσω και να εργασθώ δίπλα τους στη διάρκεια όλου αυτού του εγχειρήματος. Θα ήθελα λοιπόν να ευχαριστήσω ιδιαίτερα Τα μέλη της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, τις καθηγήτριες κ. Σταυρούλα Μπεράτη και κ. Χρυσούλα Λαμπροπούλου-Καρατζά που με την εμπιστοσύνη, την καθοδήγηση, την επιμονή αλλά και την υπομονή τους μου έδωσαν την έμπνευση και την ευκαιρία να ξεκινήσω και να ολοκληρώσω τη διδακτορική μου εργασία, καθώς και τον καθηγητή κ. Φίλιππο Γουρζή που είχα την τύχη να συνεργασθώ και να μάθω από την εμπειρία του τόσο κατά τα φοιτητικά χρόνια όσο και κατά την ειδίκευσή μου. Τον καθηγητή μου κ. Κωνσταντίνο Ασημακόπουλο, που μου παρέχει συνεχώς πολύτιμες ευκαιρίες συνεργασίας, εμπειρίας και γνώσης και που πάντα είχε ως προτεραιότητα την επαγγελματική και ακαδημαϊκή μου εξέλιξη, καθώς δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει και να υποστηρίζει την ολοκλήρωση αυτού του πονήματος ακόμα και τις στιγμές που κάτι τέτοιο φαινόταν εξαιρετικά δύσκολο. Τον κ. Γρηγόρη Οικονόμου, ο oποίος με σπάνια γενναιοδωρία με δίδαξε να διεξάγω έρευνα με επιστημονική μέθοδο και τεκμηρίωση και του χρωστώ στο μέγιστο βαθμό τις όποιες ικανότητες ανέπτυξα να γράφω επιστημονικά άρθρα ικανά να δημοσιευτούν σε έγκυρα περιοδικά, αλλά πρωτίστως διότι μου απέδειξε έμπρακτα

7 7 πως γνήσιος ερευνητής και επιστήμονας είναι εκείνος που είναι πρόθυμος να μεταδίδει τη γνώση και την εμπειρία του. Την κ. Ελένη Βουγά, η οποία από τη γραμματεία της Ψυχιατρικής Κλινικής φρόντιζε και συνεχίζει να φροντίζει με συνέπεια και υπομονή τις απαραίτητες διαδικασίες και ήταν πάντα διαθέσιμη και πρόθυμη να παρέχει βοήθεια και καθοδήγηση. Την κ. Αγγελίνα Κατριβάνου, επ. Καθηγήτρια, η οποία υπήρξε σημαντική και καθοριστική δασκάλα για εμένα στη διάρκεια της ειδικότητας και συνεχίζει να με στηρίζει σε επαγγελματικό επίπεδο. Τον κ. Λάμπρο Μεσσήνη για τη συμβολή του στη νευροψυχομετρική αξιολόγηση και τον κ. Γεώργιο Σακελλαρόπουλο για την άρτια στατιστική ανάλυση των δεδομένων. Τον καθηγητή κ. Θωμά Υφαντή για την πολύτιμη συμμετοχή του και συμβολή του στη 2 η δημοσίευση. Τους καθηγητές κ. Χαράλαμπο Γώγο και κ. Κωνσταντίνο Θωμόπουλο και τους κ.κ. Χρήστο Τριάντο, Γεώργιο Θεοχάρη και Μαρία Λαγκαδινού που με «φιλοξένησαν» στα εξωτερικά τους ιατρεία και ήταν πάντα πρόθυμοι να βοηθήσουν. Όλους τους υπόλοιπους εργαζόμενους (ιατρούς, νοσηλευτές και διοικητικό προσωπικό) που συνέβαλαν όλα αυτά τα χρόνια με τον οποιονδήποτε τρόπο στη διεξαγωγή της έρευνάς μου στα πλαίσια των εξωτερικών ιατρείων του ΠΓΝΠ Πατρών. Όλους τους ασθενείς που με εμπιστεύτηκαν και χωρίς κανένα προσωπικό όφελος αφιέρωσαν το χρόνο τους και δέχθηκαν να συμμετέχουν στη μελέτη.

8 8 Τους γονείς μου, που είναι οι βασικοί υπεύθυνοι για όλες τις ευκαιρίες που μου έχουν δοθεί στη ζωή μου, καθώς σταθερά μου παρέχουν κίνητρο, στήριξη και καθοδήγηση σε ακαδημαϊκό, επαγγελματικό και προσωπικό επίπεδο. Και το σύζυγό μου που βρίσκεται δίπλα μου σε όλη αυτή την πορεία και χωρίς τη δική του ηθική αλλά και έμπρακτη υποστήριξη η ολοκλήρωση της έρευνας και η συγγραφή της διδακτορικής εργασίας δε θα ήταν εφικτή. Τέλος θα ήθελα να αφιερώσω αυτή την προσπάθεια στα παιδιά μου, τη Νεφέλη και τον Τάσο, που χωρίς καν να το συνειδητοποιούν με έχουν συντροφεύσει τα τελευταία χρόνια σε όλη αυτή τη συναρπαστική αλλά και αγωνιώδη διαδικασία και των οποίων η παρουσία στη ζωή μου συνιστά τη μεγαλύτερη πηγή έμπνευσης, δύναμης αλλά και ευθύνης.

9 9 ΙΙ. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Υπόβαθρο: Έρευνες έχουν δείξει ότι η χρόνια ιογενής ηπατιτιδα συνιστά ένα μείζον πρόβλημα υγείας παγκοσμίως, το οποίο συνδέεται με σοβαρές σωματικές και νευροψυχολογικές επιπλοκές, διαταράσσει την ευημερία των ασθενών και επιβάλλει σημαντικό οικονομικό και ψυχοκοινωνικό φορτίο στις οικογένειες και τους παρόχους υγείας. Τόσο η χρόνια ηπατίτιδα Β (HBV) όσο και η χρόνια ηπατίτιδα C (HCV) μπορούν να οδηγήσουν σε διαταραχή στη γνωστική και ψυχολογική λειτουργικότητα και να μειώσουν σημαντικά την ποιότητα ζωής (ΠΖ) των ασθενών, από τα πρώιμα στάδια της νόσου, πριν την εμφάνιση της κίρρωσης. Εντούτοις, παραμένουν αρκετά ερωτήματα να απαντηθούν σχετικά με την ακριβή φύση των παρατηρούμενων νευροψυχολογικών ελλειμμάτων, τις συσχετίσείς τους και τον αντίκτυπό τους στην καθημερινή διαβίωση. Σκοπός: Στόχος της τρέχουσας έρευνας είναι να αξιολογήσει τη γνωστική επίδοση, την ψυχολογική λειτουργικότητα και την ΠΖ ασθενών με χρόνια ηπατίτιδα Β και C σε σύγκριση με υγιείς μάρτυρες και να ανιχνεύσει συσχετίσεις μεταξύ των παρατηρούμενων ελλειμμάτων και δημογραφικών, βιολογικών και ψυχοκοινωνικών παραμέτρων. Μέθοδος: Η γνωστική λειτουργικότητα αξιολογήθηκε με μια συστοιχία νευροψυχομετρικών δοκιμασιών που εκτιμούν διακριτούς τομείς των γνωστικών λειτουργιών, συμπεριλαμβανομένων της λεκτικής ευχέρειας, της λεκτικής μνήμης/μάθησης, της ψυχοκινητικής ταχύτητας, της προσοχής και των επιτελικών λειτουργιών. Η ψυχολογική λειτουργικότητα αξιολογήθηκε με την Ελληνική έκδοση του Ερωτηματολογίου Κατάθλιψης του Beck (BDI-II), η κόπωση μετρήθηκε με την Ελληνική έκδοση της Κλίμακας Κατάθλιψης της Λειτουργικής Αξιολόγησης της

10 10 Θεραπείας Χρονίων Παθήσεων (FACIT-F) και η ΠΖ εκτιμήθηκε με την Ελληνική έκδοση της Βραχείας Μορφής 36 της Έρευνας Υγείας (SF36). Αποτελέσματα: Η τρέχουσα έρευνα διεξήχθη σε δύο σκέλη. Κατά το πρώτο σκέλος συμμετείχαν 81 άτομα, 32 ασθενείς με χρόνια HCV λοίμωξη, 29 με χρόνια HBV λοίμωξη και 20 υγιείς μάρτυρες. Ασθενείς και μάρτυρες δε διέφεραν ως προς την ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο, τα επίπεδα κατάθλιψης και κόπωσης. Επιπλέον, χρησιμοποιήθηκαν αυστηρά κριτήρια για να αποκλεισθούν παράγοντες κινδύνου για γνωστική έκπτωση. Η επίδοση των χρόνιων HCV ασθενών ήταν σημαντικά χειρότερη από των υγιών μαρτύρων στη λεκτική μνήμη/μάθηση και τη λεκτική προσοχή. Οι HBV και HCV ασθενείς εμφάνισαν παρόμοια επίπεδα γνωστικής δυσλειτουργίας, εύρημα που υποδηλώνει ότι τα παρατηρούμενα ελλείμματα δεν είναι ειδικά για τον HCV. Η γνωστική ικανότητα των HCV ασθενών συσχετίσθηκε με το στάδιο της ίνωσης και τα επίπεδα κόπωσης, αλλά όχι με το βαθμό της φλεγμονής, τα επίπεδα τρανσαμινασών, το γονότυπο και τη βαρύτητα της κατάθλιψης. Τέλος, αφού σταθμίσθηκαν ως προς την ηλικία και το μορφωτικό επίπεδο, οι κιρρωτικοί και οι μη κιρρωτικοί ασθενείς εμφάνισαν παρόμοια γνωστική επίδοση και ανέφεραν αντίστοιχα επίπεδα κόπωσης και καταθλιπτικής συμπτωματολογίας. Κατά το δεύτερο σκέλος της μελέτης, αξιολογήθηκαν 84 ασθενείς, 45 με χρόνια ηπατίτιδα Β και 39 με χρόνια ηπατίτιδα C ως προς την ΠΖ. Δεν παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων στις κύριες δημογραφικές μεταβλητές. Συνολικά, οι ασθενείς με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα ανέφεραν έκπτωση σε όλους τους τομείς της ΠΖ σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό, όπως απεκάλυψε η σύγκριση με κανονιστικά δεδομένα από τον Ελληνικό πληθυσμό. Οι HBV ασθενείς ανέφεραν παρόμοια ΠΖ με τους HCV ασθενείς. Κλινικές παράμετροι, όπως η δραστηριότητα της λοίμωξης (τιμές τρανσαμινασών, συμπτώματα), ιστολογικά ευρήματα (το στάδιο

11 11 της ίνωσης και ο βαθμός της φλεγμονής), καθώς και τα επίπεδα κόπωσης και καταθλιπτικής συμπτωματολογίας βρέθηκαν να συνδέονται σημαντικά με την ΠΖ. Η πολυπαραγοντική ανάλυση έδειξε ότι η μεγαλύτερη ηλικία και τα αυξημένα επίπεδα κόπωσης συνδέθηκαν στενά με τη σωματική συνιστώσα της ΠΖ, ενώ τα επίπεδα καταθλιπτικής συμπτωματολογίας και κόπωσης συσχετίσθηκαν στενά με την ψυχική συνιστώσα της ΠΖ. Συμπεράσματα: Οι ασθενείς με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα εμφανίζουν σημαντική έκπτωση στη λεκτική μνήμη/μάθηση και τη λεκτική προσοχή και αναφέρουν αυξημένα επίπεδα κόπωσης και φτωχή ΠΖ σε σύγκριση με υγιείς μάρτυρες. Τα επίπεδα κόπωσης καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό τη γνωστική επίδοση και τη σφαιρική ΠΖ, ενώ οι βαθμολογίες στις κλίμακες κατάθλιψης σχετίζονται μόνο με την ψυχική συνιστώσα της ΠΖ. Οι HBV και HCV ασθενείς εμφάνισαν παρόμοια επίπεδα έκπτωσης στη γνωστική λειτουργικότητα και την ΠΖ, εντούτοις, η ανάλυσή μας απεκάλυψε ένα πιθανό, διακριτό μοτίβο συσχετίσεων για καθένα από τους δύο ιούς, υποδηλώνοντας ότι η νευροψυχολογική δυσλειτουργία διαμεσολαβείται από διαφορετικό παθογενετικό μηχανισμό στην περίπτωση της HCV και της HBV λοίμωξης. Τα αποτελέσματά μας προσθέτουν χρήσιμα δεδομένα όσον αφορά τη σύνθετη αλληλεπίδραση μεταξύ ηπατικής φλεγμονώδους διεργασίας, εμπλοκής του κεντρικού νευρικού συστήματος και της δράσης σχετιζόμενων ψυχοκοινωνικών παραγόντων που προκαλούν το συνολικό φάσμα των σωματικών, γνωστικών και ψυχολογικών εκδηλώσεων της χρόνιας ιογενούς ηπατίτιδας.

12 12 ABSTRACT Background: Research has shown that chronic viral hepatitis constitutes a major health problem worldwide, which is associated with severe medical and neuropsychological complications, disrupts patients well-being and imposes a significant financial and psychosocial burden on families and healthcare providers. Both chronic hepatitis B (HBV) and chronic hepatitis C (HCV) may lead to impairment in cognitive and psychological function and significantly reduce patients health-related quality of life (QoL), even in the early stages of the disease, prior to the emergence of cirrhosis. However, there are several questions yet to be addressed regarding the exact nature of the observed neuropsychological deficits, their correlates and their impact on everyday living. Purpose: The aim of the current investigation is to evaluate cognitive performance, psychological function and quality of life in patients with chronic HCV or HBV infection compared to healthy controls and detect any associations between the observed deficits and demographic, biological and psychosocial parameters. Methods: Cognitive function was assessed with a battery of standardized neuropsychological measures which evaluate distinct aspects of cognition including verbal fluency, verbal memory/learning, psychomotor speed, attention and executive functions. Psychological function was assessed with the Greek version of the Beck Depression Inventory BDI-II, fatigue was measured with the Greek version of the the Functional Assessment of Chronic Illness Therapy Fatigue Scale (FACIT-F) and quality of life was evaluated with the use of the Greek version of the Short Form 36 Health Survey (SF-36).

13 13 Results: The current investigation was conducted in two parts. During the first part, 81 participants were enrolled, 32 with chronic HCV infection, 29 with chronic HBV infection and 20 healthy controls. Patients and controls did not differ on age, educational level, depression or fatigue severity. Moreover, strict criteria were used to exclude any risk factor for cognitive impairment. Chronic HCV patients performed significantly worse than healthy controls on verbal learning/memory and verbal attention. Hepatitis C and hepatitis B patients were similarly impaired in cognitive function, suggesting that the observed abnormalities are not HCV specific. HCV patients cognitive capacity was strongly associated with fibrosis stage and fatigue levels, but not with inflammation grade, ALT and AST levels, genotype or depressive symptoms. Finally, after controlling for age and educational level, cirrhotic and noncirrhotic patients appeared to be equally impaired in cognitive function, fatigue and depressive symptomatology levels. During the second part of the study, 84 patients were evaluated in HRQOL, 45 with hepatitis B, 39 with hepatitis C. No significant differences were observed between the two groups in major demographic variables. All aspects of HRQOL reported by chronic viral hepatitis patients were significantly impaired compared to the general population, as a comparison with Greek population-based normative data revealed. HBV patients reported similar HRQOL with HCV patients. Clinical parameters including infection activity, fibrosis stage or inflammation grade, as well as depressive symptoms and fatigue were found to be significantly associated with HRQOL. Multivariate analyses showed that older age and higher fatigue scores were the variables most closely associated with the physical HRQOL, whereas higher rates on depressive symptoms and fatigue scales were the variables most closely associated with the mental HRQOL.

14 14 Conclusions: Chronic viral hepatitis patients present with significant impairment in verbal learning/memory and verbal attention, increased fatigue scores and poor QoL compared to healthy subjects. Fatigue levels appear as strong determinants of cognitive performance and global QoL, while depression scores correlate only with the mental component of QoL. HBV and HCV patients were equally impaired in cognitive performance and QoL, however, our analysis revealed a possible distinct pattern of correlations for the two viruses, suggesting that neuropsychological dysfunction is mediated by different pathogenetic mechanisms in the case of HBV and HCV infection. Our results add further to the complex interplay between liver inflammation process, central nervous system s involvement and the associated psychosocial factors, which gives rise to the whole spectrum of viral hepatitis medical, cognitive and psychological manifestations.

15 15 ΙII. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Από τους αρχαίους χρόνους, όταν το ενδιαφέρον των φιλοσόφων άρχισε να μετατοπίζεται από τα φυσικά φαινόμενα προς τον ίδιο τον άνθρωπο και να μελετάται η λειτουργία του ανθρώπινου σώματος και οι αιτίες των ασθενειών, θέτοντας τα θεμέλια της ιατρικής επιστήμης, αναγνωρίστηκε και τονίστηκε η κεντρική σημασία του γαστρεντερικού συστήματος και ιδιαίτερα του ήπατος στην ανθρώπινη ανατομία και φυσιολογία. Στη Μεσοποταμία, τη Βαβυλώνα και αργότερα την αρχαία Ελλάδα, το ήπαρ θεωρείτο η έδρα της ζωής, της ψυχής, των συναισθημάτων και του νου [1,2]. Πρώτος ο Ιπποκράτης, αναπτύσσοντας τη θεωρία των τεσσάρων χυμών που συνιστούν την ανθρώπινη υπόσταση, μίλησε για την κίτρινη χολή που παράγεται στο ήπαρ και της οποίας η περίσσεια σχετίζεται με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ταμπεραμέντου (νευρικότητα, ευερεθιστότητα) καθώς και με συγκεκριμένες παθήσεις [3-5]. Επεκτείνοντας περισσότερο την ιπποκράτειο θεωρία, ο Γαληνός, διατύπωσε την άποψη ότι στο ήπαρ η τροφή μετασχηματίζεται σε αίμα το οποίο στη συνέχεια τροφοδοτεί το υπόλοιπο σώμα. Ο ίδιος μάλιστα αναγνώρισε τη σημαντική συσχέτιση της λειτουργίας του ήπατος με την καρδιά και τον εγκέφαλο για τον έλεγχο της λειτουργίας ολόκληρου του οργανισμού [2, 6, 7]. Συνεχίζοντας αυτή τη σύντομη αναδρομή σε ένα περισσότερο σημειολογικό και συμβολικό επίπεδο, δε μπορούμε να μην επισημάνουμε ότι στις μυθολογίες όλων των χωρών του γνωστού τότε κόσμου απαντώνται μύθοι, αντίστοιχοι με το μύθο του Προμηθέα. Πρόκειται για τον ήρωα που έκλεψε τη φωτιά για χάρη των ανθρώπων και τιμωρήθηκε από τους θεούς να είναι αλυσοδεμένος στο όρος Καύκασος και κάθε μέρα ένα όρνεο να τρώει το ήπαρ του και το βράδυ να αναγεννάται, διαιωνίζοντας με

16 16 τον τρόπο αυτό το μαρτύριό του. Αυτές οι εντυπωσιακά εύστοχες για την εποχή εκείνη αναφορές στην εκπληκτική ικανότητα του ηπατικού παρεγχύματος να αναπλάθεται μετά από ιστική βλάβη, όχι μόνο σκιαγραφούν μια μοναδική για την ανθρώπινη βιολογία ιδιότητα του ηπατικού οργάνου, αλλά και συνδέουν όλη αυτή τη διαδικασία αναγέννησης και διατήρησης της ζωής με τις διεργασίες αέναης ψυχικής και σωματικής ταλαιπωρίας του δεσμώτη ήρωα, καθιστώντας έτσι ως αγαθό πολυτιμότερο της ίδιας της ζωής, την ποιότητα της και την απαλλαγή της από κάθε οδύνη. Οι πρώτες αυτές μυθολογικές και φιλοσοφικές προσεγγίσεις της ανθρώπινης ανατομίας και φυσιολογίας από την πλευρά των προδρόμων της σύγχρονης Δυτικής σκέψης φαίνεται ότι επαληθεύονται από την τρέχουσα επιστημονική γνώση. Είναι πλέον τεκμηριωμένος ο κεντρικός ρόλος του ήπατος στη ρύθμιση της ομοιόστασης του οργανισμού καθώς και η σύνδεσή του με τη λειτουργία του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος. Οι χρόνιες ηπατικές παθήσεις οδηγούν σταδιακά σε κίρρωση και επακόλουθη ηπατική ανεπάρκεια που συχνά συνοδεύεται από εκδηλώσεις βαριάς εγκεφαλοπάθειας με κεντρικό ρόλο στην παθογένειά της τη συσσώρευση αμμωνίας [8-10]. Επιπλέον, οι χρόνιες ιογενείς ηπατικές λοιμώξεις, όπως οι ηπατίτιδες B και C, συνδέονται αμφίδρομα με την ψυχική υγεία και ευημερία του πληθυσμού, καθώς αφ ενός εμφανίζουν αυξημένο επιπολασμό σε πληθυσμούς ψυχιατρικών ασθενών, λόγω τρόπου ζωής και ελλειπούς αυτοφροντίδας και πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας, και αφ ετέρου έχουν συσχετισθεί με αυξημένα επίπεδα ψυχοκοινωνικής δυσλειτουργίας [11-16].

17 17 ΟΡΙΣΜΟΙ Χρόνια ιογενής ηπατίτιδα Χρόνια ιογενής ηπατίτιδα είναι η φλεγμονή του ηπατικού παρεγχύματος που διαρκεί περισσότερο από 6 μήνες και οφείλεται σε κάποιο ιό, κυρίως τους ιούς της ηπατίτιδας Β (HBV) και της ηπατίτιδας C (HCV) και σπανιότερα Β και D [17]. Μπορεί να διαρκεί για χρόνια ή και δεκαετίες και σε πολλούς ανθρώπους ακολουθεί μια ήπια πορεία με αμβληχρά συμπτώματα. Ωστόσο, υπάρχει ένα ποσοστό ασθενών στους οποίους προκαλείται σταδιακά σοβαρή ηπατοκυτταρική βλάβη και καταλήγουν σε ηπατική κίρρωση, ανεπάρκεια και ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα [18]. Ηπατίτιδα C Με τον όρο ηπατίτιδα C, περιγράφεται η ηπατική λοίμωξη από έναν RNA ιό, τον ιό της ηπατίτιδας C (HCV). Σε ένα ιστορικό πλέον άρθρο (editorial), το έγκυρο περιοδικό Lancet το 1975 πρότεινε τον όρο non-a, non-b ηπατίτιδα για να περιγράψει ένα σημαντικό αριθμό κρουσμάτων ιογενούς ηπατίτιδας που δε μπορούσαν να αποδοθούν στους μέχρι τότε γνωστούς ηπατοτρόπους ιούς HAV και HBV, υπογραμμίζοντας με αυτό τον τρόπο το γεγονός ότι η διάγνωση μπορούσε να γίνει μόνο εξ αποκλεισμού [19]. Χρειάστηκε να περάσουν 15 χρόνια από τότε μέχρι να μπορέσει να απομονωθεί το γενετικό υλικό ενός φλαβοειδούς ιού από τον Choo (1989) και να γίνει έτσι δυνατή η ανίχνευση του ιού που τελικά ονομάστηκε ιός της ηπατίτιδας C (HCV) [20]. Η λοίμωξη με τον HCV στην πλειοψηφία των περιπτώσεων (75%) μεταπίπτει σε χρονιότητα και συνιστά μια συστηματική πάθηση που μπορεί να προσβάλλει πολλαπλά όργανα πέραν του ήπατος [21-23]. Οι νευροψυχιατρικές εκδηλώσεις

18 18 αποτελούν συχνές επιπλοκές της νόσου, καθώς σε ήπια μορφή απαντώνται έως το 50% των περιπτώσεων [23,24]. Περιλαμβάνουν αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια (ΑΕΕ), εγκεφαλοπάθεια, μυελίτιδα, εγκεφαλομυελίτιδα, κινητική και αισθητική περιφερική νευροπάθεια, γνωστική έκπτωση, κόπωση, αγχώδη συμπτωματολογία, κατάθλιψη και ελάσσονα εγκεφαλοπάθεια και επιβαρύνουν σημαντικά την ποιότητα ζωής των ασθενών [23]. Αν και η ηπατική εγκεφαλοπάθεια και τα ΑΕΕ αποτελούν συννοσηρές καταστάσεις που συνοδεύουν τα τελευταία στάδια της λοίμωξης και προϋποθέτουν την παρουσία ηπατικής κίρρωσης, τα τελευταία χρόνια ένας σημαντικός αριθμός μελετών δείχνουν ότι οι ασθενείς από τα αρχικά στάδια της νόσου εμφανίζουν αμβληχρά σημεία εγκεφαλικής δυσλειτουργίας και αυξημένα ποσοστά κόπωσης και ψυχοπαθολογίας, κυρίως συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. Τα συμπτώματα αυτά φαίνεται ότι δημιουργούν δυσκολίες στην καθημερινότητα των ασθενών και επιδρούν αρνητικά τόσο στην ποιότητα ζωής τους όσο και στην ανταπόκριση στη θεραπεία [25-36]. Ηπατίτιδα Β Ο ιός της ηπατίτιδας Β συνήθως προκαλεί ασυμπτωματική συνήθως χρόνια ηπατίτιδα με δυνατότητα μετάπτωσης σε κίρρωση ή οξεία ηπατίτιδα. Το 5-10% των HBV λοιμώξεων μεταπίπτει σε χρόνια μορφή. Συνήθως η ηπατίτιδα Β χρονίζει σε ασθενείς που δεν εμφανίζουν κλινικά έκδηλη οξεία προσβολή. Πιο ευάλωτα στη μετάπτωση σε χρονιότητα είναι τα βρέφη και τα πολύ μικρά παιδιά, που συνήθως μολύνονται από τις μητέρες τους % των βρεφών και 30-50% των παιδιών κάτω των 6 ετών που θα μολυνθούν θα εμφανίσουν χρόνια ηπατίτιδα [37, 38]. Πρόκειται για ένα μικρό στρογγυλό ds-dna-ιό της οικογένειας των Hepadnaviridae. Αποτελείται από ένα εσωτερικό πυρήνα και από ένα εξωτερικό φάκελο. Ο εσωτερικός πυρήνας (HBcAg) περιέχει το DNA του ιού και ένζυμα που χρησιμεύουν στον πολλαπλασιασμό του και

19 19 ονομάζονται DNA πολυμεράση. Ο εξωτερικός φάκελος αποτελείται από μια πρωτεϊνή που ονομάζεται επιφανειακό ή «αυστραλιανό» αντιγόνο (HBsAg) [38]. Η ανίχνευση του αντιγόνου αυτού στον ορό για διάστημα μεγαλύτερο των 6 μηνών θέτει τη διάγνωση της χρόνια ηπατίτιδας Β. Απομονώθηκε για πρώτη φορά από τον Αμερικάνο ερευνητή και ιατρό Baruch Blumberg στον ορό ενός ιθαγενούς Αυστραλού, απ όπου προέρχεται και η ονομασία του [39] και διαπιστώθηκε ότι αποτελεί μέρος του περιβλήματος του ιού που προκαλεί ηπατίτιδα από τον Alfred Prince το 1968 [40]. Γνωστικές λειτουργίες Με τον όρο γνωστικές λειτουργίες εννοούμε ένα σύνολο νοητικών διεργασιών που περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τη μνήμη, την προσοχή, τη μάθηση, την κριτική ικανότητα, την αξιολόγηση, τη λογική συσχέτιση, την υπολογιστική ικανότητα, την επίλυση προβλημάτων, τη λήψη αποφάσεων, την κατανόηση, την αντίληψη, το σχηματισμό εννοιών, την αναγνώριση μοτίβων και τη γλώσσα και που γίνονται αντιληπτές μόνο μέσω της επίδρασής τους στην ανθρώπινη συμπεριφορά [41]. Οι λειτουργίες αυτές αντανακλούν την ικανότητα του ανθρώπου να αντιλαμβάνεται και να επεξεργάζεται κάθε είδους ερέθισμα με στόχο την παραγωγή γνώσης και δεξιοτήτων και συντονίζονται από ένα ιδιαίτερα εξελιγμένο σύστημα αυτεπίγνωσης και αυτοπαρατήρησης που είναι γνωστό ως μεταγνωστική ικανότητα Πρόκειται δηλαδή για την ικανότητα του εγκεφάλου να «κάνει σκέψεις για τις σκέψεις του» και αντανακλά τη μοναδική δυνατότητα του ανθρώπινου νου να αυτορρυθμίζεται και να νοηματοδοτεί τη φυσική του δραστηριότητα. Είναι πλέον τεκμηριωμένο ότι οι γνωστικές λειτουργίες εδράζονται σε συγκεκριμένα νευρωνικά κυκλώματα του ΚΝΣ και στην απαρτίωσή τους συμμετέχουν τόσο

20 20 υποφλοιώδη όσο και φλοιώδη κέντρα του εγκεφάλου. Η ακριβής χαρτογράφησή τους σε νευροανατομικό, νευροφυσιολογικό και νευροχημικό επίπεδο συνιστά μια εξελισσόμενη και σύνθετη εργασία που ακόμα βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο [42]. Η σημασία της μελέτης των γνωστικών ικανότητων για την έρευνα αλλά και την κλινική πράξη έγκειται στη διαπίστωση ότι σχετίζονται άμεσα με την επαγγελματική και διαπροσωπική λειτουργικότητα του ατόμου και ως εκ τούτου, συνιστούν παράμετρο σημαντική που μπορεί να καθορίσει την ποιότητα της ανθρώπινης διαβίωσης [43-46]. Στο πεδίο της σύγχρονης ιατρικής έρευνας, η συστηματική μελέτη των γνωστικών λειτουργιών και η ανίχνευση των διαταραχών τους βασίζεται στη χορήγηση κατάλληλα σχεδιασμένων και σταθμισμένων νευροψυχολογικών δοκιμασιών, αλλά και στη χρήση μεθόδων δομικής και λειτουργικής νευροαπεικόνισης, όπως MRI, ΗΕΓ, fmri, DTI, PET, SPECT και προκλητά δυναμικά [47]. Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι μπορούν να αποτυπώσουν με μεγάλη ευαισθησία και αντικειμενικότητα τη λειτουργία του εγκεφάλου και να ανιχνεύσουν ελάσσονα σημεία διαταραχής ακόμα και σε επίπεδο νευρικών ινών, υποδοχέων και κυτταρικού μεταβολισμού, ωστόσο τα ευρήματά τους δεν έχουν πάντα άμεση κλινική συσχέτιση. Αντίθετα, οι νευροψυχομετρικές δοκιμασίες, αν και απαιτούν εξειδικευμένα άτομα για τη χορήγηση και ανάλυσή τους και τα αποτελέσματά τους εμπεριέχουν σημαντικό ποσοστό σφάλματος και προκατάληψης, φαίνεται ότι συνδέονται περισσότερο με την καθημερινή λειτουργικότητα του ατόμου και παρέχουν πληροφορίες με ουσιαστικότερο κλινικό αντίκτυπο [43-46, 48]. Υπάρχουν ποικίλοι τρόποι κατηγοριοποίησης και ταξινόμησης των γνωστικών λειτουργιών. Οι επιμέρους γνωστικές λειτουργίες, αν και εννοιολογικά συνιστούν διακριτές διεργασίες, ωστόσο βρίσκονται σε μια συνεχή αλληλεπίδραση και η ενεργοποίησή τους ακολουθεί όχι σειριακή αλλά παράλληλη και διασταυρούμενη

21 21 πορεία με αποτέλεσμα να μην είναι πάντα σαφή τα όρια μεταξύ τους. Δύο συχνοί και ερευνητικά τεκμηριωμένοι τύποι ταξινόμησης των γνωστικών λειτουργιών είναι η διάκριση μεταξύ ακουστικών και οπτικών λειτουργιών ανάλογα με την αισθητηριακή οδό (ακουστική ή οπτική) μέσω της οποίας γίνονται αντιληπτά τα ερεθίσματα από το περιβάλλον και η διάκριση μεταξύ λεκτικών και μη λεκτικών λειτουργιών σύμφωνα με τον τρόπο που παρουσιάζεται το προς επεξεργασία υλικό (σε μορφή λέξης γραπτής ή προφορικής ή σε μορφή εικόνας ή περιβαλλοντικού ήχου). Οι δύο αυτοί τύποι ταξινόμησης εμφανίζουν μια διασταυρούμενη αλληλοεπικάλυψη, δηλαδή το λεκτικό υλικό ανάλογα αν παρουσιάζεται σε γραπτή ή προφορική μορφή μπορεί να υποστεί επεξεργασία μέσω της οπτικής ή της ακουστικής οδού. Κατ αντιστοιχία, το μη λεκτικό υλικό αν είναι εικόνα θα γίνει αντιληπτό μέσω της οπτικής οδού, ενώ αν είναι ήχος θα γίνει αντιληπτό μέσω της ακουστικής οδού [49-51]. Κάθε επιμέρους συνιστώσα αυτών των δύο ταξινομήσεων φαίνεται ότι εξαρτάται από διαφορετικά νευρωνικά κυκλώματα που είναι διάσπαρτα διανεμημένα στον εγκέφαλο και αφορούν διαφορετικές δομές. Πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα, υποστηρίζουν ότι οι ίδιες ανατομικές περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται σε κάποια λεκτική γνωστική λειτουργία (π.χ. αντίληψη), συνιστούν το νευροανατομικό υπόστρωμα και των υπολοίπων λεκτικών λειτουργιών (π.χ. μνήμη, σημασιολογική επεξεργασία, μάθηση κλπ), είναι επομένως σαν να υπάρχει ένας «λεκτικός» και ένας «μη λεκτικός» φλοιός [51]. Οι περιοχές που ενεργοποιούνται κατά την επεξεργασία των λέξεων (γραπτών ή προφορικών) είναι ο αριστερός μέσος και άνω κροταφικός λοβός, ενώ οι περιοχές που εμπλέκονται κατά την επεξεργασία των περιβαλλοντικών ήχων και των εικόνων είναι η δεξιά μέση ατρακτοειδής έλικα και ο δεξιός οπίσθιος μέσος κροταφικός λοβός [52]

22 22 ΛΕΚΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ Εικόνα 1 Η διαπίστωση ότι η λεκτική και μη λεκτική γνωστική επεξεργασία εμφανίζουν διαφορετικό νευροανατομικό υπόστρωμα συνεπάγεται ότι οι διάφορες παθογενετικές διεργασίες που πλήττουν τα εγκεφαλικά νευρωνικά κυκλώματα πιθανώς να σχετίζονται με τον ένα ή τον άλλο τύπο επεξεργασίας. Ψυχοπαθολογία Ως ψυχοπαθολογία ορίζεται οποιουδήποτε τύπου διαταραχή στην ψυχολογική και συμπεριφορική λειτουργία του ανθρώπου. Ως επί το πλείστον, οφείλεται στην παρουσία ψυχικής διαταραχής, αλλά σε επίπεδο συμπτωμάτων μπορεί να συνδέεται και με την ύπαρξη οργανικών καταστάσεων (λοιμώξεις, όγκοι, ψυχότροπες ουσίες, μεταβολικές διαταραχές κλπ). Στο ευρύτερο πεδίο του ορισμού της ψυχοπαθολογίας, συμπεριλαμβάνουμε εκτός της περιγραφής συγκεκριμένων κλινικών εκδηλώσεων και τον αντίκτυπο που έχουν οι εκδηλώσεις αυτές στην ευημερία του ασθενούς, δηλαδή στην ποιότητα ζωής του. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να τονισθεί ότι μελετώντας την

23 23 ψυχοπαθολογία μπορεί να αναφερόμαστε σε επίπεδο διαταραχών με συγκεκριμένα διαγνωστικά κριτήρια και με μια κατηγορική προσέγγιση (υπάρχει ή δεν υπάρχει) ή σε επίπεδο συμπεριφορών και συμπτωμάτων με μια περισσότερο διαστατική θεώρηση (παρουσία, εύρος, βαρύτητα) [53, 54]. Επιπλέον, παρότι οι ψυχιατρικές διαγνώσεις βασίζονται ως επί το πλείστον σε κατηγορικές (categorical) ταξινομήσεις, είναι σαφές ότι στην ψυχιατρική νοσολογία το ίδιο σύμπτωμα μπορεί να απαντάται σε διαφορετικές διαταραχές, γεγονός που συνηγορεί υπέρ μιας διαστατικής (dimensional) προσέγγισης της ψυχοπαθολογίας [53]. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για συμπτώματα όπως εκείνα της κατάθλιψης, των αγχωδών διαταραχών αλλά και την κόπωση που μπορεί να παραπέμπουν σε διαφορετικές αλλά αλληλοεπικαλυπτόμενες νοσολογικές οντότητες. Εστιάζοντας, λοιπόν, στα συμπτώματα και όχι στις διαγνώσεις, και αναλύοντάς τα ποιοτικά και ποσοτικά, δεν κινδυνεύουμε να αγνοήσουμε κλινικά σημαντικές ψυχοπαθολογικές εκδηλώσεις και μπορούμε έτσι να συνδέσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια και αξιοπιστία την ανθρώπινη συμπεριφορά και το νευροψυχολογικό της υπόστρωμα με τις υπο μελέτη αντικειμενικές παραμέτρους και να προσεγγίσουμε με αυτό τον τρόπο σε μεγαλύτερο βαθμό την παθογένεια της διαταραγμένης συμπεριφοράς.

24 24 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Επιδημιολογία HCV λοίμωξης Πρόσφατες επιδημιολογικές μελέτες καταδεικνύουν την ολοένα και αυξανόμενη συχνότητα της HCV λοίμωξης, ενώ σύμφωνα με τον ΠΟΥ συνιστά ένα μείζον πρόβλημα δημόσιας υγείας καθώς σχετίζεται με σημαντικές επιπλοκές. Την τελευταία δεκαετία αποτελεί την κύρια αιτία τελικού σταδίου ηπατικής νόσου και τη βασική ένδειξη ηπατικής μεταμόσχευσης στον ανεπτυγμένο κόσμο. Επιπλέον, φαίνεται ότι αποτελεί σημαντικό παράγοντα θνησιμότητας, καθώς μόνο στις ΗΠΑ ευθύνεται για θανάτους ετησίως [18, 21, 55]. Ο επιπολασμός του HCV χαρακτηρίζεται από υψηλή διακύμανση μεταξύ γεωγραφικών περιοχών, μεμονωμένων χωρών και μεταξύ ηλικιακών ομάδων και ομάδων κινδύνου (πολυμεταγγιζόμενοι, χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών) [18]. Ο παγκόσμιος επιπολασμός της νόσου υπολογίζεται στο 3%, δηλαδή προσβάλλει 170 εκ άτομα παγκοσμίως, 15 εκ στην Ευρώπη [56]. Παρακολουθώντας τη γεωγραφική κατανομή των κρουσμάτων, διαπιστώνει κανείς ότι τα υψηλότερα ποσοστά εντοπίζονται στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή, όπου η Αίγυπτος, το Καμερούν, η Σαουδική Αραβία, το Ιράκ και η Συρία εμφανίζουν την πλειοψηφία των περιπτώσεων και ο επιπολασμός κυμαίνεται από 2-15%. Στην Κίνα, την Ινδία, το Πακιστάν, την Αίγυπτο και την Ινδονησία απαντάται το 50% των προσβεβλημένων ατόμων παγκοσμίως [18, 56, 57]. Τα ποσοστά αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη χώρα μας, όχι μόνο γιατί βρισκόμαστε στην ευρύτερη περιοχή του υψηλότερου επιπολασμού της λοίμωξης (Αν. Μεσόγειο), αλλά και γιατί τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα αποτελεί χώρα υποδοχής σημαντικού αριθμού μεταναστών από χώρες της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής (Συρία, Αίγυπτος, Ιράκ) όπου ο ιός προσβάλλει σημαντικό μέρος του πληθυσμού. Είναι πλέον σαφές ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες πλήττονται

25 25 περισσότερο από την HCV λοίμωξη και τις επιπλοκές της. Τα περισσότερα κρούσματα στις χώρες αυτές αποδίδονται σε μη ασφαλείς ιατρικές μεθόδους και σε ενδο-οικογενειακές επαφές. Στον ανεπτυγμένο κόσμο (Β. Αμερική, Αυστραλία, Ιαπωνία, Βόρεια και Δυτική Ευρώπη), αντίθετα, ο επιπολασμός της νόσου παραμένει χαμηλός, κάτω του 2%. [56, 57] Τα επιδημιολογικά δεδομένα για την HCV λοίμωξη στην Ευρώπη δεν είναι ομοιογενή. Οι χώρες της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης αναφέρουν πολύ χαμηλό επιπολασμό, <1%, ενώ οι χώρες της Νότιας και της Ανατολικής Ευρώπης εμφανίζουν ενδιάμεσα ή υψηλά ποσοστά επιπολασμού (>2,5%) [18, 56, 57]. Πρέπει να σημειώσουμε ότι τα επιδημιολογικά στοιχεία σε πολλές χώρες της Μεσογείου και των Βαλκανίων, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας, είναι ελλειπή, ιδιαίτερα όσον αφορά τους πληθυσμούς υψηλού κινδύνου [18]. Σε γενικές γραμμές η ιατρογενής HCV μόλυνση στο παρελθόν μέσω μεταγγίσεων είναι η βασική αιτία των υψηλών ποσοστών ανεύρεσης του ιού στο μεγαλύτερο σε ηλικία πληθυσμό, που μολύνθηκε πριν το 1990, οπότε και άρχισε η συστηματική εφαρμογή ελέγχου του αίματος και των παραγώγων του για την παρουσία HCV. Αντίθετα, στους νεότερους ασθενείς η μόλυνση από τον ιό σχετίζεται κυρίως με τη χρήση ενδοφλέβιων ουσιών και δευτερευόντως με τη σεξουαλική επαφή [58]. Το 80% των περιπτώσεων λοίμωξης με HCV παραμένουν σε χρόνια μορφή με αποτέλεσμα να οδηγούν σε σημαντικές επιπλοκές όπως ηπατική κίρρωση και ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα. Πιστεύεται ότι ο HCV ευθύνεται για θανάτους ετησίως σε παγκόσμια κλίμακα [22, 59]. Ένα σημαντικό ποσοστό των ασθενών δε γνωρίζουν ότι νοσούν, καθώς στα αρχικά στάδια της νόσου δεν υπάρχουν συμπτώματα, με αποτέλεσμα οι ασθενείς αυτοί να μη λαμβάνουν θεραπεία παρά μόνο

26 26 σε προχωρημένο στάδιο, με επομένως αμφίβολα αποτελέσματα [18]. Ο HCV ευθύνεται για το 20% των περιπτώσεων οξείας ηπατίτιδας, 70% των περιπτώσεων χρόνιας ηπατίτιδας, 40% των περιπτώσεων κίρρωσης τελικού σταδίου, 60% των περιπτώσεων ηπατοκυτταρικού καρκινώματος και 30% των περιπτώσεων ηπατικής μεταμόσχευσης [18, 22, 59]. HCV λοίμωξη και ελληνικός πληθυσμός Στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι το 2% του γενικού πληθυσμού έχει προσβληθεί από τον ιό της ηπατίτιδας C, ωστόσο διαπιστώνεται σημαντική γεωγραφική διακύμανση της οροθετικότητας (0,5-7,5%) [60-63]. Με βάση τα τρέχοντα επιδημιολογικά στοιχεία, εκτιμάται ότι η νοσηρότητα και η θνησιμότητα που συνδέονται με την ηπατίτιδα C θα αυξηθούν τις επόμενες δεκαετίες [64]. Ειδικά για τους χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών, τα ποσοστά μόλυνσης είναι ιδιαίτερα υψηλά (43,3-61,7%) και αυξάνονται αναλογικά με την ηλικία και τη διάρκεια της χρήσης. Σύμφωνα με σχετική μελέτη, το 90% των κρουσμάτων ηπατιτιδας C μετά το 1992 οφείλονται στη χρήση ενδοφλέβιων ουσιών και το 50% αυτών αφορούν άτομα ηλικίας κάτω των 20 ετών. Τα ευρήματα αυτά υποδηλώνουν ότι σε λίγα χρόνια το σύστημα υγείας της χώρας μας θα βρεθεί αντιμέτωπο με ένα σημαντικό αριθμό νέων ασθενών με κίρρωση, ηπατική ανεπάρκεια και ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα [58]. Ωστόσο, η δυσοίωνη αυτή πρόβλεψη είναι πιθανόν να μην επαληθευτεί λόγω της χρήσης των νέων, λίαν αποτελεσματικών φαρμάκων για την ηπατίτιδα C τα οποία επιτυγχάνουν ιολογική ίαση που φθάνει το 90%.

27 27 Επιδημιολογία HBV λοίμωξης Η χρόνια ηπατίτιδα Β προσβάλλει περίπου 240 εκ άτομα παγκοσμίως και κάθε χρόνο υπολογίζεται ότι άνθρωποι πεθαίνουν σε όλο τον κόσμο εξαιτίας των επιπλοκών της. Οι χώρες με τον υψηλότερο επιπολασμό της νόσου (>8%) είναι οι χώρες της Δυτικής Αφρικής, ενώ ακολουθούν η Άπω Ανατολή και η υπόλοιπη Αφρική με επιπολασμό 5-7% και μετά οι χώρες της Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής, της Ανατολικής Ευρώπης και η Αυστραλία με επιπολασμό 2-4% [37, 65]. Στη Δυτική Ευρώπη, αν και ο επιπολασμός της νόσου είναι χαμηλός, εντούτοις, υπολογίζεται ότι περίπου 14 εκ άνθρωποι εμφανίζουν χρόνια HBV λοίμωξη και ετησίως καταλήγουν λόγω κίρρωσης και ηπατοκυτταρικού καρκινώματος από τον HBV [18]. Ορισμένες μάλιστα ομάδες του πληθυσμού όπως οι χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών, οι μετανάστες, οι άστεγοι και οι φυλακισμένοι διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο μόλυνσης [18]. Η ετήσια επίπτωση της κίρρωσης για τους ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα Β είναι 2-10% και τα ποσοστά 5ετούς θνητότητας στους κιρρωτικούς ασθενείς αγγίζουν το 15% [66]. HBV λοίμωξη στον ελληνικό πληθυσμό Πριν από 30 έτη, η Ελλάδα είχε έναν ενδιάμεσο επιπολασμό της χρόνιας ηπατίτιδας Β, 2-7%. Ωστόσο, τα νεώτερα επιδημιολογικά δεδομένα έχουν δείξει μια μείωση στο επίπεδο του 0,9%, κυρίως λόγω αλλαγών στις κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες και λόγω της συστηματικής εφαρμογής του εμβολιασμού, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 [67, 68]. Παρά το γεγονός ότι η χώρα μας ανήκει πλέον στις περιοχές χαμηλής ενδημικότητας του ιού, είναι απαραίτητο να διατηρείται ένα υψηλό επίπεδο επαγρύπνισης για τη μόλυνση και τις πιθανές επιπλοκές της. Υπάρχουν μελέτες που αναδεικνύουν υψηλά ποσοστά οροθετικότητας, περίπου 15%, σε πληθυσμούς

28 28 προσφύγων που προέρχονται από χώρες υψηλής ενδημικότητας όπως η Αλβανία και χώρες της Ασίας και επομένως καθιστούν ως ορατό ενδεχόμενο τη μελλοντική αύξηση της συχνότητας της νόσου [67]. ΧΡΟΝΙΑ ΙΟΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ HCV λοίμωξη και ψυχιατρικές διαταραχές Yπάρχουν αρκετές μελέτες που συσχετίζουν τη χρόνια ηπατίτιδα C με αυξημένη ψυχιατρική συννοσηρότητα τόσο σε σύγκριση με υγιείς μάρτυρες, όσο και με ασθενείς με άλλες χρόνιες ηπατικές νόσους όπως η ηπατίτιδα Β [11, 69-71]. Τα ποσοστά συννοσηρότητας κυμαίνονται μεταξύ 22-28%, παρατηρούνται τόσο σε ασθενείς υπό θεραπεία με ιντερφερόνη όσο και σε εκείνους εκτός θεραπείας και κυρίως αφορούν καταθλιπτικές, αγχώδεις διαταραχές και το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης [23]. Σε μια πρόσφατη μελέτη διαπιστώθηκε ότι οι ασθενείς με ηπατίτιδα C είναι πιο πιθανό να διαγνωσθούν με κάποια ψυχική νόσο και πιο συγκεκριμένα με κατάθλιψη σε σύγκριση με τους HBV ασθενείς, ενώ αντίθετα οι δύο αυτές ομάδες ασθενών αναφέρουν παρόμοια ποσοστά αγχωδών συμπτωμάτων. Τα ευρήματα αυτά καταδεικνύουν μια πιθανή ειδική συσχέτιση της καταθλιπτικής διαταραχής με την HCV λοίμωξη, ως συνέπεια της νευροτρόπου δράσης του HCV ή της φλεγμονής που συνοδεύει την παρουσία του ιού εντός του κεντρικού νευρικού συστήματος, σε αντίθεση με την αγχώδη συμπτωματολογία που γίνεται αντιληπτή ως μια μη-ειδική αντίδραση στην παρουσία μιας χρόνιας διαταραχής που επηρεάζει τον τρόπο ζωής των ασθενών [55]. Υπάρχει μάλιστα μια αναφορά που υποστηρίζει ότι ο γονότυπος 3 του HCV συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης [71]. Τα αποτελέσματα ωστόσο αυτά έρχονται σε αντίθεση με παλαιότερη έρευνα [16] που αναφέρει

29 29 παρόμοια ποσοστά ψυχοπαθολογίας μεταξύ ασθενών με HCV και HBV λοίμωξη. Επομένως, δεν έχει αποσαφηνισθεί πλήρως η φύση της συσχέτισης της χρόνιας HCV λοίμωξης με τη ψυχιατρική συννοσηρότητα και την κατάθλιψη πιο ειδικά, διαπίστωση που οδηγεί στην ανάγκη για περαιτέρω έρευνα με στόχο να ανιχνευθούν οι παράγοντες εκείνοι που καθορίζουν τη συχνότητα και τη βαρύτητα των ψυχιατρικών διαταραχών που συνοδεύουν τη χρόνια ηπατίτιδα C. Το ερώτημα αυτό δεν έχει μόνο ερευνητικό αλλά και κλινικό ενδιαφέρον, καθώς η παρουσία καταθλιπτικής συνδρομής φαίνεται ότι επιβαρύνει την ΠΖ των ασθενών περισσότερο από τη βαρύτητα της ηπατικής βλάβης και μπορεί να παρεμποδίσει ή να καθυστερήσει την εφαρμογή της αντι-ικής θεραπείας. Ένα σύμπτωμα που αναφέρουν συχνά στην κλινική πράξη οι ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα C είναι η κόπωση που παρεμποδίζει σημαντικές πλευρές της ζωής τους [72-74]. Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα διαφεύγει της προσοχής των κλινικών και της θεραπευτικής πρόβλεψης αν και συνιστά βασικό προβληματισμό των ασθενών [75]. Η αντιική θεραπεία με ιντερφερόνη ή ριμπαβιρίνη σχετίζεται με σημαντικές νευροψυχιατρικές ανεπιθύμητες ενέργειες που επιδρούν στη συμμόρφωση με τη θεραπεία και επομένως μπορεί να επηρεάσουν δυσμενώς την αποτελεσματικότητά της [76]. Σε μια πρόσφατη μελέτη [77], ο Masip (2015) διαπίστωσε οτι το 86% των ασθενών που λαμβάνουν αντιική θεραπεία με ιντερφερόνη εμφανίζουν κάποια νευροψυχιατρική παρενέργεια, ωστόσο η συντριπτική τους πλειοψηφία είναι ήπιου ή μέτριου βαθμού, κυρίως καταθλιπτική συμπτωματολογία, ευερεθιστότητα και αυπνία [78]. Στο 40% των περιπτώσεων χρειάσθηκε η χορήγηση ψυχιατρικής φαρμακευτικής αγωγής και σε πάνω από το 90% τα νευροψυχιατρικά συμπτώματα υπεχώρησαν πλήρως. Η περαιτέρω ανάλυση δεν έδειξε συσχέτιση των νευροψυχιατρικών

30 30 παρενεργειών με τη συμμόρφωση και την ανταπόκριση στη θεραπεία. Ο παράγοντας κινδύνου που συνδέθηκε πιο ισχυρά με την πιθανότητα εμφάνισης νευροψυχιατρικών συμπτωμάτων ήταν η παρουσία ψυχιατρικού ιστορικού [77]. Παρά την πιθανότητα εμφάνισης νευροψυχιατρικών παρενεργειών, υπάρχουν ισχυρά ερευνητικά δεδομένα που δείχνουν ότι η αντιική θεραπεία όχι μόνο οδηγεί σε μείωση του ιικού φορτίου, αλλά μπορεί σε βάθος χρόνου να βελτιώσει την ΠΖ. Υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι οι νευροψυχιατρικές παρενέργειες είναι βραχείας διάρκειας και υποχωρούν μετά τον τερματισμό της θεραπείας [79]. Υπό αυτό το πρίσμα, η κλινική απόφαση για την έναρξη αντιικής θεραπείας στις περιπτώσεις αυτές παρεμένει ένα ζήτημα αρκετά αντιφατικό που χρήζει περαιτέρω ερευνητικής τεκμηρίωσης. Απαραίτητη προϋπόθεση για τη θέσπιση ασφαλών κατευθυντηρίων γραμμών είναι η ανίχνευση των παραμέτρων εκείνων, κλινικών και δημογραφικών, που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης νευροψυχιατρικών παρενεργειών και η παρουσία επαρκούς επιπέδου κλινικής επαγρύπνισης για την έγκαιρη και έγκυρη αντιμετώπισή τους [80]. Όσον αφορά το σύμπτωμα της κόπωσης, απαντάται σε ένα σημαντικό ποσοστό των ασθενών με ηπατίτιδα C και αποτελεί το πιο συχνά αναφερόμενο ενόχλημα, εμφανές από τα πρώιμα στάδια της νόσου, πριν την εκδήλωση σοβαρού βαθμού ίνωσης και κίρρωσης [72-75]. Πρόκειται για κόπωση κεντρικού τύπου και η παρουσία της συσχετίζεται τόσο με δημογραφικούς (ηλικία, φύλο, οικογενειακή κατάσταση) όσο και με βιολογικούς δείκτες, όπως χαμηλά επίπεδα καρνιτίνης, κρεατίνης και προερχόμενου από τον εγκέφαλο νευροτροφικού παράγοντα (BDNF) και υψηλές συγκεντρώσης λεπτίνης. Πιθανολογείται ότι συνδέεται με τη φλεγμονώδη διεργασία που συνοδεύει τη λοίμωξη από τον HCV και οι ασθενείς που επιτυγχάνουν ιολογική κάθαρση αναφέρουν βελτίωση του συμπτώματος [81].

31 31 HBV λοίμωξη και ψυχιατρικές διαταραχές Σε αντίθεση με την HCV λοίμωξη, η έρευνα όσον αφορά την επίπτωση των ψυχιατρικών διαταραχών στους ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα Β είναι αρκετά περιορισμένη και η πλειοψηφία των σχετικών μελετών προέρχεται από τις αναπτυσσόμενες χώρες και ιδιαίτερα από περιοχές της Ασίας (Τουρκία, Ιράν, Πακιστάν), καθώς εκεί ο επιπολασμός της νόσου παραμένει υψηλός [37, 65]. Καταρχήν ο πληθυσμός των ψυχιατρικών ασθενών συνιστά ομάδα υψηλού κινδύνου για την ηπατίτιδα Β, καθώς εμφανίζουν σημαντικά ποσοστά έκθεσης και μόλυνσης από τον HBV, ιδιαίτερα οι ασθενείς που κάνουν χρήση ουσιών, κατάχρηση αλκοόλ ή νοσηλεύονται σε ψυχιατρικές κλινικές [82]. Οι ασθενείς με χρόνια HBV λοίμωξη αναφέρουν αυξημένη επίπτωση καταθλιπτικών συμπτωμάτων σε σχέση με το γενικό πληθυσμό, ωστόσο φαίνεται ότι η βαρύτητα της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας είναι σημαντικά μικρότερη εκείνης της χρόνιας ηπατίτιδας C. Πιο συγκεκριμένα, ο Weinstein βρήκε ότι οι ασθενείς με ηπατίτιδα Β εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά καταθλιπτικής διαταραχής σε σύγκριση με τους ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα C και με ασθενείς με άλλες ηπατοπάθειες μη αλκοολικής αιτιολογίας [83]. Παλαιότερη επιδημιολογική έρευνα στο Ιράν έχει δείξει ότι οι ασθενείς με ηπατίτιδα Β εμφανίζουν κατάθλιψη σε ποσοστό 30% και αγχώδη συμπτώματα σε ποσοστό 6% [84]. Αντίστοιχα μια πρόσφατη συγχρονική μελέτη στην ίδια περιοχή ανέφερε ότι οι ασθενείς με ηπατίτιδα Β εμφανίζουν αυξημένη συχνότητα καταθλιπτικών συμπτωμάτων σε σχέση με τους υγιείς μάρτυρες αλλά μειωμένη συχνότητα σε σύγκριση με σταθμισμένη ομάδα HCV ασθενών [85]. Το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης απαντάται σε μεγαλύτερη συχνότητα στους ασθενείς με ηπατίτιδα Β σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό χωρίς ωστόσο να υπάρχει

32 32 διαφοροποίηση μεταξύ ασυμπτωματικών φορέων, ασθενών με ενεργό νόσο και ασθενών υπό αντιική θεραπεία [86]. Παρότι οι ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα Β εμφανίζουν κλινικά σημαντική κόπωση, η βαρύτητα του συμπτώματος είναι μειωμένη σε σύγκριση με τους HCV ασθενείς [87].

33 33 ΧΡΟΝΙΑ ΙΟΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΕΚΠΤΩΣΗ HCV λοίμωξη και νευρογνωστικά ελλείμματα Εκτός της ηπατικής εγκεφαλοπάθειας, που αποτελεί μη ειδική έκβαση του τελικού σταδίου της ηπατικής κίρρωσης, ανεξαρτήτως αιτιολογίας, η χρόνια ηπατίτιδα C φαίνεται ότι από τα αρχικά στάδια της κιρρωτικής διεργασίας μπορεί να συνοδεύεται από ήπια αλλά ανιχνεύσιμα με ειδικές δοκιμασίες γνωστικά ελλείμματα, ένα σύνδρομο που είναι γνωστό ως ελάσσων ηπατική εγκεφαλοπάθεια. Το σύνδρομο αυτό χαρακτηρίζεται από ελλείμματα στη λεκτική μάθηση, τη μνήμη, την οπτικοχωρική αντίληψη, την προσοχή και τις επιτελικές λειτουργίες [10]. Επιπλέον, γνωστική δυσλειτουργία μπορεί να είναι παρούσα από τα πρώτα στάδια της χρόνιας ηπατίτιδας [26, 27, 29-31], ακόμα και σε ασθενείς ασυμπτωματικούς που δεν έχουν ακόμα επίγνωση της ιολογικής τους κατάστασης [88]. Αυτό το μοτίβο νευρογνωστικής έκπτωσης παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με την υπο-φλοιώδη άνοια που εμφανίζουν οι HIV οροθετικοί ασθενείς [25, 28, 32]. Παρότι τα ελλείμματα αυτά είναι ανιχνεύσιμα μόνο με ειδικές σταθμισμένες νευροψυχομετρικές δοκιμασίες, έχουν κλινική σημασία καθώς μπορεί να συνοδεύονται από μια ασαφή, αλλά ενοχλητική αίσθηση εύκολης πνευματικής κόπωσης και νοητικής θόλωσης (brain-fog) και να συνδέονται με διαταραγμένη ακαδημαϊκή και επαγγελματική λειτουργικότητα και φτωχή ποιότητα ζωής [28, 89]. Αρκετές μελέτες έχουν προσπαθήσει να αποτυπώσουν τα γνωστικά ελλείμματα που παρατηρούνται στους ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα C και να τα συνδέσουν με πιθανούς παθογενετικούς μηχανισμούς. Ο Forton έδειξε για πρώτη φορά σημαντικές μεταβολικές αλλοιώσεις στον εγκέφαλο ασθενών με HCV λοίμωξη καθώς και ανιχνεύσιμα γνωστικά ελλείμματα σε ασθενείς με ενεργό πολλαπλασιασμό του ιού,

34 34 σε σύγκριση με υγιείς μάρυρες αλλά και με ασθενείς αρνητικούς για HCV RNA [32, 90]. Έκτοτε, το μεγαλύτερο μέρος της σχετικής έρευνας έχει επιβεβαιώσει ότι η χρόνια ηπατίτιδα C συνοδεύεται από αμβληχρά νευρογνωστικά ελλείμματα, ωστόσο υπάρχουν και μελέτες που αναφέρουν αντικρουόμενα αποτελέσματα. Αυτές οι ασυμφωνίες μεταξύ των ευρημάτων πιθανώς οφείλονται σε διαφορές στη μεθοδολογία, αλλά και στην ετερογένεια των πληθυσμών που πάσχουν από χρόνια ηπατίτιδα C. Επιπλέον, παραμένει ασαφές αν τα παρατηρούμενα ελλείμματα είναι ειδικά για την HCV λοίμωξη ή απαντώνται στον ίδιο βαθμό και σε άλλες ιογενείς ή άλλες χρόνιες ηπατικές παθήσεις, από ποιες δημογραφικές και κλινικές παραμέτρους καθορίζονται καθώς και ποιοι είναι οι υπεύθυνοι μηχανισμοί. Ο HCV είναι νευροτρόπος ιός που διαπερνά τον αιματο-εγκεφαλικό φραγμό και προκαλεί έναν καταρράκτη ανοσολογικών αντιδράσεων. Υπάρχουν μελέτες που συσχετίζουν ισχυρά την παρουσία του με συγκεκριμένα νευροαπεικονιστικά ευρήματα σε επίπεδο λευκής ουσίας, νευροδιαβιβαστών και εγκεφαλικού μεταβολισμού [31, 32, 91]. Κατά παρόμοιο τρόπο, σε μια πρόσφατη μελέτη, ο Thames (2015) βρήκε ότι οι HCV ασθενείς εμφανίζουν χαμηλή ψυχοκινητική ταχύτητα επεξεργασίας και φτωχή λεκτική ευχέρεια και οι δυσκολίες αυτές συνδέονται με αυξημένα επίπεδα κόπωσης και διαταραχή στο επίπεδο των μετωπο-ραβδωτών κυκλωμάτων [74]. Ωστόσο υπάρχουν και κάποιοι ερευνητές που αποδίδουν την παρατηρούμενη νευρογνωστική δυσλειτουργία στην επίδραση συννοσηρών παραγόντων, όπως η διαταραγμένη ΠΖ, η κατάχρηση ουσιών, η παρουσία αγχώδους και καταθλιπτικής συμπτωματολογίας και έντονης κόπωσης [30].

35 35 HBV λοίμωξη και νευρογνωστικά ελλείμματα Οι περισσότερες μελέτες που διερευνούν τη συσχέτιση της χρόνιας HBV λοίμωξης με τις γνωστικές λειτουργίες αφορούν πληθυσμούς κιρρωτικών ασθενών που δεν έχουν ακόμα εκδηλώσει εμφανή ηπατική εγκεφαλοπάθεια αλλά εμφανίζουν ελλείμματα στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες, τα οποία περιγράφονται με τον όρο ελάχιστη ηπατική εγκεφαλοπάθεια. Ο HBV μάλιστα, έχει απομονωθεί στο εγκεφαλικό παρέγχυμα κιρρωτικών ασθενών και η παρουσία του έχει συνδεθεί με την εμφάνιση και τη βαρύτητα της ηπατικής εγκεφαλοπάθειας [92]. Λόγω του εστιασμού τους σε ασθενείς με κίρρωση, οι έρευνες αυτές δε μπορούν να δώσουν σαφή απάντηση στο ερώτημα αν ειδικά ο ιός της ηπατίτιδας Β συνδέεται με συγκεκριμένη διαταραχή στο επίπεδο λειτουργίας του εγκεφάλου, ή αν τα παρατηρούμενα ελλείμματα συνιστούν εκδηλώσεις των αρχικών σταδίων της ηπατικής εγκεφαλοπάθειας. Με τη χρήση εξελιγμένων μεθόδων νευροαπεικόνισης, έχει αποδειχθεί ότι οι κιρρωτικοί HBV ασθενείς εμφανίζουν διαφορετική φλοιική μορφολογία σε σύγκριση με τους υγιείς μάρτυρες. Οι αντίστοιχες μελέτες αποκαλύπτουν πάχυνση του φλοιού στην παραϊπποκάμπειο έλικα αμφοτερόπλευρα και τη δεξιά οπίσθια γωνιώδη έλικα, αύξηση του δείκτη τοπικής ελικοποίησης στον αριστερό άνω και κάτω βρεγματικό φλοιό και στον πλάγιο ινιακό φλοιό και μειωμένη διημισφαιρική λειτουργική σύνδεση στη μέση και άνω μετωπιαία έλικα, την πρόσθια γωνιώδη έλικα, το κάτω βρεγματικό λοβό, τη μετακεντρική έλικα, τη γλωσσική έλικα και τη μέση ινιακή έλικα. Τα ευρήματα αυτά παραπέμπουν σε διαταραχή της ενδοφλοιώδους αρχιτεκτονικής και της συνδεσιμότητας [93, 94]. Κατά παρόμοιο τρόπο, οι Lv και συνεργάτες (2015) βρήκαν μειωμένο βαθμό κόμβων στα νευρωνικά δίκτυα του συνειρμικού φλοιού (μετωπιαίος και κροταφικός λοβός), καθώς και μείωση του αριθμού των συνδέσεων συσχέτισης (association hubs) και αύξηση του αριθμού των

36 36 συνδέσεων μη συσχέτισης σε σύγκριση με τους υγιείς μάρτυρες [95]. Οι ίδιοι ερευνητές σε προγενέστερη μελέτη (2013) ανέφεραν διαταραγμένη εγκεφαλική δραστηριότητα σύμφωνα με τα ευρήματα fmri, σε περιοχές του οπτικού συνειρμικού φλοιού, του κινητικού φλοιού και του δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας [96]. Μια άλλη ερευνητική ομάδα εντόπισε μη φυσιολογική λειτουργική συνδεσιμότητα στο δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας κιρρωτικών HBV ασθενών το οποίο περιλαμβάνει την οπίσθια γωνιώδη έλικα, το μέσο προμετωπιαίο φλοιό, τον ιπποκάμπειο σχηματισμό, τον κάτω βρεγματικό φλοιό και το μέσο κροταφικό λοβό. Οι ερευνητές αυτοί μάλιστα υποστηρίζουν ότι η συνδεσιμότητα του δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας μπορεί να αποτελέσει ιδιαίτερα χρήσιμο βιολογικό δείκτη για τη διάγνωση της ελάσσονος ηπατικής εγκεφαλοπάθειας [97]. Η αναζήτηση πιθανής γνωστικής έκπτωσης σε μη κιρρωτικούς HBV ασθενείς εξακολουθεί να συνιστά ένα σχετικά ανεξερεύνητο ερευνητικό πεδίο. Επιπλέον, αν και οι HBV ασθενείς αναφέρουν καλύτερη ποιότητα ζωής σε σύγκριση με τους ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα C, δεν έχει τεκμηριωθεί αν συνυπάρχουν παρόμοιες διαφορές στις γνωστικές λειτουργίες. Μια από τις πρώτες μελέτες σχετικά με αυτό το ζήτημα, συνέκρινε HCV ασθενείς με χρόνιους ηπατοπαθείς ποικίλης αιτιολογίας, συμπεριλαμβανομένου ενός μικρού αριθμού HBV ασθενών και δεν ανέδειξε στατιστικά σημαντικές διαφορές στη νευρογνωστική επίδοση [28]. Αρκετά χρόνια αργότερα ωστόσο, οι Quarantini και συνεργάτες, διαπίστωσαν ότι οι HCV ασθενείς εμφανίζουν σημαντικά χειρότερη επίδοση σε δοκιμασίες οπτικοχωρικής μνήμης σε σύγκριση με σταθμισμένο δείγμα HBV ασθενών, ενώ σε όλους τους υπόλοιπους γνωστικούς τομείς οι επιδόσεις ήταν ισοδύναμες [98].

37 37 ΧΡΟΝΙΑ ΙΟΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ (ΠΖ) Η σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα ζωής είναι μια σύνθετη, πολυδιάστατη έννοια που περιλαμβάνει υποκειμενικές αναφορές συμπτωμάτων, παρενεργειών και λειτουργικότητας σε ποικίλους τομείς της ζωής, καθώς και μια γενικότερη αίσθηση ικανοποίησης και ευημερίας που αναφέρει το ίδιο το άτομο [99]. Ο ορισμός αυτός προέρχεται εν πολλοίς από τον ορισμό της υγείας από τον ΠΟΥ, όπως διατυπώθηκε το 1948 [100, 101]. Πρόκειται για ένα εννοιολογικό οικοδόμημα που αντανακλά με όσο το δυνατό συνεκτικότερο τρόπο τον αντίκτυπο που έχει η κατάσταση της υγείας του ατόμου στη ζωή του και αποτελεί σημαντική εστία κλινικού και ερευνητικού ενδιαφέροντος, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. Εμπεριέχει σωματικές, ψυχολογικές, κοινωνικές και πνευματικές παραμέτρους που βρίσκονται σε μια δυναμική ισορροπία. Η επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει όλο και περισσότερο τη σημασία που έχει η ΠΖ για τους ασθενείς και θεωρείται πλέον ως σημαντική συνιστώσα της αξιολόγησης της βαρύτητας των χρονίων παθήσεων και εξαιρετικής σημασίας μέτρο της έκβασης των θεραπευτικών παρεμβάσεων [102]. Η αξιολόγηση της ΠΖ τόσο στην έρευνα όσο και στην κλινική πράξη βασίζεται στη χορήγηση κατάλληλων και σταθμισμένων εργαλείων που μπορεί να είναι απλές οπτικές αναλογικές κλίμακες, ερωτηματολογία ή ποιοτικές συνεντεύξεις. Τα σταθμισμένα ερωτηματολόγια διακρίνονται σε γενόσημα εργαλεία που απευθύνονται σε ποικίλους πληθυσμούς ασθενών και σε ειδικά εργαλεία που αξιολογούν την ΠΖ σε ειδικούς πληθυσμούς ή σε σχέση με συγκεκριμένες παθήσεις ή συμπτώματα [103].

38 38 HCV λοίμωξη και ποιότητα ζωής Καθώς η έννοια της ΠΖ αποκτά όλο και μεγαλύτερο κλινικό και ερευνητικό ενδιαφέρον, αυξάνεται ο αριθμός των μελετών που αξιολογούν την ΠΖ των ασθενών και προσπαθούν να ανιχνεύσουν τους παράγοντες που την καθορίζουν [104, 105]. Σύμφωνα με μια πρόσφατη ανασκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας, η HCV λοίμωξη συνδέεται με χειρότερη ΠΖ σε σύγκριση με υγιείς μάρτυρες, ιδιαίτερα στους τομείς της κοινωνικής και σωματικής λειτουργικότητας, της ζωτικότητας και της γενικής υγείας [81]. Επιπλέον, φαίνεται ότι η ΠΖ επιδεινώνεται προσωρινά κατά τη διάρκεια της αντιικής θεραπείας αλλά βελτιώνεται σημαντικά μετά το πέρα της [79, 106, 107]. Επιπλέον, σε σύγκριση με άλλες χρόνιες ηπατικές νόσους, όπως η χρόνια ηπατίτιδα Β και η πρωτοπαθής χολική κίρρωση, υπάρχουν δεδομένα που δείχνουν μεγαλύτερη επιβάρυνση των HCV ασθενών, τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική υγεία [ ]. Αξιοσημείωτο επίσης είναι το εύρημα αρκετών μελετών ότι η δυσμενής επίδραση της HCV λοίμωξης στην ΠΖ δε συνδέεται με τη βαρύτητα της ηπατικής νόσου [15, 108, 111]. Μη κιρρωτικοί και κιρρωτικοί ασθενείς με αντιρροπούμενη και μη αντιρροπούμενη κίρρωση δεν εμφάνισαν στατιστικά σημαντικές διαφορές στα ερωτηματολόγια ΠΖ. Αντίθετα, στην έρευνα αυτή, οι παράγοντες που συσχετίσθηκαν με το επίπεδο ΠΖ ήταν το εισόδημα, η παρουσία συννοσηρότητας και η οικογενειακή κατάσταση [111]. Κατά παρόμοιο τρόπο, σε μια πιο πρόσφατη έρευνα από τους Silva et al διαπιστώθηκε ότι η έκπτωση στην ΠΖ των ασθενών συσχετίζεται περισσότερο με την παρουσία μείζονος καταθλιπτικής συνδρομής και όχι με το βαθμό της ηπατικής ίνωσης [59]. Ιδιαίτερα σε προ-κιρρωτικά στάδια, οι μικρού βαθμού

39 39 ιστοπαθολογικές και βιοχημικές αλλαγές δε φαίνεται να επηρεάζουν σημαντικά την ΠΖ των ασθενών [81]. Σε μια προσπάθεια να διερευνήσουν το αν η παρατηρούμενη έκπτωση στην ΠΖ σχετίζεται ειδικά με τον HCV, οι Strauss και συνεργάτες αξιολόγησαν την ΠΖ σε ασθενείς με ηπατίτιδα C και ηπατίτιδα B οι οποίοι όμως δε γνώριζαν ότι πάσχουν από ηπατίτιδα. Σύμφωνα με τα ευρήματά τους, δε διαπιστώθηκαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των HCV και HBV ασθενών, αλλά σε σύγκριση με τους υγιείς μάρτυρες οι HCV ασθενείς εμφάνισαν σημαντική διαταραχή στις 7 από τις 8 υποκλίμακες του SF- 36, ενώ οι HBV ασθενείς μόνο σε 2 υποκλίμακες [112]. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η έκπτωση στην ΠΖ οφείλεται στον ίδιο τον HCV, διαπίστωση που ενισχύεται και από πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα ότι οι ασθενείς που εμφάνισαν παρατεταμένη ιολογική ανταπόκριση μετά από θεραπεία ανέφεραν σημαντική βελτίωση στην ΠΖ, ιδιαίτερα στον τομέα της ζωτικότητας και της γενικής υγείας [113]. Η άμεση σύνδεση της HCV λοίμωξης με τη διαταραγμένη ΠΖ συνιστά μια μείζονος κλινικής σημασίας παρατήρηση που όμως απαιτεί περαιτέρω ερευνητική επιβεβαίωση. Συνοψίζοντας, όλα τα προαναφερόμενα δεδομένα υποδηλώνουν ότι η παρατηρούμενη έκπτωση στην ΠΖ οφείλεται σε διπλό παθογενετικό μηχανισμό, καθώς σχετίζεται τόσο με την παρουσία συννοσηρότητας (κατάθλιψη, χρήση ουσιών) όσο και με την ίδια την HCV λοίμωξη. HBV λοίμωξη και ποιότητα ζωής Η τρέχουσα βιβλιογραφία όσον αφορά την επίδραση της χρόνιας HBV λοίμωξης στην ΠΖ περιλαμβάνει αντικρουόμενα ευρήματα. Υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι οι ασυμπτωματικοί φορείς εμφανίζουν παρόμοια επίπεδα ΠΖ με τους υγιείς μάρτυρες, ωστόσο στα άτομα με ενεργό νόσο η ΠΖ διαταράσσεται, αρχικά η ψυχοκοινωνική

40 40 συνιστώσα και σε στάδια προχωρημένης ίνωσης και κίρρωσης και η σωματική συνιστώσα [ ]. Επίσης υπάρχουν έρευνες που δείχνουν ότι η ΠΖ των HBV ασθενών είναι καλύτερη σε σύγκριση με εκείνη των ασθενών με μη αλκοολική στεατοηπατίτιδα [123]. Όσον αφορά τη σύγκριση μεταξύ HBV και HCV ασθενών, κάποιοι ερευνητές αναφέρουν παρόμοια επίπεδα ΠΖ ενώ άλλοι παρατηρούν σημαντικά μικρότερη επιβάρυνση στους ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα Β [108, 123].

41 41 IV. ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΣΤΟΧΟΣ Στόχος της τρέχουσας διατριβής είναι η συστηματική διερεύνηση των νευρογνωστικών ελλειμμάτων, της ψυχιατρικής συννοσηρότητας και της ποιότητας ζωής (ΠΖ) των ασθενών με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα και ο προσδιορισμός των παραγόντων εκείνων που καθορίζουν την εμφάνιση και τη βαρύτητά τους. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στους ασθενείς με χρόνια HCV λοίμωξη, καθώς είναι η πιο συχνή αιτία χρόνιας ιογενούς ηπατίτιδας και έχει πιο σταθερά συνδεθεί βιβλιογραφικά με τη γνωστική έκπτωση, τη χρόνια κόπωση και τη διαταραγμένη ποιότητα ζωής (ΠΖ) [18, 21, 22, 26, 27, 29-31, 59, 81, ]. Ωστόσο, στη μελέτη συμπεριλαμβάνεται και μια ομάδα HBV ασθενών. Η χρόνια ηπατίτιδα Β είναι μια νοσολογική οντότητα με αυξημένη συχνότητα στον Ελλαδικό χώρο, που προσομοιάζει τη χρόνια ηπατίτιδα C ως προς την παθογένεση και τις κλινικές εκδηλώσεις. Ως εκ τούτου, η χρήση HBV ασθενών ως μαρτύρων και η ανίχνευση διαφορών και ομοιοτήτων μεταξύ των δύο τύπων λοιμώξεων θα διευρύνει τις γνώσεις μας σχετικά με τα νευρογνωστικά και ψυχιατρικά συμπτώματα που συνοδεύουν τη χρόνια ιογενή ηπατίτιδα και θα ρίξει ίσως φως σε πιθανά παθογενετικά μονοπάτια. Τα ζητήματα νευροψυχιατρικής συννοσηρότητας και ΠΖ που συνοδεύουν τις χρόνιες ιογενείς ηπατίτιδες και η περαιτέρω αποσαφήνισή τους έχουν ιδιαίτερη κλινική σημασία, καθώς η βελτίωση στους τομείς αυτούς συνιστά ένα στόχο εξίσου σημαντικό με τις προσπάθειες επίτευξης αιτιολογικής θεραπείας και ιολογικής κάθαρσης.

42 42 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ H παρούσα μελέτη διεξήχθη στην Ηπατολογική Μονάδα και στη Μονάδα Λοιμωδών Νοσημάτων της Παθολογικής κλινικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών σε συνεργασία με την Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Πατρών. Το πρωτόκολλο της μελέτης υπεβλήθη και ενεκρίθη από την Επιτροπή Δεοντολογίας του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Πατρών και όλοι οι συμμετέχοντες, αφού ενημερώθηκαν αναλυτικά για τους σκοπούς και τις μεθόδους της μελέτης, έδωσαν έγγραφη συγκατάθεση για τη συμμετοχή τους. Δείγμα Εξωτερικοί ασθενείς ηλικίας άνω των 18 ετών, με χρόνια HBV ή HCV λοίμωξη, προσεγγίσθησαν κατά την προγραμματισμένη τους επίσκεψη στην Ηπατολογική Μονάδα και εκλήθησαν να συμμετέχουν στη μελέτη. Οι συμμετέχοντες επιλέχθησαν μετά από λεπτομερή ανασκόπηση των ιατρικών τους φακέλων για να αποκλεισθούν συννοσηροί παράγοντες οι οποίοι θα μπορούσαν ανεξάρτητα να επηρεάσουν τη γνωστική και ψυχολογική λειτουργικότητα και την ΠΖ των ασθενών. Τα κριτήρια αποκλεισμού (πίνακας 1) ήταν: χρήση παράνομων ουσιών ή κατάχρηση αλκοόλ τους τελευταίους 12 μήνες, τρέχουσα θεραπεία με ψυχότροπες ουσίες, αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, κακοήθεια, εγκεφαλική αγγειακή νόσος, νοητική καθυστέρηση, άνοια, επιληπτική διαταραχή, HIV λοίμωξη, άλλες χρόνιες ηπατοπάθειες, κίρρωση σταδίου Child B/C, ηπατική εγκεφαλοπάθεια, τρέχουσα θεραπεία με ιντερφερόνη και έλλειψη ευχέρειας στην ελληνική γλώσσα. Επίσης, όλοι οι συμμετέχοντες υπεβλήθησαν σε πλήρη ψυχιατρική εκτίμηση με τη χορήγηση της ημι-δομημένης κλινικής συνέντευξης SCID για τον αποκλεισμό περιπτώσεων ψυχωτικής διαταραχής, μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής, διπολικής διαταραχής

43 43 και σοβαρής διαταραχής προσωπικότητας (αντικοινωνική, ναρκισσιστική, παρανοειδής ή οριακή διαταραχή προσωπικότητας). Πίνακας 1: Κριτήρια αποκλεισμού Χρήση παράνομων ουσιών ή κατάχρηση αλκοόλ τους τελευταίους 12 μήνες Τρέχουσα θεραπεία με ψυχότροπες ουσίες Αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο Κακοήθεια Εγκεφαλική αγγειακή νόσος Νοητική καθυστέρηση Άνοια Επιληπτική διαταραχή HIV λοίμωξη Άλλες χρόνιες ηπατοπάθειες Κίρρωση Child B/C Ηπατική εγκεφαλοπάθεια Τρέχουσα θεραπεία με ιντερφερόνη Έλλειψη ευχέρειας στην ελληνική γλώσσα Μείζων ψυχοπαθολογία (ψυχωτική διαταραχή, μείζονα κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, σοβαρή διαταραχή προσωπικότητας) Η διάγνωση της ηπατίτιδας C βασίστηκε στην ανίχνευση HCV-RNA στον όρο των ασθενών με την εφαρμογή της αλυσιδωτής αντίδρασης πολυμεράσης με την αντίστροφη μεταγραφάση (reverse transcriptase polymerase chain reaction- RTPCR) (Hepatitis C virus Test-Version 3.0, Cobas Amplicor, Roche Diagnostics, Branchburg, NJ, USA). Η διάγνωση της ηπατίτιδας Β βασίστηκε στην ανίχνευση HbsAg στον ορό των ασθενών μέ την εφαρμογή της ανοσοαντίδρασης ενζυμικών μικροσωματιδίων

44 44 (microparticles enzyme immunoassay- MEIA) και στη μέτρηση του ιικού φορτίου (HBV-DNA) με την εφαρμογή PCR ή υβριδοποίησης (μέθοδος bdna). Ένα ποσοστό των συμμετεχόντων είχαν υποβληθεί το τελευταίο διάστημα σε ηπατική βιοψία. Κάθε δείγμα βιοψιας αξιολογήθηκε σύμφωνα με το σύστημα βαθμολόγησης και σταδιοποίησης του Ishak και εξήχθησαν βαθμολογίες φλεγμονής και ίνωσης για κάθε ασθενή. Σύμφωνα με αυτό το σύστημα, οι βαθμολογίες φλεγμονής κυμαίνονται από 0 έως 18, ενώ οι βαθμολογίες ίνωσης κυμαίνονται από 0 έως 6 [124]. Οι ασθενείς που δεν υπεβλήθησαν σε ηπατική βιοψία θεωρήθηκαν μη κιρρωτικοί με βάση την απουσία σημείων πυλαίας υπέρτασης, υπερσπληνισμού, υπερχολερυθριναμίας, υπεργαμασφαιριναιμίας ή συνθετικής δυσλειτουργίας.

45 45 Εργαλεία Νευροψυχομετρική εκτίμηση Η νευροψυχομετρική αξιολόγηση των συμμετεχόντων περιελάμβανε τη χορήγηση μιας συστοιχίας δοκιμασιών που αξιολογούν τη λεκτική ευχέρεια, τη λεκτική μάθηση και μνήμη, την ψυχοκινητική ταχύτητα, την προσοχή και τις επιτελικές λειτουργίες (πίνακας 2). Οι δοκιμασίες αυτές επιλέχθησαν με στόχο να αξιολογήσουν γνωστικές λειτουργίες που έχει δειχθεί σε προηγούμενες μελέτες ότι διαταράσσονται στους ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα C. Η χορήγηση των δοκιμασιών έγινε σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο των εξωτερικών ιατρείων της Ηπατολογικής Μονάδας, από εξειδικευμένο μέλος της ερευνητικής ομάδας. Η διάρκεια χορήγησης των δοκιμασιών κυμάνθηκε μεταξύ λεπτών. Οι δοκιμασίες χορηγήθηκαν και βαθμολογήθηκαν σύμφωνα με τις δημοσιευμένες οδηγίες χορήγησης και τα κανονιστικά δεδομένα (normative data) που εμπεριέχονται στο εγχειρίδιο των δοκιμασιών ή σε προηγούμενες δημοσιεύσεις. Πίνακας 2: Νευροψυχολογικά εργαλεία Εργαλείο Δοκιμασία Λεκτικής Ευχέρειας (VFT) Υποκλίμακα Σημασιολογικής Ευχέρειας (SFT) Υποκλίμακα Φωνολογικής Ευχέρειας (PFT) Δοκιμασία Ακουστικής Λεκτικής Μάθησης του Rey Νευρογνωστική λειτουργία Λεκτική ευχέρεια: Σημασιολογική λεκτική ευχέρεια Φωνολογική λεκτική ευχέρεια Λεκτική μάθηση και μνήμη (RAVLT) Δοκιμασία Ιχνηλάτησης Μέρος Α (TMT-A), Symbol Digit Modalities Test (SDMT) Δοκιμασία Ιχνηλάτησης Μέρος Β (TMT-B) Ψυχοκινητική ταχύτητα, προσοχή, οπτική ανίχνευση, γραφοκινητικός συντονισμός Επιτελικές λειτουργίες (μνήμη εργασίας, αναστολή)

46 46 Ερωτηματολόγιο Κατάθλιψης του Beck (BDI-II) Υποκλίμακα κόπωσης της Κλίμακας για τη λειτουργική Καταθλιπτική συμπτωματολογία Κόπωση αξιολόγηση της προκαλούμενης από την αντικαρκινική θεραπεία αναιμίας (FACT-F) Λεκτική ευχέρεια(verbal Fluency) Οι δοκιμασίες λεκτικής ευχέρειας αξιολογούν τη λεκτική ικανότητα αλλά και τις επιτελικές λειτουργίες όπως η μνήμη εργασίας, η μετατόπιση προσοχής, η αναστολή. Η λεκτική ευχέρεια διακρίνεται σε σημασιολογική (semantic) που είναι η ικανότητα ανάκτησης λέξεων που ανήκουν σε μια κατηγορία και σε φωνολογική (phonemic) που είναι η ικανότητα ανάκτησης λέξεων που ξεκινούν από ένα γράμμα. Οι δύο αυτές συνιστώσες, αν και αλληλοεπικαλύπτονται, δε βασίζονται στις ίδιες γνωστικές διεργασίες και δεν απαρτιώνονται από τα ίδια νευρωνικά κυκλώματα. Πιο συγκεκριμένα, η σημασιολογική ευχέρεια βασίζεται στην επεξεργασία και ανάκτηση σημασιολογικών πληροφοριών (σημασιολογική μνήμη και ανάκληση) και η επίδοση σε αυτή τη δοκιμασία αντικατοπτρίζει σε μεγαλύτερο βαθμό τη λεκτική ικανότητα του ατόμου. Η φωνολογική ευχέρεια αντίθετα βασίζεται στη φωνολογική ενημερότητα και την ικανότητα αναστολής σημασιολογικών και άλλων συνδέσεων και φαίνεται ότι αντανακλά περισσότερο τις επιτελικές λειτουργίες του ατόμου [125]. Οι παρατηρούμενες αυτές διαφοροποιήσεις μεταξύ σημασιολογικής και φωνολογικής λεκτικής ευχέρειας επιβεβαιώνονται και από μελέτες λειτουργικής νευροαπεικόνισης (PET, fmri) που δείχνουν ενεργοποίηση διαφορετικών συστημάτων. Και για τους δύο τύπους λεκτικής ευχέρειας είναι πολύ σημαντικός ο ρόλος της αριστερής κατώτερης μετωπιαίας έλικας. Ωστόσο η σημασιολογική ευχέρεια φαίνεται ότι

47 47 συνδέεται περισσότερο με τον κροταφικό λοβό, ενώ η φωνολογική ευχέρεια με το μετωπιαίο λοβό [126]. Η αξιολόγηση της λεκτικής ευχέρειας στην παρούσα μελέτη περιελάμβανε την Ελληνική Δοκιμασία Λεκτικής Ευχέρειας που αποτελείται από δύο υπο-δοκιμασίες, της σημασιολογικής και της φωνολογικής ευχέρειας. Οι μεταβλητές σε αυτή την ανάλυση ήταν ο συνολικός αριθμός λέξεων που παρήγαγε ο εξεταζόμενος κατά τη σημασιολογική και τη φωνολογική άσκηση [127]. Λεκτική μνήμη/μάθηση Η λειτουργία της μνήμης είναι μια σύνθετη διαδικασία που περιλαμβάνει 3 διαδοχικά στάδια, την κωδικοποίηση, την παγίωση και την ανάκληση. Η κωδικοποίηση είναι η μετατροπή του αντικειμένου, του γεγονότος ή της πληροφορίας που ενδιαφέρει το άτομο σε μια μορφή που μπορεί να αποθηκευθεί, πρώτα στη βραχυπρόθεσμη και στη συνέχεια στη μακροπρόθεσμη μνήμη. Η παγίωση αφορά τη σταθεροποίηση του μνημονικού ίχνους μετά την αρχική απόκτηση, ενώ η ανάκληση είναι η διαδικασία με την οποία ανακτώνται πληροφορίες ή γεγονότα του παρελθόντος που έχουν κωδικοποιηθεί και αποθηκευθεί [128]. Σύμφωνα με τη θεωρία διπλής κωδικοποίησης του Paivio (1971), o άνθρωπος μαθαίνει με δύο τρόπους, μέσω λεκτικών συσχετίσεων (λεκτική μνήμη) και μέσω οπτικής φαντασίας (οπτική μνήμη) [50, 129]. Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις λεκτικές και τις οπτικές πληροφορίες με διαφορετικό τρόπο και σε διαφορετικά νευρωνικά συστήματα και επομένως για κάθε κομμάτι πληροφορίας δημιουργείται τόσο μια λεκτική όσο και μια οπτική αναπαράσταση οι οποίες μπορεί να ανακτώνται ξεχωριστά ή και ταυτόχρονα [ ]. Οι βιβλιογραφικές αναφορές υποδηλώνουν ότι η λεκτική μνήμη εδράζεται στον αριστερό ιππόκαμπο, ενώ η οπτική μνήμη στο

48 48 δεξιό ιππόκαμπο[131, 132]. Ο όρος λοιπόν λεκτική μνήμη αντικατοπτρίζει όλες εκείνες τις νοητικές διεργασίες που αφορούν την απομνημόνευση και εκμάθηση λέξεων και γενικότερα των πληροφοριών που παρουσιάζονται μέσω της γλώσσας σε αντιδιαστολή με τη μη λεκτική μνήμη που αφορά την απομνημόνευση μη γλωσσικών αντικειμένων και γεγονότων. Η λεκτική επεισοδιακή μνήμη συνδέεται σημαντικά με τις δεξιότητες καθημερινής διαβίωσης, την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και την ταχύτητα επεξεργασίας των πληροφοριών [43]. Υπάρχουν μάλιστα μελέτες που δείχνουν ότι η αρτιότητα της μνήμης μπορεί να προβλέψει τη μελλοντική λειτουργικότητα των ατόμων [133]. Η αναγνώριση αυτών των συσχετίσεων έχει μείζονα κλινική σημασία, καθώς οι δεξιότητες καθημερινής διαβίωσης και επίλυσης καθημερινών προβλημάτων συνιστούν διεργασίες πιο σύνθετες και απαιτητικές από την επίδοση σε μεμονωμένες νευροψυχομετρικές δοκιμασίες και συνδέονται άμεσα με την ικανότητα του ατόμου να προσαρμόζεται στο περιβάλλον του και να επιτυγχάνει τους στόχους του. Η λεκτική μνήμη συνήθως αξιολογείται με δοκιμασίες είτε εκμάθησης καταλόγου λέξεων είτε ανάκλησης μιας ιστορίας είτε μάθησης αλληλουχιών ζευγών λέξεων. Στην παρούσα μελέτη αξιολογήθηκε με την Ελληνική, προσαρμοσμένη έκδοση της Δοκιμασίας Ακουστικής Λεκτικής Μάθησης του Rey (Rey Auditory Verbal Learning Test- RAVLT). Οι μεταβλητές που μελετήθηκαν ήταν ο μέσος αριθμός λέξεων που ανακλήθησαν σε κάθε μία από τις δοκιμές 1-5, τη δοκιμή Β, τη δοκιμή 6 και την καθυστερημένη ανάκληση, ο συνολικός μέσος αριθμός λέξεων που ανακλήθησαν σε όλες τις δοκιμές 1-5 (RAVLT total) και ο μέσος αριθμός λέξεων που αναγνωρίσθηκαν από τον κατάλογο Α [134, 135].

49 49 Η RAVLT ανήκει στις δοκιμασίες εκμάθησης καταλόγου λέξεων (word list- learning tests) που αξιολογούν με αποτελεσματικότητα την επεισοδιακή μνήμη και τις διαφορετικές συνιστώσες της. Περιλαμβάνει 5 δοκιμές εκμάθησης ενός καταλόγου 15 ουσιαστικών (Δοκιμές 1-5, Ολική εκμάθηση) που ακολουθούνται από την άμεση ανάκληση ενός διαφορετικού καταλόγου 15 λέξεων που λειτουργεί ως διασπαστικό ερέθισμα (Δοκιμή Β) και την ελεύθερη ανάκληση του αρχικού καταλόγου μετά από 5 λεπτά (Δοκιμή 6). Μετά από μια καθυστέρηση 30 λεπτών, οι συμμετέχοντες καλούνται να ανακαλέσουν τον αρχικό κατάλογο (Καθυστερημένη ανάκληση) και στη συνέχεια να αναγνωρίσουν τις λέξεις του αρχικού καταλόγου (Aναγνώριση) [134]. Οι παράμετροι της δοκιμασίας που έχουν κλινική σημασία είναι ο συνολικός αριθμός λέξεων σε όλες τις δοκιμές (trial 1-5), καθώς και η καμπύλη μάθησης που αντιπροσωπεύει το ρυθμό αύξησης των εκμαθημένων λέξεων από την 1 η έως την τελευταία δοκιμή [136, 137]. Η αρχική ανάκληση λέξεων κατά την πρώτη δοκιμή παρέχει ένα μέτρο του εύρους της προσοχής και όχι της μνήμης [136]. Οι δύο αυτές γνωστικές λειτουργίες είναι ξεχωριστές και ανεξάρτητες μεταξύ τους, αν και απαραίτητες για τη διαδικασία της μάθησης. Υπάρχουν αρκετές μελέτες που δείχνουν ότι η αρχική ανάκληση λέξεων στην πρώτη δοκιμή δε συνδέεται με την επίδοση στις επόμενες δοκιμές και με το συνολικό αριθμό λέξεων που ανακλήθησαν σωστά και επομένως με την ικανότητα λεκτικής μνήμης και μάθησης [138, 139]. Είναι πιθανό η άμεση ανάκληση κατά τις πρώτες δοκιμές (δοκιμές 1-2) να αντικατοπτρίζει τη λειτουργία της ακουστικής-λεκτικής μνήμης εργασίας που εδράζεται σε δομές του βρεγματικού (supramarginal and angular area), του κροταφικού (αριστερή άνω κροταφική έλικα και αύλακα) και του οπισθοπλάγιου προμετωπιαίου φλοιού (κεφαλική, μέση μετωπιαία έλικα) και της σημασιολογικής επεξεργασίας που τελείται στο μέσο κροταφικό λοβό. Αντίθετα, η άμεση ανάκληση κατά τις μεταγενέστερες

50 50 δοκιμές (δοκιμές 3-5), όπως και η καθυστερημένη ανάκληση, αν και επιστρατεύουν σημασιολογικές στρατηγικές και την επικέντρωση της προσοχής, αφορούν ως επί το πλείστον την πραγματική λειτουργία της λεκτικής μνήμης όπως απαρτιώνεται στον ιππόκαμπο. Επιπλέον, υπάρχουν ερευνητικά δεδομένα που διαχωρίζουν την επίδοση στη δοκιμασία αναγνώρισης από την επίδοση στη δοκιμασία καθυστερημένης ανάκλησης, καθώς υποστηρίζουν ότι η μνήμη αναγνώρισης βασίζεται σε εξωιπποκάμπεια νευρωνικά δίκτυα, και πιο συγκεκριμένα σε δίκτυα του περιρρινικού και ενδορρινικού φλοιού [136, 140]. Ψυχοκινητική ταχύτητα και προσοχή Ο όρος ψυχοκινητική ταχύτητα αναφέρεται στην ταχύτητα με την οποία το άτομο μπορεί να συντονίζει με αποτελεσματικό τρόπο την αντίληψη, τη σκέψη και την κίνησή του και αντικατοπτρίζει την ικανότητα του ατόμου να ανταποκρίνεται άμεσα και εύστοχα σε ερεθίσματα που απαιτούν νοητική επεξεργασία. Οι περιοχές του εγκεφάλου που φαίνεται να σχετίζονται με αυτή τη λειτουργία είναι ο οπισθοπλάγιος προμετωπιαίος λοβός και η γωνιώδης έλικα [141, 142]. Η προσοχή είναι μια σύνθετη γνωστική λειτουργία η οποία παίζει σημαντικό ρόλο στην αντίληψη, τη μνήμη και τη μάθηση. Η δυνατότητα του εγκεφάλου να εστιάσει επιλεκτικά σε ένα σχετικό ερέθισμα μέσα σε ένα σύνολο διαθέσιμων πληροφοριών από το εξωτερικό και το εσωτερικό περιβάλλον με στόχο να χρησιμοποιηθεί η μεγαλύτερη δυνατή εφεδρεία νευρωνικής υπολογιστικής δυνατότητας είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την οποιαδήποτε νοητική επεξεργασία [143]. Η προσοχή ρυθμίζεται μέσω σύνθετων μηχανισμών που ασκούν δύο τύπους ελέγχου, τον κατιόντα (top-down) έλεγχο που αφορά την εκούσια, συνειδητή εστιάση της προσοχής σε ένα ερέθισμα και τον ανιόντα (bottom-up) έλεγχο που αφορά την αυτόματη απόσπαση της προσοχής από ένα προεξάρχον χαρακτηριστικό [144, 145].

51 51 Οι δύο αυτοί τύποι προσοχής φαίνεται ότι συνδέονται με διακριτά μετωποβρεγματικά κυκλώματα. Πιο συγκεκριμένα, η κατιούσα προσοχή εδράζεται στο ραχιαίο οπίσθιο βρεγματικό φλοιό, ενώ η ανιούσα προσοχή στον κοιλιακό οπίσθιο βρεγματικό φλοιό [146]. Η ενεργοποίηση της κατιούσης προσοχής ευνοεί την κωδικοποίηση της πληροφορίας και επομένως την απομνημόνευση, ενώ η ενεργοποίηση της ανιούσης προσοχής παραπέμπει στην απόσπαση της προσοχής από κάποιο διασπαστικό ερέθισμα με αποτέλεσμα να διαταράσσεται η μνημονική διαδικασία και η πληροφορία να λησμονείται [147]. Ανάλογα με το είδος του ερεθίσματος και τον τύπο της αισθητηριακής επεξεργασίας που υπηρετεί, η προσοχή διακρίνεται σε οπτική και ακουστική. Οι δύο αυτές λειτουργίες της προσοχής αν και συνιστούν ξεχωριστές συνιστώσες, μπορούν να ενεργοποιούνται σε συνδυασμό καθώς τα ερεθίσματα από το περιβάλλον είναι κατά κανόνα πολυαισθητηριακά και πυροδοτούν και την οπτική και την ακουστική οδό επεξεργασίας. Και στις δύο περιπτώσεις, ασκείται παρόμοιος κατιών και ανιών έλεγχος [148]. Η Δοκιμασία Ιχνηλάτησης μέρος Α (Trail Making Test Part A, TMT-A) χορηγήθηκε στην τρέχουσα μελέτη ως δείκτης ψυχοκινητικής ταχύτητας, οπτικής προσοχής και οπτικής ανίχνευσης και η βαθμολόγησή της βασίσθηκε σε κανονιστικά δεδομένα από τον ελληνικό πληθυσμό. Η δοκιμασία ζητά να συνδέσει κανείς με αύξουσα σειρά, τυχαία κατανεμημένους αριθμούς, από το 1 έως το 25. Οι συμμετέχοντες καλούνται να συμπληρώσουν τη δοκιμασία μέσα σε 5 λεπτά, διαφορετικά θεωρείται ότι απέτυχαν. Η εξαρτημένη μεταβλητή ήταν ο χρόνος (σε δευτερόλεπτα) που χρειάστηκε για να ολοκληρωθεί [149, 150]. Η δοκιμασία αυτή έχει χρησιμοποιηθεί ευρύτατα στις μελέτες κιρρωτικών ασθενών χωρίς εμφανή ηπατική εγκεφαλοπάθεια

52 52 και η ανίχνευση αντίστοιχων ελλειμμάτων συνιστά διαγνωστικό κριτήριο της ελάσσονος ηπατικής εγκεφαλοπάθειας [9, 10, 151]. Μια άλλη δοκιμασία που χορηγήθηκε για την εκτίμηση της ψυχοκινητικής ταχύτητας, της οπτικής προσοχής αλλά και της οπτικής ανίχνευσης ήταν η Δοκιμασία SDMT (Symbol Digit Modalities Test). Η εξαρτημένη μεταβλητή ήταν ο αριθμός των σωστών απαντήσεων μέσα σε χρόνο 90 δευτερολέπτων [152]. Και για αυτή τη δοκιμασία διατίθενται κανονιστικά δεδομένα από τον ελληνικό πληθυσμό [153]. Επιτελικές λειτουργίες Οι επιτελικές λειτουργίες είναι ένα σύνολο ανώτερων, σύνθετων γνωστικών λειτουργιών που συμβάλλουν στην ικανότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου να οργανώνει και να ρυθμίζει την εμπρόθετη συμπεριφορά του στην κατεύθυνση της επίτευξης συγκεκριμένων στόχων. Περιλαμβάνουν τη μνήμη εργασίας, τον προγραμματισμό, την αφηρημένη σκέψη, την αναστολή, την αυτορρύθμιση, τη νοητική ευελιξία, την επίλυση προβλημάτων, την υιοθέτηση κανόνων, τη λήψη αποφάσεων και την ηθική συλλογιστική. Πρόκειται για γνωστικές διεργασίες που λειτουργούν παράλληλα, με σημαντικό βαθμό αλληλοεπικάλυψης και των οποίων το νευροφυσιολογικό υπόβαθρο περιλαμβάνει πολλαπλά νευρωνικά κυκλώματων των φλοιωδών και υποφλοιωδών περιοχών του εγκεφάλου. Κεντρικό ρόλο στην απαρτίωσή τους παίζει ο προμετωπιαίος λοβός και οι συνδέσεις του τόσο με τον κροταφικό λοβό όσο και με τα βασικά γάγγλια, ενώ σε νευροδιαβιβαστικό επίπεδο φαίνεται ότι εξυπηρετούνται κυρίως από νοραδρενεργικά και σεροτονινεργικά συστήματα. Η σημασία των επιτελικών λειτουργιών για τη ζωή του ατόμου είναι ιδιαίτερα μεγάλη, καθώς συνδέονται σημαντικά με τις κοινωνικές, ακαδημαϊκές και

53 53 επαγγελματικές δεξιότητες και προβλέπουν υψηλότερου επιπέδου ψυχοκοινωνική προσαρμογή [ ]. Για την αξιολόγηση των επιτελικών λειτουργιών στην παρούσα μελέτη, χορηγήθηκε η Δοκιμασία Ιχνηλάτησης Μέρος Β (TMT-B). Η δοκιμασία αυτή περιλαμβάνει και γράμματα και αριθμούς και ζητά από τους συμμετέχοντες να συνδέσουν εναλλάξ αριθμούς και γράμματα σε αύξουσα σειρά. Οι συμμετέχοντες κλήθησαν να συμπληρώσουν τη δοκιμασία μέσα σε 5 λεπτά, αλλιώς θεωρήθηκε ότι απέτυχαν. Η εξαρτημένη μεταβλητή ήταν ο χρόνος (σε δευτερόλεπτα) που απαιτήθηκε για να ολοκληρωθεί η δοκιμασία [149]. Για τη βαθμολόγηση αυτής της δοκιμασίας χρησιμοποιήθηκαν κανονιστικά δεδομένα προερχόμενα από τον ελληνικό πληθυσμό [150]. Εκτίμηση καταθλιπτικής συμπτωματολογίας και κόπωσης Όπως προκύπτει από την τρέχουσα βιβλιογραφία, τα πιο συχνά ψυχιατρικά συμπτώματα που αναφέρουν οι ασθενείς με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα είναι το αίσθημα κόπωσης και τα καταθλιπτικά συμπτώματα [55, 71-75, 84-86]. Για την αξιολόγηση της συχνότητας και της βαρύτητας της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας κατά την παρούσα έρευνα, χρησιμοποιήθηκε η ελληνική έκδοση του ερωτηματολογίου για την κατάθλιψη του Beck (BDI-II), το οποίο περιλαμβάνει 21 ερωτήσεις [157, 158]. Η ανίχνευση της κατάθλιψης σε χρονίως πάσχοντες ασθενείς συνιστά μια ιδιαίτερη ερευνητική πρόκληση, καθώς υπάρχει ο κίνδυνος συμπτώματα όπως οι διαταραχές ύπνου και όρεξης, η μεταβολή στο σωματικό βάρος, ο πόνος και η κόπωση που συχνά συνοδεύουν τις χρόνιες παθήσεις, να αποδοθούν εσφαλμένα στην παρουσία καταθλιπτικής διαταραχής. Οι ερωτήσεις του BDI-II περιλαμβάνουν τα ψυχολογικά και σωματικά συμπτώματα που εμπεριέχονται στα διαγνωστικά κριτήρια του

54 54 μείζονος καταθλιπτικού επεισοδίου σύμφωνα με το DSM-IV. Το ερωτηματολόγιο αυτό έχει χρησιμοποιηθεί σε διαφόρους πληθυσμούς ασθενών με χρόνιες νόσους και έχει επιδείξει υψηλή ευαισθησία και αρκετά ικανοποιητική ειδικότητα στο να ανιχνεύει κλινικά σημαντική καταθλιπτική συμπτωματολογία [159, 160]. Οι υψηλότερες βαθμολογίες καταδεικνύουν αυξημένα καταθλιπτικά συμπτώματα. Συνολική βαθμολογία μεταξύ 0-13 θεωρείται φυσιολογική, ενδεικτική ήπιας κατάθλιψης, ενδεικτική μέτριας κατάθλιψης και ενδεικτική σοβαρής κατάθλιψης [157, 158]. Το αίσθημα της κόπωσης είναι ένα μη ειδικό ενόχλημα, του οποίου η εκτίμηση δε βασίζεται στην αντικειμενική παρατήρηση αλλά στην υποκειμενική αναφορά του ίδιου του ατόμου. Περιγράφεται από τους ασθενείς ως μια αίσθηση αδυναμίας και έλλειψης ενεργητικότητας που τους κατακλύζει και προκαλεί σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητα [161]. Σε ερευνητικό επίπεδο η κόπωση μετράται με τη χρήση κατάλληλα διαμορφωμένων και σταθμισμένων ερωτηματολογίων καθώς και οπτικών αναλογικών κλιμάκων. Στην τρέχουσα μελέτη, η κόπωση αξιολογήθηκε με την Υποκλίμακα Κόπωσης της Κλίμακας Λειτουργικής Αξιολόγησης της Θεραπείας Χρονίων Παθήσεων (FACIT-F), η οποία είναι ένα μονοδιάστατο ψυχομετρικό εργαλείο αυτο-αναφοράς που περιλαμβάνει 13 ερωτήσεις που βαθμολογούνται σε μια κλίμακα 5 σημείων, από 0 (καθόλου) έως 4 (πάρα πολύ) [162, 163]. Αν και το συγκεκριμένο εργαλείο δεν έχει ξαναχρησιμοποιηθεί σε ασθενείς με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα, έχει βρει ευρεία εφαρμογή σε μεγάλη ποικιλία ιατρικών πεδίων και πληθυσμών, συμπεριλαμβανομένων υγιών πληθυσμών, ασθενών με κακοήθειες, ρευματοειδή αρθρίτιδα, ψωριασική αρθρίτιδα, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθειαs και HIV λοίμωξη [ ]. Οι βαθμολογίες κυμαίνονται από Υψηλότερες

55 55 βαθμολογίες καταδεικνύουν μικρότερα επίπεδα κόπωσης. Βαθμολογίες κάτω του 30 είναι γενικά ενδεικτικές κλινικά σημαντικής κόπωσης [170]. Εκτίμηση ποιότητας ζωής Για την αξιολόγηση της ΠΖ των ασθενών με χρόνια ηπατιτιδα Β και C χρησιμοποιήθηκε το ερωτηματολόγιο SF-36 (Short-Form 36). Πρόκειται για ένα γενόσιμο εργαλείο που έχει χρησιμοποιηθεί εκτεταμένα στην έρευνα σε ασθενείς με χρόνιες ηπατικές παθήσεις και έχει επιδείξει ικανοποιητικές ψυχομετρικές ιδιότητες [16, 108, 171, 172]. Το εργαλείο αυτό δημιουργήθηκε για να αξιολογήσει την κατάσταση της υγείας στη Μελέτη Ιατρικών Εκβάσεων (Medical Outcomes Study- MOS). Είναι ένα ερωτηματολόγιο που περιέχει 36 ερωτήσεις και αξιολογεί 8 τομείς της σχετιζόμενης με την υγεία ΠΖ: 1) τους περιορισμούς στη σωματική δραστηριότητα λόγω προβλημάτων υγείας, 2) τους περιορισμούς στις κοινωνικές δραστηριότητες λόγω σωματικών ή ψυχολογικών προβλημάτων, 3) τους περιορισμούς στις συνήθεις δραστηριότητες ρόλων λόγω προβλημάτων σωματικής υγείας, 4) το σωματικό πόνο, 5) τη γενική ψυχική υγεία (ψυχική δυσφορία και ευημερία), 6) τους περιορισμούς στις συνήθεις δραστηριότητες ρόλων λόγω συναισθηματικών προβλημάτων, 7) τη ζωτικότητα (ενεργητικότητα και κόπωση) και 8) τις αντιλήψεις σχετικά με τη γενική υγεία. Η βαθμολογία σε κάθε υπο-κλίμακα μπορεί να κυμαίνεται μεταξύ 0-100, με υψηλότερη βαθμολογία να σηματοδοτεί καλύτερη ΠΖ [173]. Επιπλέον, μπορούν να εξαχθούν και συνολικές βαθμολογίες για τη σωματική υγεία (physical component score-pcs) και για την ψυχική υγεία (mental component score-mcs) [174]. Χρησιμοποιήθηκε η ελληνική έκδοση του SF-36 που περιλαμβάνει κανονιστικά δεδομένα από το γενικό πληθυσμό [175].

56 56 Στατιστική Ανάλυση Η στατιστική ανάλυση πραγματοποιήθηκε με το λογισμικό πακέτο SPSS (RELEASE 13.0). Αρχικά διενεργήσαμε τη δοκιμασία Kolmogorov Smirnov για να ελέγξουμε τα δεδομένα μας για κανονικότητα [176]. Όλες οι μεταβλητές βρέθηκαν να εμφανίζουν κανονική κατανομή και ως εκ τούτου προχωρήσαμε χρησιμοποιώντας παραμετρικές δοκιμασίες στις αναλύσεις μας. Για το πρώτο σκέλος της μελέτης, χρησιμοποιήσαμε μια σειρά μονoμεταβλητών αναλύσεων διακύμανσης (ANOVA) για να εξετάσουμε διαφορές μεταξύ των ομάδων για όλες τις μεταβλητές. Χρησιμοποιήθηκαν οι διορθωμένες τιμές p του Bonferroni για να ερμηνευθούν τα στατιστικώς σημαντικά αποτελέσματα όταν διενεργήθηκαν πολλαπλές συγκρίσεις. Οι δημογραφικές μεταβλητές που βρέθηκαν να διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των ομάδων συμπεριελήφθησαν ως συνμεταβλητές σε όλες τις ακόλουθες αναλύσεις. Στη συνέχεια, υπολογίσαμε το ποσοστό των HCV ασθενών που εμφάνιζαν βαθμολογίες στο εύρος της διαταραχής. Το κριτήριο διαταραχής τέθηκε στη μία (1) τυπική απόκλιση κάτω από το μέσο όρο της ομάδας των μαρτύρων. Επίσης υπολογίσαμε τις συσχετίσεις Spearman για να προσδιορίσουμε τη συσχέτιση μεταξύ σταδίου ίνωσης, επιπέδων ALT και AST ορού, γονότυπου, κατάθλιψης, βαρύτητας κόπωσης και βαθμολογιών στις νευροψυχολογικές δοκιμασίε στους HCV ασθενείς. Όλες οι δοκιμασίες ήταν two-tailed και η στατιστική σημαντικότητα τέθηκε στο όριο του Στο 2 ο σκέλος της μελέτης, αρχικά διενεργήσαμε μονομεταβλητές συγκρίσεις για να εκτιμήσουμε διαφορές στις δημογραφικές και ψυχολογικές μεταβλητές και στις μεταβλητές που σχετίζονται με την ΠΖ μεταξύ HBV και HCV ασθενών. Χρησιμοποιήθηκαν student s t-tests και χ2 tests. Όλες οι τιμές p ήταν two-tailed. Επίσης διενεργήσαμε μονομεταβλητές συγκρίσεις για να αξιολογήσουμε τη σχέση

57 57 μεταξύ όλων των ανεξάρτητων μεταβλητών και της βαθμολογίας στη σωματική (PCS) και την ψυχική (MCS) συνιστώσα ξεχωριστά για τους HCV και HBV ασθενείς. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκαν two-tailed t-tests και υπολογίστηκαν Pearson.s ή Spearman.s συσχετίσεις. Για να αξιολογήσουμε τους παράγοντες που σχετίζονται με την ΠΖ των ασθενών με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα, αρχικά χρησιμοποιήσαμε μονομεταβλητές συγκρίσεις για να εκτιμήσουμε τη σχέση των κύριων δημογραφικών, κλινικών και ψυχολογικών μεταβλητών με την ΠΖ ολόκληρου του δείγματος. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκαν two-tailed t-tests και υπολογίστηκαν Pearson.s ή Spearman.s συσχετίσεις. Στη συνέχεια για να αξιολογήσουμε τους παράγοντες που συνδέονται πιο στενά με την ΠΖ, εκτελέσαμε δύο ανεξάρτητες αναλύσεις πολλαπλής παλινδρόμησης. Οι εξαρτημένες μεταβλητές ήταν η βαθμολογία στη σωματική (PCS) και στην ψυχική (MCS) συνιστώσα του SF- 36. Ανεξάρτητες μεταβλητές ήταν ο τύπος του ιού (HBV ή HCV), οι κύριες δημογραφικές μεταβλητές και οι στατιστικά σημαντικές μεταβλητές των προηγούμενων μονομεταβλητών αναλύσεων. Η colinearity μεταξύ ανεξάρτητων μεταβλητών ελέγχθηκε με βάση τους παράγοντες διακύμανσης του πληθωρισμού και των ανοχών για μεμονωμένες μεταβλητές [177].

58 58 Αποτελέσματα Η παρούσα μελέτη διεξήχθη σε δύο σκέλη. Στο πρώτο σκέλος, συμμετείχαν 32 ασθενείς με ηπατίτιδα C, 29 ασθενείς με ηπατίτιδα Β και 20 υγιείς μάρτυρες σταθμισμένοι ως προς την ηλικία (p=0.950), το μορφωτικό επίπεδο (p=0.315) και τα επίπεδα καταθλιπτικής συμπτωματολογίας (p=0.500) και κόπωσης (p=0.261) με τις δύο κλινικές ομάδες. Επιπλέον δεν παρατηρήθηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές στο βαθμό φλεγμονής (p=0.550) και ίνωσης (0.960) και στα επίπεδα ALT (p=0.581) και AST (p=0.976) ορού μεταξύ των HCV και HBV ασθενών. 20,7% των HBV ασθενών και 21,9% των HCV ασθενών είχαν αντιρροπούμενη κίρρωση. Στον πίνακα 3 παρατίθενται τα δημογραφικά και κλινικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων. Πίνακας 3: Δημογραφικά και κλινικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων ανά ομάδα (μέσοι όροι, τυπικές αποκλίσεις και εύρη) Χαρακτηριστικό HCV HBV Υγιείς μάρτυρες Ν Φύλο, άρρεν (%) Ηλικία, Μ.Ο. (Τ.Α.), 48,6 (15,5) 49,7 (14,7) 49,7 (15,0) [εύρος] σε έτη [43,0-54,2] [44,1-55,3] [42,7-56,7] Έτη εκπαίδευσης, Μ.Ο. (Τ.Α.), 9,2 (4,4) 10,2 (5,0) 11,2 (4,6) [εύρος] [7,6-10,8] [8,3-12,2] [9,1-13,3] BDI-II, Μ.Ο. (Τ.Α.), 8,8 (7,7) 7,0 (4,7) 8,9 (7,6) [εύρος] [6,0-11,5] [5,2-8,7] [5,4-12,5] FACT-F, Μ.Ο. (Τ.Α.), 9,3 (8,1) 8,5 (6,4) 6,1 (4,6) [εύρος] [6,3-12,2] [6,0-10,9] [4,0-8,2]

59 59 Στάδιο ίνωσης, Μ.Ο. (Τ.Α.) 3,5 (2,1) 3,5 (2,1) Βαθμός φλεγμονής, Μ.Ο. (ΤΑ) 5,0 (2,2) 5,5 (2,3) ALT ορού, Μ.Ο. (ΤΑ) 75,2 (48,3) 90,2 (127,8) AST ορού, Μ.Ο. (ΤΑ) 62,6 (46,2) 62,0 (89,3) FACT-F: Κλίμακα κόπωσης, BDI-II: Κλίμακα κατάθλιψης Δεν ανιχνεύθησαν στατιστικά σημαντικές διαφορές Νευροψυχολογική επίδοση Λεκτική μνήμη και μάθηση (RAVLT) Βρέθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των 3 ομάδων στις δοκιμές 1 (P = 0.002), 2 (P=0.027), 3 (P=0.010), 4 (P=0.005), B (P=0.013), αναγνώρισης (P=0.006) και στη συνολική βαθμολογία των δοκιμών 1 5 (P=0.006) του RAVLT. Οι επιμέρους συγκρίσεις μεταξύ των ομάδων (posthoc comparisons) έδειξαν ότι οι ασθενείς με ηπατίτιδα C είχαν χαμηλότερη επίδοση από τους υγιείς μάρτυρες στις δοκιμές 1 (P=0.044), 3 (P=0.022), 4 (P=0.015) and B (P=0.010), αναγνώρισης (P=0.006) και στη συνολική βαθμολογία των δοκιμών 1 5 (P = 0.029). Κατά παρόμοιο τρόπο, οι HBV ασθενείς εμφάνισαν χειρότερη επίδοση από τους υγιείς μάρτυρες στις δοκιμές 1 (P=0.002), 2 (P=0.024), 3 (P=0.016) and 4 (P=0.008), αναγνώρισης (P=0.045) και στη συνολική βαθμολογία των δοκιμών 1 5 (P=0.006). Δεν ανιχνεύθησαν στατιστικά σημαντικές διαφορές μεταξύ των HCV και HBV ασθενών σε κάποια από τις δοκιμασίες λεκτικής μάθησης/μνήμης (Πίνακας 4). Ψυχοκινητική ταχύτητα, προσοχή, λεκτική ευχέρεια Δε διαπιστώθηκαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ομάδων στην επίδοση στο TMT- A (p=0.500), το SDMT (p=0.276) και στις δοκιμασίες σημασιολογικής (p=0.115) και φωνολογικής (p=0.078) λεκτικής ευχέρειας (Πίνακας 4).

60 60 Επιτελικές λειτουργίες 7 ασθενείς με ηπατίτιδα Β και C απέτυχαν να ολοκληρώσουν το TMT-B, πιθανώς λόγω χαμηλού μορφωτικού επιπέδου. Δεν υπήρξε στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των ομάδων στο ποσοστό αυτών που απέτυχαν (P=0.211). Εκτελέσαμε μονόδρομη ANOVA για να προσδιορίσουμε διαφορές μεταξύ των 3 ομάδων που προέκυψαν από την εξαίρεση των ασθενών και μαρτύρων που απέτυχαν στη δοκιμασία, για τις μεταβλητές ηλικία, μορφωτικό επίπεδο, βαρύτητα κατάθλιψης και κόπωσης, στάδιο φλεγμονής και ίνωσης και επίπεδα ALT και AST ορού. Η στατιστική ανάλυση δεν ανέδειξε σημαντικές διαφορές στην ηλικία (P=0.965), στα έτη εκπαίδευσης (P=0.055), στη βαρύτητα της κατάθλιψης (P=0.456) και της κόπωσης (P=0.690), στο στάδιο της ίνωσης (P=0.941) και της φλεγμονής (P=0.426) και στα επίπεδα ALT (P=0.419) ή AST (P=0.760) ορού. Παρομοίως, δε βρήκαμε στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ ασθενών και μαρτύρων στην επίδοσή τους στο TMT-B (P=0.428) (Πίνακας 4).

61 61 Πίνακας 4: Νευροψυχολογική επίδοση των συμμετεχόντων ανά ομάδα: Μ.Ο. (Τ.Α.) Τιμές p HCV vs HCV vs HBV vs Δοκιμασία HCV HVB Μαρτύρες HBV μάρτυρες μάρτυρες RAVLT δοκιμή (1.7) 4.2 (1.8) 6.2 (2.3) * 0.002* RAVLT δοκιμή (2.1) 6.1 (2.4) 7.9 (2.5) > * RAVLT δοκιμή (2.4) 7.7 (2.2) 9.8 (3.3) > * 0.016* RAVLT δοκιμή (2.9) 8.3 (2.2) 10.8 (3.1) > * 0.008* RAVLT δοκιμή (2.8) 9.1 (2.9) 10.8 (3.2) > RAVLT δοκιμή Β 4.2 (1.7) 4.6 (1.6) 5.7 (2.0) > * RAVLT δοκιμή (3.1) 6.3 (2.6) 8.2 (3.8) RAVLT δοκιμή καθυστερημένης 7.3 (3.5) 6.7 (2.8) 8.9 (4.2) > ανάκλησης RAVLT δοκιμή 9.7 (3.5) 10.2 (3.0) 12.5 (2.3) > * 0.040* αναγνώρισης RAVLT σύνολο 37.2 (10.4) 35.4 (9.7) 45.5 (13.4) > * 0.006* δοκιμών (1-5) Σημασιολογική 43.9 (10.5) 41.6 (8.4) 47.7 (11.2) > ευχέρεια Φωνολογική 22.5 (9.6) 24.4 (12.8) 29.9 (11.9) > ευχέρεια ΤΜΤ-Α (sec) 66.2 (50.6) 55.6 (34.4) 54.0 (37.5) > 0.99 ΤΜΤ-Β (sec) (62.0) (56.6) (49.8) > > 0.99 SDMT 33.3 (15.1) 32.3 (14.1) 39.1 (16.7) > RAVLT, Rey Auditory Verbal Learning Test; SDMT, Symbol Digit Modalities Test *Στατιστική σημαντικότητα σε επίπεδο p< 0.05, όλες οι άλλες συγκρίσεις δεν ήταν στατιστικά σημαντικές

62 62 Σχέση μεταξύ κλινικών παραμέτρων και νευροψυχολογικής επίδοσης στους ασθενείς με ηπατίτιδα C Διαπιστώσαμε σημαντικές αρνητικές συσχετίσεις μεταξύ του σταδίου ίνωσης και της επίδοσης στις δοκιμές 1 (r =_0.517, P = 0.034), 2 (r =_0.545, P = 0.024), 4 (r =_0.586, P = 0.013), 6 (r =_0.507, P = 0.038), καθυστερημένης ανάκλησης (r =_0.612, P = 0.009) και στη συνολική βαθμολογία των δοκιμών 1-5 (r =_0.602, P = 0.011) του RAVLT. Επίσης ανιχνεύθηκε ισχυρή αρνητική συσχέτιση μεταξύ του σταδίου ίνωσης και της επίδοσης στο SDMT (r =_0.605, P = 0.010) και στο TMT-B (r = 0.657, P = 0.008). Το στάδιο της ίνωσης δε συσχετίσθηκε με την επίδοση σε κάποια άλλη νευροψυχομετρική δοκιμασία. Οι υπολοιποι βιολογικοί δείκτες της νόσου, συμπεριλαμβανομένου του σταδίου φλεγμονής και των επιπέδων ALT και AST ορού δεν εμφάνισαν σημαντική συσχέτιση με κάποια νευροψυχομετρική δοκιμασία. Επίσης δεν ανιχνεύθηκε καμία συσχέτιση του γονότυπου του HCV με τη νευρογνωστική επίδοση (Πίνακας 5) Πίνακας 5: Συντελεστές συσχέτισης μεταξύ σταδίου ίνωσης, επίπεδων ALT και AST, γονότυπου και βαθμολογιών στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες στους HCV ασθενείς. Δοκιμασία Στάδιο ίνωσης Βαθμός Επίπεδα ALT Επίπεδα AST Γονότυπος φλεγμονής r p r p r p r p R p RAVLT δοκιμή * * RAVLT δοκιμή * RAVLT δοκιμή RAVLT δοκιμή * RAVLT δοκιμή RAVLT δοκιμή Β RAVLT δοκιμή *

63 63 RAVLT δοκιμή καθυστερημένης -0.61* ανάκλησης RAVLT δοκιμή αναγνώρισης RAVLT σύνολο -0.60* δοκιμών (1-5) Σημασιολογική ευχέρεια Φωνολογική ευχέρεια ΤΜΤ-Α (sec) TMT-B (sec) 0.66* SDMT -0.61* RAVLT, Rey Auditory Verbal Learning Test; SDMT, Symbol Digit Modalities Test *Στατιστική σημαντικότητα σε επίπεδο p< 0.05, όλες οι άλλες συγκρίσεις δεν ήταν στατιστικά σημαντικές Σχέση μεταξύ βαρύτητας κατάθλιψης, κόπωσης και νευροψυχολογικής επίδοσης στους ασθενείς με ηπατίτιδα C H βαρύτητα της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας δε συσχετίσθηκε με την νευροψυχολογική επίδοση. Αντίθετα, η κόπωση βρέθηκε να συνδέεται με την επίδοση στις δοκιμές 1 (r =_0.386, P = 0.029), 3 (r =_0.358, P = 0.044) και 5 (r =_0.394, P = 0.026) του RAVLT (Πίνακας 6).

64 64 Πίνακας 6: Συντελεστές συσχέτισης μεταξύ βαρύτητας κατάθλιψης, κόπωσης και νευροψυχομετρικών βαθμολογιών στους HCV ασθενείς Δοκιμασία BDI-II FACT-fatigue R p r P RAVLT δοκιμή * RAVLT δοκιμή RAVLT δοκιμή * RAVLT δοκιμή RAVLT δοκιμή * RAVLT δοκιμή Β RAVLT δοκιμή RAVLT δοκιμή καθυστερημένης ανάκλησης RAVLT δοκιμή αναγνώρισης RAVLT σύνολο δοκιμών (1-5) Σημασιολογική ευχέρεια Φωνολογική ευχέρεια ΤΜΤ-Α (sec) TMT-B (sec) SDMT RAVLT, Rey Auditory Verbal Learning Test; SDMT, Symbol Digit Modalities Test *Στατιστική σημαντικότητα σε επίπεδο p< 0.05, όλες οι άλλες συγκρίσεις δεν ήταν στατιστικά σημαντικές

65 65 Νευροψυχολογική έκπτωση στους HCV ασθενείς Τα ποσοστά των HCV ασθενών που εμφάνισαν διαταραγμένη νευροψυχολογική επίδοση κυμαίνονται από 12.5% (RAVLT δοκιμή 1) έως 53.1% (RAVLT αναγνώρισης). Το μεγαλύτερο ποσοστό διαταραγμένης επίδοσης παρατηρήθηκε σε εργασίες λεκτικής μνήμης και μάθησης, συμπεριλαμβανομένης της συνολικής βαθμολογίας των δοκιμών 1-5 (34.4%), της δοκιμής 4 (37.5%) και της δοκιμής αναγνώρισης (53.1%) του RAVLT. Στη συνέχεια χρησιμοποιήσαμε τη δοκιμασία χ2 για να ανιχνεύσουμε τυχόν διαφορές μεταξύ των HBV και HCV ασθενών στη νευροψυχολογική έκπτωση. Σημαντικά περισσότεροι HBV ασθενείς εμφάνισαν έκπτωση στη δοκιμή 1 του RAVLT σε σύγκριση με τους HCV ασθενείς. Δε διαπιστώθηκε κάποια άλλη σχετική διαφορά μεταξύ των δύο ομάδων. Γνωστική επίδοση κιρρωτικών έναντι μη κιρρωτικών ασθενών με ηπατίτιδα Συγκρίναμε τη νευρογνωστική επίδοση κιρρωτικών και μη κιρρωτικών ασθενών συμπεριλαβανομένων ασθενών και των δύο ομάδων (HBV και HCV). Η επακόλουθη ανάλυση έδειξε ότι οι κιρρωτικοί ασθενείς ήταν σημαντικά γηραιότεροι (p=0.000) και λιγότερο μορφωμένοι (p=0.046) σε σύγκριση με τους μη κιρρωτικούς, ωστόσο οι δύο ομάδες δε διέφεραν ως προς τη βαρύτητα της αναφερόμενης καταθλιπτικής συμπτωματολογίας (p=0.407) και της κόπωσης (p=0.890). Ως εκ τούτου, η ηλικία και το μορφωτικό επίπεδο ελήφθησαν υπ όψιν στην περαιτέρω ανάλυση. Δεν παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές στη νευρογνωστική επίδοση μεταξύ των δύο ομάδων ασθενών (Πίνακας 7).

66 66 Πίνακας 7. Νευροψυχολογική επίδοση κιρρωτικών έναντι μη κιρρωτικών ασθενών με ηπατίτιδα: Μ.Ο. (Τ.Α.) Δοκιμασία Κιρρωτικοί Μη κιρρωτικοί P RAVLT δοκιμή (1.3) 4.8 (1.8) RAVLT δοκιμή (1.2) 6.7 (2.5) RAVLT δοκιμή (1.7) 7.9 (2.5) RAVLT δοκιμή (2.1) 8.8 (2.7) RAVLT δοκιμή (1.9) 9.4 (3.1) RAVLT δοκιμή Β 4.2 (1.6) 4.4 (1.7) RAVLT δοκιμή (1.9) 7.0 (3.2) RAVLT δοκιμή καθυστερημένης 6.0 (2.3) 7.4 (3.4) ανάκλησης RAVLT δοκιμή 9.1 (3.5) 10.3 (3.1) αναγνώρισης RAVLT σύνολο 33.0 (6.4) 37.7 (11.0) δοκιμών (1-5) Σημασιολογική 40.4 (8.2) 43.8 (9.9) ευχέρεια Φωνολογική 20.8 (6.0) 24.5 (12.7) ευχέρεια ΤΜΤ-Α (sec) 76.6 (47.0) 54.7 (41.0) TMT-B (sec) (69.6) (49.9) SDMT 24.3 (13.6) 36.4 (13.5) RAVLT, Rey Auditory Verbal Learning Test; SDMT, Symbol Digit Modalities Test *Στατιστική σημαντικότητα σε επίπεδο p< 0.05, όλες οι άλλες συγκρίσεις δεν ήταν στατιστικά σημαντικές

67 67 Κατά το 2 ο σκέλος της μελέτης επιχειρήσαμε να συγκρίνουμε την ΠΖ των HCV ασθενών με εκείνη των HBV ασθενών και να προσδιορίσουμε τους παράγοντες που την καθορίζουν. Για να αυξήσουμε τη στατιστική ισχύ των αποτελεσμάτων μας διευρύναμε το δείγμα μας, έτσι ώστε ο συνολικός αριθμός των συμμετεχόντων να είναι 45 HBV κσι 39 HCV ασθενείς. Χρησιμοποιήσαμε τα ίδια κριτήρια αποκλεισμού και την ίδια διαδικασία ανασκόπησης των ιατρικών φακέλων και ψυχιατρικής εκτίμησης όπως και στο 1 ο σκέλος της μελέτης (πίνακας 1). Επίσης η διάγνωση της HBV και HCV λοίμωξης και ο προσδιορισμός της βαρύτητας και της ενεργότητας της ηπατίτιδας βασίσθηκε στίς ίδιες εργαστηριακές μεθόδους και στα ίδια κριτήρια. Τα δημογραφικά και κλινικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων παρατίθενται στον πίνακα 8. Δε διαπιστώθηκαν σημαντικές διαφορές στις δημογραφικές μεταβλητές και στη βαρύτητα και την ενεργότητα της ηπατίτιδας μεταξύ των HCV και HBV ασθενών. Πίνακας 8: Δημογραφικά και κλινικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων ανά ομάδα Χαρακτηριστικό Σύνολο ασθενών(ν=84) HBV(N=45) HCV(N=39) αξία p Ηλικία, Μ.Ο.(Τ.Α.) 46.0 (16.7) 44.1 (15.6) 48,1 (17,7) 0.279* [εύρος] σε έτη Έτη εκπαίδευσης, Μ.Ο. (Τ.Α.) 8,8 (4,4) 8,7 (4,7) 8,9 (4,1) 0.809* Φύλο, άρρεν (Ν, %) 55 (65,5) 33 (73,3) 22 (56,4) 0.104** Στάδιο ίνωσης***, Μ.Ο. 3,2 (2,0) 3,2 (1,9) 3,4 (2,1) 0.841* (Τ.Α.) Βαθμός φλεγμονής***, 5,3 (2,3) 5,7 (2,5) 4,8 (2,2) 0.340* Μ.Ο.(Τ.Α.) ALT ορού, Μ.Ο. (Τ.Α.) 77,0 (84,9) 80,8 (109,0) 72,9 (45,3) 0.687* AST ορού, Μ.Ο. (Τ.Α.) 55,8 (61,8) 52,2 (5,1) 60,1 (42,9) 0.580*

68 68 Καταθλιπτική συμπτωματολογία, κόπωση και ΠΖ σε ασθενείς με HCV και HBV λοίμωξη Στο σύνολο των ασθενών, 12 (14,3%) εμφάνισαν ήπιας βαρύτητας καταθλιπτικά συμπτώματα, 1 μέτριας βαρύτητας και 1 μέγιστης βαρύτητας, όπως προέκυψε από τις βαθμολογίες στη BDI-II. Στον πίνακα 9 περιέχονται οι μέσες βαθμολογίες στη BDI- II, τη FACT-F και το SF-36. Δεν παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές στις βαθμολογίες κόπωσης και στις υποκλίμακες της ΠΖ μεταξύ HCV και HBV ασθενών. Οι ασθενείς με ηπατίτιδα C εμφάνισαν τάση για μεγαλύτερες βαθμολογίες στο BDI-II χωρίς όμως αυτό το εύρημα να φτάσει σε στατιστική σημαντικότητα (p=0.083). Πίνακας 9: Βαθμολογίες κόπωσης, καταθλιπτικών συμπτωμάτων και ΠΖ των συμμετεχόντων. M.O. (T.A.) Μεταβλητή Σύνολο (Ν=84) HBV (N=45) HCV (N=39) P* Κόπωση 8.3 (6.6) 7.9 (7.0) 8.8 (6.2) FACT-F 1 Καταθλιπτικά συμπτώματα 7.1 (6.2) 6.1 (4.9) 8.4 (7.3) ΠΖ BDI-II 2 Σωματική λειτουργικότητα 52.6 (5.6) 53.1 (5.4) 52.1 (5.9) Περ ρόλου λόγω σωμ/κων προβλημάτων 50.4 (9.2) 51.5 (8.7) 49.1 (9.7) Σωματικός πόνος 52.1 (8.6) 52.3 (8.2) 51.9 (9.1) Γενική υγεία 47.4 (7.8) 47.8 (7.6) 46.9 (8.1) Ζωτικότητα 50.9 (10.0) 51.1 (11.1) 50.8 (8.7) Κοινωνική λειτουργικότητα 50.6 (9.0) 50.7 (9.2) 50.4 (9.0) Περ ρόλου λόγω συν/κών προβλημάτων 48.0 (9.6) 47.1 (10.4) 49.2 (8.5) Ψυχική υγεία 48.8 (9.8) 49.2 (9.2) 48.3 (10.5) Σωματική συνιστώσα ΠΖ 51.9 (6.6) 52.8 (6.4) 50.9 (6.7) Ψυχική συνιστώσα ΠΖ 48.1 (9.5) 47.7 (10.2) 48.6 (8.7) 0.665

69 69 *two-tailed t-tests; 1 Functional Assessment of Cancer Therapy-Anaemia Fatigue Subscale, 2 Beck Depression Inventory-II Έκπτωση στην ΠΖ στους ασθενείς με χρόνια HBV και HCV λοίμωξη Οι βαθμολογίες στις υποκλίμακες του SF-36 συγκρίθηκαν επίσης με τις αντίστοιχες βαθμολογίες που προέρχονται από ενήλικες Έλληνες του γενικού πληθυσμού από τη μελέτη εγκυρότητας της ελληνικής έκδοσης της κλίμακας που παρέχει βασισμένα στο γενικό πληθυσμό κανονιστικά δεδομένα (normative data). Παρατηρήθηκαν συγκεκριμένες διαφορές σε όλες τις υποκλίμακες της ΠΖ μεταξύ ασθενών με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα και γενικού πληθυσμού (Εικόνα 1). Πιο συγκεκριμένα, τόσο οι HCV όσο και οι HBV ασθενείς ανέφεραν σημαντική έκπτωση σε όλους τους επιμέρους τομείς της ΠΖ σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό. Ο μεγαλύτερος βαθμός έκπτωσης παρατηρήθηκε στις υποκλίμακες περιορισμού στις συνήθεις δραστηριότητες ρόλων λόγω συναισθηματικών προβλημάτων (role emotional), ψυχικής υγείας (mental health) και γενικής υγείας (general health) με 41,7%, 52,4% and 67,9% των ασθενών να εμφανίζουν επίδοση κάτω του μέσου όρου σε σύγκριση με τον ελληνικό γενικό πληθυσμό, αντίστοιχα.

70 70 CVH (N = 84) HBV (N = 45) HCV (N = 39) GR (N = 1,007) Εικ. 1: Βαθμολογίες ΠΖ σε κάθε υποκλίμακα του SF-36 (π.χ. σωματική λειτουργικότητα [PF], περιορισμοί ρόλου λόγω σωματικών προβλημάτων [RP], σωματικό πόνο [BP], γενική υγεία [GH], ζωτικότητα [VT], κοινωνική λειτουργικότητα [SF], περιορισμοί ρόλου λόγω συναισθηματικών προβλημάτων [RE], ψυχική υγεία [MH]), σε σύγκριση με κανονιστικά δεδομένα από τον ελληνικό πληθυσμό [GR] CVH: χρόνια ιογενής ηπατίτιδα Σχέση ποιότητας ζωής των HBV και HCV ασθενών με δημογραφικούς και κλινικούς παράγοντες Στη συνέχεια προχωρήσαμε για να προσδιορίσουμε τους παράγοντες που συσχετίζονται σημαντικά με τη σωματική και τη ψυχική συνιστώσα της ΠΖ, πρώτα για κάθε υπο-ομάδα ασθενών (HCV και HBV) και ακολούθως για το σύνολο των ασθενών με χρόνια ιογενή ηπατίτιδα. Όπως φαίνεται στον αντίστοιχο πίνακα (Πίνακας 10), για τους ασθενείς με HBV λοίμωξη, η έκπτωση στη σωματική συνιστώσα της ΠΖ συσχετίσθηκε με τη μεγαλύτερη ηλικία (p <0.001) και το πιο προχωρημένο στάδιο ίνωσης (p<0.028). Για τους HCV ασθενείς, η διαταραχή στη σωματική συνιστώσα της ΠΖ συνδέθηκε με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο (p <0.003) και υψηλότερα ποσοστά κόπωσης (p <0.0005). Όσον αφορά την έκπτωση

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Χορεία Huntington : Νευροψυχολογική εκτίμηση

Χορεία Huntington : Νευροψυχολογική εκτίμηση Χορεία Huntington : Νευροψυχολογική εκτίμηση Λαζάρου Ιουλιέττα 1, Τσολάκη Μάγδα 2,3 1Ιατρική Σχολή Α.Π.Θ 2 3η Πανεπιστημιακή νευρολογική Κλινική «Γ.Ν. Παπανικολάου, Ιατρική Σχολή Α.Π.Θ» 3 Ελληνική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή διατριβή ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer και Συγγενών Διαταραχών

9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer και Συγγενών Διαταραχών Στρογγυλό Τραπέζι Σωματική άσκηση και Άνοια. Από τη Γενική Ιατρική και την κοινότητα στο νοσοκομείο και στις εξειδικευμένες υπηρεσίες: Παρέμβαση στην Ελλάδα του σήμερα 9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση: καινούργιος ευρωπαϊκός ορισμός κρούσματος για ηπατίτιδα Β

Πρόταση: καινούργιος ευρωπαϊκός ορισμός κρούσματος για ηπατίτιδα Β ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ.) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ Αλλαγή του ορισμού κρούσματος της Ηπατίτιδας Β και C Δήλωση των περιστατικών χρόνιας ηπατίτιδας Το ECDC προτείνει

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχιατρική Φίλιππος Γουρζής

Εισαγωγή στην Ψυχιατρική Φίλιππος Γουρζής Εισαγωγή στην Ψυχιατρική Φίλιππος Γουρζής Απαρτιωμένη Διδασκαλία Εισαγωγή στην Ψυχιατρική 21 ος αιώνας μεγάλη πρόοδος των συναφών επιστημών: Νευροεπιστήμες, Ψυχολογία, Κοινωνιολογία Προηγήθηκε περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ

ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Δ Ε Σ Π Ο Ι Ν Α Χ Α ΡΑ Λ Α Μ Π ΟΥ Σ ΛΟ Γ Ο Π ΕΔΙΚΟ Σ Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ H Σ Υ Ν Ε Ρ Γ ΑΤ Η Σ Ν Ε Υ Ρ ΟΛΟ Γ Ι Κ Η Σ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Σ Ν ΑΥ Τ Ι ΚΟΥ Ν Ο Σ Ο ΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού

Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού Α εξάμηνο Διδάσκων : Α. Β. Καραπέτσας Ακαδημαϊκό έτος 2015-2016 1 ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ 2 Μία από τις πρώτες έρευνες που μελετούν και επιβεβαιώνουν ότι τα άτομα με μουσική

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Περιστατικού. Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή. Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος

Παρουσίαση Περιστατικού. Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή. Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος Παρουσίαση Περιστατικού Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος Δημογραφικά Στοιχεία Ηλικία:65 ετών Εκπαίδευση: 6 έτη Επάγγελμα: Μοντελίστ Τόπος

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer

Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer Νευροψυχολογία Η νευροψυχολογία είναι η επιστήμη που μελετά τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου και τη σχέση του με τη συμπεριφορά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή. Ονοματεπώνυμο: Αργυρώ Ιωάννου. Επιβλέπων καθηγητής: Δρ. Αντρέας Χαραλάμπους

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή. Ονοματεπώνυμο: Αργυρώ Ιωάννου. Επιβλέπων καθηγητής: Δρ. Αντρέας Χαραλάμπους ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Διερεύνηση της αποτελεσματικότητας εναλλακτικών και συμπληρωματικών τεχνικών στη βελτίωση της ποιότητας της ζωής σε άτομα με καρκίνο

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 1 Δυσαριθμησία Αξιολόγηση Διάγνωση 2 Όροι και Ορισμοί των Μαθηματικών Διαταραχών Έχουν χρησιμοποιηθεί όροι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2014-2015 Πάτρα, 2014 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής: Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερώσου... γιατί. η ΗΠΑΤIΤΙΔΑ μπορεί να μη σου δώσει ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΗΠΑΤΟΣ. Αθήνα, Μάϊος 2008

Ενημερώσου... γιατί. η ΗΠΑΤIΤΙΔΑ μπορεί να μη σου δώσει ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΗΠΑΤΟΣ. Αθήνα, Μάϊος 2008 Ενημερώσου... γιατί η ΗΠΑΤIΤΙΔΑ μπορεί να μη σου δώσει μιαbευκαιρiα Αθήνα, Μάϊος 2008 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΗΠΑΤΟΣ Ηπατίτιδα Β & Επιδημιολογία ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΗΠΑΤΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων Φ.Ν. Σκοπούλη Καθηγήτρια τον Χαροκόπειου Πανεπιστημίου Αθηνών συστηματικός ερυθηματώδης λύκος θεωρείται η κορωνίδα των αυτοάνοσων

Διαβάστε περισσότερα

Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas

Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas Άντρας 53 ετών Εκπαίδευση: 12 χρόνια Αστυνομικός Εναισθησία Περιθάλπουσα σύζυγος Παιδιά: 2

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ 10 ΧΡΟΝΩΝ

ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ 10 ΧΡΟΝΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ 10 ΧΡΟΝΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Κεντούλλα Πέτρου Αριθμός Φοιτητικής Ταυτότητας 2008761539 Κύπρος

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Ι. Βλαχογιαννάκος, Γ. Β. Παπαθεοδωρίδης, Γ.Ν. Νταλέκος, Α. Αλεξοπούλου, Χ. Τριάντος, Ε. Χολόγκιτας, Ι. Κοσκίνας

Ι. Βλαχογιαννάκος, Γ. Β. Παπαθεοδωρίδης, Γ.Ν. Νταλέκος, Α. Αλεξοπούλου, Χ. Τριάντος, Ε. Χολόγκιτας, Ι. Κοσκίνας ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΗΠΑΤΟΣ (ΕΕΜΗ) ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΙΟΥ ΤΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑΣ Β ΚΑΤΑ ΤΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Ι. Βλαχογιαννάκος,

Διαβάστε περισσότερα

Ιογενείς Ηπατίτιδες Ηπατίτιδα C. Συχνές Ερωτήσεις

Ιογενείς Ηπατίτιδες Ηπατίτιδα C. Συχνές Ερωτήσεις Ιογενείς Ηπατίτιδες Ηπατίτιδα C Συχνές Ερωτήσεις Tι είναι ηπατίτιδα; Το ήπαρ (συκώτι) είναι ένα ζωτικό όργανο που βρίσκεται στο δεξιό άνω τμήμα της κοιλιακής χώρας. Έχει πολλές λειτουργίες και διαδραματίζει

Διαβάστε περισσότερα

IOΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΣ Βαλεντίνη Τζιούφα-Ασημακοπούλου Εργαστήριο Γενικής Παθολογίας και Παθολογικής Ανατομικής ΑΠΘ

IOΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΣ Βαλεντίνη Τζιούφα-Ασημακοπούλου Εργαστήριο Γενικής Παθολογίας και Παθολογικής Ανατομικής ΑΠΘ IOΓΕΝΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΣ Βαλεντίνη Τζιούφα-Ασημακοπούλου Εργαστήριο Γενικής Παθολογίας και Παθολογικής Ανατομικής ΑΠΘ Μάρτιος 2015 Οξεία ιογενής ηπατίτιδα Αίτια Ιός της ηπατίτιδας Α (Hepatitis A Virus-HAV) Iός

Διαβάστε περισσότερα

Τόπος: Children s Hospital Los Angeles Children s Hospital San Diego

Τόπος: Children s Hospital Los Angeles Children s Hospital San Diego Συγγραφείς & έτος 2004 Kathleen Meeske et al. 2009 Sung L. et al Σκοπός & επιμέρους στόχοι Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να εξετάσει την ποιότητα ζωής και τα επίπεδα κούρασης παιδιών που διαγνώστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης

Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης Αγωγιάτου Χριστίνα 1, Μπάμπα Γρηγορία, Κουντή Φωτεινή 1, Τσολάκη Μάγδα 2,1 1 Alzheimer Hellas 2 Ιατρική Σχολή ΑΠΘ Αύξηση ηλικιωμένου

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜIV ΜΗΛΙΩΝΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Παγκόσμια Ημέρα Alzheimer Η Παγκόσμια Ημέρα Αlzheimer γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Σεπτεμβρίου. Σκοπόs: ευαισθητοποίηση της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών Σχέση μεταξύ εμβολίων και αυτισμού Θέση ύπνου των βρεφών και συχνότητα εμφάνισης του

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ιογενείς Ηπατίτιδες Ηπατίτιδα Β. Συχνές Ερωτήσεις

Ιογενείς Ηπατίτιδες Ηπατίτιδα Β. Συχνές Ερωτήσεις Ιογενείς Ηπατίτιδες Ηπατίτιδα Β Συχνές Ερωτήσεις Tι είναι ηπατίτιδα; Το ήπαρ (συκώτι) είναι ένα ζωτικό όργανο που βρίσκεται στο δεξιό άνω τμήμα της κοιλιακής χώρας. Έχει πολλές λειτουργίες και διαδραματίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Γνώση και στάση νοσηλευτών στη διαχείριση του πόνου καρκινοπαθών που νοσηλεύονται Παναγιώτης Χαραλάμπους Λεμεσός, 2014 i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας.

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Ανάργυρος Β.Καραπέτσας Χειμερινό εξάμηνο: 2013 2014 Εισαγωγή Σε αυτό το άρθρο υποστηρίζεται ότι οι νευροψυχολογικές μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΗ ΒΙΟΨΙΑ ΗΠΑΤΟΣ

ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΗ ΒΙΟΨΙΑ ΗΠΑΤΟΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΣΤΟΥΣ ΗΠΑΤΟΛΟΓΟΥΣ, ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΗ ΒΙΟΨΙΑ ΗΠΑΤΟΣ Πρόδρομος Χυτίρογλου Εργαστήριο Γενικής Παθολογίας και Παθολογικής Ανατομικής Τμήματος Ιατρικής Α.Π.Θ. ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΒΙΟΨΙΑΣ ΗΠΑΤΟΣ Χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

TEΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

TEΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ TEΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΞΟΥΘΕΝΩΣΗ ΣΤΟΥΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΡΙΒΑΛΟΝΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: MANΩΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος <<Ασκήσεις λόγου>> σε ηλικιωμένους με Ήπια Νοητική Διαταραχή

Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος <<Ασκήσεις λόγου>> σε ηλικιωμένους με Ήπια Νοητική Διαταραχή lysitsas.kon@gmail.com 9th Panhellenic Conference on Alzheimer's Disease and 1st Mediterranean on Neurodegenerative Diseases Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος σε ηλικιωμένους με

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΕΩΝΙΔΟΥ Λεμεσός, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 Καθηγητής Γεώργιος N. Νταλέκος Δ/ντής Παθολογικής Κλινικής και Ερευνητικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Αν. Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2013-2014 Πάτρα, 2013 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής:

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Μάιος 2007 Τ. Παναγιωτόπουλος Τομέας υγείας του παιδιού Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας «Όλα τα προγράμματα screening προκαλούν βλάβη, ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης. Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ

Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης. Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ Διάγνωση της HIV λοίμωξης Από το 1985 και μέχρι σήμερα η διαγνωστική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

- Ποιά εικόνα παρουσιάζει η νόσος;

- Ποιά εικόνα παρουσιάζει η νόσος; Ηπατίτιδα είναι μία νόσος που χαρακτηρίζεται από βλάβη ενός ζωτικού οργάνου που είναι το ήπαρ, η σοβαρότητα της οποίας εξαρτάται από την αιτία που την προκαλεί, από την γενική κατάσταση του ατόμου και

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσμια Ημέρα κατά της Ηπατίτιδας

Παγκόσμια Ημέρα κατά της Ηπατίτιδας Παγκόσμια Ημέρα κατά της Ηπατίτιδας Η Παγκόσμια Ημέρα κατά της Ηπατίτιδας εορτάζεται κάθε χρόνο στις 28 Ιουλίου και καθιερώθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας με σκοπό την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες. Τίτλος: Διαταραχή Ελλειματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) Αγγελική Μουζάκη. Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης

Μαθησιακές Δυσκολίες. Τίτλος: Διαταραχή Ελλειματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) Αγγελική Μουζάκη. Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Μαθησιακές Δυσκολίες Τίτλος: Διαταραχή Ελλειματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) Αγγελική Μουζάκη Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Διαταραχή Ελλειμματικής

Διαβάστε περισσότερα

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος "Η χρόνια νόσος μέσα από το πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η ιατρική ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 Κ. Μέλλου, Θ. Σιδερόγλου, Μ. Ποταμίτη-Κόμη, Θ. Γεωργακοπούλου, Χ. Χατζηχριστοδούλου Γραφείο Τροφιμογενών

Διαβάστε περισσότερα

διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14

διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14 διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14 το όραμα φιλοδοξούμε σε ένα κόσμο που η ανθρωπότητα πλήγεται καθημερινά από ασθένειες,

Διαβάστε περισσότερα

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου που αντιμετωπίζει ψυχικά προβλήματα λόγω της σωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA Γνωστικές λειτουργίες Γνωστική λειτουργία (cognition) είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται τον κόσμο και δρα μέσα σε αυτόν. Είναι το

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα για σχιζοφρενείς με σκοπό την αποκατάσταση και αποασυλοποιήση τους μέσω της βελτίωσης των γνωστ

ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα για σχιζοφρενείς με σκοπό την αποκατάσταση και αποασυλοποιήση τους μέσω της βελτίωσης των γνωστ Η ελληνική έκδοση του IPT Απαρτιωτική Ψυχολογική Θεραπεία για Σχιζοφρενείς Κ. Ευθυμίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ & ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: ΝΕΟΤΕΡΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ. Ο. Καρδακάρη, Νοσηλεύτρια M sc,κ/δ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΓΝΙ

ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ & ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: ΝΕΟΤΕΡΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ. Ο. Καρδακάρη, Νοσηλεύτρια M sc,κ/δ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΓΝΙ ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ & ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: ΝΕΟΤΕΡΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ Ο. Καρδακάρη, Νοσηλεύτρια M sc,κ/δ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΓΝΙ Καρδιακή ανεπάρκεια & Κατάθλιψη θέμα μεγάλου ενδιαφέροντος: λόγω του υψηλού επιπολασμού τους & της τάσης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηκωνσταντίνου Θωμάς, ειδικευόμενος Παθολογίας Παθολογική κλινική Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ)

Χατζηκωνσταντίνου Θωμάς, ειδικευόμενος Παθολογίας Παθολογική κλινική Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ) ΙΑΤΡΕΙΟ-ΔΥΟ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ; ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Χατζηκωνσταντίνου Θωμάς, ειδικευόμενος Παθολογίας Παθολογική κλινική Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ) ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΣΑΚΧΑΡΩΔΟΥΣ ΔΙΑΒΗΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ηπατίτιδα C και Σακχαρώδης διαβήτης. Όλγα Ι. Γιουλεμέ Γαστρεντερολόγος, Λέκτορας Α.Π.Θ. Α Προπ. Παθολογική Κλινική ΑΧΕΠΑ

Ηπατίτιδα C και Σακχαρώδης διαβήτης. Όλγα Ι. Γιουλεμέ Γαστρεντερολόγος, Λέκτορας Α.Π.Θ. Α Προπ. Παθολογική Κλινική ΑΧΕΠΑ Ηπατίτιδα C και Σακχαρώδης διαβήτης Όλγα Ι. Γιουλεμέ Γαστρεντερολόγος, Λέκτορας Α.Π.Θ. Α Προπ. Παθολογική Κλινική ΑΧΕΠΑ HCV σοβαρό πρόβλημα δημόσιας υγείας σε παγκόσμιο επίπεδο 170 εκατομμύρια (2-3% παγκ.

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας I. Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές II. III. Ειδικές Αναπτυξιακές Διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: ΙΟΓΕΝΕΙΣ ΗΠΑΤΙΤΙ ΕΣ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΠΟΥ ΑΣΤΕΣ: ΠΑΝΟΥ ΧΡΗΣΤΟΣ (Α.Μ.: 7321) ΤΟΥΜΠΟΥΛΙ ΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ (Α.Μ.:7503) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΗΠΑΤΙΤΙ Α Ηπατίτιδα σηµαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Antoniou, Antonis. Neapolis University. þÿ ±½µÀ¹ÃÄ ¼¹ µ À»¹Â Æ Å

Antoniou, Antonis. Neapolis University. þÿ ±½µÀ¹ÃÄ ¼¹ µ À»¹Â Æ Å Neapolis University HEPHAESTUS Repository School of Economic Sciences and Business http://hephaestus.nup.ac.cy Master Degree Thesis 2016 þÿ µà¹² ÁÅ½Ã Ä Â ¹º ³ ½µ¹±Â þÿæá ½Ä µ¹ ¼»  ¼µ Ãǹ Æ Antoniou, Antonis

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ Copyright 2010 Τόμος 9 ος, Τεύχος 4 ο, Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2010

ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ Copyright 2010 Τόμος 9 ος, Τεύχος 4 ο, Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2010 www.vima-asklipiou.gr Σελίδα 394 ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ Ανάγκες νοσηλευομένων ασθενών με στεφανιαία νόσο Κ ατά τις τελευταίες δεκαετίες, λόγω της αύξησης του προσδόκιμου της επιβίωσης των ασθενών με στεφανιαία

Διαβάστε περισσότερα

- Έκπτωση στη χρήση εξoλεκτικών συμπεριφορών πχ βλεμματικής επαφής, εκφραστικότητας προσώπου.

- Έκπτωση στη χρήση εξoλεκτικών συμπεριφορών πχ βλεμματικής επαφής, εκφραστικότητας προσώπου. ΑΥΤΙΣΜΟΣ- ΔΙΑΧΥΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η Διάχυτη Διαταραχή της Ανάπτυξης σύμφωνα με το ICD-10 το σύστημα της Διεθνούς Ταξινόμησης των Νόσων είναι μια διαταραχή που περιλαμβάνει δυσκολίες στην ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του νοσηλευτή στην ψυχολογική προσέγγιση του διαβητικού ασθενή

Ο ρόλος του νοσηλευτή στην ψυχολογική προσέγγιση του διαβητικού ασθενή Ο ρόλος του νοσηλευτή στην ψυχολογική προσέγγιση του διαβητικού ασθενή Κωνσταντίνος Τούφας, Νοσηλευτής, Msc Προϊστάμενος ΜΗΝ ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ Εργαστηριακός Συνεργάτης ΑΤΕΙΘ Νοσηλευτικής Συντονιστής Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Καραθανάση Ε. - Βερυκούκη Ε. - Τσολάκη Μ. Συνεργάτης στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ASPAD, Ψυχολόγος στην Ψυχιατρική Κλινική San Vitale

Καραθανάση Ε. - Βερυκούκη Ε. - Τσολάκη Μ. Συνεργάτης στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ASPAD, Ψυχολόγος στην Ψυχιατρική Κλινική San Vitale Καραθανάση Ε. - Βερυκούκη Ε. - Τσολάκη Μ. Συνεργάτης στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ASPAD, Ψυχολόγος στην Ψυχιατρική Κλινική San Vitale Σαφράν και ζαφορά Περιζήτητο προϊόν, που στην Ελλάδα καλλιεργείται αποκλειστικά

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης

Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης Η παρούσα εργασία αποτελεί την Πτυχιακή Εργασία και πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της

Διαβάστε περισσότερα

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Σύμφωνα με δύο σχετικά πρόσφατες έρευνες, οι μνήμες φόβου και τρόμου διαφέρουν σημαντικά από τις συνηθισμένες μνήμες. Οι διαφορές αυτές δεν συνίστανται μόνο στις εμφανείς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Αλλεργία και άσθμα; Αν πάσχετε από αυτές τις παθήσεις, θα υποφέρετε για όλη σας τη ζωή ; ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΛΕΝΕ ΟΧΙ. Η Ελληνική Εταιρεία Αλλεργιολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Στον χρόνιο αλκοολισμό, παρουσιάζονται διαταραχές ποικίλου βαθμού του νευρικού συστήματος (τρεμούλιασμα, πολυνευρίτιδα, διανοητική σύγχυση,

Στον χρόνιο αλκοολισμό, παρουσιάζονται διαταραχές ποικίλου βαθμού του νευρικού συστήματος (τρεμούλιασμα, πολυνευρίτιδα, διανοητική σύγχυση, Αλκοολισμός ΟΡΙΣΜΟΣ Ο όρος αναφέρεται για πρώτη φορά από έναν Ολλανδό γιατρό στα τέλη της δεκαετίας του 1840, ενώ αναλύθηκε σε νόσο το 1972 από το γιατρό John Coakley Lettson. Αλκοολισμός σημαίνει δηλητηρίαση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ»

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ, Γ.Ν.Π. «Π.. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΟΜEΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

Ευάγγελος Καφετζόπουλος

Ευάγγελος Καφετζόπουλος Ευάγγελος Καφετζόπουλος Η λοίμωξη HVCστον παγκόσμιο χάρτη Οι χρήση ενδοφλέβιων ναρκωτικών αποτελεί παγκοσμίως την κύρια αιτία της HCV λοίμωξης Ηπατίτιδα C: Ασθένεια των περιθωριοποιημένων; Πηγή: Ward JW,

Διαβάστε περισσότερα