Βιοηθικής. Η Ζωή, η Κοινωνία και η Φύση μπροστά στις προκλήσεις των Βιοεπιστημών. Επιστημονική επιμέλεια. Σταυρούλα Τσινόρεμα Κίτσος Λούης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Βιοηθικής. Η Ζωή, η Κοινωνία και η Φύση μπροστά στις προκλήσεις των Βιοεπιστημών. Επιστημονική επιμέλεια. Σταυρούλα Τσινόρεμα Κίτσος Λούης"

Transcript

1 Ο παρών τόμος καρπός της συνεργασίας ενός δικτύου επιστημόνων από διαφορετικούς κλάδους στο πλαίσιο του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Βιοηθική» του Πανεπιστημίου Κρήτης επιχειρεί να ανταποκριθεί στους παραπάνω προβληματισμούς, που συγκροτούν το διεπιστημονικό πεδίο της βιοηθικής. Μέσα από την πραγμάτευση ενός ευρέος φάσματος προβλημάτων σε βασικούς τομείς της θεματολογίας της βιοηθικής, επιδιώκει να συμβάλει στην εμβάθυνση της προβληματικής της, να διευρύνει τη δημόσια κατανόηση των συγχρόνων βιοεπιστημονικών επιτευγμάτων και να ενισχύσει το αίτημα της έλλογης αξιοποίησής τους για την ατομική και τη συλλογική ζωή. Θ έ μ ατα Βιοηθικής Η Ζωή, η Κοινωνία και η Φύση μπροστά στις προκλήσεις των Βιοεπιστημών Επιστημονική επιμέλεια Σταυρούλα Τσινόρεμα Κίτσος Λούης Πίνακας εξωφύλλου Paul Gauguin, D où Venons Nous / Que Sommes Nous / Où Allons Nous (1897) 2006, Boston, MA: Museum of Fine Arts Π.Ε.Κ. ISBN Ι.Τ.Ε. Στ. Τσινόρεμα - Κ. Λούης (επιμ.) Θέματα Βιοηθικής χνολογία διευρύνουν τις γνώσεις μας και τις ικανότητες χειραγώγησης της ανθρώπινης και μη ανθρώπινης ζωής με τρόπους πρωτόγνωρους, οι οποίοι ενεργοποιούν ένα τεράστιο δυναμικό ευκαιριών. Προκύπτουν όμως μεγάλες προκλήσεις για την προσωπική και τη συλλογική ζωή, καθώς και τη σχέση των ανθρώπων με το φυσικό περιβάλλον. Από την εξωσωματική γονιμοποίηση, τον προεμφυτευτικό γενετικό έλεγχο, τον δανεισμό μήτρας και τη μεταθανάτια γονιμοποίηση, τις μεταμοσχεύσεις και την καθυστέρηση της γήρανσης, μέχρι τη συλλογή και χρήση γενετικών πληροφοριών όχι μόνο για ιατρικούς σκοπούς αλλά και κατά την απονομή του δικαίου ή την ενδεχόμενη χρήση τους από τρίτους και τις γενετικές παρεμβάσεις με στόχο την «τελειοποίηση» του ανθρώπου, εν γένει τη γενετική τροποποίηση οργανισμών, εγείρονται κρίσιμοι ηθικοί προβληματισμοί. Υπάρχουν ηθικά όρια στη χειραγώγηση βιολογικών διαδικασιών για την επίτευξη προσχεδιασμένων αποτελεσμάτων; Ποιες οι δυνητικές επιπτώσεις σε σχέση με τις θεμελιώδεις αρχές της κοινωνικής μας συμβίωσης, την αξιοπρέπεια, τις προσωπικές ελευθερίες και τα δικαιώματα του ανθρώπου; Ποιοι οι κίνδυνοι κατάχρησης, αλλά και της οικονομικής και πολιτικής εκμετάλλευσης των ευρημάτων των βιοεπιστημών, και πώς μπορεί αυτοί να αποτρέπονται; Η κοινωνική ένταξη των βιοεπιστημονικών επιτευγμάτων αποκτά βαρύνουσα κοινωνικοπολιτική σημασία, καθώς η αξιοποίησή τους συνδέεται με ζητήματα οργάνωσης της ζωής σε μια δημοκρατική πολιτεία. Στ. Τσινόρεμα - Κ. Λούης (επιμ.) Ο ι α λ μ α τ ώ δ ε ι ς ε ξ ε λ ί ξ ε ι ς στις βιοεπιστήμες και τη βιοτε- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ Μακέτα εξωφύλλου Βάσω Αβραμοπούλου / Α4 _artdesign

2 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ Η Ζωή, η Κοινωνία και η Φύση μπροστά στις προκλήσεις των Βιοεπιστημών j Επιστημονική επιμέλεια Σταυρούλα Τσινόρεμα Κίτσος Λούης ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυτική δωρεά Παγκρητικής Eνώσεως Aμερικής Hρακλειο 2013

3 Ο τόμος αφιερώνεται στον Φώτη Καφάτο, Ομότιμο Καθηγητή Βιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, για τη διεθνή συμβολή του στις Βιοεπιστήμες, την κοινωνικά ευαίσθητη ενασχόλησή του με τις προκλήσεις της Βιοηθικής, την ακάματη και έμπρακτη μέριμνά του για την Ανώτατη Παιδεία και την Έρευνα στη χώρα μας. Αφιερώνεται επίσης στη μνήμη των αξέχαστων φίλων και πολύτιμων συνεργατών Αντώνη Αστρινάκη και Γιώργου Κουμάντου, που δεν πρόλαβαν να δουν τα άρθρα τους δημοσιευμένα στον παρόντα τόμο. Σ.Τ. & Κ.Λ.

4

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΣΙΝΟΡΕΜΑ και ΚΙΤΣΟΣ ΛΟΥΗΣ Εισαγωγή...11 ΒΙΟΗΘΙΚΗ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΜΥΡΤΩ ΔΡΑΓΩΝΑ-ΜΟΝΑΧΟΥ Βιοηθική και φιλοσοφία...27 MΑΝΩΛΗΣ ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ 20ός και 21ος αιώνας: Σημαντικοί σταθμοί στην πορεία της ιατρικής ηθικής Τ. Κ. ΒΙΔΑΛΗΣ Η βιοηθική της δημοκρατικής κοινωνίας ΛΙΝΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ Φεμινισμός και αντικειμενοποίηση...93 ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΟΥ ΠΑΥΛΟΣ Κ. ΣΟΥΡΛΑΣ Η ηθική σημασία τoυ γήρατoς ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΑΜΩΝΗΣ Ηθικά προβλήματα κατά την άσκηση της ογκολογίας ΙΩΑΝΝΗΣ Ν. ΜΠΟΛΕΤΗΣ Mεταμόσχευση οργάνων: Θέματα βιοηθικής και δικαίου

6 8 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΟΗΘΙΚΗ ΣΤΟ ΒΙΟΔΙΚΑΙΟ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΘΕΣΠΙΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΜΑΝΤΟΣ Βιοηθική και βιοδίκαιο ΕΛΕΝΗ ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ Η ρύθμιση της βιοϊατρικής και το μετανεωτερικό παράδειγμα της σχέσης του δικαίου με την ηθική ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΜΑΛΛΙΟΣ Βιοτράπεζες: Νομικές επιλογές και βιοηθικοί προβληματισμοί ΔΙΚΑΙΟ, ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΕ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ ΣΠΥΡΟΣ ΣΗΜΙΤΗΣ Βιοεπιστήμες και βιοτεχνολογία: Προοπτικές, διλήμματα και όρια μιας αναγκαίας νομικής ρύθμισης ΦΙΛΙΠΠΟΣ Κ. ΒΑΣΙΛΟΓΙΑΝΝΗΣ Ακούσια πατρότητα ΘΑΝΑΣΗΣ Κ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΥ Το δικαίωμα στην απόκτηση απογόνων και οι περιορισμοί του ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΕΤΟΥΣΗ-ΝΤΟΥΛΗ Δικαιική ρύθμιση της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής: Σκέψεις για την ομοιότητα, τη διαφορά και την ισότητα ΟΙ BΙΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ HERBERT GOTTWEIS κ.ά. Συμμετοχική διακυβέρνηση και θεσμική καινοτομία: Συμπεράσματα και συστάσεις για τη διακυβέρνηση της ζωής...315

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 9 ΕΛΕΝΗ Μ. ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟΥ Προγαμιαίο πιστοποιητικό εξέτασης για το στίγμα της μεσογειακής αναιμίας σε περιπτώσεις πολιτικού γάμου: Μια επανεξέταση του κυπριακού «μοντέλου» ΑΝΤΩΝΙΟΣ Ε. ΑΣΤΡΙΝΑΚΗΣ Ορισμένες ηθικές διαστάσεις του εαυτού, της ταυτότητας και των επιστημονικών πρακτικών ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΒΙΟΗΘΙΚΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΣΙΝΟΡΕΜΑ Φύση, βιοτεχνολογία και ηθική: Αρχές μιας σύγχρονης περιβαλλοντικής ηθικής ΣΤΕΡΓΙΟΣ ΠΥΡΙΝΤΣΟΣ Οικολογία, διαχείριση και περιβαλλοντική ηθική ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΛΟΥΛΟΥΔΗΣ Οικολογία, περιβάλλον και βιοηθική: Κριτική της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης H ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ ΚΙΤΣΟΣ ΛΟΥΗΣ Ο «πρόωρος» θάνατος στον Τρίτο Κόσμο: Μερικές σκέψεις από την Εσπερία ΗΛΙΑΣ Δ. ΚΟΥΒΕΛΑΣ Οι επιπτώσεις των κλιματικών αλλαγών στην υγεία εξαρτώνται από κοινωνικούς παράγοντες ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΚΟΥΖΕΛΗΣ Κλιματική αλλαγή και κοινωνική δικαιοσύνη...459

8 10 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ (ΒΙΟ)ΗΘΙΚΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΖΟΥΡΟΣ Κριτική για την κριτική της κοινωνιοβιολογίας ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΑΓΚΟΣ Βιοηθική: Ανθρωπολογικές προϋποθέσεις Οι συνεργάτες του τόμου...529

9 Εισαγωγή Σταυρούλα Τσινόρεμα Κίτσος Λούης Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Βιοηθική», Πανεπιστήμιο Κρήτης Οι συμβολές που περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο είναι καρπός της συνεργασίας μιας ομάδας επιστημόνων από διαφορετικούς κλάδους, οι οποίοι αναλύουν και επεξεργάζονται τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν από την ανάπτυξη και την κοινωνική αξιοποίηση των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας. Στον πυρήνα της, η ομάδα αυτή συγκροτήθηκε το 2003, με την ίδρυση του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Βιο ηθική» στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, του πρώτου στην Ελλάδα οργανωμένου εκπαιδευτικού προγράμματος στο πεδίο αυτό. Ένας από τους αρχικούς κεντρικούς στόχους του τελευταίου υπήρξε η δικτύω ση επιστημόνων απ όλη τη χώρα και το εξωτερικό για την έρευνα και τη διδασκαλία ενός διεπιστημονικού κλάδου, ο οποίος μορφοποιήθηκε κατά το τελευταίο τέταρτο του προηγούμενου αιώ να ως ανάπτυγμα των προβληματισμών της ιατρικής ηθικής και της περιβαλλοντικής ηθικής. Αντικείμενό του είναι η συστηματική προσέγγιση των πολύπλοκων ηθικών ζητημάτων που ανακύπτουν από την κοινωνική ένταξη των νέων επιτευγμάτων στις επιστήμες της ζωής και τη βιοτεχνολογία. Συμπύκνωση και συνθετική αξιοποίηση της έρευνας που διεξάγεται στο εσωτερικό του Προγράμματος αποτελεί η ανά χείρας συλλογή. Ο χαρακτήρας της είναι μικτός. Περιλαμβάνει συμβολές από φιλοσόφους, βιολόγους, γιατρούς, νομικούς, κοινωνιολόγους, επιστήμονες του περιβάλλοντος, οι οποίοι έχουν συνεργαστεί, στο

10 12 ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΣΙΝΟΡΕΜΑ ΚΙΤΣΟΣ ΛΟΥΗΣ πλαίσιο τακτικών επιστημονικών συναντή σεων, με στόχο να προωθήσουν τον προβληματισμό για το πώς οι σύγχρονες εξελίξεις στις βιοεπιστήμες επηρεάζουν την ατομική και συλλογική ζωή, όσο και τη σχέση μας με το φυσικό περιβάλλον. Αποτελεί γεγονός πως οι επαναστατικές αλλαγές που έχουν επιφέρει η μοριακή βιολογία και η γενετική μηχανική στις επιστήμες της ζωής έχουν ενεργοποιήσει ένα τεράστιο δυναμικό ευκαιριών για την ιατρική θεραπεία και διαγνωστική, την πρόληψη ασθενειών και συνολικά τη βελτίωση της ποιότητας της ανθρώπινης ζωής. Οι νέες ιατρικές τεχνικές παρέχουν τη δυνατότητα μερικής παρέμβασης στα πολύ πρώιμα στάδια της ανθρωπογένεσης, που σχετίζονται με τον έλεγχο της αναπαραγωγής, αλλά και συμβάλλουν σε μια πρωτόγνωρη επιμήκυνση του προσδόκιμου ζωής. Η τροποποίηση της ζωής και η θεωρητική, τουλάχιστον, δυνατότητα «αυτομετασχηματισμού» μας μέσω βιοτεχνολογικών επεμβάσεων ανοίγουν νέες ατραπούς προβληματισμού, όχι μόνον από ιατρική αλλά και από ανθρωπολογική, ψυχολογική και πολιτική σκοπιά. Παραλλήλως, έχουν δημιουργήσει έδαφος για νέες ουτοπίες και δυστοπίες, κοινωνικές φοβίες, οραματισμούς και προσδοκίες πάσης φύσεως. Αναμφιβόλως, πέρα από τις υπερβολές και τον αβασάνιστο τρόπο που συχνά χαρακτηρίζει την κοινωνική πρόσληψη των νέων εξελίξεων, υπάρχουν ζητήματα που αφορούν τις δυνατότητες που διανοίγονται για την προσωπική και συλλογική ζωή, από την εκτεταμένη χρήση γενετικών πληροφοριών και άλλων βιολογικών στοιχείων μέχρι τη διαχείριση περιβαλλοντικών αγαθών, για τα οποία απαιτείται νηφάλιος, υπεύθυνος και επιστημονικά τεκμηριωμένος στοχασμός. Μέσα από τη δυναμική των επιστημονικών εξελί ξεων αναφύονται νέα ηθικά διλήμματα για την προσωπική και συλλογική ζωή, για τη σχέση των ανθρώπων με την εξωανθρώπινη φύση, τα οποία αποκτούν βαρύνουσα κοινωνικοπολιτική σημασία καθώς θίγουν θεμελιώδη ζητήματα οργάνωσης της ζωής σε μια δημοκρατική πολιτεία. Οι παραπάνω προβληματισμοί ανανεώνουν το αίτημα για μια κριτική διερεύνηση της σχέσης επιστήμης και ηθικής, καθώς και του κοινωνικού ρόλου των επιστημών σήμερα. Καθίσταται επιτακτική η ανάγκη έγκυρου και υπεύθυνου θεωρητικού στοχασμού γύρω από τα ηθικά ζητήματα που ανακύπτουν από τις αλματώδεις εξελίξεις στις βιοεπιστήμες: γύρω από το θέμα των εφαρμογών

11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 13 τους κατά τη χειραγώγηση βιολογικών διαδικασιών προς επίτευξη προσχεδιασμένων αποτελεσμάτων, τις δυνητικές επιπτώσεις που θα έχουν οι εφαρμογές αυτές στην αξιοπρέπεια και τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου, τους κινδύνους κατάχρησης αλλά και οικονομικής και πολιτικής εκμετάλλευσης των ευρημάτων τους. Η απόκτηση, κατοχή, χρήση και διάχυση των αποτελεσμάτων τους εγείρουν γενικά θέματα κοινωνικής δικαιοσύνης και ειδικά θέματα ως προς τα όρια και τους όρους του ελέγχου τους ιδιοκτησιακά και χρησιακά ζητήματα των γενετικών πληροφοριών, νέες ενδεχόμενες διακρίσεις στη βάση γενετικών χαρακτηριστικών που μπορεί να συνεπάγονται κοινωνικό αποκλεισμό ή στιγματισμό, για να αναφερθούν μερικά μόνο παραδείγματα. Η ανά χείρας συλλογή επιχειρεί να ανταποκριθεί στους παραπάνω προβληματισμούς. Θεματολογικά, τα άρθρα έχουν συστηματοποιηθεί σε οκτώ ενότητες. Η πρώτη, με θεματικό τίτλο «Βιοηθική: Θεωρητικά θεμέλια και ιστορικές καταβολές», εμβαθύνει στα θεμέλια του κανονιστικού λόγου της βιοηθικής, με στόχο να προσεγγίσει εννοιολογικά, μεθοδολογικά και ερμηνευτικά ζητήματα που αφορούν τις βασικές αρχές της επιχειρηματολογίας της, το ιστορικό πλαίσιο διαμόρφωσης της προβληματικής της, και τον δημόσιο ρόλο της εντός της δημοκρατικής κοινωνίας. To πρώτο άρθρο αποσαφηνίζει το θεωρητικό της υπόβαθρο, αναλύει και τεκμηριώνει τη συστηματική σχέση της με τη φιλοσοφία, εξετάζει σημαντικές θεωρητικές προσεγγίσεις που έχουν καθορίσει τον χαρακτήρα της, επισημαίνει την κεντρική κανονιστική ισχύ της αρχής της προσωπικής ελευθερίας και ταυτοχρόνως τη σημασία της ίδιας της βιοηθικής στη σύγχρονη επανεκτίμηση της φιλοσοφίας (Δραγώνα). Το δεύτερο άρθρο ανιχνεύει τις ιστορικές καταβολές της βιοηθικής στην ιατρική ηθική και επισημαίνει σημαντικούς σταθμούς ανάπτυξης του προβληματισμού της στον 20ό αιώνα, σε συνδυασμό με σπουδαία βιοεπιστημονικά επιτεύγματα και την, όχι πάντα ηθικά θεμιτή, κοινωνική αξιοποίησή τους (Γαλανάκης). Το τρίτο άρθρο επεξεργάζεται κρίσιμα κοινωνικοπολιτικά ερωτήματα που εγείρονται, από πλευράς της βιοηθικής, στη δημόσια σφαίρα. Καθώς η ίδια περιλαμβάνει τόσο την ατομική όσο και την πολιτική ηθική, η θεματολογία της εγείρει κρίσιμα ηθικοπολιτικά ερωτήματα, οι απαντήσεις στα οποία έχουν επιπτώσεις στην οργάνωση της κοινωνικής συμβίωσης, και εντέλει κρίνουν τα όρια και τις αντοχές της

12 14 ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΣΙΝΟΡΕΜΑ ΚΙΤΣΟΣ ΛΟΥΗΣ δημοκρατικής κοινωνίας (Βιδάλης). Η τέταρτη συμβολή εμπνέεται από συζητήσεις στη σύγχρονη φεμινιστική θεωρία και πραγματεύεται το πρόβλημα της αντικειμενοποίησης, δηλαδή της ηθικής σημασίας της μετατροπής ενός προσώπου σε πράγμα απλό «μέσο» για την επιδίωξη άλλων σκοπών. Εξετάζει κατά πόσον πρέπει απαρεγκλίτως να αποτιμηθεί ηθικά ως απαξία, η οποία προσβάλλει την ανθρώπινη ιδιότητα και την ισότητα μεταξύ υποκειμένων, ή κατά πόσον μπορεί υπό όρους να εκτιμηθεί θετικά. Συνδέει την εφαρμογή της με θέματα βιοηθικής, κυρίως τους κινδύνους κατάχρησης που ελλοχεύουν κατά την αξιοποίηση των νέων αναπαραγωγικών τεχνολογιών, με την επαπειλούμενη χρησιμοποίηση των γυναικών ως «απλών μέσων» «εμβρυϊκών δοχείων» για αναπαραγωγικούς σκοπούς (Παπαδάκη). Ο γενικός και θεωρητικός προβληματισμός της πρώτης ενότητας αξιοποιείται στη συνέχεια για τη διερεύνηση διλημμάτων που αναφύονται στα πεδία της κλινικής πρακτικής και της ιατρικής, αλλά και σε ευρύτερες σφαίρες της κοινωνικής ζωής, εκεί που η βιοηθική συναντά το δίκαιο και τη δημόσια πολιτική, καθώς και τη σχέση μας με το περιβάλλον. Αναλυτικά, η δεύτερη ενότητα, με θέμα «Ζητήματα ζωής και θανάτου», απαρτίζεται από τρία άρθρα, τα οποία πραγματεύονται τρεις κύκλους ηθικών ερωτημάτων. Το πρώτο άρθρο προσεγγίζει ηθικά και πολιτικά προβλήματα γύρω από την ιδιαίτερα ξεχωριστή τελευταία περίοδο της ανθρώπινης ζωής, που καταλήγει στον θάνατο. Καθώς το γήρας αναδεικνύεται ως η φάση εκείνη της ζωής όπου πραγματοποιείται ο απολογισμός για την αξία της ζωής, η μέριμνα προς τους ηλικιωμένους δεν προκύπτει μόνον από αλληλεγγύη ή αγαθοεργία ούτε μόνον από καθήκοντα δικαιοσύνης προς όσους έχουν βασικές βιοτικές ανάγκες, αλλά και από σεβασμό και ηθική αναγνώριση του γεγονότος ότι η ανθρώπινη ζωή, προσωποποιημένη στους γηράσκοντες, ενέχει τη δυνατότητα να γίνεται άξια να βιωθεί (Σούρλας). Το δεύτερο άρθρο αποτελεί ανάλυση και αποτίμηση καίριων ηθικών διλημμάτων κατά την άσκηση της ογκολογίας, τα οποία αφορούν την προσωποπαγή σχέση γιατρού-ασθενούς, την αντιμετώπιση των ασθενών από ογκολογικές μονάδες και νοσοκομεία, ζητήματα συνδεδεμένα με την κλινική έρευνα και τις κλινικές μελέτες και τη σημασία της εκπαίδευσης, την ηθική και τη δεοντολογία εκείνων που επιλέγουν την

13 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 ειδικότητα της παθολογίας-ογκολογίας (Σαμώνης). Το τρίτο δοκίμιο πραγματεύεται κανονιστικά ερωτήματα που σχετίζονται με την εισαγωγή της μεταμόσχευσης οργάνων στην κλινική πράξη και αφορούν τη δωρεά οργάνων από αποβιώσαντες και ζώντες δότες. Αναλύει τις βασικές αρχές που διέπουν τη λήψη και κατανομή των μοσχευμάτων, και επισημαίνει ότι το πρόβλημα του διευρυνόμενου «μεταμοσχευτικού χάσματος», δηλαδή του χάσματος μεταξύ συχνότητας δωρεάς οργάνων και αναγκών για μοσχεύματα, δεν είναι ιατρικό αλλά κοινωνικό. Μπορεί να αντιμετωπιστεί με μια ηθική στροφή προς τη δωρεά με αλτρουιστικά κίνητρα αλληλεγγύης και κοινωνικής προσφοράς, και με την ενθάρρυνση και διευκόλυνση αυτής της πρακτικής από την πολιτεία (Μπολέτης). Οι επόμενες δύο θεματικές ενότητες παρουσιάζουν στενή μεταξύ τους σχέση, καθώς έχουν ως αντικείμενο τη συνάντηση της βιοηθικής με τους προβληματισμούς του δικαίου. Πώς οφείλει να αποφασίζει ο νομοθέτης, κοινός, συνταγματικός ή υπερεθνικός, σε ζητήματα βιοηθικής; Ποιος ο ρόλος των ηθικών εκτιμήσεων για την αντιμετώπιση των ζητημάτων που αναφύονται κατά την αξιοποίηση των νέων επιστημονικών ευρημάτων και ποια η συμβολή τους στη λειτουργία των θεσμών; Ποιες είναι οι ηθικές και πολιτικές προϋποθέσεις για την επιτυχή επίλυση των εν λόγω πρακτικών ζητημάτων, τόσο κατά τη θέσπιση του δικαίου όσο και κατά την ερμηνεία και την εφαρμογή του; Η πρώτη ενότητα εστιάζει σε γενικά θέματα της σχέσης ηθικής και δικαίου και του τρόπου με τον οποίο η βιοηθική συμπλέκεται με το βιοδίκαιο συνδιαμορφώνοντάς το. Η δεύτερη επικεντρώνεται σε διλήμματα των νομικών ρυθμίσεων για θέματα βιοηθικής καθώς και στο ποια πρέπει να είναι τα όρια αυτών των ρυθμίσεων, λαμβάνοντας υπόψη ηθικές, κοινωνικές και πολιτικές παραμέτρους. Συγκεκριμένα, η τρίτη ενότητα, με θεματικό τίτλο «Από τη βιοηθική στο βιοδίκαιο: Ο ρόλος της βιοηθικής κατά τη θέσπιση και εφαρμογή του δικαίου», περιλαμβάνει τρία άρθρα. Το πρώτο θέτει τις κατευθύνσεις της σύνδεσης των δύο πεδίων, προσδιορίζει γενικούς άξονες προβληματισμού σχετικά με τις αμφισημίες που προκύπτουν, την αποσπασματικότητα και ρευστότητα των κανόνων ρύθμισης, οι οποίες συνυφαίνονται με την ταχύτατη εξέλιξη της βιοεπιστημονικής έρευνας. Καταλήγει στη διαπίστωση ότι η μέθοδος για την αντιμετώπιση των δυσκολιών που προκύπτουν τόσο κατά

14 16 ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΣΙΝΟΡΕΜΑ ΚΙΤΣΟΣ ΛΟΥΗΣ την εφαρμογή των κανόνων και αρχών σε νέα προβλήματα όσο και κατά τη θέσπιση νέων κανόνων, θα πρέπει να αναζητηθεί όχι σε πολιτικές πλειοψηφίες και μειοψηφίες, αλλά στις αρχές μιας «κοσμικής ηθικής» χωρίς μεταφυσικές διαστάσεις (Κουμάντος). Το δεύτερο δοκίμιο εξετάζει ζητήματα ρύθμισης της βιοϊα τρικής υπό τη θεωρητική οπτική μιας πολιτικής κοινωνιολογίας του δι καίου, βασική μεθοδολογική υπόθεση της οποίας είναι ότι η μελέτη της βιοηθικής αποτελεί προϋπόθεση για την κατανόηση του συνολικού συστήματος της ρύθμισης της βιοϊατρικής. Συζητά τη γαλλική εμπειρία, την οποία συγκρίνει με την αντίστοιχη ελληνική, αναδεικνύει δυσχέ ρειες και εντάσεις της τελευταίας, με συγκεκριμένη αναφορά στις ρυθμίσεις της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (Ρεθυμιωτάκη). Το τρίτο δοκίμιο πραγματεύεται μια επιμέρους περίπτωση, δηλαδή την ίδρυση και λειτουργία βιοτραπεζών, των οποίων η ιδιαιτερότητα έγκειται στο μέγεθος και τη δυναμική τους ως προς τη συνδυαστική αξιοποίηση βιολογικών, ιατρικών στοιχείων, προσωπικών και οικογενειακών, σε ατομικό και συλλογικό-πληθυσμιακό επίπεδο. Ως ηθικά και δικαιικά όρια για τη λειτουργία τους τίθενται, αφενός, η πρόοδος της επιστημονικής έρευνας και η συναφής με αυτήν εξασφάλιση της δημόσιας υγείας, αλλά και, αφετέρου, η προστασία των θεμελιωδών ελευθεριών και δικαιωμάτων των προσώπων που συμμετέχουν, συμπεριλαμβανομένης της προσωπικής αυτονομίας και της προστασίας των προσωπικών δεδομένων τους (Μάλλιος). Η τέταρτη ενότητα, με θέμα «Δίκαιο, ηθική και πολιτική. Νομοθετικές πα ρεμβάσεις σε ζητήματα βιοηθικής», έχει ως κεντρικό προβληματισμό την ευ θύνη του κράτους ως προς την άσκηση πολιτικής σε τομείς στους οποίους εγείρονται κανονιστικά ερωτήματα από την ανάπτυξη των επιτευγμάτων των βιοεπιστημών και των τεχνολογικών εφαρμογών τους. Τι συνέπειες έχει η δικαιική αντιμετώπιση των βιοηθικών ζητημάτων, ποιες αρχές πρέπει να ακολουθούνται εντός του πλαισίου της δημοκρατικής πολιτείας και ποια είναι τα όριά της; Η ενότητα απαρτίζεται από τέσσερα άρθρα, τα οποία εξετάζουν γενικά και ειδικά ζητήματα που αφορούν την απάντηση του δικαίου. Το πρώτο άρθρο αναδεικνύει το εύρος των διλημμάτων που προκύπτουν σε μια σειρά από πεδία εφαρμογών των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας, επισημαίνει τον κίνδυνο σύγκρουσης

15 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 17 αυτών των εφαρμογών με βασικά δικαιώματα, γεγονός που καθιστά αναγκαία την παρέμβαση του νομοθέτη. Αναλύει αμφισημίες και θεμελιώνει κανονιστικές προϋποθέσεις των απαιτούμενων ρυθμίσεων, υπογραμμίζοντας τα ηθικά όριά τους, όπως αυτά διαγράφονται από την αρχή του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των βασικών δικαιωμάτων της προσωπικότητας στο πλαίσιο της δημοκρατικής πολιτείας (Σημίτης). Το δεύτερο άρθρο πραγματεύεται ζητήματα δικαιολόγησης της δικαστικής αναγνώρισης πατρότητας τέκνου με βάση προβληματισμούς της φιλοσοφίας του δι καίου. Ειδικότερα, θέτει το ερώτημα πώς αξιολογείται ηθικά και συνταγματικά η ακούσια πατρότητα (εκείνη η περίπτωση κατά την οποία η πατρότητα δεν θεμελιώνεται, τουλάχιστον καταρχήν, στην καταγωγή από τον γάμο αλλά ούτε και σε εκούσια αναγνώριση). Υπό ποιες συνθήκες δημιουργείται συγγενικός δεσμός; Δικαιολογούνται περιορισμοί στην αμφισβήτηση ή την αναγνώριση της πατρότητας, και με βάση ποιο κριτήριο; Καταλήγει πως δεσμευτικό κριτήριο είναι η ιδιωτική αυτονομία των προσώπων που έχουν με τη βούλησή τους δημιουργήσει συγγενικό δεσμό, παρότι μπορεί να μη συνδέονται βιολογικά. Η εκούσια αναγνώριση είναι επιβεβλημένη πρωτίστως για λόγους σεβασμού της ιδιωτικής αυτονομίας των σχετιζομένων προσώπων (Βασιλόγιαννης). Το τρίτο άρθρο πραγματεύεται θέματα ρύθμισης της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ) στη χώρα μας, τα οποία επηρεάζουν τη συγγένεια και την οικογένεια. Αναλύονται οι κανονιστικές διαστάσεις και η θεμελίωση του συνταγματικά κατοχυρωμένου δικαιώματος στην αναπαραγωγή και εκτίθενται οι γενικοί περιορισμοί του, ιδιαίτερα όταν ασκείται με προσφυγή σε μεθόδους ΙΥΑ. Προσεγγίζεται και αποτιμάται η επικουρικότητα της τεχνητής αναπαραγωγής σε σχέση με τη φυσική, αποτιμώνται οι ειδικοί περιορισμοί της και τεκμηριώνεται ότι αυτοί δεν είναι πάντοτε δικαιολογημένοι ούτε σύμφωνα με το ελληνικό σύνταγμα ούτε σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ). Το άρθρο καταλήγει με την πρόταση επανερμηνείας των σχετικών διατάξεων σύμφωνα με τα θεμελιώδη νομοθετικά κείμενα (Παπαχρίστου). Με τη ρύθμιση της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ασχολείται και το επόμενο άρθρο, το οποίο εγείρει ζητήματα δικαιικής ισότητας μεταξύ προσώπων μεταξύ ανδρών και γυναικών, αλλά και μεταξύ παιδιών που γεννιούνται μέσω φυσικής και τεχνητής

16 18 ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΣΙΝΟΡΕΜΑ ΚΙΤΣΟΣ ΛΟΥΗΣ αναπαραγωγής. Αναδεικνύει προβλήματα σε σχέση με την τυπική δικαιική κατανόηση του προσώπου και επιχειρεί να καταδείξει τα χαρακτηριστικά του τελευταίου που σχετίζονται με, και έχουν συνέπειες για, την αντιμετώπιση της φυσικής και υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στα δύο φύλα. Εκφράζει προβληματισμούς σε σχέση με την εφαρμογή της αρχής της ισότητας στο πλαίσιο της ρύθμισης της ΙΥΑ και επισημαίνει στοιχεία που προκαλούν δυνητικά άνιση μεταχείριση σε βάρος των γυναικών, αλλά και σε βάρος της ισότητας μεταξύ οικογενειών που προκύπτουν από φυσική και υποβοη θούμενη αναπαραγωγή (Πετούση). Η πέμπτη ενότητα της συλλογής, με θέμα «Οι βιοεπιστήμες στην κοινωνία», πραγματεύεται ζητήματα που άπτονται του ρόλου του κοινωνικού πλαισίου όσον αφορά καίριες περιοχές της θεματολογίας της βιοηθικής: την ιατρική πράξη και τη δημόσια υγεία, το περιβάλλον, τη βιοϊατρική έρευνα. Μελετώνται κοινωνικές δυναμικές που επιδρούν στην ευρύτερη πρακτική της, αποτιμώνται από ηθικο-κανονιστική και κοινωνιοψυχολογική άποψη. Το πρώτο δοκίμιο αποτελεί συμπύκνωση πορισμάτων της έρευνας «Participatory Governance and Institutional Innovation», πρόγραμμα PAGANINI (EΕ, 2007), με σκοπό τη διερεύνηση των τρόπων με τους οποίους οι συμμετοχικές πρακτικές συμβάλλουν στην επίλυση προβλημάτων σε συγκρουσιακά πεδία της ευρωπαϊκής δια κυβέρνησης, συγκεκριμένα στην ομάδα πεδίων άσκησης πολιτικής που ομαδοποιούνται ως «πολιτικές ζωής», δηλαδή την ιατρική, την υγεία, τη δια τροφή, την ενέργεια και το περιβάλλον. Προβαίνει στην ανάλυση της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τεκμηριώνει τη σημασία της συμμετοχής των πολιτών σε νευραλγικούς τομείς της ευρωπαϊκής πολιτικής για την έρευνα και την τεχνολογία που συνδέονται με τις «πολιτικές ζωής», καθώς και στον θεσμικό ανασχεδιασμό του αναδυόμενου ευρωπαϊκού αυτού πεδίου (Gottweis κ.ά.). Το δεύτερο δοκίμιο εξετάζει τον ρόλο του προγαμιαίου πιστοποιητικού σε περιπτώσεις πολιτικού γάμου, στο πλαίσιο του προγράμματος της καταπολέμησης (πρόληψης και ελέγχου) της β-θαλασσαιμίας στην Κύπρο. Αντιμετωπίζει ερωτήματα κατά πόσον ο γενετικός έλεγχος που απαιτείται για τον σκοπό αυτόν αποτελεί μέρος μιας ηθικά αμφιλεγόμενης ευγονικής πρακτικής, κατά πόσον παραβιάζεται το δικαίωμα κάποιων προσώπων να μη γνωρίζουν στοιχεία για τη γενετική τους κατάσταση και

17 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 19 κατά πόσον ανοίγει ο δρόμος για τον κοινωνικό στιγματισμό των θαλασσαιμικών προσώπων ή εκείνων που φέρουν το στίγμα. Αναπτύσσει μια ηθική επιχειρηματολογία η οποία αντικρούει αυτές τις κριτικές και υπερασπίζεται το πρόγραμμα ελέγχου, υπογραμμίζοντας τη σημασία της γενετικής, μη καθοδηγητικής συμβουλευτικής (Καλοκαιρινού). Το τρίτο δοκίμιο συμπληρώνει την κανονιστική κατανόηση του προσώπου και των ηθικών και δικαιικών χαρακτηριστικών του (αξιοπρέπεια, αυτονομία), η οποία έχει αξιοποιηθεί σε προηγούμενες συμβολές, με μια εμπειρική πραγμάτευση από τη σκοπιά της μικροκοινωνιολογίας και της κοινωνικής ψυχολογίας. Μεθοδολογικά εδράζεται στην προσέγγιση της ηθικής διάστασης του εαυτού ως μέρους της κοινωνικής ταυτότητας του υποκειμένου, των ρόλων και των πρακτικών μέσω των οποίων συγκροτείται από τα πρώτα στάδια της ανάπτυξής του. Αναδεικνύει τη σημασία δομικών κοινωνιοψυχολογικών διαδικασιών και μηχανισμών διαμόρφωσης του εαυτού και της ταυτότητας σε συνδυασμό με κοινωνικές πρακτικές, επιστημονικές πρακτικές και τις ηθικές τους διαστάσεις. Ως μελέτη περίπτωσης, εστιάζει στις ηθικές διαστάσεις της επιστημονικής πρακτικής σε εντοπισμένα βιοϊατρικά πεδία αλληλόδρασης πρόσωπο-με-πρόσωπο (Αστρινάκης). Η έκτη ενότητα, με θέμα «Περιβαλλοντική βιοηθική», προσεγγίζει τις ηθικές διαστάσεις πρακτικών ζητημάτων που αναδύονται στη διεπιφάνεια της σχέσης βιοεπιστημών, κοινωνίας και περιβάλλοντος. Το πρώτο δοκίμιο πραγματεύεται θεωρητικά ζητήματα της περιβαλλοντικής βιοηθικής, όπως το εάν υπάρχουν και πώς θεμελιώνονται περιβαλλοντικές αξίες, εάν υπάρχουν άμεσα καθήκοντα προς άλλες μορφές ζωής, κυρίως προς τα μη ανθρώπινα ζώα αλλά και προς τη μη έμβια φύση. Αντι κρούει τον μεταφυσικό ρεαλισμό των περιβαλλοντικών αξιών, όπως και τον ωφελιμιστικό υποκειμενισμό, και υποστηρίζει ότι τα καθήκοντα μέριμνας και προστα σίας του φυσικού περιβάλλοντος είναι καθήκοντα δικαιοσύνης προς τους άλλους (παρόντα και μέλλοντα πρόσωπα) καθώς και καθήκοντα προσωπικής ηθικής ανάπτυξης. Συγκροτείται ένα πεδίο υποχρεώσεων σε σχέση με το φυσικό περιβάλλον, τις οποίες οφείλουμε προς τους άλλους και προς τον ίδιο μας τον εαυτό, ως αποτέλεσμα της αυτοδέσμευσής μας να σεβόμαστε αμοιβαίως την ικανότητα πράξης, άρα την ελευθερία και τον αυτοκαθορισμό, όλων (Τσινόρεμα). Το δεύτερο άρθρο πραγματεύεται τη σχέση οικολο γίας,

18 20 ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΣΙΝΟΡΕΜΑ ΚΙΤΣΟΣ ΛΟΥΗΣ διαχείρισης του περιβάλλοντος και περιβαλλοντικής ηθικής και υποστηρίζει την αναγκαιότητα διαχωρισμού της οικολογίας από τη διαχείριση, ώστε να μπορέσει να δομηθεί η δέουσα σχέση ανάμεσα στην οικολογία και τους προβληματισμούς της περιβαλλοντικής ηθικής. Τοποθετείται κριτικά απέναντι στον ρόλο των αγορών για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων και επικαλείται μια περιβαλλοντική ηθική σε συνάρτηση με μια εξελικτική και οικολογική έννοια «βιολογικού οφέλους» (Πυρίντσος). Το τρίτο δοκίμιο εξετάζει ελλείμματα και αντινομίες της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στη χώρα μας και εντοπίζει την εστία πολλών από αυτά στη χαλαρή και αλλοιωμένη σχέση της με την επιστήμη της οικολογίας και στην αναπαραγωγή κοινωνικών στερεοτύπων γύρω από θεμελιώδεις έννοιες της οικολογίας, όπως η βιοποικιλότητα. Επισημαίνει τους κινδύνους ιδεολογικής διολίσθησης από την οικολογία προς τον οικολογισμό και προτείνει ως απάντηση στο πρόβλημα του «περιβαλλοντικού αναλφαβητισμού» ένα πρότυπο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης βασισμένης στις έννοιες και τις μεθόδους της οικολογίας και στην αναστοχαστική δραστηριότητα της βιοηθικής και της φιλοσοφίας (Λουλούδης). Η έβδομη ενότητα, με θέμα «Η παγκοσμιοποίηση της βιοηθικής», ασχολείται με βιοηθικά ζητήματα τα οποία βρίσκονται στη διεπιφάνεια της ιατρικής βιοηθικής και της βιοηθικής του περιβάλλοντος. Αφενός, αφορούν την υγεία των πληθυσμών στην αλληλεπίδρασή της με περιβαλλοντικά προβλήματα, και, αφετέρου, έχουν παγκόσμιο εύρος και υπερβαίνουν τα όρια ρυθμίσεων επιμέρους κρατικών πολιτικών. Η προεπισκόπηση Απαιτούν αντίστοιχη ηθικοπρακτική και πολιτική αντιμετώπιση, καθιστώντας τον προβληματισμό της βιοηθικής οικουμενικό των (global επόμενων bioethics). Το σελίδων πρώτο άρθρο πραγματεύεται βιοηθικά ζητήματα δεν είναι γύρω διαθέσιμη από τον πρόωρο θάνατο που οφείλεται σε μια κύρια κατηγορία νόσων, τις λοιμώξεις και τα μεταδοτικά νοσήματα. Τεκμηριώνει, μέσα από την παράθεση επιστημονικών στοιχείων, ότι τα συγκεκριμένα αίτια πρόωρου θανάτου πλήττουν πρωτευόντως χώρες του Νότου, όπου οι ασθενέστερες οικονομίες συνδέονται με κατώτερα επίπεδα υγιεινής, πρόληψης και θερα πείας. Προβαίνει σε συγκρίσεις και διακρίσεις σε σχέση με την ελληνική περίπτωση και συμπεραίνει ότι η λύση στο βιοηθικό πρόβλημα προϋποθέτει την οικονομική βελτίωση των χωρών του Νότου αλλά και τον επαναπροσδιορισμό των προτεραιοτήτων

Σταυρούλα Τσινόρεμα Κίτσος Λούης

Σταυρούλα Τσινόρεμα Κίτσος Λούης Εισαγωγή Σταυρούλα Τσινόρεμα Κίτσος Λούης Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Βιοηθική», Πανεπιστήμιο Κρήτης Οι συμβολές που περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο είναι καρπός της συνεργασίας μιας ομάδας επιστημόνων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τµήµα Ιατρικής Τµήµα Βιολογίας Τµήµα Κοινωνιολογίας

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τµήµα Ιατρικής Τµήµα Βιολογίας Τµήµα Κοινωνιολογίας ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τµήµα Ιατρικής Τµήµα Βιολογίας Τµήµα Κοινωνιολογίας ιατµηµατικό Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών ΒΙΟΗΘΙΚΗ 8ο Ετήσιο Επιστηµονικό Συνέδριο ( Retreat

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τμήμα Ιατρικής Τμήμα Βιολογίας Τμήμα Κοινωνιολογίας

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τμήμα Ιατρικής Τμήμα Βιολογίας Τμήμα Κοινωνιολογίας ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τμήμα Ιατρικής Τμήμα Βιολογίας Τμήμα Κοινωνιολογίας Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών ΒΙΟΗΘΙΚΗ 6ο Επιστημονικό Συνέδριο - Retreat

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ενοποιητική αντιμετώπιση των φαινομένων της ζωής

ενοποιητική αντιμετώπιση των φαινομένων της ζωής Αγαπητοί συνάδελφοι, Η Ένωσή μας διοργανώνει το 9 ο Πανελλήνιο Συνέδριο με στόχο να αποτυπώσει τα σύγχρονα δεδομένα από τη συνεχιζόμενη ραγδαία εξέλιξη των Βιοεπιστημών στην Έρευνα, την Εκπαίδευση και

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. 1. Το ζήτημα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ) παρά το γεγονός ότι απασχολεί τη

ΝΟΜΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. 1. Το ζήτημα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ) παρά το γεγονός ότι απασχολεί τη ΝΟΜΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι. ΓΕΝΙΚΑ 1. Το ζήτημα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ) παρά το γεγονός ότι απασχολεί τη χώρα μας τα τελευταία 30 χρόνια τουλάχιστον,

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτα αυτοδέσμευσης κοινωνικής ευθύνης και λογοδοσίας μη κυβερνητικών οργανώσεων

Χάρτα αυτοδέσμευσης κοινωνικής ευθύνης και λογοδοσίας μη κυβερνητικών οργανώσεων Χάρτα αυτοδέσμευσης κοινωνικής ευθύνης και λογοδοσίας μη κυβερνητικών οργανώσεων Ποιοι είμαστε Οι διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις που προσυπογράφουμε τον Καταστατικό Χάρτη Αυτοδέσμευσης Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Φιλοσοφία του προγράμματος MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Η Κυπριακή κοινωνία, πολυπολιτισμική εκ παραδόσεως και λόγω ιστορικών και γεωγραφικών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 23 Εισαγωγή... 27 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΝΟΙΑ - ΠΗΓΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 29 Α. Εισαγωγικά... 29 Β. Εξωτερική συμπεριφορά... 30 Γ. Διατάξεις... 31

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΚΕΙΜΕΝΟ Η Δημοκρατία στην εποχή της παγκόσμιας ανομίας Θα αρχίσω από μιαν αναδρομή. Οι έννοιες του «Λαού» και της «Κοινωνίας» δεν είναι ούτε διϊστορικές ούτε αυτονόητες. Αποκρυσταλλώθηκαν από τη νεωτερική

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Σταδιοδρομία 2014. Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης 30-11-2014. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Σταδιοδρομία 2014. Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης 30-11-2014. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου Επάγγελμα: Γενετιστής - Μοριακός Βιολόγος Σταδιοδρομία 2014 Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου 30-11-2014 20 Νοεμβρίου, 2010 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑ 6 η : ΤΟ ΙΚΑΙΩΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ Ι ΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΝΝΟΜΗ ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την ένταξη της επιστημονικής γνώσης στη διαδικασία ανάπτυξης προϊόντων. Η έρευνα ενσωματώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Ικανότητα δικαίου έχει κάθε πρόσωπο, φυσικό και νομικό. Η φράση αυτή σημαίνει ότι όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπα

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός της ΓΓΙΦ, Φωτεινής Κούβελα

Χαιρετισμός της ΓΓΙΦ, Φωτεινής Κούβελα Χαιρετισμός της ΓΓΙΦ, Φωτεινής Κούβελα Ημερίδα για το Παρατηρητήριο «Οργάνωση υπηρεσιών για την ενσωμάτωση, παρακολούθηση και αξιολόγηση των πολιτικών ισότητας σε όλο το εύρος της δημόσιας δράσης» Κύριες

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (στο πλαίσιο του προγράμματος ΑΡΙΣΤΕΙΑ ΙΙ)

ΝΟΜΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (στο πλαίσιο του προγράμματος ΑΡΙΣΤΕΙΑ ΙΙ) ΝΟΜΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (στο πλαίσιο του προγράμματος ΑΡΙΣΤΕΙΑ ΙΙ) ΟΜΙΛΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ Συνέδριο με θέμα H υποβοηθούμενη αναπαραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ.

ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. Άρθρο πρώτο Στη θέση των ήδη καταργηµένων µε το άρθρο 17 του Ν. 1329/1983 άρθρων 1455-1460 του Αστικού Κώδικα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ!

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ! ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ! Ιστορικό ΕΤΗ ΣΤΑΘΜΟΙ 1973 1977 1987 1998 ΙΔΡΥΣΗ ΠΚ ΜΕ ΕΔΡΑ ΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ 1 o ΕΤΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ 1 ο ΕΤΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥΠΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΟΜΑΔΑ Λ Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΒΙΟΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Τι είναι η βιοπληροφορική; Αποκαλείται ο επιστημονικός κλάδος ο οποίος προέκυψε από

Διαβάστε περισσότερα

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER Πιστεύουμε ότι η επιχειρηματικότητα ανθεί μόνο σε κοινωνίες όπου υπάρχει προστασία και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι οι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Το πρόγραμμα σπουδών του τμήματος Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας πρέπει να ανταποκρίνεται στην εξαγωγή επιστημόνων Γεωπόνων Βιοτεχνολόγων ικανών να μελετούν, να αντιμετωπίζουν και να προτείνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση

ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση 1 ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση Φωτεινή Ριζάβα (Συγγραφέας) Copyright: Νομική Βιβλιοθήκη (2012) ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το οργανωμένο

Διαβάστε περισσότερα

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών»

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου 2014 «Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Αποτελεσματική Παρακολούθηση και Αξιολόγηση της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών Νίκος Παπαδάτος, Μέλος & τ. Πρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19 Περιεχόμενα Πρόλογος... 19 Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25 Ορισμός... 25 Ιστορική εξέλιξη... 30 Η ανάπτυξη της συμβουλευτικής ψυχολογίας στην Ελλάδα... 40 Θέματα που απασχολούν τη συμβουλευτική ψυχολογία...

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Γ Ν Ω Μ Η ΜΕΤΑ ΟΤΙΚΑ ΛΟΙΜΩ Η ΝΟΣΗΜΑΤΑ: ΗΜΟΣΙΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ

Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Γ Ν Ω Μ Η ΜΕΤΑ ΟΤΙΚΑ ΛΟΙΜΩ Η ΝΟΣΗΜΑΤΑ: ΗΜΟΣΙΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Γ Ν Ω Μ Η ΜΕΤΑ ΟΤΙΚΑ ΛΟΙΜΩ Η ΝΟΣΗΜΑΤΑ: ΗΜΟΣΙΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ Η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής, σε επανειληµµένες συνεδριάσεις, εξέτασε το ζήτηµα των αποδεκτών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ Λαμβανομένων υπόψη του μεγέθους της ΑΕΠΕΥ, καθώς και της φύσεως, της κλίμακας και της πολυπλοκότητας των επιχειρηματικών της δραστηριοτήτων,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Η Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης (ΕΣΔΔΑ), η οποία προέκυψε ύστερα από την ενοποίηση της ΕΣΔΔ και της ΕΣΤΑ (Ν. 3966/ΦΕΚ 118/τ. Α /24-5-2011

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ m128 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ Σ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞ

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων. *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου

Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων. *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου Ηθική και Λογοτεχνία* Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων Σεπτέμβριος 2013 *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου 1 Λογοτεχνία σημαίνοναισθητικό

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης Εκπονώ διπλωματική ερευνητική εργασία στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση: αυτό είναι εκπαιδευτική έρευνα; κι αν ναι, τι έρευνα είναι; Αντώνης Λιοναράκης 7-8 Ιουνίου 2008 Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Τομέας Οικονομικών της Υγείας ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ: ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΜΕΡΟΣ 4 Ο ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ (MPA)

ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ (MPA) ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ (MPA) Γιατί στο Νεάπολις Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο Νεάπολις γίνεσαι μέλος μιας ζωντανής κοινότητας που αποτελείται από προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές και από ακαδημαϊκό προσωπικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 19 Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ἡ πρόοδος τῆς Ἰατρικῆς Βιοτεχνολογίας... 29 2. Προκλήσεις γιά τήν ἀρχή τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς... 36 3. Προκλήσεις

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙΤΡΟΠΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ Διακήρυξη των Δικαιωμάτων και Ευθυνών των Εθελοντών Συμμετέχω Διαμορφώνω Συμμετέχω Έχω ρόλο

Διαβάστε περισσότερα

Ιατρική-Οι ετεροπολικοί δεσμοί της με την ασφάλεια Security Manager Forum 2014 Καμπανάρου Σταματίνα

Ιατρική-Οι ετεροπολικοί δεσμοί της με την ασφάλεια Security Manager Forum 2014 Καμπανάρου Σταματίνα Ιατρική-Οι ετεροπολικοί δεσμοί της με την ασφάλεια Security Manager Forum 2014 Καμπανάρου Σταματίνα Ιατρός Ακτινοδιαγνώστης 1. Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο 2. Μονάδα Έρευνας Ακτινολογίας Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου

Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου Ο ετήσιος προγραμματισμός πρέπει να ανταποκρίνεται στους Δείκτες Επιτυχίας της κάθε τάξης ξεχωριστά.

Διαβάστε περισσότερα

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα του σχολείου και της ελληνικής οικογένειας, παρέχοντας διαρκή συμβουλευτική

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας 1. Εισαγωγή 2. Στόχοι Μεταπτυχιακού Προγράμματος 3. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελεσματική Διαχείριση Προβλημάτων Συμπεριφοράς στο Σχολείο

Αποτελεσματική Διαχείριση Προβλημάτων Συμπεριφοράς στο Σχολείο Αποτελεσματική Διαχείριση Προβλημάτων Συμπεριφοράς στο Σχολείο Τα προβλήματα παραβατικής συμπεριφοράς που παρουσιάζουν οι μαθητές σημειώνουν αυξητικές τάσεις, στις οποίες ο Διευθυντής του σχολείου και

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα: Προτάσεις Νόµου για ποσόστωση στην εργοδότηση που εκκρεµούν στην Επιτροπή σας.

Θέµα: Προτάσεις Νόµου για ποσόστωση στην εργοδότηση που εκκρεµούν στην Επιτροπή σας. 20 Ιουνίου, 2007 Πρόεδρο και Μέλη Επιτροπής Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων Βουλής των Αντιπροσώπων, Βουλή των Αντιπροσώπων, Λευκωσία. Κύριε Πρόεδρε, Κυρίες και κύριοι Μέλη της Επιτροπής, Θέµα: Προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτική Συνάντηση. Toπική Ομάδα Εργασίας

Ενημερωτική Συνάντηση. Toπική Ομάδα Εργασίας Ψηφιακή υποστήριξη για διερώτηση, συνεργατική μάθηση και αναστοχασμό σε κοινωνικοεπιστημονικές συζητήσεις Ενημερωτική Συνάντηση Διαδικτυακά Περιβάλλοντα στο ΣΤΟΧΑΣΜΟ «Βιοτεχνολογία» «Εξάρτηση από τη νικοτίνη»

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Tων Νικόλαου Α. Παναγιώτου Λέκτορα ΕΜΠ, Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών, Τομέας Βιομηχανικής Διοίκησης & Επιχειρησιακής Eρευνας* και Κωνσταντίνου

Διαβάστε περισσότερα

10 χρόνια από την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση: διδάγματα και προοπτικές

10 χρόνια από την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση: διδάγματα και προοπτικές Europe at Schools through Art and Simulation (EuropeStARTS) 11 Μαΐου 2014 10 χρόνια από την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση: διδάγματα και προοπτικές Ευαγόρας Λ. Ευαγόρου Λέκτορας

Διαβάστε περισσότερα

Επισκόπηση της ισχύουσας ενωσιακής νομοθεσίας για την ισότητα και ορισμοί των βασικών εννοιών

Επισκόπηση της ισχύουσας ενωσιακής νομοθεσίας για την ισότητα και ορισμοί των βασικών εννοιών Επισκόπηση της ισχύουσας ενωσιακής νομοθεσίας για την ισότητα και ορισμοί των βασικών εννοιών Nicola Countouris Το δίκαιο της ΕΕ για την Ισότητα των Φύλων, EC/ERA Σεμινάριο για τα μέλη του Δικαστικού Σώματος,

Διαβάστε περισσότερα

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ Τεχνολογική προστασία & ψηφιακή διαχείριση του βιβλίου. ββ Τετάρτη 19 Ιανουαρίου 2011, EKEBI Ευαγγελία Βαγενά, ΔΝ, DEA ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ vagena@dsa.gr Από τον Γουτεμβέργιο ως τον Bill

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδα Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Distance Education Unit

Μονάδα Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Distance Education Unit Μονάδα Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης Distance Education Unit Δημόσια Υγεία (18 ΜΗΝΕΣ, ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚO) Περιγραφή Στόχος του μεταπτυχιακού προγράμματος σπουδών Δημόσια Υγεία είναι να δώσει στους φοιτητές την ευκαιρία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΣΕΛΙΟΥ Κωδικός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ. Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ. Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012 Πρόγραμμα «αντι-στίγμα» Τι είναι η Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη

Διαβάστε περισσότερα

Καταγραφή αναγκών στελεχών της δημόσιας διοίκησης

Καταγραφή αναγκών στελεχών της δημόσιας διοίκησης Καταγραφή αναγκών στελεχών της δημόσιας διοίκησης Ειρήνη Ρήγου Εισαγωγή Για να επιτευχθεί μια Διοικητική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα, δεν αρκεί μόνο το να σχεδιάζονται πολιτικές σε εθνική κλίμακα παρακολουθώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 1 Γενικές Διατάξεις

Άρθρο 1 Γενικές Διατάξεις ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΩΝ ΔΙΑΤΡΙΒΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ Άρθρο 1 Γενικές Διατάξεις Στο Τμήμα Aρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πολυτεχνείου Κρήτης είναι δυνατή η εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα. Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος

Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα. Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος Διαπανεπιστημιακό Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning)

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning) http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning), Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα τόσο του σχολείου και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ Οι Δ/τές ως προωθητές αλλαγών με κέντρο τη μάθηση Χαράσσουν τις κατευθύνσεις Σχεδιάσουν την εφαρμογή στη σχολική πραγματικότητα Αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ. Με πρακτικά βήματα η Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση υποστηρίζει την αλλαγή του κράτους

ΟΜΙΛΙΑ. Με πρακτικά βήματα η Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση υποστηρίζει την αλλαγή του κράτους ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ Αθήνα, 22 Οκτωβρίου 2012 ΟΜΙΛΙΑ Ο Υφυπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Μανούσος

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ

ΒΑΣΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Έβδομος (7ος) Κύκλος Επιμόρφωσης των ΔΙΑΔΡΟΜΩΝ 2013-2014 Συντάκτρια Άννα Κοκκινίδου Υπεύθυνη διαχείρισης του προγράμματος 1 Η συμμετοχή του εκπαιδευόμενου στο πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΑΕΙ. (Θεσμική Επιτροπή Συγκλήτου Πανεπιστημίου Πατρών) ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΓΚΛΗΤΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΑΕΙ. (Θεσμική Επιτροπή Συγκλήτου Πανεπιστημίου Πατρών) ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΓΚΛΗΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΠΑΤΡΩΝ ΣΧΕΔΙΟΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΓΙΑΤΗΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΤΩΝΑΕΙ (ΘεσμικήΕπιτροπήΣυγκλήτουΠανεπιστημίουΠατρών) ΑΠΟΦΑΣΗΣΥΓΚΛΗΤΟΥ (Συνεδρία455/8.12.2010) 1 1. ΓΕΝΙΚΟΠΛΑΙΣΙΟ Η αναγνώριση της Παιδείας ως κοινωνικού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή. 1. Θέματα εκπαίδευσης και αγωγής. 2. Θέματα μάθησης και διδασκαλίας. 3. Ειδική διδακτική και πρακτική άσκηση.

1. Εισαγωγή. 1. Θέματα εκπαίδευσης και αγωγής. 2. Θέματα μάθησης και διδασκαλίας. 3. Ειδική διδακτική και πρακτική άσκηση. ΔΙATMHMATΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ (ΠΠΔΕ) ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ (Απόσπασμα από τα Πρακτικά της 325 ης /08-05-2014 Τακτικής Συνεδρίασης της Συγκλήτου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής

AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης H ActionAid είναι ένας διεθνής αναπτυξιακός οργανισµός

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορική(18 μήνες, Μεταπτυχιακό)

Πληροφορική(18 μήνες, Μεταπτυχιακό) Πληροφορική(18 μήνες, Μεταπτυχιακό) Περιγραφή: Το πρόγραμμα προσφέρει προχωρημένου επιπέδου γνώση σε όλους τους σημαντικούς τομείς της Επιστήμης των Υπολογιστών, όπως σύγχρονα δίκτυα, βάσεις δεδομένων,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη»

Περιεχόμενα. Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη» Περιεχόμενα 6 Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη» 9 11 Μαργαρίτα Αντωνάκη, Γενική Διευθύντρια ΕΑΕΕ, «Η Κοινωνική Ευθύνη Αναπόσπαστο

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα