ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ «ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ «ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ»"

Transcript

1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ «ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ» Μαθητών Γυμνασίων και Λυκείων Που ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση: Του Ιδρύματος Ευγενίδου Της Ελληνικής Εταιρείας για τις Νευροεπιστήμες Της Πανελλήνιας Ένωσης Βιοεπιστημόνων Να συμμετέχουν στον διαγωνισμό «Ρωτήστε τους Νευροεπιστήμονες»

2 ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΖΩΩΝ 1.Ποιές διαφορές υπάρχουν ανάμεσα στον τρόπο επικοινωνίας των ζώων δεδομένου ότι και τα ζώα βλέπουμε ότι έχουν ένα είδος γλώσσας μεταξύ τους και στην ικανότητα του λόγου του ανθρώπου και πως αυτές σχετίζονται με την εξέλιξη μας; 1ο Γενικό Λύκειο Πειραιά) Κωνσταντίνος Πόταγας: Η γλώσσα του ανθρώπου χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Το σύνολο των χαρακτηριστικών αυτών διακρίνουν την ανθρώπινη γλώσσα από τους τρόπους επικοινωνίας των ζώων αλλά και από άλλα συστήματα επικοινωνίας που χρησιμοποιεί ο ίδιος ο άνθρωπος (κώδικες κ.λπ.). Τα κυριότερα από τα χαρακτηριστικά αυτά είναι ότι: Η μορφή με την οποία αρθρώνεται στη γλώσσα η σημασία είναι εντελώς ανεξάρτητη από τη σημασία αυτή (η λεγόμενη «διπλή άρθρωση»). Τα γλωσσικά σημεία συνδέονται αυθαίρετα, χωρίς αιτιολόγηση αλλά κατόπιν συμφωνίας μεταξύ των ανθρώπων που μιλούν μια γλώσσα με τις έννοιες που εκφράζουν. Αυτό ερμηνεύει και την ποικιλία των ανθρωπίνων γλωσσών (η λεγόμενη συμβατικότητα ή «αυθαίρετο» των γλωσσικών σημείων). Το ένα σύμβολο ή σημείο ακολουθεί το άλλο και αν αλλάξει η σειρά, αλλάζει και η σημασία («γραμμικότητα»). Υπάρχουν πολλοί τρόποι πραγμάτωσης της γλώσσας, ηχητικός, γραπτός, εικονικός, χειρονομίες («πολυτροπικότητα») Τα όσα λέμε μπορεί να αναφέρονται σε στοιχεία εκτός των όσων υπάρχουν στο άμεσο περιβάλλον («μεταθετότητα») Ένας περιορισμένος αριθμός στοιχείων συνδυάζεται σε άπειρους συνδυασμούς που ποτέ πριν δεν έχουν υπάρξει: καινούργιες προτάσεις (Η δημιουργικότητα). Έχουμε επιπλέον τη δυνατότητα να μιλάμε πάνω στην ίδια τη γλώσσα, να σχολιάζουμε αυτά που μόλις είπαμε κ.λπ. («ανακλαστικότητα» ή «μεταγλωσσικότητα») και Μπορούμε ενώ είμαστε χρήστες μιας γλώσσας να μάθουμε και άλλες γλώσσες (μαθησιμότητα). Δημήτρης Βαλάκος: Επειδή αυτή είναι η πρώτη ερώτηση θεωρώ σωστό να γίνουν κάποιες συγκεκριμένες αποσαφηνίσει. Ως επικοινωνία ορίζουμε τη μετάδοση πληροφοριών από έναν οργανισμό (ή κύτταρο) πομπό σε έναν οργανισμό (ή κύτταρο) δέκτη, μέσω συγκεκριμένης συμπεριφοράς του πομπού, με σκοπό αυτή να έχει επίδραση στην τρέχουσα ή μελλοντική συμπεριφορά του δέκτη. Κατά συνέπεια αυτό είναι το ευρύτερο σύνολο, μέσα στο οποίο περιέχονται οι έννοιες της γλώσσας και της ομιλίας. Από την άλλη μεριά, ομιλία ορίζουμε την ικανότητα ή την πράξη 2

3 έκφρασης ή περιγραφής της σκέψης, της αντίληψης μέσα από την άρθρωση των λέξεων. Συνεπώς όποιο ον δεν έχει τη δυνατότητα άρθρωσης λέξεων, δεν μπορούμε να πούμε ότι μπορεί να μιλάει. Πολύ διάσημος για αυτή τη δουλειά είναι ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Columbia, Herb Terrace, ο οποίος απλά απέδειξε ότι οι χιμπατζήδες, οι πιο κοντινοί εξελικτικά συγγενείς μας, δεν μπορούν να μιλήσουν. Τέλος, γλώσσα είναι ένα σύστημα αφηρημένων συμβόλων μαζί με ένα σύστημα κανόνων (γραμματική και συντακτικό) με το οποίο χειριζόμαστε όλα τα παραπάνω. Η γλώσσα μπορεί να διεξαχθεί όχι μόνο με την ομιλία αλλά και με άλλους τρόπους (νεύματα, χημικά σήματα κ.λπ.). Αυτό που αρκεί είναι να αντιστοιχίσουμε μία έννοια με ένα σύμβολο π.χ. σκύλος, και να ενσωματωθεί σε μία πρόταση για να εξαχθεί κάποιο νόημα. Για την ανίχνευση των απαρχών της γλώσσας αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να στραφούμε στον πιο κοντινό συγγενή μας τους χιμπατζήδες. Εφόσον προήλθαμε από κάποιον κοινό πρόγονο, οφείλουμε να έχουμε κάποιες κοινές δομές στον εγκέφαλό μας σε σχέση με τους χιμπατζήδες. Γνωστή περίπτωση εκπαίδευσης ενός ζώου είναι το πείραμα ενός χιμπατζή του Κάνζυ. Οι ερευνητές αρχικά εκπαίδευαν τη μητέρα η οποία σε γενικές γραμμές δεν ήταν αποδοτική, παρόλα αυτά μπορούσε να μάθει στο παιδί της το οποίο τα κατάφερνε στις δοκιμασίες. Έτσι, μετά από ένα χρονικό διάστημα, ο Κάνζυ μπορούσε να αντιστοιχίσει έννοιες με νεύματα (χρησιμοποιούσαν ένα πληκτρολόγιο στο οποίο κάθε κουμπί είχε και μία έννοια), μπορούσε να σχηματίσει προτάσεις για να εκφράσει το τι ήθελε (όπως θέλω μπανάνα), αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορούσε να αντιληφθεί λέξεις με σύνθετο γραμματικό νόημα, όπως προθέσεις ή συνδέσμους. Προφανώς, η γλώσσα δεν γινόταν να εμφανίστηκε κατευθείαν στους ανθρώπους, και αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι ο πιο στενός συγγενής μας διαθέτει κάποια στοιχεία. Όμως η εξέλιξη μας ευνόησε σε αυτό το θέμα, καθώς έχουμε κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά τα οποία τα εξαδέλφια μας δεν διαθέτουν: Μεγαλύτερο εγκέφαλο σε σχέση με μέγεθος του σώματος μας. Μπορεί οι φάλαινες να έχουν μεγαλύτερο εγκέφαλο σε σχέση με μας, αλλά ο λόγος που δεν είναι περισσότερο πολύπλοκες νοητικά είναι ότι δεν έχει σημασία το απόλυτο μέγεθος, αλλά η αναλογία μεγέθους του εγκεφάλου προς το μέγεθος του σώματος Πάχυνση των στιβάδων του φλοιού και ιδιαίτερα του νεοφλοιού (οι εξωτερικές στιβάδες ). Αυτό σημαίνει περισσότεροι νευρώνες, περισσότερες συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων, άρα περισσότερες νοητικές ικανότητες. Το γονίδιο FOXP2. Κάθε γονίδιο κωδικοποιεί μία πρωτεΐνη. Αυτές μπορεί να είναι είτε δομικές δηλαδή να συμμετέχουν σε κάποια δομή, είτε λειτουργικές όπως τα ένζυμα. Είναι γνωστό ότι η εξέλιξη προχωράει με μεταλλαγές, οι οποίες προσδίδουν κάποιο πλεονέκτημα. Η πρωτεΐνη αυτού του γονιδίου ανήκει σε μια γενική κατηγορία που ονομάζονται μεταγραφικοί παράγοντες. Αυτοί είναι στοιχεία που έχουν την ικανότητα να αλληλεπιδρούν με το γενετικό υλικό και να ενεργοποιούν συγκεκριμένα γονίδια, δηλαδή καθορίζουν το πρόγραμμα του κυττάρου. Εάν αλλάξει ένα ένζυμο απλά θα αλλάξει αυτο το ένζυμο, αλλά εάν αλλάξει ο μεταγαφικός παράγοντας απλά θα αλλάξει το πρόγραμμα του κυττάρου. Είναι μία ριζική αλλαγή, 3

4 Δομές κατάλληλες για ομιλία. Για την εκτέλεση μίας συμπεριφοράς απαραίτητη προϋπόθεση είναι να υπάρχει και η απαραίτητη δομή. Όσο και εάν ακούγεται περίεργο, η δίποδη βάδιση είναι αυτή που ευνόησε τη δημιουργία των δομών της ομιλίας. Οι πνεύμονες αντί να χρησιμοποιούνται ως αερόσακκοι για την απορρόφηση των κραδασμών στους τετράποδους πιθήκους, αποκτήσαν την απαραίτητη ευελιξία για την υποστήριξη της ομιλίας. Επιπλέον, πέρα από τις τροποποιήσεις στον αυχένα, μεταβλήθηκε και η ένωση του πεπτικού και του αναπνευστικού συστήματος. Στους χιμπατζήδες, η ρινική κοιλότητα δεν ενώνεται με την πεπτική οδό, ενώ στους ανθρώπους η επιγλωττίδα είναι αυτή που αποτρέπει την είσοδο της τροφής στους πνεύμονες όταν τρώμε και ανοίγει όταν εισπνέουμε. Πρόκειται για ένα μπόνους το οποίο συνοδεύεται από το μειονέκτημα ότι δεν μπορούμε να μιλάμε όταν τρώμε. Από την άλλη μεριά, και τα καγκουρό έχουν δίποδη βάδιση, αλλά δεν έχουν τις εγκεφαλικές δομές για ομιλία... Παρόλα αυτά δεν πρέπει να ξεχνάμε ένα πράγμα. Η γλώσσα εξελίχτηκε στον άνθρωπο για την επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων, άρα με την ίδια λογική γιατί τα υπόλοιπα μέλη του ζωικού βασιλείου να διαθέτουν συμβολισμούς που εμείς δεν κατανοούμε; Και όσον αφορά τον Κάνζυ, πιο πολλά ξέρει ο Κάνζυ για την ανθρώπινη γλώσσα, παρά εμείς για τον τρόπο επικοινωνίας των ζώων. Στρατής Βαλάκος: Η επικοινωνία είναι βασικός παράγοντας στη συμπεριφορά των ζώων διότι σχετίζεται με πολλές αλληλεπιδράσεις του ζώου με το περιβάλλον του (βιοτικό-αβιοτικό). Η βιολογική επικοινωνία είναι η δράση ενός οργανισμού (ή κυττάρου) που τροποποιεί με προσαρμοστικό τρόπο το πιθανό πρότυπο της συμπεριφοράς ενός άλλο ζώου (ή κυττάρου). Ένα ζώο πρέπει να είναι σε θέση να μεταφέρει με τη θέληση του πληροφορίες σε άλλα άτομα σχετικές με την κατάστασή του. Επίσης πρέπει να είναι σε θέση να λαμβάνει ανάλογες πληροφορίες από αλλά άτομα. Δεν είναι απαραίτητο για όλα τα ζώα να επικοινωνούν με το «στόμα» τους. Όταν ένα θηλυκό άτομο του μεταξοσκώληκα θέλει να ζευγαρώσει απελευθερώνει στον αέρα μία χημική ουσία η οποία ονομάζεται βομβυκόλη. Τα μόρια της ουσίας γίνονται αντιληπτά από τις κεραίες ενός αρσενικού ατόμου που βρίσκεται στη περιοχή και το ειδοποιούν για την παρουσία του θηλυκού που θέλει να ζευγαρώσει. Το αρσενικό αρχίζει να πετάει ακολουθώντας την οσμή μέχρι να βρει το θηλυκό. Στον κόσμο των ζώων υπάρχουν πολλά παραδείγματα επικοινωνίας που δεν σχετίζονται με τη φωνή. Παρόλα αυτά στον κόσμο των ζώων υπάρχουν τρεις κύριοι τύποι επικοινωνίας. Η χημική επικοινωνία, η ακουστική επικοινωνία και η οπτική επικοινωνία. Κάθε τύπος έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα, αλλά η χημική επικοινωνία θεωρείται η παλαιότερη εξελικτικά. Η χρήση κάθε τύπου προϋποθέτει την ύπαρξη υποδοχέων για την αντίληψη των σημάτων. Για παράδειγμα ο άνθρωπός δεν μπορεί να αντιληφθεί υπερήχους ενώ οι νυχτερίδες μπορούν επειδή διαθέτουν τους κατάλληλους υποδοχείς που δεν διαθέτει ο άνθρωπος. Η βασική διαφορά μεταξύ της ανθρώπινης γλώσσας και των τρόπων επικοινωνίας («γλώσσες») των άλλων ζώων είναι ότι η πρώτη μπορεί να μετασχηματιστεί ώστε να δώσει νέες πληροφορίες, ενώ οι γλώσσες των ζώων δεν επιδέχονται τροποποιήσεις. Όταν μία μέλισσα κάνει λάθος κίνηση στο χορό της, αμέσως θα μεταδώσει λάθος πληροφορία στα υπόλοιπα μέλη της αποικίας για την θέση της τροφής. 4

5 Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Τα ζώα όπως και ο Άνθρωπος επικοινωνούν με φωνήσεις, χειρονομίες και κινήσεις. Ο Άνθρωπος και κάποια άλλα ζώα όπως οι ελέφαντες οι φώκιες, οι killer whales και μερικά πουλιά έχουν την ικανότητα της φωνητικής μάθησης που είναι σημαντική για την ανάπτυξη της γλωσσικής-φωνητικής επικοινωνίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι μεταξύ των πρωτευόντων μόνο ο Άνθρωπος μπορεί να μαθαίνει φωνήσεις παρά το γεγονός ότι αριστερά δεξιά ασυμμετρία παρατηρείται και στα άλλα πρωτεύονται όπως οι πίθηκοι, οι χιμπατζήδες και οι μπονόμπο. Επιπλέον, σε αυτά τα πρωτεύονται παρατηρούνται οι εγκεφαλικές διαφοροποιήσεις περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην παραγωγή γλώσσας στον Άνθρωπο. Παρατηρούνται επίσης και ομοιότητες στις συνδέσεις αυτών των περιοχών. Δημήτρης Κασελίμης: Πολλά ζώα όντως έχουν περίπλοκα συστήματα επικοινωνίας. Αυτά συναντώνται κυρίως στα κοινωνικά όντα, όπως τα μυρμήγκια, οι μέλισσες, αλλά και τα πιο συγγενικά μας θηλαστικά, όπως τα πρωτεύοντα. Η βασική διαφορά μεταξύ συστημάτων επικοινωνίας (όπως είναι αυτό των χιμπατζήδων, το οποίο μοιάζει αρκετά με το δικό μας, με την έννοια του ότι περιέχει φώνηση αλλά και χειρονομίες) και της ανθρώπινης γλώσσας είναι ότι η τελευταία εμπεριέχει ένα σύστημα συνδιαστικών κανόνων τη γραμματική- το οποίο την καθιστά άπειρη, ψηφιακή και συνδιαστική. Δεν γνωρίζω εάν τα συστήματα επικοινωνίας των πρωτευόντων αποτέλεσαν έναν εξελικτικό πρόδρομο της ανθρώπινης γλώσσας. Σε κάθε περίπτωση όμως, μελέτες συγκριτικής ανατομίας δείχνουν παρόμοιες φλοιοφλοιικές συνδέσεις στο αριστερό ημισφαίριο των ανθρώπων και πιθήκων όπως ο μακάκος. Αυτές οι εγκεφαλικές δομές παίζουν σημαίνοντα ρόλο στην ανθρώπινη γλώσσα. Οπότε, κατά πάσα πιθανότητα οι προσαρμογές που επέτρεψαν την ανθρώπινη γλώσσα έλαβαν χώρα πολύ πριν την εμφάνιση του μοντέρνου ανθρώπου και μπορούν να αναζητηθούν και στην εγκεφαλική δομή συγγενικών μας ειδών. 2.Τα ζώα είναι δυνατόν να επικοινωνούν μέσω ενστικτωδών συμπεριφορών ή να μεταβιβάζουν μηνύματα σε άλλα ζώα; Η επικοινωνία επιτυγχάνεται μόνο από μέλη του ίδιου είδους ή και από διαφορετικά είδη; Είναι δυνατόν κάποια στιγμή στο μέλλον ο άνθρωπος να κατανοήσει τον τρόπο επικοινωνίας των ζώων ώστε να καταλάβει τις ανάγκες τους ή την συμπεριφορά τους;, Χαράλαμπος Βασιλακόπουλος, ΓΕΛ. Νέας Αγχιάλου, Μαγνησία, Κωνσταντίνος Πόταγας: Ναι, τα ζώα που ανήκουν στο ίδιο είδος επικοινωνούν με πολλούς τρόπους μεταξύ τους, συχνά πολύ εντυπωσιακούς όσον αφορά τη δυνατότητα μετάδοσης πληροφοριών. Ωστόσο, επικοινωνούν πάντοτε με τον ίδιο τρόπο: Πολλά πουλιά ή είδη πιθήκων έχουν συγκεκριμένες κραυγές που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένους κινδύνους και οι μέλισσες δίνουν ακριβείς πληροφορίες στις άλλες μέλισσες της κυψέλης τους με τον απολύτως κωδικοποιημένο χορό τους. Ανάμεσα στα διαφορετικά είδη η επικοινωνία επιτυγχάνεται με τη μετάδοση πληροφοριών σχετικά με τη συναισθηματική κατάσταση του πομπού: ο σκύλος, όπως και πολλά άλλα σαρκοβόρα, δείχνει τα δόντια του και γρυλίζει όταν εκφράζει εχθρικότητα, ο άνθρωπος φωνάζει δυνατά και δίνει στο σώμα του επιθετική στάση 5

6 για τον ίδιο λόγο, η γάτα «γουργουρίζει» ή τρίβεται στα αντικείμενα εκφράζοντας πείνα ή ευχαρίστηση, κ.λπ. Δημήτρης Κασελίμης: Ναι, τα ζώα επικοινωνούν μεταξύ τους. Εντός του είδους, υπάρχουν συχνά δομημένα συστήματα επικοινωνίας. Η διαειδική επικοινωνία συνήθως περιορίζεται σε βασικά σήματα, όπως πχ ενδείξεις επιθετικότητας. Ο άνθρωπος μελετά την επικοινωνία των ζώων και συγκεκριμένοι επιστημονικοί κλάδοι της ζωοολογίας έχουν συλλέξει αρκετά δεδομένα πάνω σε αυτό το ζήτημα. Το να κατανοήσει πλήρως ένας άνθρωπος το τι σκέφτεται ένας σκύλος επί παραδείγματι (ή και το αντίστροφο) είναι αρκετά δύσκολο. Από την άλλη μεριά, όμως, ο άνθρωπος έχει μάθει να επικοινωνεί εδώ και πολλά χρόνια με πολλά οικόσιτα ζώα όπως είναι οι σκύλοι. Μόνο που σε αυτήν την περίπτωση, χρησιμοποιούνται και συμπεριφοριστικές τεχνικές μάθησης. Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Υπάρχουν δεδομένα ότι τα ζώα μπορούν να επικοινωνούν μέσω συμπεριφορών, κύρια μεταξύ ατόμων του ιδίου είδους. 3.Ποιοι οι βασικοί λόγοι που ο άνθρωπος δεν καταλαβαίνει τις γλώσσες άλλων ζωικών ειδών και συμβαίνει άραγε το ίδιο ανάμεσα σε διαφορετικά ζωϊκά είδη γύρω μας; 1ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ / ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Ε 1, 25100, ΑΙΓΙΟ. Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Ιδιαίτερα για τα ζώα τα οποία παράγουν μεγάλο αριθμό φωνήσεων δεν έχει αποκρυπτογραφήσει ακόμα τις φωνήσεις τους. Δεν έχει αποδώσει σε κάθε μια φώνηση ξεχωριστά ένα νόημα, μια σημασία. Στρατής Βαλάκος: Πρέπει να διευκρινίσουμε ότι η γλώσσα προϋποθέτει ένα σύνολο κανόνων, κάτι που δεν φαίνεται να διαθέτουν τα ζώαα. Ουσιαστικά δεν μπορούμε να ισχυριστούμε κάτι τέτοιο. Ο άνθρωπος μπορεί να αποκρυπτογραφήσει τον τρόπο επικοινωνίας διαφόρων ζώων. Αυτή η ικανότητα μπορεί να εκδηλωθεί σε διάφορα επίπεδα. Σε επιστημονικό επίπεδο η αποκρυπτογράφηση των φωνητικών και άλλων σημάτων που εκπέμπουν τα ζώα έχει προχωρήσει σε ικανοποιητικό βαθμό, Σήμερα υπάρχουν πολλά δεδομένα για τον τρόπο επικοινωνίας των διαφόρων ομάδων των ζώων. Αυτό προϋποθέτει μακροχρόνιες μελέτες και παρατηρήσεις είτε στη φύση είτε στο εργαστήριο. Σε επίπεδο καθημερινότητας ο άνθρωπος κατανοεί τα διάφορα επικοινωνιακά σήματα των ζώων ανάλογα με τον τρόπο διαβίωσης. Οι κτηνοτρόφοι για παράδειγμα αντιλαμβάνονται τις φωνές πανικού των ζώων που εκτρέφουν όταν αυτά ενοχληθούν από κάποιο αρπακτικό ζώο. Επίσης είναι γνωστό από ανθρωπολογικές μελέτες ότι στις ανθρώπινες κοινωνίες που ζουν μακρυά από τον δυτικό πολιτισμό, τα άτομα τους είναι ικανά να αποκρυπτογραφήσουν πολλά επικοινωνιακά συστήματα των ζώων στου περιβάλλοντός τους. Κωνσταντίνος Πόταγας: Ο άνθρωπος είναι σε θέση να αποκωδικοποιήσει τους αρκετά στερεότυπους τρόπους επικοινωνίας των ατόμων ενός ζωικού είδους μεταξύ τους, αρκεί να έχει ασχοληθεί ειδικά και μακροχρόνια. Για παράδειγμα, ο χορός των μελισσών έχει αναλυθεί εκτεταμένα, όπως και οι κραυγές των κερκοπιθήκων ή οι ήχοι της φάλαινας και των δελφινιών ή οι νότες που παράγουν διάφορα πουλιά για να δηλώσουν συγκεκριμένους κινδύνους ή να καλέσουν τον ερωτικό τους σύντροφο. 6

7 Θανάσης Πρωτόπαπας: Τα άλλα ζώα δεν έχουν «γλώσσα» με την ανθρώπινη έννοια, δηλαδή με λέξεις που αποτελούνται από φθόγγους και έχουν σημασίες και που συντάσσονται με απεριόριστους συνδυασμούς σε προτάσεις με συνδυαστικό νόημα. Ακόμα και αν έχουν τρόπους επικοινωνίας, θεωρούμε ότι αυτοί περιλαμβάνουν μικρά σύνολα «σημείων» που σχετίζονται με συγκεκριμένες περιστάσεις και συμπεριφορές. Τα σημεία αυτά δεν είναι απαραίτητο να παράγονται με τη «φωνή», δηλαδή με ταλάντωση του αέρα στον λάρυγγα, ούτε καν να είναι ηχητικά. 4.Είναι εφικτό να επικοινωνήσουν δύο διαφορετικά είδη ζώων μεταξύ τους; (1 ο Γενικό Λύκειο Μοσχάτου, καθηγήτρια : Αγγελική Ζευγουλά) Δημήτριος Βαλάκος: Υπάρχει μία έννοια στις νευροεπιστήμες η οποία ονομάζεται θεωρία του νου, και αναφέρεται στο κατά πόσο ένα υποκείμενο έχει τη δυνατότητα να αντιληφθεί τη νοητική κατάσταση ενός δεύτερου όντος, π.χ. εάν παίζω κρυφτό με έναν συμφοιτητή μου, αυτός κρυφτεί και εγώ τον ανακαλύψω τότε αυτό που σκέφτεται όταν τον βρω είναι ότι αυτός ξέρει ότι εγώ ξέρω ότι αυτός κρύφτηκε σε αυτή τη θέση. Εάν λοιπόν έχει αναπτυχθεί μία συγκεκριμένη συμπεριφορά από ένα ζώο η οποία φανερώνει τη πρόθεση αυτού του ζώου και τροποποιεί με κάποιο τρόπο τη συμπεριφορά κάποιου ζώου άλλου είδους, αφού αυτή γίνει αντιληπτή από το τελευταίο τότε ναι αυτό είναι εφικτό. Ο σκύλος όταν επιτίθεται εκθέτει τα δόντια του. Με αυτόν τον τρόπο διαδίδεται το μήνυμα θα επιτεθώ. Προφανώς, οι γάτες που βρίσκονται γύρω του θα αρχίσουν να απομακρύνονται. Η αντίληψη τέτοιου είδους ερεθισμάτων είναι πιο πρωτόγονη και βρίσκεται σε πιο εσωτερικές περιοχές του εγκεφάλου. Για αυτό το λόγο μπορούμε να πούμε ότι αυτή η οδός εξελίχθηκε στο να αντιλαμβάνεται τέτοιου είδους ερεθίσματα. Στρατής Βαλάκος: Πολλά ζώα αντιλαμβάνονται τα επικοινωνιακά σήματα άλλων ζώων και αντιδρούν ανάλογα. Για παράδειγμα πολλά θηλαστικά της ερήμου αντιλαμβάνονται το κροτάλισμα του κροταλία και απομακρύνονται. Αντίθετα άλλα ζώα χρησιμοποιούν σήματα για να προσελκύσουν το θύμα τους. Για παράδειγμα κάποια ψάρια του βυθού έχουν στη γλώσσα τους ένα σχηματισμό σαν κινούμενο σκουλήκι και με αυτό προσελκύουν άλλα ψάρια για να τα καταβροχθίσουν. Πολλά έντομα εκκρίνουν ουσίες που έχουν άρωμα φυτών για να προσελκύσουν άτομα του άλλου φίλου. Κωνσταντίνος Πόταγας: Ανάμεσα στα διαφορετικά είδη η επικοινωνία επιτυγχάνεται με τη μετάδοση πληροφοριών σχετικά με τη συναισθηματική κατάσταση του πομπού: ο σκύλος, όπως και πολλά άλλα σαρκοβόρα, δείχνει τα δόντια του και γρυλίζει όταν εκφράζει εχθρικότητα, ο άνθρωπος φωνάζει δυνατά και δίνει στο σώμα του επιθετική στάση για τον ίδιο λόγο, η γάτα «γουργουρίζει» ή τρίβεται στα αντικείμενα εκφράζοντας πείνα ή ευχαρίστηση, κ.λπ. 7

8 5.Γιατί δεν μπορούν να επικοινωνήσουν οι άνθρωποι με τα ζώα; Γιατί δεν μπορούμε να μιλάμε στα ζώα και να μας μιλάνε και εκείνα; (1 ο Γενικό Λύκειο Μοσχάτου, καθηγήτρια : Αγγελική Ζευγουλά) Στρατής Βαλάκος: Η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών ειδών συνεπάγεται ότι αυτά τα είδη έχουν μία σχέση αμοιβαιότητας. Στην προκείμενη περίπτωση ο άνθρωπος μπορεί να επικοινωνήσει με διάφορα ζώα με τη διαδικασία της εκμάθησης. Βέβαια η ικανότητα εκμάθησης έχει να κάνει με το μέγεθος του εγκεφάλου. Συνήθως τα ζώα που εξημερώνονται από το άνθρωπο έχουν αναπτυγμένο εγκέφαλο (πουλιά - θηλαστικά). Η εκπαίδευση ενός ζώου δίνει τη δυνατότητα στον εκπαιδευτή να του δίνει φωνητικές προσταγές και αυτό να αποκρίνεται. Όλα εξαρτώνται από τον τρόπο εκμάθησης και εκπαίδευσης των ζώων. Μην ξεχνάμε κάποιες συμπεριφορές είναι έμφυτες και κάποιες διδάσκονται. Κωνσταντίνος Πόταγας: Διότι τα ζώα δεν χρησιμοποιούν γλώσσα με τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης γλώσσας (δες ερώτηση 1) αλλά έχουν τρόπους επικοινωνίας τους οποίους ο άνθρωπος μπορεί μόνο σε ένα βαθμό να μιμηθεί καθώς εξαρτώνται από το είδος της φωνής και επομένως από την κατασκευή του στοματορινοφάρυγγα του κάθε είδους και μόνο εφόσον έχει μακρόχρονα ασχοληθεί με το συγκεκριμένο είδος. Φυσικά, η επικοινωνία που εκφράζει συναισθηματικές καταστάσεις είναι εφικτή ανάμεσα στα θηλαστικά. Ανάμεσα στα διαφορετικά είδη η επικοινωνία επιτυγχάνεται με τη μετάδοση πληροφοριών σχετικά με τη συναισθηματική κατάσταση του πομπού: ο σκύλος, όπως και πολλά άλλα σαρκοβόρα, δείχνει τα δόντια του και γρυλίζει όταν εκφράζει εχθρικότητα, ο άνθρωπος φωνάζει δυνατά και δίνει στο σώμα του επιθετική στάση για τον ίδιο λόγο, η γάτα «γουργουρίζει» ή τρίβεται στα αντικείμενα εκφράζοντας πείνα ή ευχαρίστηση, κ.λπ. Δημήτριος Βαλάκος: Βλ ερώτηση 1 Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Γιατί δεν γνωρίζουμε τις γλώσσες τους Θανάσης Πρωτόπαπας: Γιατί τα άλλα ζώα δεν έχουν παρόμοιες επικοινωνιακές τάσεις με τον άνθρωπο και δεν τείνουν να εμπλακούν στις αλληλεπιδράσεις που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι τις οποίες ονομάζουμε «επικοινωνία». Για παράδειγμα, μπορεί να μην έχουν κάτι να μας πουν, ή να μην έχουν πρόθεση να μας ενημερώσουν για κάτι. Κι αν έχουν τέτοια πρόθεση, ο οργανισμός τους δεν χρησιμοποιεί τη φωνή με τον τρόπου του ανθρώπου, δηλαδή παράγοντας λέξεις. Το κάνουν με κινήσεις, στάσεις, και άλλες συμπεριφορές που παράγουν ήχους ή άλλα αποτελέσματα. 6.Τι αλλαγές συμβαίνουν στην φυσιολογία του εγκεφάλου των πτηνών όταν νοιώθουν ότι απειλούνται από έναν φυσικό εχθρό και πώς εξηγείται η πληθώρα προειδοποιητικών ήχων που παράγουν; (11 ο ΓΕΛ Ηρακλείου Κρήτης, Βλαχάκη Ζαχαρένια, Ιωαννίδης Θωμάς,Βιολόγος) Δημήτριος Βαλάκος: Στην όψη ενός κινδύνου τα ζώα υφίστανται αυτό που λέμε αντίδραση φυγής ή πάλης. Αυτή η αντίδραση περιλαμβάνει την έκκριση ποικίλων 8

9 ορμονών όπως η αδρεναλίνη καθώς επίσης και την ενεργοποίησης πολλών νευρωνικών κυκλωμάτων, τα οποία είναι πιο πρωτόγονα. Στρατής Βαλάκος: Στην όλη διαδικασία εμπλέκονται ο υποθάλαμος η υπόφυση και το ενδοκρινικό σύστημα. Η υπόφυση που διεγείρεται από τις ώσεις που προέρχονται από τον υποθάλαμο απελευθερώνει μία ορμόνη την ACTH (αδρενοκορτικοτροπίνη) η οποία διεγείρει τον φλοιό των επινεφριδίων και αυξάνει την εκροή των αδρενοκορτικοειδών τα οποία σταθεροποιούν τη φυσιολογία του σώματος σε κατάσταση στρες. Ταυτόχρονα η υπόφυση εκκρίνει την ωχρινοτρόπο ορμόνη (LH) η οποία διεγείρει την παραγωγή ανδρογόνων (τεστοστερόνη)στους όρχεις των αρσενικών που αυξάνουν την επιθετικότητα ή των οιστρογόνων στα θηλυκά που η δράση τους εξαρτάται από τις συνθήκες. Η αντίδραση εξαρτάται από το είδος του ζώου και περιλαμβάνει διάφορα φωνήματα και συμπεριφορές που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση του εχθρού. Για παράδειγμα φωνές και πέταγμα μακριά από την φωλιά ώστε να απομακρυνθεί ο εχθρός ή ηθοποιία νεκρού ατόμου. Ηλιας Κούβελας Όπως και σε κάθε άλλο ζώο έτσι και στα πτηνά ενεργοποιούνται μηχανισμοί stress (διέγερση του άξονα ΥΥΕ, διέγερση του συμπαθητικού, διέγερση του διάχυτου αδρενεργικού συστήματος του εγκεφάλου) Κωνσταντίνος Πόταγας: Ξέρουμε ότι η παρουσία ενός συγκεκριμένου χαρακτηριστικού κάποιου «εχθρού» προκαλεί μια συγκεκριμένη αντίδραση στο ζώο: για παράδειγμα, όταν ο βάτραχος αντιλαμβάνεται να καταλαμβάνει το οπτικό του πεδίο από πάνω προς τα κάτω μια σκοτεινή επιφάνεια, αυτόματα αναπηδά. Ανάλογα, πολλά είδη πτηνών έχουν στη διάθεσή τους μια, περιορισμένη, γκάμα ήχων που τους επιτρέπουν να ειδοποιούν τα άλλα άτομα του είδους τους για την παρουσία συγκεκριμένων εχθρών (που έρχονται για παράδειγμα από τα κλαδιά ή από τον αέρα ή από το έδαφος). Οι ήχοι αυτοί, σε πολλά είδη, «μαθαίνονται», χρειάζεται δηλαδή κάποιος χρόνος για ένα νέο ζώο να αντιστοιχήσει τον κάθε ήχο με τον κάθε «κίνδυνο». 7.Πώς καταλαβαίνουν τα ζώα τις προσταγές των ανθρώπων; 5ο Γυμνάσιο Μυτιλήνης, με την καθοδήγηση των: κας Βασιλείου Ελισάβετ, καθηγήτριας Γαλλικής Φιλολογίας και της κας Θωμαΐδη Βασιλικής, καθηγήτριας Χημείας και Βιολογίας Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Τα σκυλιά για παράδειγμα έχουν την ιδιαίτερη ικανότητα να αντιλαμβάνονται που κοιτάζει ο Άνθρωπος και που δείχνει με το χέρι του και γιατί. Είναι δηλαδή σαν να αντιλαμβάνονται τι σκέφτεται ο Άνθρωπος. Η ικανότητα αυτή είναι ιδιαίτερη αφού για παράδειγμα δεν την έχουν οι χιμπατζήδες. Αυτό σύμφωνα με τα δεδομένα που υπάρχουν οφείλεται στην ιστορία της εξημέρωσής τους και όχι σε αντίστοιχους τρόπους επικοινωνίας που υπήρχαν μεταξύ των λύκων προγόνων τους για παράδειγμα κατά την διάρκεια του κυνηγιού. Αυτό προκύπτει από το γεγονός ότι οι λύκοι δεν φαίνεται να μπορούν να αντιληφθούν που δείχνει ο Άνθρωπος και τι δείχνει παρά προηγούμενη σχετική εκπαίδευση αλλά τα καταφέρνουν καλύτερα όταν προηγηθεί η πρώιμη κοινωνικοποίηση τους με τους Ανθρώπους και ανάπτυξης «δεσμών» με αυτούς. Έχει προταθεί ότι «ορισμένες 9

10 πτυχές των κοινωνικο-γνωστικών ικανοτήτων των σκυλιών έχουν συγκλίνει με εκείνες των ανθρώπων ως αποτέλεσμα της κοινής πορείας τους. Εν συντομία, η ιδέα είναι ότι το ανθρώπινο μυαλό είναι σε σημαντικό βαθμό ένα προϊόν πολιτισμού, και ότι η εκτροφή ζώων από τον Άνθρωπο μετασχηματίζει τον εγκέφαλο των εκτρεφόμενων ζώων. Με άλλα λόγια επιτεύγματα της Ανθρώπινης νόησης μπορούν να μεταφερθούν στα εκτρεφόμενα ζώα. Όλοι οι ερευνητές δεν αποδέχονται αυτή την άποψη. Η εναλλακτική υπόθεση είναι ότι η εκτροφή από τον Άνθρωπο απλά αλλάζει τον τρόπο σκέψης των ζώων που βλέπουν τον εαυτό τους σαν Ανθρώπους και αποκαλύπτουν τις φυσικές ικανότητές τους στο έπακρο. Υπάρχει όμως και η περίπτωση η μακριά και παραγωγική μας σχέση με τα σκυλιά να έχει επιλέξει τα σκυλιά που έχουν την τάση να παρακολουθούν τον Άνθρωπο (τα χέρια και το πρόσωπο) για να πάρουν κατεύθυνση ή/και να αντιληφθούν τις προθέσεις του. Στρατής Βαλάκος: Όλα τα ζώα έχουν τη δυνατότητα μάθησης. Η μάθηση προκαλεί αλλαγές στην συμπεριφορά των ατόμων εξαιτίας της προηγούμενης εμπειρίας. Η μάθηση μπορεί να θεωρηθεί προσαρμοστικός χαρακτήρας, γιατί, επιτρέπει σε ένα ζώο να προσαρμοστεί γρήγορα στις αλλαγές του περιβάλλοντος του. Απ τη στιγμή που ένα ζώο μάθει κάτι, οι συμπεριφορικές του ευκαιρίες αυξάνονται. Τα πρότυπα μάθησης καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα από πολύ απλά (εξοικείωση) μέχρι σύνθετα όπως η διορατικότητα. Η δυνατότητα μάθησης εξαρτάται και από τον βαθμό οργάνωσης του νευρικού συστήματος. Έτσι στην κατώτατη βαθμίδα ανήκουν ζώα με απλό νευρικό σύστημα και οι οργανισμοί εξαρτώνται απόλυτα από τα «σήματα» του περιβάλλοντος. Στην μεσαία βαθμίδα ανήκουν οργανισμοί με μεγάλο αριθμό νευρώνων 10 5 έως 10 8 και μπορούν να αποκρίνονται σε συγκεκριμένο περιβάλλον και είναι ουσιαστικά κατευθυνόμενοι μαθητές. Στην ανώτατη βαθμίδα ανήκουν οργανισμοί με μεγάλο εγκέφαλο, χρησιμοποιούν τις αναμνήσεις και φτάνουν μέχρι τη διορατικότητα. Κάθε ζώο έχει μια συγκεκριμένη ικανότητα μάθησης. Ο άνθρωπος χρησιμοποιεί διάφορους τρόπους για να εκπαιδεύσει ένα ζώο. Συνήθως ο πιο απλό τρόπος είναι η διαμεσολαβητική εξαρτημένη μάθηση. Σε αυτή την περίπτωση το ζώο πρέπει να εκτελέσει μία πράξη για να επιβραβευθεί ή να αποφύγει την τιμωρία. Στην περίπτωση που το ζώο μπορεί να αντιληφθεί ήχους τότε ανταποκρίνεται στις εντολές. Κωνσταντίνος Πόταγας: Τα ζώα έχουν τη δυνατότητα εκμάθησης ενός περιορισμένου αριθμού ήχων, εκφράσεων, φωνών, χειρονομιών, και, ακόμη καλύτερα, συνδυασμών των παραπάνω, αρκεί τα «σημεία» αυτά να συνδυάζονται πάντοτε και σταθερά με την ίδια ακριβώς κατάσταση. Έτσι, ο σκύλος θα μάθει ότι το «κάτω», συνδυασμένο με την κίνηση του χεριού του αφεντικού του με προτεταμμένο τον δείκτη προς το έδαφος, σημαίνει ότι θα πρέπει να μαζευτεί σε μια συγκεκριμένη στάση στο πάτωμα. Το ίδιο όμως θα μάθουν ο σκύλος ή η γάτα ότι το τσαλάκωμα του ασημόχαρτου ή το άνοιγμα της πόρτας του ψυγείου σημαίνουν «φαί» και θα τρέχουν κάθε φορά που ακούν τους ήχους αυτούς. Θα πάψουν να το κάνουν εάν ξαναμάθουν ότι το άνοιγμα του ψυγείου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα φάνε αυτοί! Δημήτρης Κασελίμης: Ας πάρουμε για παράδειγμα τα σκυλιά, τα οποία, όπως και ο άνθρωπος, έχουν την ικανότητα να μαθαίνουν. Για να καταλαβαίνει και να εκτελεί ένας σκύλος συγκεκριμένες εντολές χρειάζεται εκπαίδευση. Η εκπαίδευση σκύλων βασίζεται σχεδόν πάντα στις αρχές τις συντελεστικής εξαρτημένης μάθησης, 10

11 σύμφωνα με τις οποίες είναι δυνατόν να συνδέσουμε ένα ερέθισμα με μία απόκριση. Όταν εκπαιδεύει κανείς έναν σκύλο, χρησιμοποιεί τέτοιου τύπου τεχνικές, ενισχύοντας τις θετικές συμπεριφορές με επιβράβευση (θετική ενίσχυση) ή καταστέλλοντας τις ανεπιθύμητες συμπεριφορές με κάποιου είδους τιμωρία (αρνητική ενίσχυση). 8.Η ικανότητα κάποιων ζώων (π.χ. των παπαγάλων) να επαναλαμβάνουν λέξεις έχει σχέση με τη λειτουργία του εγκεφάλου; 5ο Γυμνάσιο Μυτιλήνης, με την καθοδήγηση των: κας Βασιλείου Ελισάβετ, καθηγήτριας Γαλλικής Φιλολογίας και της κας Θωμαΐδη Βασιλικής, καθηγήτριας Χημείας και Βιολογίας Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Ναι εφόσον όλες οι αρθρωτικές κινήσεις που παράγουν τις φωνήσεις ελέγχονται από το εγκέφαλο. Στρατής Βαλάκος. Η δυνατότητα εκμάθησης του κελαηδίσματος έχει προκύψει ανεξάρτητα, τρεις φορές μέσα στην εξελικτική ιστορία των πτηνών. Σε όλες τις περιπτώσεις υπάρχουν ομοιότητες στον εγκέφαλο των αντιπροσώπων. Η μίμηση της ανθρώπινης φωνής από ένα πουλί δεν διαφέρει καθόλου από την εκμάθηση ενός μοτίβου κελαδήματος. αν υπάρχει η κατάλληλη άρθρωση τότε το πουλί μπορεί να μιμηθεί την ανθρώπινη έκφραση. Αξίζει να σημειωθεί οτι το πουλί δεν καταλαβαίνει τι λέει. Κωνσταντίνος Πόταγας: Κάθε δραστηριότητα ενός οργανισμού έχει σχέση με τη λειτουργία του εγκεφάλου του. Ωστόσο, στην περίπτωση του παπαγάλου ή διαφόρων άλλων πτηνών, η επανάληψη λέξεων δεν σημαίνει γλώσσα αλλά ικανότητα μίμησης η οποία επιτυγχάνεται με την επανάληψη και πολλές φορές με την ανταμοιβή, όπως αυτό εξηγήθηκε στην παραπάνω ερώτηση (7). 9.Σύμφωνα με μια επιστημονική θεωρία, ο άνθρωπος προέρχεται από τους πιθήκους. Υπάρχουν κοινά στοιχεία στον εγκέφαλο ανθρώπων και πιθήκων τα οποία επηρεάζουν τη γλωσσική επικοινωνία των δύο ειδών; 5ο Γυμνάσιο Μυτιλήνης, με την καθοδήγηση των: κας Βασιλείου Ελισάβετ, καθηγήτριας Γαλλικής Φιλολογίας και της κας Θωμαΐδη Βασιλικής, καθηγήτριας Χημείας και Βιολογίας Κωνσταντίνος Πόταγας: Ο άνθρωπος, όπως και οι πίθηκοι, προέρχονται από πολύ απλούστερους οργανισμούς και μερικά ζώα, όπως κάποια είδη πιθήκων, ανήκουν στην ίδια «γραμμή» εξέλιξης με τον άνθρωπο. Ορισμένα είδη πιθήκων μοιράζονται με τον άνθρωπο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του εγκεφάλου που στον άνθρωπο χρησιμοποιούνται για τη γλώσσα (όπως η περίφημη περιοχή Μπροκά) και στους πιθήκους για την επικοινωνία μεταξύ των ατόμων του ίδιου είδους μέσω χειρονομιών, κινήσεων δηλαδή που έχουν συγκεκριμένο νόημα. Οι πίθηκοι, λόγω της διαφορετικής διαμόρφωσης του λάρυγγα και του ρινοφάρυγγα, δεν έχουν τη δυνατότητα ομιλίας. 11

12 Δημήτριος Βαλάκος: Ο άνθρωπος και οι μεγάλοι πίθηκοι (χιμπαντζής, γορίλας) έχουν ένα κοινό πρόγονο από τον οποίον διαχωρίστηκαν πριν από 10 εκατομμύρια χρόνια περίπου. Αυτό δικαιολογεί τις κοινές δομές που παρατηρούνται στον εγκέφαλο. η αντίληψη ότι ό άνθρωπος προέρχεται από τον πίθηκο είναι λανθασμένη διότι δεν μπορούμε να ορίσουμε σχέσεις καταγωγής για είδη τα οποία ζουν την ίδια χρονική στιγμή. Για την γλωσσική επικοινωνία μεταξύ πιθήκων και ανθρώπου ισχύουν αυτά που αναφέρθηκαν στην ερώτηση 1. Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Στον Άνθρωπο όπως και στα άλλα πρωτεύονται όπως οι πίθηκοι, οι χιμπατζήδες και οι μπονόμπο παρατηρείται αριστερά δεξιά ασυμμετρία. Στον Άνθρωπο και σε αυτά τα πρωτεύοντα παρατηρούνται οι εγκεφαλικές διαφοροποιήσεις στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην παραγωγή γλώσσας μόνο στον Άνθρωπο. Στα πρωτεύοντα δεν εμπλέκονται στην παραγωγή φωνήσεων. Στα πρωτεύοντα η παραγωγή φωνήσεων ελέγχεται από υποφλοιϊκές δομές. Παρατηρούνται επίσης και ομοιότητες στις συνδέσεις αυτών των περιοχών. Ηλίας Κούβελας. Ο άνθρωπος και ο πίθηκος προέρχονται από κάποιο κοινό πρόγονο ο εγκέφαλος του οποίου διέθετε κατοπτρικούς νευρώνες οι οποίοι στον homo habilis τον πρόγονο μας που έζησε πριν από 2,5 εκατ. χρόνια μετεξελίχθηκε στην περιοχή broca Αυτή η αρχέγονη περιοχή έδωσε τη δυνατότητα σ εκείνους τους μακρινούς προγόνους μας να επικοινωνούν με κινήσεις και να κατασκευάζουν εργαλεία. Η περιοχή broca του σύγχρονου ανθρώπου συμμετέχει στην εκφορά του λόγου. 10.Κάποια ζώα έχουν αναπτύξει ιδιαίτερη "γλώσσα" επικοινωνίας με τον άνθρωπο, όπως δελφίνια, πίθηκοι. Υπάρχει κάποια διαφορά στο αντίστοιχο κέντρο του εγκεφάλου μεταξύ αυτών των ζώων; 1ο Γυμνάσιο Θέρμης, Δημήτριος Βαλάκος: Για τις κοινές δομές ανθρώπων και πρωτευόντων βλ ερώτηση 1. Όσον αφορά τα δελφίνια, υπάρχουν αναφορές για παρόμοια δομή του μεταιχμιακού συστήματος μεταξύ δελφινιών και ανθρώπων, η οποία προέκυψε ανεξάρτητα.(δηλαδή δεν υπάρχει μια δομή στον κοινό πρόγονο ανθρώπου και δελφινιών η οποία πήρε τη σημερινή δομή του μεταιχμιακού συστήματος, αλλά προέκυψε ανεξάρτητα στις ομάδες ως απόκριση σε παρόμοιες εξελικτικές πιέσεις, αυτό ονομάζεται εξελικτική σύγκλιση) Στρατής Βαλάκος: Οι άνθρωποι ανήκουν στους ζωϊκούς οργανισμούς, ταξινομούνται στα θηλαστικά και ειδικότερα στα Πρωτεύοντα. Έχουμε μάλιστα πολλά κοινά με άλλους οργανισμούς ιδιαίτερα με όσους ανήκουν στα Πρωτεύοντα. με άλλους οργανισμούς, ιδιαίτερα με όσους ανήκουν επίσης στα πρωτεύοντα θηλαστικά. Όταν είμαστε θυμωμένοι, ο σκύλος μας το διαισθάνεται γιατί φέρουμε κοινό μεταιχμιακό σύστημα, το βιολογικό σύστημα που ευθύνεται για τα συναισθήματα. Όταν ο σκύλος μας είναι στενοχωρημένος το καταλαβαίνουμε γιατί αναγνωρίζουμε πρότυπα συμπεριφοράς και έκφρασης των θηλαστικών που ανακλούν λύπη. Δεν είμαστε σκύλοι αλλά ως θηλαστικά, αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο με παρόμοιους τρόπους. Με τα πρωτεύοντα υπάρχουν ακόμη περισσότερες ομοιότητες. Θεωρούμε ότι οι πίθηκοι μοιάζουν με μικροσκοπικούς ανθρώπους γιατί τα χέρια τους, το άνω μέρος του κορμού τους και τα πρόσωπά τους είναι παρόμοια με τα δικά 12

13 μας. Αλλά δε μοιάζουν με εμάς, μοιάζουν με πρωτεύοντα και είμαστε και εμείς πρωτεύοντα. Τα χέρια, το πρόσωπο και το άνω μέρος του κορμού είναι παρόμοια σ, πιθήκους και ανθρώπους, λόγω κοινού τους προγόνου. Όντας άνθρωποι έχουμε μια ανθρωποκεντρική θεώρηση (αποδίδουμε στα ζώα ανθρώπινους χαρακτηρισμούς), θεωρώντας εσφαλμένα ότι κάποιος οργανισμός έχει ομοιότητες με τον άνθρωπο, ενώ στην πραγματικότητα εμείς μοιάζουμε με θηλαστικά και πρωτεύοντα καθώς ανήκουμε σε αυτά. Διονύσης Γούτσος: Τα ζώα δεν μπορούν να επικοινωνήσουν με τον άνθρωπο, ούτε έχουν αναπτύξει συστήματα επικοινωνίας για το σκοπό αυτό. Ο άνθρωπος έχει διαπιστώσει συστήματα επικοινωνίας μεταξύ των ζώων, που δεν είναι σίγουρο ότι λειτουργούν όπως η ανθρώπινη γλώσσα. Προφανώς, οι αντίστοιχες περιοχές του εγκεφάλου είναι αναπτυγμένες στα ζωικά είδη που παρουσιάζουν αυτές τις ικανότητες. Κωνσταντίνος Πόταγας: Τα ζώα αυτά επικοινωνούν με τον άνθρωπο με τρόπους έκφρασης των συναισθηματικών καταστάσεων αλλά και με «μαθημένους» κώδικες για τους οποίους ο άνθρωπος με πολύ κόπο εκπαιδεύει τα ζώα αυτά (δες και ερώτηση 7). Υπάρχουν πολλές διαφορές στην οργάνωση και τη λειτουργία του εγκεφάλου αυτών των ζώων από εκείνες του ανθρώπου. 11.Παιδιά κλεισμένα στον εαυτό τους ή με ψυχολογικά προβλήματα αναπτύσσουν γλώσσα επικοινωνίας με δελφίνια, γεγονός που βελτιώνει τη γενικότερη κατάστασή τους. Η επικοινωνία αυτή επηρεάζει συγκεκριμένα κέντρα του εγκεφάλου τους; 1ο Γυμνάσιο Θέρμης. Κωνσταντίνος Πόταγας: Η ενασχόληση με τα ζώα, η επαφή με ζώα που εκφράζουν συναισθήματα, όπως οι σκύλοι, τα άλογα, ίσως τα δελφίνια ή άλλα ζώα που αφιερώνουν χρόνο στο «παιχνίδι», δημιουργεί συναισθηματικούς δεσμούς ακόμη και σε άτομα που για διάφορους λόγους έχουν δυσκολία στην κοινωνική επαφή. Εφόσον επιτευχθεί επαφή, η επικοινωνία του ατόμου που ασχολείται με ένα ζώο, με το ζώο αυτό, δεν γίνεται γλωσσικά αλλά συναισθηματικά. Η συναισθηματική επαφή έχει, με τη σειρά της, γενικές συνέπειες στη λειτουργία, όχι συγκεκριμένων κέντρων, αλλά ολόκληρου του οργανισμού του ατόμου. Δημήτριος Βαλάκος: Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ερώτηση. Γενικά, έχει αποδειχθεί ότι η αλληλεπίδραση με ζώα όπως τα δελφίνια ή ο σκύλος βοηθούν στη αντιμετώπιση ασθενειών όπως η κατάθλιψη, με αποτέλεσμα την εφαρμογή της λεγόμενης «θεραπεία υποβοηθούμενη από ζώα (animal assisted therapy)». Μία πιθανή εξήγηση είναι η εξής. Ένα από τα βασικά κυκλώματα που εμπλέκονται στην παθογένεια της κατάθλιψης είναι το λεγόμενο σύστημα επιβράβευσης, το οποίο είναι υπεύθυνο για το αίσθημα της ευχαρίστησης που νιώθουμε μετά από μία επιτυχία μας σε ένα μάθημα ή μετά από ένα προφιτερόλ που μόλις φάγαμε. Πρόκειται για ένα κύκλωμα μέσα στο λεγόμενο μεταιχμιακό σύστημα, το οποίο έχει διατηρηθεί εξελικτικά (οι μελέτες και οι πρώτες ανακαλύψεις έγιναν σε ποντίκια), και ουσιαστικά ρυθμίζει την ευχαρίστησή μας σε σχέση με ένα εξωτερικό ερέθισμα και είναι αυτό που μας προσδίδει κίνητρο να βάζουμε στόχους και να τους φέρνουμε εις πέρας. Θα έχετε 13

14 ακούσει σίγουρα ότι ασθενείς με κατάθλιψη είναι κλεισμένοι στον εαυτό τους, δεν αισθάνονται ευχαρίστηση από καμία ασχολία (η λεγόμενη ανηδονία στην ψυχιατρική), δεν βρίσκουν κίνητρο για καθημερινές ασχολίες, αλλά και για μακροπρόθεσμους στόχους, και το κυριότερο δεν αναπτύσσουν κοινωνικές σχέσεις κάθε είδους. Όλα αυτά τα συμπτώματα είναι απόρροια της παθολογικής λειτουργίας αυτού του συστήματος. Η κοινωνικότητα γενικά είναι ένα κύριο χαρακτηριστικό της ζωής του ανθρώπου. Λόγω της κοινωνικότητας εξελιχτήκαμε και αναπτύξαμε πολύπλοκες νοητικές λειτουργίες, άρα είναι ένα στοιχείο το οποίο το αποζητάμε. Ασθενείς λοιπόν με κατάθλιψη, οι οποίοι νιώθουν απομονωμένοι και δεν συνάπτουν εύκολα κοινωνικές σχέσεις, καθώς έρχονται σε επαφή με τα δελφίνια αντικαθιστούν αυτό το κενό που δημιουργείται στη ζωή τους. Λαμβάνουν ευχαρίστηση από αυτό, καθώς δεν αισθάνονται ότι δεν γίνονται κοινωνικά αποδεκτοί γιατί πολύ απλά δεν συναναστρέφονται με ανθρώπους! Αυτό το ερέθισμα λαμβάνεται ως θετικό από το σύστημα επιβράβευσης με αποτέλεσμα να λειτουργεί πιο κοντά στο φυσιολογικό πρότυπο. Μια άλλη ερμηνεία είναι αυτή της παράλληλης εξέλιξης του μεταιχμιακού συστήματος, δηλαδή να προέκυψε το μεταιχμιακό σύστημα και στον άνθρωπο και στα δελφίνια ανεξάρτητα και για διαφορετικούς λόγους, και για αυτό το λόγο να έτυχε να έχουν παρόμοιες δομές σε αυτή την περιοχή. Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Όλες οι δραστηριότητές μας και όλες οι εμπειρίες μας αλλάζουν την δομή του εγκεφάλου μας, ιδιαίτερα στις περιοχές που διαχειρίζονται αυτή την δραστηριότητα 12.Μία γάτα μπορεί να καταλάβει τα σήματα επιθετικότητας ενός σκύλου δεν μπορεί όμως να καταλάβει τον χορό μίας μέλισσας. Υπάρχει επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών ειδών ζώων και πού οφείλεται αυτό; Ελευθερίου Μιλτιάδης. Δημήτριος Βαλάκος: Βλ ερώτηση 4 Στρατής Βαλάκος: Η γάτα και ο σκύλος ανήκουν στην τάξη των Σαρκοφάγων θηλαστικών και κατά συνέπεια μοιράζονται κάποια κοινά προγονικά χαρακτηριστικά όπως για παράδειγμα την ανίχνευση σημάτων επιθετικότητας (επίδειξη δοντιών, όρθια αυτιά χαμηλωμένο κεφάλι). Επιπλέον διαθέτουν τους ίδιους διαύλους επικοινωνίας που διαθέτουν και όλα τα Θηλαστικά. Οι μέλισσες ανήκουν στα έντομα και διαθέτουν ένα εντελώς διαφορετικό σύστημα αισθητηρίων διαύλων επικοινωνίας. Κατά συνέπεια μία γάτα δεν μπορεί να αντιληφθεί τον χορό της μέλισσας γιατί απλούστατα δεν μπορεί να τον κατανοήσει. Εκείνο που αντιλαβάνεται είναι μια μέλισσα που πετάει. Πάντων μέσα στο ζωικό βασίλειο υπάρχουν παραδείγματα επικοινωνίας μεταξύ διαφορετικών ειδών. Αυτό μπορεί να οφείλεται είτε στις φυλογενετικές σχέσεις είτε στις οικολογικές αλληλεπιδράσεις. Για παράδειγμα πολλές νυχτοπεταλούδες αντιλαμβάνονται τους υπερήχους που εκπέμπουν οι νυχτερίδες και με τη σειρά τους εκπέμπουν αντίμετρα ώστε να μπερδέψουν την νυχτερίδα. Πολλά πτηνά αποφεύγουν τα έγχρωμα βατράχια των τροπικών, διότι έχουν μάθει ότι είναι επικίνδυνα. Το βατράχι με το χρώμα του στέλνει το σήμα έχω άσχημη γεύση, το οποίο αποτρέπει την επίθεση του πτηνού. 14

15 ΗλίαςΚούβελας. Όσο πιο κοντά βρίσκεται το ένα είδος με το άλλο τόσο πιο συγγενείς είναι οι συμπεριφορές (λόγω ομοιότητας των εγκεφάλων) και τόσο πιο εύκολα αντιληπτές γίνονται. Κωνσταντίνος Πόταγας: Τα άτομα που ανήκουν σε διάφορα είδη αντιλαμβάνονται από διάφορους δρόμους τη συναισθηματική κατάσταση ατόμων άλλων ειδών, π.χ. την εχθρότητα ή την προσέγγιση, αν και συνήθως υπάρχει, γενικά και πάντα στην αρχή, «επιφυλακτικότητα» και αυτοπροστατευτική συμπεριφορά (δες και ερώτηση 6). Πρόκειται επομένως για μια συγκινησιακή ή «συναισθηματική» επικοινωνία που αναφέρεται στη στάση ενός ζώου απέναντι σε ένα άλλο. Αντίθετα, ο χορός των μελισσών είναι ένας κώδικας, ένα σύστημα επικοινωνίας μεταξύ των ίδιων των μελισσών που μεταδίδει πληροφορίες σε σχέση με την πηγή της τροφής. Οι πληροφορίες αυτές αφορούν τα άλλα άτομα της ίδιας κυψέλης και είναι εντελώς άχρηστες στα άλλα είδη. 13.Τα ζώα στη γλώσσα τους έχουνε παρόμοιες λέξεις με εμάς τους ανθρώπους; Αρσάκειο γυμνάσιο Θεσσαλονίκης. Δημήτριος Βαλάκος: Βλ ερώτηση 1. Τα ζώα δεν έχουν τη δυνατότητα άρθρωσης, αλλά έχει αναφερθεί συμβολισμός εννοιών σε πρωτεύοντα. Στρατής Βαλάκος: Στους πράσινους πιθήκους έχουν βρεθεί τουλάχιστον 10 διαφορετικά φωνήματα που ειδοποιούν για την έλευση κάποιου συγκεκριμένου εχθρού (φίδι, πουλί, λεοπάρδαλη). Η αντίληψη του φωνήματος είναι πολύ σημαντική διότι η λάθος ερμηνεία οδηγεί και σε λάθος στρατηγική αποφυγής του εχθρού. Διονύσης Γούτσος: Αν θεωρήσουμε ότι τα ζώα μιλάνε με λέξεις (π.χ. μια κραυγή ή ένα γάβγισμα), οι «λέξεις» αυτές διαφέρουν από τις λέξεις της ανθρώπινης γλώσσας στο ότι δεν αναλύονται σε επιμέρους ελάχιστα συστατικά στοιχεία. Τα στοιχεία αυτά που ονομάζονται φωνήματα στις ανθρώπινες γλώσσες (π.χ. p, m, e, o κ.λπ. στα Ελληνικά) είναι περιορισμένα σε αριθμό αλλά μπορούν να δημιουργήσουν άπειρους συνδυασμούς, κάτι που δεν συμβαίνει με τις γλώσσες των ζώων. Κωνσταντίνος Πόταγας: Η ανθρώπινη γλώσσα έχει ορισμένα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά (δες ερώτηση 1) που δεν διαθέτει κανένα σύστημα επικοινωνίας από αυτά που χρησιμοποιούν τα ζώα. Ένα από αυτά είναι η λεγόμενη «διπλή άρθρωση»: τα σημεία που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος έχουν αυθαίρετη σχέση με την έννοια που εκφράζουν και συνδυάζονται μεταξύ τους εξίσου αυθαίρετα. Η επιλογή των ήχων δηλαδή για να εκφραστεί κάποια έννοια είναι αποτέλεσμα σύμβασης και συμφωνίας μεταξύ των ανθρώπων που χρησιμοποιούν την ίδια γλώσσα. Με αυτή την έννοια, τα ζώα δεν χρησιμοποιούν «λέξεις» αλλάσημάδια με σταθερή σχέση με τις καταστάσεις που θέλουν να εκφράσουν. 14.Επηρεάζετε καθόλου η γλώσσα των ζώων από τις λέξεις που ακούνε από εμάς τους ανθρώπους; Αρσάκειο γυμνάσιο Θεσσαλονίκης. 15

16 Δημήτριος Βαλάκος: Οι λέξεις σαν λέξεις σε καμία περίπτωση δεν επηρεάζουν τη συμπεριφορά, διότι στα ζώα ένα εξαιρέσουμε κάποια πρωτεύοντα δεν υπάρχει η ικανότητα αντιστοίχισης εννοιών με σύμβολα (είτε λέξης είτε νεύματα). Παρόλα αυτά, τα ζώα έχουν εξελιχθεί στο να αντιλαμβάνονται συμπεριφορές μας, όπως ο τόνος της φωνής μας όταν δείχνουμε στοργή σε ένα σκύλο ή η επιθετικότητά μας όταν κάνει κάτι μη αποδεκτό (π.x. αφόδευση στην μοκέτα του σαλονιού). Βέβαια, μπορεί αν συνδυάσει το άκουσμα της λέξης βόλτα με την επερχόμενη εξόρμησή του στο πάρκο, αλλά δεν αντιλαμβάνεται τη λέξη ως σύμβολο, αλλά τον ήχο σαν ήχο, όπως τα σκυλιά του Pavlof που κάθε φορά που άκουγαν καμπανάκι σιελόρροια. Ηλίας Κούβελας. Οι χιμπατζήδες μετά από μακροχρόνια εκπαίδευση μπορού να αντιληφθούν λέξεις του ανθρώπου ή να επικοινωνούν με την νοηματική γλώσσα. Ωστόσο η απόκτηση αυτών των ικανοτήτων δεν επηρεάζει η απόκτηση αυτών των ικανοτήτων δεν επηρεάζει τους κώδικες επικοινωνίας μεταξύ των ατόμων του ίδιου είδους. Διονύσης Γούτσος: Τα ζώα δεν μπορούν να επικοινωνήσουν με τον άνθρωπο, ούτε έχουν αναπτύξει συστήματα επικοινωνίας για το σκοπό αυτό. Ο άνθρωπος έχει διαπιστώσει συστήματα επικοινωνίας μεταξύ των ζώων, που δεν είναι σίγουρο ότι λειτουργούν όπως η ανθρώπινη γλώσσα. Για το λόγο αυτό, δεν μπορεί το ανθρώπινο σύστημα επικοινωνίας να επηρεάσει τα συστήματα επικοινωνίας των ζώων, που είναι οργανωμένα με διαφορετικό τρόπο και για διαφορετικούς σκοπούς. Κωνσταντίνος Πόταγας: Όχι δεν επηρεάζεται. Τα ζώα μαθαίνουν όμως και επικοινωνούν με τον άνθρωπο με συγκεκριμένους κώδικες (δες ερώτηση 7). Δημήτρης Κασελίμης: Κάποια από τα είδη ζώων που ζουν μαζί με ανθρώπους μπορούν να μάθουν κάποιες λέξεις. Πχ οι σκύλοι, με κατάλληλη εκπαίδευση, μπορούν να μάθουν δεκάδες λέξεις. 15.Πόσες περιοχές του εγκεφάλου συνεργάζονται για την λειτουργία της γλώσσας; Αν μία από αυτές τις περιοχές πάθει κάποια βλάβη υπάρχει καμία περίπτωση να μην μπορεί να λειτουργεί η γλώσσα σωστά; Αρσάκειο γυμνάσιο Θεσσαλονίκης. Δημήτρης Βαλάκος: Μην ξεχνάμε ότι η γλώσσα περιλαμβάνει την αντιστοίχιση συμβόλων με έννοιες, όπως επίσης και ύπαρξη κανόνων. Άρα είναι απαραίτητες νευρωνικές δομές οι οποίες υποστηρίζουν τον συντονισμό της ομιλίας, καθώς επίσης και άλλα κυκλώματα τα οποία φέρουν την πληροφορία για συγκεκριμένες αντιστοιχίες εννοιών, για πληροφορίες όπως μία εμπειρία ή ένα συναίσθημα. Ο συντονισμός οφείλεται σε συγκεκριμένες περιοχές, όπως η περιοχή Broca και Wernicke, οι οποίες ενώνονται μεταξύ τους με μία δομή που ονομάζεται τοξοειδής δεσμίδα. Αξίζει να αναφερθεί ότι αυτές οι περιοχές είναι πολύ μεγαλύτερες στην αριστερή πλευρά του εγκεφάλου, αλλά και οι συνδέσεις των κυττάρων που δομούν αυτές τις περιοχές είναι πιο πυκνές στην αριστερή πλευρά. Προφανώς, όταν αυτές οι περιοχές παρουσιάζουν ανωμαλία τότε δεν είναι δυνατή η παραγωγή λόγου. Συγκεκριμένα, ασθενείς με αφασία τύπου Wernicke ενώ γνωρίζουν πολύ καλά τις 16

17 έννοιες που θέλουν να περιγράψουν δεν πραγματοποιούν σωστά την αντιστοίχιση εννοιών με σύμβολα, ενώ ασθενείς με αφασία τύπου Broca δεν μπορούν καν να αρθρώσουν λέξεις (Ο Broca ως ιατρός είχε περιγράψει αυτήν την αφασία σε έναν ασθενή που έλεγε μονίμως τη φράση Ταν Ταν και αφού ο τελευταίος απεβίωσε, βρέθηκε στον εγκέφαλό του μία ανωμαλία σε αυτήν την περιοχή και για αυτό ονομάστηκε έτσι). Τώρα, η αποθήκευση της πληροφορίας και η αναπαραγωγή της αφορούν σε πάρα πολλές περιοχές του εγκεφάλου, κυρίως του συνειρμικού φλοιού αλλά και σε περιοχές που σχετίζονται με τη μνήμη. Το να πούμε ότι μια περιοχή σχετίζεται με την αποθήκευση της έννοιας ατμόσφαιρα είναι εξαιρετικά αντιεπιστημονικό. Απλά ας αρκεστούμε στο ότι υπάρχει ένα μηχανισμός αποθήκευσης και ανάκτησης πληροφοριών. Τέλος ας μην ξεχνάμε τη σημασία των κέντρων που ελέγχουν τους μύες, καθώς χωρίς αυτούς δεν πραγματοποιείται η άρθρωση (κινητικός φλοιός). Ηλίας Κούβελας. Αφασίες Κωνσταντίνος Πόταγας: Ο εγκέφαλος του ανθρώπου χρησιμοποιεί ένα εκτεταμένο δίκτυο, που περιλαμβάνει πολλές περιοχές του, για να παράγει και να καταλαβαίνει τον λόγο. Το δίκτυο αυτό απλώνεται και στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια, κυρίως όμως στο αριστερό (στους δεξιόχειρες και στους περισσότερους αριστερόχειρες). Εάν κάποιο σημείο του δικτύου αυτού υποστεί βλάβη η γλώσσα δεν λειτουργεί σωστά (αφασία). Ο βαθμός και το είδος της γλωσσικής διαταραχής όπως και η δυνατότητα αποκατάστασής της εξαρτάται από το σημείο που θα βλαβεί και από την έκταση της βλάβης αυτής. Δημήτρης Κασελίμης: Αν και δεν φαίνεται να υπάρχει κάποια ειδική γλωσσική περιοχή στον εγκέφαλο, υπάρχουν πολλές περιοχές που συμμετέχουν στις διάφορες γλωσσικές διεργασίες. Αυτές οι περιοχές βρίσκονται συνήθως στο αριστερό ημισφαίριο και είναι στην επιφάνεια του εγκεφάλου (φλοιός), αλλά και κάτω από αυτήν (υποφλοιικές δομές, όπως οι πυρήνες, αλλά και λευκή ουσία). Η ευρύτερη περιοχή που εμπλέκεται στη γλώσσα είναι γύρω από τη σχισμή του Sylvius και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την κάτω μετωπιαία έλικα, τη νήσο, την άνω και μέση κροταφική έλικα, το κάτω βρεγματικό λόβιο, καθώς και τις υποκείμενες συνδέσεις μεταξύ αυτών, όπως είναι η τοξοειδής δεσμίδα και η εξώτατη κάψα. Συνήθως μετά από βλάβη σε αυτές τις περιοχές προκύπτει γλωσσική διαταραχή η οποία ονομάζεται αφασία. Παρ όλα αυτά, η αφασία μετά από βλάβη δεν είναι πάντα μία σταθερή κατάσταση. Καθώς περνά ο χρόνος, μπορεί κανείς να δει βελτίωση σε τέτοιους ασθενείς. Οι προγνωστικοί παράγοντες δεν είναι ακόμα ξεκάθαροι, αλλά σχετίζονται με την ηλικία, την έκταση και τον τύπο της βλάβης και την αρχική βαρύτητα των γλωσσικών ελλειμμάτων. 16.Τα ζώα φαίνεται να έχουν τη δική τους γλώσσα. Είναι ίδια σε όλα τα ζώα; Μπορούν ζώα που ανήκουν σε διαφορετικά είδη να επικοινωνήσουν μεταξύ τους (π.χ. σκύλος με γάτα, άλογο με σκύλο); Γυμνάσιο Ιτέας, μαθητής: Γιάννης Δημητράς, καθηγήτρια: Σκώττη Καλοτίνα (Βιολόγος) Δημήτρης Βαλάκος. : Βλ. ερωτήση 1, 17

18 Στρατής Βαλάκος: Κάποιοι τρόποι επικοινωνίας είναι μπορεί να γίνουν αντιληπτοί από διαφορετικά είδη. Συνήθως αυτοί οι τρόποι έχουν να κάνουν με την επιθετική συμπεριφορά και πρόκειται για στερεότυπα πρότυπα συμπεριφοράς που έχουν κληρονομηθεί από κάποιο κοινό πρόγονο. Επίσης μπορεί να προέρχονται από οικολογικές αλληλεπιδράσεις όπως για παράδειγμα τη σχέση θηράματος θηρευτή. Κάποια είδη πιθήκων αντιλαμβάνονται τις φωνές προειδοποίησης άλλων ειδών και αντιδρούν ανάλογα. Ηλίας Κούβελας. Προφανώς το κάθε είδος έχει ίδιους τρόπους επικοινωνίας. Όμως ορισμένα χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς όπως έντονα αρνητικά συυναισθήματα εκφράζονται με παρόμοιους τρόπους. Γλώσσα;;;; Κωνσταντίνος Πόταγας: (Δες απαντήσεις στις ερωτήσεις 2, 4, 5, 10, 12) 17.Οι θαλάσσιοι ζωικοί οργανισμοί διαφορετικού είδους επικοινωνούν μεταξύ τους και με ποιο τρόπο; 3o Γ/ΣΙΟ ΧΑΛΚΙΔΑΣ, Μηχαήλ Άννα. Στρατής Βαλάκος: Οι τρόποι επικοινωνίας στη θάλασσα υπόκεινται στους ίδιους περιορισμούς που ισχύουν για την ξηρά με ελάχιστες τροποποιήσεις. Ένας ιδιαίτερος τρόπος επικοινωνίας στη θάλασσα είναι τα ηλεκτρικά σήματα. Πολλά ψάρια (καρχαρίες, σελάχια, χέλια, γατόψαρα κ.λ.π) μπορούν να αισθάνονται και να προσανατολίζονται σε διαβαθμίσεις του ηλεκτρικού ρεύματος. Τα ηχητικά σήματα είναι αναπτυγμένα στα κητώδη αλλά δεν γνωρίζουμε πως γίνονται αντιληπτά από τα διαφορετικά είδη. 18.Οι άνθρωποι διαμορφώνουν διάφορες γλώσσες ανάλογα με το τόπο στον οποίο κατοικούν και τις ιδιαίτερες κοινωνικές συνθήκες. Εμφανίζεται κάποιο παρόμοιο χαρακτηριστικό και στο ζωικό βασίλειο - σε διαφορετικούς πληθυσμούς του ίδιου είδους; Γ/σιο Λύκειο Άρνισσας (1η Λυκείου), Στρατής Βαλάκος: Έχει βρεθεί ότι τα πουλιά του ίδιου είδους αναπτύσσουν τοπικές διαλέκτους στις διάφορες περιοχές που εξαπλώνονται. Αυτές οι διάλεκτοι βασίζονται στην τροποποίηση ενός βασικού μοτίβου που χαρακτηρίζει το είδος. Επίσης μελέτες πάνω σε διαφορετικούς πληθυσμούς χιμπαντζήδων έχουν δείξει ότι για την ίδια ενέργεια μπορεί να χρησιμοποιείται διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας. Ηλίας Κούβελας. Τα ωδικά πτηνά εκφράζουν διαφορετικό τραγούδι κάθε Άνοιξη. Θα επεκταθώ περισσότερο στην απάντηση. Κωνσταντίνος Πόταγας: Το γεγονός ότι υπάρχει μεγάλη ποικιλία γλωσσών ερμηνεύεται ακριβώς από τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης γλώσσας και ιδίως από το «αυθαίρετο» (δες ερώτηση 1). Τα ζώα θεωρείται ότι επικοινωνούν μεταξύ τους (τα άτομα του ίδιου είδους) παντού με τον ίδιο τρόπο. 18

19 19.Υπάρχει περίπτωση ένα ζώο να επικοινωνεί με διαφορετικούς ήχους κατά τόπους για να εκφράσει το ίδιο πράγμα; Όλα τα κουνέλια επικοινωνούν με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα μέρη της γης; Μιλούν «ξένες» γλώσσες; Γυμνάσιο Ιθάκης. Στρατής Βαλάκος: Έχει βρεθεί ότι τα πουλιά του ίδιου είδους αναπτύσσουν τοπικές διαλέκτους στις διάφορες περιοχές που εξαπλώνονται. Επίσης τα ανώτερα πρωτεύοντα μπορεί να χρησιμοποιούν διαφορετικούς τρόπου επικοινωνίας ανάλογα με την εξάπλωσή τους. 20.Ένα ζώο μεγαλώνοντας με ένα άλλο ζώο άλλου είδους (πχ σκύλος με γάτα) μπορεί να υιοθετήσει τρόπους επικοινωνίας του άλλου; Γυμνάσιο Ιθάκης. Στρατής Βαλάκος: Μια λαϊκή παροιμία λέει «Ο λύκος και γέρασε και άλλαξε το μαλλί του, ούτε τη γνώση άλλαξε ούτε την κεφαλή του». Νεογέννητοι αμερικάνικοι λύγκες που ανατράφηκαν μαζί με ποντίκια δεν έδειξαν καμιά επιθετική συμπεριφορά σε ποντίκια τα οποία βρισκόταν στο ίδιο κλουβί με αυτούς. Όταν τα ποντίκια όμως επιχειρούσαν να φύγουν οι λύγκες εκδήλωναν επιθετική συμπεριφορά, με επίθεση και άρπαγμα από τον τράχηλο. Οι πρώτες επιθέσεις ήταν αδέξιες αλλά μετά από κάποιες προσπάθειες η επίθεση ήταν η αναμενόμενη. Κάποιες συμπεριφορές οι επονομαζόμενες «σταθεροποιημένα πρότυπα συμπεριφοράς», είναι γραμμένες και απλά βελτιώνονται με την εκπαίδευση. Θυμηθείτε το παιχνίδι μιας μικρής γατούλας με το κουβάρι ή την κλωστή. Η λαϊκή παροιμία είναι σωστή και απλώς όταν εμφανιστεί το ερέθισμα που προκαλεί την συγκεκριμένη συμπεριφορά των ζώων, τότε αυτή εκδηλώνεται. Κωνσταντίνος Πόταγας: Ανάμεσα στα διαφορετικά είδη η επικοινωνία επιτυγχάνεται με τη μετάδοση πληροφοριών σχετικά με τη συναισθηματική κατάσταση του πομπού: ο σκύλος, όπως και πολλά άλλα σαρκοβόρα, δείχνει τα δόντια του και γρυλίζει όταν εκφράζει εχθρικότητα, ο άνθρωπος φωνάζει δυνατά και δίνει στο σώμα του επιθετική στάση για τον ίδιο λόγο, η γάτα «γουργουρίζει» ή τρίβεται στα αντικείμενα εκφράζοντας πείνα ή ευχαρίστηση, κ.λπ. 21.Η ευφυΐα σχετίζεται με ανατομικές ιδιαιτερότητες του εγκεφάλου ή μόνο με επιδράσεις από το περιβάλλον; Α Αρσάκειο Τοσίτσειο Λύκειο Εκάλης. Κωνσταντίνος Πόταγας: Το ερώτημα αυτό έχει απασχολήσει γενιές φυσιολόγων και πλήθος επιστημόνων και δεν έχει απαντηθεί με οριστικό τρόπο αν και υπάρχουν πολλές μελέτες που προσπάθησαν να συσχετίσουν χαρακτηριστικά του εγκεφάλου συγκεκριμένων ατόμων με τις ιδιαίτερες ιδιότητές τους (δες για παράδειγμα μελέτες σε σχέση με τον εγκέφαλο του Αϊνστάιν). Ο λόγος όμως που το ερώτημα αυτό δεν έχει απαντηθεί θα πρέπει να αναζητηθεί στο ίδιο το ερώτημα: τι ακριβώς εννοεί κανείς με τη λέξη ευφυΐα; Πώς ορίζεται η ιδιότητα αυτή; Η απάντηση είναι ότι δεν μπορεί να οριστεί, πιθανότατα διότι δεν έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Από την άλλη μεριά, ένας από τους λόγους που η ερώτηση αυτή τίθεται ξανά και ξανά είναι ότι συγχέουμε το φυσιολογικό με το παθολογικό: υπάρχουν πράγματι ασθενείς ή τραυματίες οι οποίοι έχουν χάσει λόγω εγκεφαλικής βλάβης ή ελλειμματικής 19

20 ανάπτυξης κάποιες από τις ικανότητες που μοιράζονται όλοι οι υγιείς άνθρωποι με αποτέλεσμα να έχουν μειωμένη απόδοση σε συνηθισμένες δραστηριότητες. Στις περισσότερες από τις περιπτώσεις αυτές ο λόγος της ελλειμματικής επίδοσης αναφέρεται σε συγκεκριμένες βλάβες. Δημήτρης Βαλάκος: Η απάντηση είναι ναι. Η ευφυία καθορίζεται από πολλά γονίδια όπως επίσης και η διάθεση και η αντίληψη κλπ. Αλλά ακόμη και για τους χαρακτήρες που ελέγχονται από ένα γονίδιο, η αντίληψη στη σύγχρονη γενετική βάζει μέσα τον παράγοντα περιβάλλον, καθώς ορίζει ως φαινότυπο το αποτέλεσμα ενός γονιδίου μόνο κάτω από τις παράλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες. Εφόσον αυτή η αντίληψη υπάρχει στους μονογονιδιακούς χαρακτήρες φανταστείτε τι γίνεται με τους πολυγονιδιακούς. Οι ανατομικές ιδιαιτερότητες αναφέρονται στις γενετικές δυνατότητες του οργανισμού, οι οποίες δίνουν ένα συνολικό αποτέλεσμα με βάση το περιβάλλον. Πολύ απλά, εάν ο Mozart γεννιόταν σε μια μία υποσιτισμένη χώρα στην Αφρική και δεν έρχοταν ποτέ σε επαφή με πιάνο, τότε δεν θα συνδέαμε ποτέ την ύπαρξή του με το μεγαλύτερο μουσικό ταλέντο που υπήρξε ποτέ... Σπύρος Ευθυμιόπουλος: Νομίζω ναι. Σχετίζεται και με ανατομικές ιδιαιτερότητες του εγκεφάλου και πιο συγκεκριμένα με ιδιαιτερότητες στα κυκλώματα και στις συνδέσεις που αναπτύσσουν οι νευρώνες. Μαριέττα Παπαδάτου-Παστού: Αρκετές έρευνες έχουν μελετήσει τη σχέση μεταξύ νοημοσύνης και ανατομικών ιδιαιτεροτήτων του εγκεφάλου. Για παράδειγμα, ο όγκος του ανθρώπινου εγκεφάλου έχει βρεθεί ότι πράγματι έχει μία μικρή συσχέτιση με τη νοημοσύνη. Αυτό μάλιστα το έδειξε μία μετα-ανάλυση (δηλαδή μία συγκεντρωτική ανάλυση των αποτελεσμάτων πολλών ερευνών μαζί) που βασίστηκε σε 37 μελέτες που είχαν μελετήσει συνολικά 1530 άτομα. Πλήθος ερευνών συνδέουν επίσης σε αρκετά μεγάλο βαθμό την υψηλή νοημοσύνη με τη νευρωνική περιπλοκότητα, δηλαδή την πυκνότητα των συνδέσεων που έχουν τα νευρικά κύτταρα μεταξύ τους. Συσχέτιση έχει βρεθεί και μεταξύ νοημοσύνης και πάχους του φλοιού του εγκεφάλου (του εξωτερικού δηλαδή μέρους του εγκεφάλου, όπου λαμβάνουν χώρα οι γνωστικές λειτουργίες όπως η αντίληψη, η μνήμη, η μάθηση, η προσοχή και η λύση προβλημάτων), αν και κάποιοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η αλλαγή του πάχους του φλοιού κατά την ανάπτυξη του παιδιού και όχι το ίδιο το πάχος συνδέεται με τη νοημοσύνη. Σε μια μελέτη απεικόνισης εγκεφάλου διαπιστώθηκε ότι ο όγκος της φαιάς ουσίας συγκεκριμένα στο μετωπιαίο λοβό είναι σημαντικός για τη νοημοσύνη και μάλιστα ότι το γεγονός αυτό προσδιορίζεται κυρίως από γενετικούς παράγοντες. Ωστόσο, η δομή του εγκεφάλου δεν καθορίζεται μόνο από τα γονίδια, αφού η εκμάθηση δεξιοτήτων ή πληροφοριών προκαλεί αύξηση του όγκου της φαιάς ουσίας στις περιοχές του εγκεφάλου που συνδέονται με αυτές τις δεξιότητες. Βέβαια, τέτοια πλαστικότητα δεν έχει βρεθεί σε όλες τις περιοχές του εγκεφάλου. Για το λόγο αυτό, είναι πιθανό ο όγκος της φαιάς ουσία να σχετίζεται με τη νοημοσύνη εν μέρει λόγω γενετικών παραγόντων, αλλά και επειδή τα πιο έξυπνα άτομα αναζητούν πνευματικά απαιτητικές δραστηριότητες, οι οποίες αυξάνουν τον όγκο της φαιάς ουσίας τους. 22.Τα πτηνά που εμφανίζουν ηχολαλιά (παπαγάλοι μάινες κλπ.) έχουν διαφορετικό εγκέφαλο από τα υπόλοιπα πουλιά; Έχουν κάποια περιοχή που ευθύνεται για αυτή την ικανότητα τους; 8ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΑΤΡΩΝ. 20

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1)

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1) Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1) Ποιοι μιλούν Η γλώσσα των ζώων Είναι αυτόγλώσσα; Η Dr Pepperberg και ο Alex (ο παπαγάλος) 3 Δομή της γλώσσας Πώς μελετούν τη γλώσσα η γνωστική ψυχολογία, η νευροψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Εισαγωγή στην ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc. PhD Φυσικοθεραπεία Μάθηµα1 ο Είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και τις νοητικές

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΗΛΙΚΙΑ γέννηση ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Αναγνωρίζει και προτιμά τη φωνή της μητέρας καθώς και ήχους της γλώσσας. Μιμείται ήχους της γλώσσας. 2 μηνών Συνδυάζει

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 3.2. Ανάπτυξη Κοινωνικών Δεξιοτήτων και Σχέσεων ΤΑΞΗ: Α Γυμνασίου ΧΡΟΝΟΣ: 1 διδακτική περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Στην επιστήμη της βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοείται η αλλαγή στις ιδιότητες ενός πληθυσμού οργανισμών στο πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το στρες Πρώτη νευροενδοκρινολογική απάντηση Δεύτερη νευροενδοεκρινολογική απάντηση Ο υποθάλαμος Κορτιζόλη

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων Α.Καραπέτσας

Διδάσκων Α.Καραπέτσας Διδάσκων Α.Καραπέτσας Άνδρες και γυναίκες είναι εξίσου έξυπνοι, κάθε φύλο όμως με το δικό του τρόπο. (Science Illustrated, Σεπτέμβριος,2010) 2 Διαφέρουμε εγκεφαλικά? 3 Ο Richard Haier, (του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015

Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015 Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015 Τι Είναι μια Παρουσίαση Επικοινωνία σε προφορικό λόγο Η Σημασία του Προφορικού Λόγου (1) Έχει μεγαλύτερη δύναμη από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 6 Μηχανισμοί επεξεργασίας οπτικού σήματος Οι άλλες αισθήσεις Πέτρος Ρούσσος Η αντιληπτική πλάνη του πλέγματος Hermann 1 Πλάγια αναστολή Η πλάγια αναστολή (lateral inhibition)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Πρόσφατες εργασίες έχουν αποδείξει ότι στη μνήμη παρεμβαίνουν πολλές περιοχές του εγκεφάλου Παρ όλα αυτά, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι μνήμης και ορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής στην εκπαίδευση παιδιών με διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή

Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής στην εκπαίδευση παιδιών με διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής στην εκπαίδευση παιδιών με διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή Η γνώση προκύπτει μέσα από την επανάληψη της μαθημένης συμπεριφοράς. Για τη μάθηση απαιτούνται γνωστικές διαδικασίες

Διαβάστε περισσότερα

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»!

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»! Η Ζωή είναι 8 χρονών και πριν 3 χρόνια ο παιδιάτρος και οι γονείς της, της εξήγησαν πως έχει Νεανική Ιδιοπαθή Αρθρίτιδα. Από τότε η Ζωή κάνει όλα αυτά που τη συμβούλεψε ο παιδορευματολόγος της και είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Χαλάνδρι 02/05/2010 Αριστοτέλους 42 Χαλάνδρι Τ.Κ. 15234 Τηλ./210-6800823 e-mail: papdimit@yahoo.gr ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ανάπτυξη της γλώσσας αποτελεί µια πολύχρονη, πολύπλοκη και προοδευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα: 5 Ο στάδιο: γράφω και διαβάζω τρισύλλαβες λέξεις 6 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που αρχίζουν µε φωνήεν 7 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που έχουν τελικό σίγµα (-ς) 8 ο στάδιο: γράφω

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Το μικρό μας δεν μιλάει όπως τα άλλα παιδιά της ηλικίας του. Τι μπορεί να συμβαίνει; Το κοινωνικό περιβάλλον, οι συνθήκες ζωής, και οι παραδόσεις επηρεάζουν θετικά

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΣ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΣ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΣ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ Η Ρομποτική είναι ο κλάδος της επιστήμης που κατασκευάζει και μελετά μηχανές που μπορούν να αντικαταστήσουν τον άνθρωπο στην εκτέλεση μιας εργασίας. Tι είναι το ΡΟΜΠΟΤ

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Επιβλέπων καθηγητής: ΝΑΣΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΠΑΓΑΛΟΥ ΑΓΛΑΪΑ Α.Μ: 12514 Τι είναι ο αυτισμός; Είναι μία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Είναι το γέλιο μεταδοτικό; Η απάντηση σε αριθμούς

ΘΕΜΑ: Είναι το γέλιο μεταδοτικό; Η απάντηση σε αριθμούς ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΚΑΛΑΣ Τμήμα Επιλογής ΘΕΜΑ: Είναι το γέλιο μεταδοτικό; Η απάντηση σε αριθμούς ΣΧΟΛ. ΠΕΡ. 2014-2015 1.1 Εισαγωγικό σημείωμα Η παρούσα εργασία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια των

Διαβάστε περισσότερα

Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση

Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μαρία ημάση Μακρίνα Ζαφείρη Γρηγορία-Καρολίνα Κωνσταντινίδου Πολυτροπικότητα και διδασκαλία των ξένων γλωσσών στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Πλυτροπικότητα: η έννοια Ως πολυτροπικότητα, multimodality, ορίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE Τ.Θ. 5, Πανε ιστήµιο Πατρών, 650 Πάτρα, P.O. Box 5, University of Patras, 6 50 Patra ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΒ ΟΜΑ Α ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΟΙ ΤΕΛΕΙΟΦΟΙΤΟΙ ΤΗΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσική Παιδαγωγική Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1. Ανάπτυξη και Ενδυνάμωση του Εαυτού 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Συναισθηματική Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις. 1. Ένα ιδιωτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνώριση φύλου στα καναρίνια

Αναγνώριση φύλου στα καναρίνια Αναγνώριση φύλου στα καναρίνια Η διάκριση του φύλου στα καναρίνια αποτελούσε και αποτελεί ένα πάγιο ερώτημα των ερασιτεχνών εκτροφέων καναρινιών. Πόσοι από μας που ερασιτεχνικά και μόνο από αγάπη εκτρέφουμε

Διαβάστε περισσότερα

DANA ALLIANCE FOR BRAIN

DANA ALLIANCE FOR BRAIN ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η λειτουργία του Ύπνου και η σημασία της για τη Μνήμη και τη Μάθηση αλλά και τη Σωματική και Ψυχική Υγεία» Ενημερωτική Εκδήλωση την Τετάρτη 27 Μαρτίου 2013, στο Ίδρυμα Ευγενίδου Αθήνα, Παρασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

The G C School of Careers

The G C School of Careers The G C School of Careers ΔΕΙΓΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ Στ ΤΑΞΗ Χρόνος: 1 ώρα Αυτό το γραπτό αποτελείται από 8 σελίδες, συμπεριλαμβανομένης και αυτής. Να απαντήσεις σε ΟΛΕΣ τις ερωτήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία της σειράς «ΕΤΣΙ ΓΡΑΦΩ ΚΑΙ ΙΑΒΑΖΩ µε µικρά βήµατα µέσα από συγκεκριµένους στόχους» πρώτο, δεύτερο και τρίτο µέρος, αποτελούν πολύ καλό βοήθηµα για την πρώτη ανάγνωση και γραφή. Οι µαθητές της

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να:

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΡΟΠΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Ανταποκρίνονται στην ακρόαση του προφορικού

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 20/05/2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2.

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Το παιδί ξεδιπλώνει τις γλωσσικές ικανότητες του µε το χρόνο. Όλα τα παιδιά είναι διαφορετικά µεταξύ τους και το κάθε ένα έχει το δικό του ρυθµό. Τα στάδια ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ»

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Διεργασίες ονομάζονται τα «πρότυπα» της λειτουργίας της ομάδας, τα οποία αναπτύσσονται μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ. Χρόνος: 2 ώρες Ημερομηνία: 13 Ιουνίου 2012

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ. Χρόνος: 2 ώρες Ημερομηνία: 13 Ιουνίου 2012 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΟΓΝΩΣΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Χρόνος: 2 ώρες Ημερομηνία: 13 Ιουνίου 2012 ΒΑΘΜΟΣ:. Υπογραφή:... Ονοματεπώνυμο:.

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ «Δεν ζω με την Νόσο του Crohn. Αυτή ζει μαζί μου» Amy Tracher Psy.D Ph.d, ασθενής και συγγραφέας του «Coping with Crohn s Disease: Manage Your Physical Symptoms and Overcome

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης. Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π

Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης. Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π 1 Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης 2 Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης 3 Τεστ δεξιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Ψυχολογία Κινήτρων

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Ψυχολογία Κινήτρων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ψυχολογία Κινήτρων ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΒΑΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΡΩΝ Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ. ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ : ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ :

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ. ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ : ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ : ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΜΑΘΗΜΑ : ΦΥΣΙΚΑ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ) ΤΑΞΗ : Α ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 1.30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΒΑΘΜΟΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΣ :... ΟΛΟΓΡΑΦΩΣ :... ΥΠ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Εργασία 1 η Ενεργή παρακολούθηση της ημερίδας με θέμα «Technology

Διαβάστε περισσότερα

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ Αισθητικότητα ονομάζεται η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε αφενός το εξωτερικό μας περιβάλλον και το ίδιο μας το σώμα,

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Click to add text. Ζωή Διονυσίου Επίκ. Καθηγήτρια Τμήμα Μουσικών Σπουδών Ιόνιο Πανεπιστήμιο dionyssiou@gmail.com

Click to add text. Ζωή Διονυσίου Επίκ. Καθηγήτρια Τμήμα Μουσικών Σπουδών Ιόνιο Πανεπιστήμιο dionyssiou@gmail.com 27ο Συνέδριο Κοινωνικής Παιδιατρικής 9-10 Οκτωβρίου 2015, Σπάρτη - Μονεμβασιά Μουσική επικοινωνία στην οικογένεια: στόχοι και πρακτικές του προγράμματος μουσικής αγωγής για βρέφη και νήπια του Ιονίου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα;

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τα κύρια συμπτώματα των παιδιών με ΔΕΠ-Υ είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και/ή παρορμητικότητας σε βαθμό δυσανάλογο

Διαβάστε περισσότερα

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Φοιτήτρια : Τεκτονίδου Βαρβάρα (12871) Καθηγήτρια: Παίλα Νικολέτα T.E.I Ηπείρου, 2014 Ταξινόμηση φωνολογικών/αρθρωτικών διαταραχών Αναπτυξιαξή

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ2006-07 Σ Ε ΛΑΡΙΣΑΣ Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 β επίπεδο Επιστηµονικός Γραµµατισµός Υπεύθυνος καθηγητής: Αβραάµ Κοέν Θέµα - άξονες ανάπτυξης Στοχοθεσία

Διαβάστε περισσότερα

Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή

Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή Εργαστήρι για την επαγγελματική ζωή Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή 4 0 Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ν

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίως μέρος. Εισαγωγή. 1.Τα παιδιά τρέχουν ελεύθερα στο χώρο με ένα φτερό στο χέρι, το πετούν ψηλά και το πιάνουν με ένα ή δυο χέρια.

Κυρίως μέρος. Εισαγωγή. 1.Τα παιδιά τρέχουν ελεύθερα στο χώρο με ένα φτερό στο χέρι, το πετούν ψηλά και το πιάνουν με ένα ή δυο χέρια. 1 Ο ΩΡΙΑΙΟ ΠΛΑΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΒΑΤΜΙΝΤΟΝ ΤΑΞΗ: Γ-Δ Αρ. Μαθητ.: 20 Σκοπός: ΚΙΝΗΤΙΚΟΣ Βασικός στόχος: ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΛΑΒΩΝ- ΣΕΡΒΙΣ ΨΗΛΟΚΡΕΜΑΣΤΟ CLEAR ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΩΜΟ 20 ρακέτες,20 πλαστικά φτερά,ένα λάστιχο ίσο με

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενα, συμπεριφορές, γεγονότα

Αντικείμενα, συμπεριφορές, γεγονότα Αντικείμενα, συμπεριφορές, γεγονότα O προγραμματισμός αποτελεί ένα τρόπο επίλυσης προβλημάτων κατά τον οποίο συνθέτουμε μια ακολουθία εντολών με σκοπό την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων. Ας ξεκινήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης

Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT 3 Εκδόσεις Λευκή Σελίδα ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Αγγλική Γλώσσα Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης Διορθώσεις: Ελένη Ζαφειρούλη Σελιδοποίηση: Γιάννης Χατζηχαραλάμπους Μακέτα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ» ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΙΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Biomedical Imaging & Applied Optics University of Cyprus Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Διάλεξη 16 Η Γλώσσα (Language) Εισαγωγή Γλώσσα Σύστημα με το οποίο ήχοι, σύμβολα και χειρονομίες (gestures) χρησιμοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην επανάληψη

Εισαγωγή στην επανάληψη Εισαγωγή στην επανάληψη Στο κεφάλαιο αυτό ήρθε η ώρα να μελετήσουμε την επανάληψη στον προγραμματισμό λίγο πιο διεξοδικά! Έχετε ήδη χρησιμοποιήσει, χωρίς πολλές επεξηγήσεις, σε προηγούμενα κεφάλαια τις

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Άρτεμις Τσίτσικα Επίκ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Παν/μιου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) Β Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα