ΤΕΧΝΗ. Για τον εκπαιδευτικό

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΕΧΝΗ. Για τον εκπαιδευτικό"

Transcript

1 ΤΕΧΝΗ Για τον εκπαιδευτικό

2

3 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΛΕΙΑΣ & ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗ Για τον εκπαιδευτικό ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΑΡΧΙΚΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ

4 ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΗ ΟΜΑΔΑ Γιάννης Γεωργίου, Μαρία Δημητρίου, Ευα Πολίτου ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ Μανόλης Δημητρίου ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Γαβριέλλα Σωτηροπουλου ΜΑΚΕΤΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ Ειρήνη Τσομπάνη ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ ΕΚΔΟΤΙΚΗ Ε.Π.Ε. ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΡΓΟΥ Αθανάσιος Γκότοβος Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας - Τομέας Παιδαγωγικής Τηλ.: /95683 Fax: roma%x:.uoi.gr ISBN ΒΟΗΘ. ΚΩΔ. ΜΗΧ/ΣΗΣ Ξ003 Κ.Π. 034/02

5 jremio^e^ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ll Χαλκοτεχνία - Σιδηρουργία 19 Τα όργανα παίζουν 27 Οι Τσιγγάνοι και το ελληνικό δημοτικό τραγούδι 35 Οι οργανοπαίχτες 4 1 Η μαγεία του τραγουδιού 6ι Ο χορός 6ζ Το θέατρο 75 Ο κινηματογράφος 103 Αλλες εικαστικές τέχνες 119 Η τέχνη του λόγου 125 Η ποίηση 139 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 142

6

7 raiko για την αξιοποίηση του πολιτισμού των Τσιγγάνων μαθητών δε σημαίνει, κατά τη γνώμη μας, υλικό που αναφέρεται στους Τσιγγάνους αλλά υλικό που επιτρέπει στους Τσιγγάνους μαθητές να εκφραστούν, να δράσουν και να αποκτήσουν προσόντα, συλλειτουργώντας με τους συμμαθητές τους. Υλικό που τους επιτρέπει να επικυρώσουν τον (όποιο) πολιτισμό τους μέσα στην και μέσα από τη σχολική διαδικασία και να βελτιώσουν τη σχολική τους θέση και απόδοση. Ως εκ τούτου, η επικέντρωση μας στον «τσιγγάνικο πολιτισμό» δεν μπορεί παρά να είναι θεματικά προσανατολισμένη, να συνδέεται οργανικά με το αναλυτικό πρόγραμμα και να αποτελείτο κλειδί για την πρόσβαση σε αυτό. Το υλικό που προτείνουμε, λοιπόν, έχει πρώτα απ' όλα στόχο να συμβάλει στην αναθεώρηση της ίδιας της σχέσης των μαθητών (αλλά και των εκπαιδευτικών) με τη σχολική και, γενικότερα, τη μαθησιακή διαδικασία. Πρόκειται για ένα σώμα πηγών (ιστορικά και λογοτεχνικά κείμενα, άρθρα και συνεντεύξεις, αφηγήσεις, τραγούδια, παραμύθια),* στις οποίες μπορεί να ανατρέξει ο εκπαιδευτικός, προκειμένου να αντλήσει στοιχεία για να εμπλουτίσει το μάθημα του. Οι πηγές αυτές θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν σε σχέση με τις θεματικές ενότητες των σχολικών βιβλίων. Η παρουσία Τσιγγάνων μαθητών είναι η πρόκληση για τηνανα-συγκρότηση της δικής μας διδακτικής παρουσίας. Τα παιδιά που είχαμε στο μυαλό μας όταν φτιάχναμε το υλικό μας δεν είναι «εθνογραφικά παραδείγματα», αλλά μαθητές των οποίων η φοίτηση σε μία σχολική μονάδα θέτει συγκεκριμένα παιδαγωγικά ζητήματα. Οι «Τσιγγάνοι» στην τάξη μας αντιπροσωπεύουν, πιστεύουμε, τη rrw/iom Σε κάθε κείμενο έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του πρωτοτύπου. ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7

8 δυνατότητα ανατροπής του συνηθισμένου πρίσματος υπό το οποίο «βλέπουμε» το αναλυτικό πρόγραμμα, τα σχολικά βιβλία, την πρακτική μας, τις σχέσεις μας με τους μαθητές, τελικά την ίδια μας τη δουλειά. Για το λόγο αυτό, επιδιώξαμε να βοηθήσουμε τον εκπαιδευτικό να επεξεργαστεί πιο ελκυστικές μορφές παράδοσης της διδακτέας ύλης, δηλαδή μορφές περισσότερο ανοιχτές στην εμπειρία των ίδιων των μαθητών. Δεύτερον, επιχειρήσαμε να προτείνουμε τρόπους για μια οικονομικότερη και περισσότερο ευέλικτη οργάνωση της ύλης. Προσπαθήσαμε, δηλαδή, να δώσουμε ιδέες για μια τέτοια οργάνωση του μαθήματος που θα επιτρέψει σε μαθητές με διαφορετική εξοικείωση με τη σχολική ύλη, αλλά και με διαφορετικά επίπεδα αναγνωστικής ικανότητας, να συμμετάσχουν στην ανάπτυξη του ίδιου θέματος ακόμη, να προσφέρουμε ιδέες για τη συμπύκνωση της ύλης ή και για τη διαθεματική προσέγγιση ορισμένων ενοτήτων, έτσι ώστε οι μαθητές των προπαρασκευαστικών τμημάτων να μην περιορίζονται μόνο στην κατάκτηση του μηχανισμού ανάγνωσης και γραφής και να μη στερούνται τα εφόδια αλλά και τη χαρά που προσφέρει η επαφή με τα υπόλοιπα μαθήματα του αναλυτικού προγράμματος. Στο υλικό μας, το οποίο και θεωρούμε ότι δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε Τσιγγάνους μαθητές, δεν μπορούμε ούτε και είναι ακριβές να παρουσιάζουμε τους Τσιγγάνους ως μια ανεξάρτητη από τις άλλες ομάδα, αλλά ως τμήμα και εν μέρει ως παράγωγο ευρύτερων ιστορικών και κοινωνικών διαδικασιών. Η φιλοσοφία που υιοθετήθηκε κατά τη σύνταξη του υλικού απέφυγε να δώσει κλειστές (και απο-κλειστικές) απαντήσεις είτε σχετικά με τις πολιτισμικές ταυτότητες των αποδεκτών είτε σχετικά με το μαθησιακό επίπεδο και τις μαθησιακές τους ανάγκες. Ιδωμένο υπό ΤΕΧΝΗ

9 αυτό το πρίσμα, το υλικό μας δεν μπορεί ούτε να αντιμετωπιστεί ούτε να λειτουργήσει ως εναλλακτικό βιβλίο. Δεν αποτελεί παρά ένα «πακέτο» ιδεών για εναλλακτική χρήση των υπαρχόντων σχολικών βιβλίων, ένα σύνολο προτάσεων, ανάμεσα στις οποίες οι εκπαιδευτικοί καλούνται να αναζητήσουν εκείνες που ταιριάζουν στην περίπτωση τους. Ο πολυσυλλεκτικός χαρακτήρας του υλικού, καθώς και η αποφυγή ενιαίας μορφής, δεν έχει να κάνει τόσο με τις δυνατότητες της παραγωγής, όσο με τη φιλοσοφία μας: σχεδόν καθετί μπορεί να αποτελέσει διδακτικό υλικό. Όσα κομμάτια θεωρηθούν κατάλληλα να χρησιμοποιηθούν χρειάζονται την παρέμβαση του εκπαιδευτικού, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς τη μεθοδολογία, γιατί ο εκπαιδευτικός είναι εκείνος που τελικά γνωρίζει την τάξη του. Τα κείμενα που συμπεριλαμβάνονται στο υλικό δεν τα συγκεντρώσαμε για να διαβαστούν στην τάξη, αλλά για να αποτελέσουν πηγή πληροφοριών που ελπίζουμε να δώσει ιδέες και να τροφοδοτήσει μία πολλαπλότητα δρα - στηριοτήτων: θεατρικούς αυτοσχεδιασμούς, τραγούδια, παιχνίδια, εκθέσεις, κόμικς και ό,τι άλλο υπαγορεύσει η δυναμική της τάξης, καθώς και οι προτιμήσεις και τα ταλέντα του κάθε εκπαιδευτικού. Το υλικό, λοιπόν, που προτείνουμε δεν έχει στόχο να αντικαταστήσει τα βιβλία του αναλυτικού προγράμματος και να αποτελέσει ειδικό διδακτικό υλικό για τους Τσιγγάνους μαθητές. Είναι υλικό συμπληρωματικό. Κι ακόμα, το υλικό μας έχει ενδεικτικό και παραδειγματικό χαρακτήρα. Κι αυτό, για δύο λόγους. Πρώτα πρώτα, γιατί πιστεύουμε ότι το πολιτισμικό κεφάλαιο των μαθητών μας δεν μπορούμε να το προδικάσουμε, αντίθετα καλούμαστε να το ανακαλύψουμε. Δεύτερον, γιατί εκείνο που έχει σημα- ΠΡΟΛΟΓΟΣ «

10 σία είναι το πώς θα καταστήσουμε αυτό το «κεφάλαιο» λειτουργικό μέσα στη διδακτική διαδικασία και για τους σκοπούς αυτής της διαδικασίας. Και τη γνώση αυτής της διαδικασίας με τις επιμέρους ιδιαιτερότητες της την έχει τελικά ο εκπαιδευτικός, που η δουλειά μας ελπίζουμε να τον βοηθήσει. Η συγγραφική ομάδα 10 «ΤΕΧΝΗ

11 εΐϊ4γωγη Ο ϋεόζ, τότε, έϋωόε 6WY Teijfjfaw IUA όγνρψρα και τον είπε:. α owpa πον όον θίγω φαΐ χεξάΐα, ajja το αεϊα/ιντερο απ 1 oja φαι η διαυρ'ψρα, turn κανένας άγνρωπος πον mr έ$ει Οί να φαΐ ποτέ ιιόγος. 'Οταν φαι λνπνψέγος, ιανόνιζε, m όιανρϊμρα Οι aulilitqfnkiz ικατσοαίς nor ΙΰιϊϊΑηοϊ και να ακονόεις iwvdiki wov να φαι ίνας όννυναόιως από τδιΐϊάηκα ριο/ιιλ OvMrttu&r mx ειαψέαία,γ ποιι/ισύζ ΰκονούονς ανθρώπους ΤΜΥ /patuuawr mx ΤΜΥ τε$γώγ. και ονραηες άρπες. J/Ινκντερη και καναρότερη uzjiook οεγ νπάργει dw. in % ότογ ovparo^.

12 ft ^ψή Ο γύφτος δεν απήντησεν δι' έναρθρου φθόγγου, αλλ' ηκούσθη μόνον ενπνιγμένονχμου, εξελθόν εκ του στόματος του. Αλ. Παπαδιαμάντης, Η Γυφτοπούλα ^Vra παλιά χρόνια, όταν οι Τσιγγάνοι, όπως και πολλοί ^^άλλοι άνθρωποι, ζούσαν νομαδική ζωή προτού αρχίσουν να κατοικούν στις πόλεις, υπήρχε ένας Τσιγγάνος φτωχούλης που, απογοητευμένος καθώς ήταν, ξάπλωσε κάτω από ένα δένδρο και άρχισε να κλαίει. Ο Θεός στον ουρανό άκουσε τα κλάματα του και παρουσιάστηκε μπροστά του λέγοντας: «Τσιγγάνε, γιατί κλαις;». Ο Τσιγγάνος κοίταξε πάνω λυπημένα και είπε: «Κλαίω γιατί δεν έχω φαγητό και όταν ο ήλιος δύει δεν υπάρχει φως και κρυώνω, και ακόμη δεν υπάρχει μουσική να κάνει την καρδιά μου χαρούμενη. Το μόνο που σκέφτομαι είναι ο πόνος, η λύπη και η μοναξιά. Γι' αυτό το λόγο κλαίω». Ο Θεός συγκινήθηκε από την ιστορία του φτωχούλη και τον πρόσταξε να σηκωθεί λέγοντας του: «Πάρε αυτό το μαντίλι.όποτε είσαι πεινασμένος, θα το απλώνεις και τότε τα πιο νόστιμα και πικάντικα φαγητά θα εμφανίζονται πάνω του». «Εάν το κρύο και το σκοτάδι σε περικυκλώνουν, πάρε αυτό το δακτυλίδι και τρίψ' το απαλά και η ζέστη και το φως θα ξεπηδήσουν από μέσα του». Ο Θεός τότε έδωσε στον Τσιγγάνο μια σφυρίχτρα και του είπε: «Τα δώρα που σου δίνω είναι μεγάλα, αλλά το μεγαλύτερο απ' όλα είναι η σφυρίχτρα, γιατί κανένας άνθρωπος που την έχει δε θα είναι ποτέ μόνος. Όταν είσαι λυπημένος, φύσηξε τη σφυρίχτρα και θα ακούσεις μουσική που θα είναι ένας συνδυασμός από τσιγγάνικα βιολιά και ουράνιες άρπες. Γλυκύτερη και καθαρότερη μελωδία δεν υπάρχει στη γη ή στον ουρανό». Ο Τσιγγάνος γεμάτος ευγνωμοσύνη έπεσε μπρούμυτα με ταπείνωση στο Θεό, κλαίγοντας και πάλι, αλλά αυτή τη φορά από χαρά. Όταν σήκωσε το βλέμμα ψηλά, ο Θεός είχε γίνει άφαντος. Τώρα ο Τσιγγάνος ήταν ανυπόμονος να δοκιμάσει τα μαγικά του δώρα, αλλά πριν προλάβει να ερευνήσει τις μαγικές του δυνάμεις, τον συνέλαβαν για αλητεία και τον έριξαν σε ένα σκοτεινό και κρύο κελί. Ελπίζοντας στην επιτυχία αλλά 12 Τ Ε Χ Ν Η

13 και φοβούμενος την αποτυχία, έβγαλε το μαντίλι του και το άπλωσε στο σκοτεινό και υγρό πάτωμα της φυλακής. Αμέσως το δωμάτιο πλημμύρισε από την ευχάριστη μυρουδιά σπάνιων και εξωτικών φαγητών. Έκθαμβος από τη θέα, ο Τσιγγάνος έτριψε το μαγικό δακτυλίδι: όλη η φυλακή έλαμπε και άστραφτε σαν εκατομμύρια αστέρια, και το υγρό πάτωμα έγινε στη στιγμή ολόζεστο. Αφού έφαγαν όλοι οι έκπληκτοι κρατούμενοι, ο Τσιγγάνος έριξε μια με τη σφυρίχτρα του, και απαλές μελωδίες μιας όμορφης μουσικής γέμισαν τον αέρα. Η κόρη του διευθυντή της φυλακής γοητεύτηκε από τη μουσική και σύντομα έμαθε για τις μαγικές ιδιότητες του μαντιλιού, του δαχτυλιδιού και της σφυρίχτρας. ' Ηταν ένα πολύ απαιτητικό και κακομαθημένο παιδί και όταν της αρνιόταν κάποιος κάτι, νευρίαζε τόσο που από τα νεύρα της αρρώσταινε, σε σημείο μάλιστα που ο πατέρας της νόμιζε ότι θα πέθαινε. Και έτσι, όταν ζήτησε τα μαγικά αντικείμενα, ο αρχιφύλακας πήγε στη φυλακή και προσπάθησε να τα αγοράσει από τον Τσιγγάνο. «Σε παρακαλώ, άσε με να αγοράσω το μαγικό σου μαντίλι, το δαχτυλίδι και τη σφυρίχτρα» παρακάλεσε ο φύλακας «διαφορετικά η κόρη μου θα αρρωστήσει και ίσως να πεθάνει». Ο Τσιγγάνος απάντησε: «Κανείς δεν μπορεί να αγοράσει τέτοιους θησαυρούς, αλλά αν φέρεις την κόρη σου στη φυλακή, πιθανόν κάτι να κανονίσουμε». Σε λίγη ώρα ο φύλακας και η κόρη του στέκονταν έξω από το κελί του Τσιγγάνου περιμένοντας να ακούσουν τους όρους του παζαρέματος. Ο Τσιγγάνος είπε ότι θα συμφωνούσε να δώσει τα μαγικά αντικείμενα στην κόρη του φύλακα, αν ο πατέρας της συμφωνούσε να δεχτεί τέσσερα αιτήματα που ο Τσιγγάνος θα έκανε. Είναι ανόητος, σκέφτηκε ο φύλακας. «Κόρη μου, γρήγορα! Φέρε μολύβι και χαρτί να συντάξουμε ένα επίσημο συμβόλαιο». Σε λίγα λεπτά το συμβόλαιο είχε γραφτεί και Κι έρχεται ν' απαντήσει στην τέχνη με θέμα τους Τσιγγάνους η τέχνη των ίδιων των Τσιγγάνων. Ο Έλληνας Τσιγγάνος Γιάννης Αλεξίου από την Κομοτηνή γράφει τα ποιήματα του ΕΙΣΑΓΩΓΗ β

14 υπογραφτεί και τα μαγικά πράγματα είχαν δοθεί στην εγωίστρια κόρη. Καθώς έστριβαν για να φύγουν από τη φυλακή, ο Τσιγγάνος ζήτησε την άδεια να θέσει τις τέσσερις απαιτήσεις του και ο φύλακας του την έδωσε χωρίς δισταγμό, γιατί ήταν πολύ χαρούμενος που είχε αποκτήσει τα μαγικά δώρα. Ο Τσιγγάνος τότε έθεσε την πρώτη του ερώτηση: «Θα αρνιόσουν να ελευθερώσεις εμένα και τους συγκροτούμενους μου;». Ο φύλακας μισούσε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο να κάνει αυτό το πράγμα, καθότι είχε λάβει ένα χρηματικό ποσό για κάθε κρατούμενο στη φυλακή του, αλλά δεν είχε άλλη επιλογή παρά να απαντήσει όχι. Ο Τσιγγάνος τότε έκανε τη δεύτερη του ερώτηση: «Θα αρνιόσουννα μου δώσεις το σπίτι σου και τα κτήματα σου;». Ξανά η απάντηση έπρεπε να είναι ένα απρόθυμο όχι. Ο Τσιγγάνος τότε έκανε την τρίτη ερώτηση: «Θα αρνιόσουννα μου 'δίνες πίσω τους μαγικούς θησαυρούς μου;». «Αλίμονο, δεν μπορώ να αρνηθώ» φώναξε ο δυστυχής φύλακας «γιατί έχω υπογράψει το συμβόλαιο. Με έχεις εξαπατήσει και είμαι κατεστραμμένος. Τι περισσότερο μπορείς να μου πάρεις; Κάνε την τελευταία ερώτηση». Ο Τσιγγάνος χαμογέλασε. «Θα αρνιόσουννα μου έδινες την κόρη σου για παντρειά;». Ο ηττημένος πατέρας απάντησε: «Αν είσαι τόσο καλός σαν σύζυγος όσο είσαι σαν γητευτής και έμπορος, τότε θα ήμουν πολύ δυστυχής να σου αρνηθώ την άδεια να παντρευτείς την κόρη μου. Ίσως να μπορέσεις να τη μάθεις να μην είναι τόσο άπληστη και κακομαθημένη. Οι εγωιστικές επιθυμίες της σίγουρα με έχουν καταστρέψει, αλλά εάν κάποιος μπορεί να τη στρώσει, αυτός ο κάποιος θα πρέπει να έχει την εφευρετικότητα και ευρηματικότητα ενός Τσιγγάνου». Παραμύθι από το Μεξικό, από το βιβλίο της Diane Tong, Gypsy Folktales 14 ΤΕΧΝΗ

15 Ο αστόχαστος θα πιστεύη πως ένας ποιητής διαλέγοντας βρίσκει τα θέματα του, καθώς ένας μουσικός αριστοτέχνης, μονάχα για να δείξη την τέχνη του δοξαριού του απάνω στου βιολιού τις χορδές. Τίποτε δε διάλεξα. Ο ποιητής δε διαλέει, πυρώνεται και πάει μπροστά, κατόπι, και στα καθέκαστα, έρχεται η υπομονετική και ξεδιαλέχτρα δουλειά. Ίσα ίσα, γιατί σταμάτησα στο γύφτο θα πη πως είμαι κ' ένας γύφτος, η ψυχή μου είναι και τέτοια. Μα η ψυχή μου είναι πολυπρόσωπη, κι ανίσως και στοχάζεται μοναχική, τον κόσμο κλει στο λογισμό της, χίλιες οι αγάπες της. Μπορώ να κράξω με τον ποιητή: «Χίλιες χρυσές λιανοκάμωτες αλυσίδες με δένουνε με την πραγματικότητα». Κ' η μεγάλη μου αγάπη, απάνω απ' όλες, η νεράιδα του τραγουδιού. Τίποτε δε μας φαίνεται πως δανειστήκαμε, μα και μπορούσαμε να πούμε πως είναι δικό μας. Τα μέτρια κινδυνεύουν να χαντακωθούν από το θησαύρισμα των ξένων ιδεών, οι φτωχοί χάνονται από τα δανεικά, γιατί είν' αδύνατο να τα εξοφλήσουν. Για τον τεχνίτη και το δάνεισμα είν' εν' από τα όργανα της πρωτοτυπίας του. Από την ώρα που θα μπορούσε κριτής να μου πη πως το ποίημα μου είναι κάτι πρωτάκουστο που δε θυμίζει τίποτε παρόμοιο, θα υποψιαζόμουν ή πως δεν αξίζω εγώ ή πως δεν αξίζει ο κριτής μου. Κ' εδώ θα ταίριαζε αν θυμηθούμε και κάποια σημαντικά λόγια από τον Πλατωνικό «Φαίδωνα»: «Τον ποιητήν δέοι, είπερ μέλλοι ποιητής είναι, ποιείν μύθους, αλλ' ου λόγους». Με το μύθο πήρα να δουλέψω. Ο Γύφτος, τύπος της φυλής του διαλεχτός, μπορούσε να κράξη σαν τον Ηράκλειτο: «εις εμοί χίλιοι», όμως αταίριαστος μέσα στους ομόφυλους, «ξεχωριστός μέσα στους ξεχωριστούς», έχει βαθειά τη συνείδηση της οε,ιος της συντροφικής ζωής, και δεν τα ταιριάζει με τη συντροφιά, θέλει να δουλέψει σαντους άλλους, και δεν το δύνεται, δοκιμάζει την τέχνη, και κάθε τέχνη του είναι στενή κι ανάποδη, στενή κι ανάποδη και η αγάπη του που Οι καλλιτεχνικές ικανότητες των Τσιγγάνων συγκίνησαν και επηρέασαν πολλούς σπουδαίους ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών. Ο μεγάλος μας ποιητής, ο Κωστής Παλαμάς, στην τέχνη του «γύφτου» αναγνωρίζει τα σημάδια της ποιητικής τέχνης. Δικό του είναι το διπλανό απόσπασμα. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15

16 τόσο πλατειά την ωνειρεύτηκε. Τέλος μια μέρα βρίσκει ένα μυστηριώδικο βιολί, κληρονομιά από κάποιο γέροντα ιερό προφήτη. Παίρνει το βιολί και με το παίξιμο του βρίσκεται σα νέος άνθρωπος. «Στο νου του πρόβαλε, καθώς λέει ο Λεοπάρδης στην "Ασπασία" του, νέος ουρανός, νέα γη, και μια θεία αχτίδα». Οι άνθρωποι ανατρίχιασαν και θύμωσαν πιο πολύ με το βιολί του, μα τα παιδιά, οι μελλόμενοι άνθρωποι, γοητεύονται από το βιολί του, και του φτάνει. Τέτοιο, απάνω κάτω, το παραμύθι. Τι τη θέλεις να την πάρεις την Τσιγγάνα τι γυρεύεις να την παντρευτείς; Αυτή που έκαψε παιδάκια αυτή που έκλεισε σπιτάκια πρόσεχε να μην παρασυρθείς. Το τσιγγάνικο το αίμα την τρελαίνει ρίχνει μες στις φλέβες της φωτιά. Θα σου το πει, θα σε προδώσει και την καρδιά σου θα πληγώσει στάσου τώρα πριν καταστραφείς. Τι τη θέλεις να την πάρεις την Τσιγγάνα τι κι αν είναι όμορφη πολύ; Μπορεί να κλαίει, να χτυπιέται σε λίγο μάλλον θα τραβιέται άσ' τηνε να φύγει την τρελή. (Β. Τσιτσάνης, 1950) 6 ΤΕΧΝΗ

17 Η τσιγγάνικη τέχνη είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την ίδια την τσιγγάνικη ζωή. Τέχνη και ζωή στο τσιγγάνικο συγκείμενο αλληλοπεριχωρούνται. Το εμπόριο, η μουσική, ο χορός, η προφορικότητα, έτσι όπως αναδύεται μέσα από τη γλώσσα των Ρομά, με τις παροιμίες, τα τσιγγάνικα τραγούδια και τα παραμύθια, είναι η έκφραση και προέκταση του βίου τους. Είναι και η τέχνη που εντυπώνεται στα διάφορα επαγγέλματα που ασκούν μέχρι σήμερα οι Τσιγγάνοι. Από τον καλαθοπλέκτη, το σιδηρουργό και το χαλοποιό μέχρι και το μουσικό στα σύγχρονα κέντρα διασκέδασης. Η εκφραστικότητα με την οποία ο Γύφτος μουσικάντης θα μας ταξιδέψει, παίζοντας το ταξίμι του. Η πλαστικότητα που θα δώσει ο Γύφτος σιδεράς στο καλλιτέχνημα του, όσο «καθημερινό» κι αν είναι. Η έμπνευση και η ζωντάνια με την οποία η γιαγιά Τσιγγάνα θα αφηγηθεί το παραμύθι, που μοιάζει σαν να αναβλύζει νερό από το πηγάδι της ζωής. Η ταχύτητα και η επιδεξιότητα με την οποία ο Ρώμης καλαθοποιός θα «πλέξει» τη φύση σε ένα κοφίνι, καθιστός στο χώμα και με το χαμόγελο ζωγραφισμένο στο πρόσωπο του. Η αφοσίωση και η μαστοριά που θα επιδείξει ο Τσιγγάνος χαλοποιός, ο οποίος, σαν ένας μικρός χειρούργος, θα σκύψει πάνω από το χαλί για να μπαλώσει την τρύπα, ταιριάζοντας χρώματα, σχήματα, κόμπους και κρόσσια, δίνοντας πάλι στον τάπητα την πρότερη ομορφιά του. Και ακόμη η πειθώ που θα χρησιμοποιήσει η Τσιγγάνα γυρολόγος για να «μαγέψει» τον πελάτη καθώς πουλάει την πραμάτεια της. Σ' αυτές τις εκφάνσεις του τσιγγάνικου βίου αναδύεται η τσιγγάνικη τέχνη σαν ένα μωσαϊκό από παραδόσεις και πρακτικές. Η ποικιλότροπη τσιγγάνικη τέχνη είχε προ πολλού εκτιμηθεί και αναγνωριστεί από την ευρύτερη κοινωνία. Μέσα από το «πανέρι» της ποίησης θα ανασύρουμε την περίπτωση Μα να, καθώς και πολλοί σπουδαίοι καλλιτέχνες κι άλλοι, λιγότερο σπουδαίοι, πιο πολύ τους φαντάζονταν τους Τσιγγάνους παρά τους ήξεραν, είναι γεμάτα τα έργα τους από στερεότυπα για τους Τσιγγάνους, από πράγματα που δεν ισχύουν και που βάζουν σε κίνδυνο τους Τσιγγάνους, γιατί πείθουν ότι οι Τσιγγάνοι είναι είτε μίζεροι κι ανίκανοι να αρθρώσουν μια ολόκληρη κουβέντα είτε πονηροί και δόλιοι είτε και μάγοι. Είναι γεμάτα τα έργα τους από εικόνες που κάνουν μια πραγματικότητα δική μας, διπλανή και συχνά πολύ πολύ σκληρή να φαίνεται εξωτική. Και, το κυριότερο, μας πείθουν πως «έτσι είναι οι Τσιγγάνοι», «το 'χουν στο a\\ia τους», «ταιριάζει στη φυλή τους» και, άρα, τίποτα δεν έχουμε εμείς να κάνουμε για να γίνει η πραγματικότητα καλύτερη. ΕΙΣΑΓΩΓΗ \J

18 των χιλιάδων «Τσιγγάνων» μουσικών, που καταπώς λέει ο Πέρσης ποιητής Φίρντουσι, κάλεσε ο βασιλιάς της Περσίας για να ψυχαγωγήσει τους υπηκόους της αυτοκρατορίας του. Και αυτή η μεγάλη «ορχήστρα» των μουσικών θα έλεγε κανείς ότι, ιδωμένη με τα σημερινά μάτια, ξεκίνησε μια περίοδο συναυλιών και μουσικών εκδηλώσεων για να αναστήσει τη χαμένη ζωντάνια και τον ενθουσιασμό των ανθρώπων. Η τσιγγάνικη τέχνη δεν έχει μελετηθεί εμπεριστατωμένα σε πανελλαδική κλίμακα για ποικίλους λόγους. Παραμένει ακόμα μια μαγιά που μπορεί να δώσει την ευεργετική της δύναμη στην ήδη υπάρχουσα ζύμη, δημιουργώντας νέες καλλιτεχνικές εκφράσεις και δρόμους. Αυτή η τέχνη απαιτείται να προσεγγιστεί και να κατανοηθεί, όχι σαν ειδικός χώρος αλλά ως κομμάτι της σύνολης καλλιτεχνικής έκφρασης, όχι σαν μουσειακό είδος αλλά ως ζώσα πραγματικότητα που νοηματοδοτεί τη ζωή Τσιγγάνων και μη Τσιγγάνων. 8 ΤΕΧΝΗ

19 mkoretm ii0 ro χ mi Ι ία ιαάόίϊνιατο διανρϊ η αιιόη mi ΚΑτδε ΐΰηάζε uxa wjaki ΪΙΛ ΥΑ γωρέδονγ οι imvpoi IWYOI πον οε χωράνε μες dmr ik/fti βεγ φαι γίψλ ΛΑ ΥΑ περάύει εγ εΐυαΐ ιιέρα ΛΑ ΥΑ οιαρεί ε / η ψ% uov δ' AVO\ WY τοίάόη,,μοι 01 UWMBOVBYOl imri/vi/coi 6TW mca/w/l, δαυ uxa β\ε/α/ιη \\ΑρΑδκεν%.

20 ΤραΧονοι βείίκνκς LLpUE στο σιδεράδικο f Ι ίο γύφτικο η σελήνη. Με νάρδους ήτανε πλεχτό το μισοφούστανό της. Τ' αγόρι την κοιτάει, κοιτά. Στον αλαφιασμένο αγέρα τα μπράτσα ανοίγει η σελήνη και δείχνει, αγνή και ξελογιάστρα, τα στήθια της, σκληρό καλάι. Φύγε σελήνη μου, σελήνη. Αν έρθουν έξαφνα οι τσιγγάνοι, θα φτιάξουνε με την καρδιά σου γιορντάνια κι άσπρα δαχτυλίδια. Άσε με αγόρι να χορέψω. Κι όταν έρθουν οι τσιγγάνοι, θα σε βρουν πάνω στ' αμόνι μετά μάτια σφαλιχτά. Ζύγωνε ο καβαλάρης. Του κάμπου χτύπαε το νταούλι. Στο εργαστήρι το παιδί σφάλισε τα δυο του μάτια. 20 ΤΕΧΝΗ

21 Τρέξε σελήνη μου, σελήνη, τ' ακούω κιόλας τ' άλογα τους. Άσε με αγόρι, μην πατάς την κολλαριστή μου ασπράδα. Απ' τον ελαιώνα ερχόταν, μπρούτζος κι όνειρο, οι τσιγγάνοι. Τα κεφάλια τους στητά και μισόκλειστα τα μάτια. Πώς μοιρολογεί ο γκιόνης, αχ, πώς κλαίει το δεντρί! Πάει στον ουρανό η σελήνη κι έχει ένα παιδί στο χέρι. Μέσα στο εργαστήρι κλαίνε με ξεφωνητά οι τσιγγάνοι. Στέκει ο αγέρας βάρδια, βάρδια. Ο αγέρας κάνει αγρυπνία. Φ. Γ. Λόρκα, απόδοση Α. Ευοτρατιάδης ΧΑΛΚΟΤΕΧΝΙΑ - ΣΙΔΗΡΟΥΡΓΙΑ 21

22 ψιό τον apftaio νερ της γωτιάς 'waimo ραι τους i\uuvwv$ θίοιρονρχονς Ιΐντίζς βτονς 0ΐψερινονς ή/ντονς βοάμαοες Ο θεός Ήφαιστος, ο θεός της φωτιάς και του σιδήρου, κάποτε μίλαγε με τη μάνα του και της έλεγε: «Ξέρεις κάτι βρε μανούλα μου, καλή μου μάνα! Να, πάρε αυτό το ποτήρι νερό και πιες το, να σου περάσει η στεναχώρια που 'χεις. Το ξέρω, ο πατέρας μου ο Δίας είναι πολύ σκληρός για να τα βάζει κανείς μαζί του. Μια φορά, στον καυγά σας απάνω, όταν προσπαθούσα να σε γλιτώσω, μ' άρπαξε από το πόδι και με πέταξε από τ' ανοιχτά του ουρανού κάτω. Έπεφτα, έπεφτα όλη τη μέρα και, όταν πια ο ήλιος βυθίστηκε, εγώ βρέθηκα μισοπεθαμένος στο νησί Λήμνος. Εκεί με βρήκαν, με μάζεψαν και με φρόντισαν οι Σίντιες, ξέρεις, αυτοί οι γνωστοί οι σιδεράδες... Από την Ιλιάδα Να έχουν άραγε οι αρχαίοι σιδηρουργοί Σίντιες κάποια σχέση με τους σημερινούς Τσιγγάνους σιδηρουργούς; Ποιος ξέρει με σιγουριά να μας πει; Τι σημασία έχει άλλωστε; Πάντως, αυτό που εμείς γνωρίζουμε είναι ότι οι Γύφτοι σιδεράδες ήταν και είναι οι πιο φημισμένοι τεχνίτες στο σίδερο και στ' άλλα μέταλλα. Ένα παραμύθι μας λέει πως κάποτε ο ξακουστός θεός Ήφαιστος περπάταγε στους δρόμους μιας πόλης και περηφανευόταν πως σαν κι αυτόν δεν ήταν άλλος τόσο καλός σιδεράς. Κάποια στιγμή πέρασε έξω από ένα γύφτικο εργαστήρι κι άκουσε από μέσα τους γλυκούς ήχους από το σφυρί και τ' αμόνι. Ντιν, ντον, ντον. Μαγεύτηκε από τα όμορφα χτυπήματα κι έμεινε για λίγο σα χαμένος. Μετά φώναξε το νοικοκύρη του σπιτιού για να τον γνωρίσει. Ο γύφτος, ο μαστρο-νίκος, γνωστός σ' όλη τη γύρω περιοχή, βγήκε έξω να δει τι γινόταν. Κρατούσε στα χέρια του το σφυρί και τ' αμόνι κι ήταν μαύρος από τη μουντζούρα κι από τη δουλειά. Ο σιδεράς ρώτησε το θεό Ήφαιστο αν ήρθε για δουλειά, να παραγγείλει μήπως κάνα σιδερικό ή τίποτα άλλο. 22 ΤΕΧΝΗ

23 Τότε ο Ήφαιστος έβαλε τα γέλια και του 'πε με περηφάνια πως έψαχνε να βρει καλύτερο σιδερά από δαύτον. Ο μαστρο-νίκος δεν ταράχτηκε, αμά τον κάλεσε μέσα να πιούνε καφέ. Ο γερο-ήφαιστος τα 'χάσε για λίγο, όμως μόλις συνήλθε, μπήκε γρήγορα γρήγορα στο γύφτικο. Εκεί συνάντησε ένα γνώριμο περιβάλλον, όμοιο με το δικό του το εργαστήρι. Οι δυο τεχνίτες, θεός και άνθρωπος, άρχισαν να μιλάνε για την τέχνη τους και, πες πες, η ώρα πέρασε κι η νύχτα έπεσε παντού. Ο Ήφαιστος ενθουσιάστηκε. Κατάλαβε πως και στη γη και στους απλούς ανθρώπους υπήρχαν μαστόροι σαν κι αυτόν και το μόνο που έλειπε ήταν η θεϊκή δύναμη για να γίνουν τα έργα τέλεια. Ξάφνου, ο γύφτος σιδεράς σηκώθηκε και άναψε μια φωτιά. Ο θεός της φωτιάς κάλεσε τότε τον έμπειρο μάστορα να του δείξει τα κρυφά μυστικά της δουλειάς. Πήραν τα εργαλεία τους και κοιτάχτηκαν στα μάτια. Σε κάθε χτύπημα του Ηφαίστου, ο γυφτοσιδεράς βαρούσε με περίσσια μαστοριά και μεράκι. Ο ιδρώτας άρχισε να κυλάει και από των δυο το πρόσωπο, καθώς το σίδερο και η φωτιά υπάκουαν σαν παιδιά στους μουντζούρηδες χαλκουργούς. Η νυχτιά αντηχούσε από τα χτυπήματα των δυο αντρών και, σαν ήρθε το χάραμα, ο θείος Ήφαιστος γύρισε στον Όλυμπο κούτσα κούτσα μα χαρούμενος, γιατί βρήκε στη γη έναν άξιο συνεχιστή της τέχνης του. Αποφάσισε λοιπόν να μην ασχοληθεί ξανά, αφού κι ο γύφτος, ο μαστρο-νίκος με τ' όνομα, θα διέδιδε την τέχνη και τα μαγικά της κόλπα σ' όλη την υφήλιο. Ποιοι είναι αυτοί οι σιδηρουργοί; Αυτά τα εργαλεία είναι όλα κατασκευασμένα από γύφτους, σιδηρουργούς, διότι το 99 το ζ εκατό εδώ στην ΧΑΛΚΟΤΕΧΝΙΑ - ΣΙΔΗΡΟΥΡΓΙΑ 23

24 Ήπειρο, όλοι οι σιδηρουργοί ήτανε γύφτοι την καταγωγή... Τα εργαλεία τα έφτιαξαν αυτοί, οι γύφτοι που λέμε, Έλληνες. Ένας ήταν που έφτιαχνε καλά εργαλεία, Νάκο Κωσταγάννη τον λέγανε... Παραπέρα μπορεί να έφτιαχναν καλύτερα, αλλά εδώ που είμαστε εμείς ήταν αυτός ξακουσμένος. Έλεγε ο άλλος, από άλλη περιφέρεια από Μαργαρίτι, από Ηγουμενίτσα, από Πάργα, από όλα γύρω, «θα πάμε στο Νάκο» έλεγαν Έφτιαχνε πράμα καλό... Πού έχουν κυρίως τα εργαστήρια τους; Στη Ζίτσα, Γιάννενα, Κοζάνη, Τρίπολη, Κρούσοβο αλλά και σε άλλα μέρη... \ :.. ν A til Βγάζουν «χάλκινο ήχο» ή μήπως τα φτιάχνει κάποιος χαλκοτεχνίτης; Χάλκινοι ήχοι, αληθινοί και σημερινοί, όπως ακούγονται και συνυπάρχουν στην εποχή μας, στους τόπους που γεννήθηκαν και εξακολουθούν να συνοδεύουν την απλή καθημερινή ζωή των ανθρώπων της επαρχίας, να συμπορεύονται με τα γλέντια, τους γάμους και τις συναθροίσεις τους... Οι κομπανίες με τα χάλκινα αναπτύχθηκαν κυρίως στην επαρχία Βοίου, στην περιοχή της Καστοριάς, στο Επταχώρι, το Άργος Ορεστικό και στην περιοχή της Φλώρινας... Κλαρίνο, τρομπόνι, νταούλι και τυμπανάκι είναι η τυπική σύνθεση μιας τέτοιας κομπανίας. Ονομαστοί οργανοπαίκτες που καταξιώθηκαν με το πέρασμα του χρόνου ήταν ο κλαρινίστας Δημήτρης Πουλιόπουλος ή Μπίτας ( ) απ την Καστοριά και οι πιο σύγχρονοι ο «Σταύρος» και Νάτσης από την περιοχή Βοίου, ο Νίκος Αδαμόπουλος από το Άργος Ορεστικό. Σήμερα την παράδοση των δημοτικών οργανοπαιχτών συνεχίζουν οι κομπανίες του Μηνά, του Βαγγέλη και του Δημήτρη Μπέτζιου και του Χαλκιά ή «Σμόλικα» από το Μανιάκι Καστοριάς. 24 ΤΕΧΝΗ

25 ΐς (ΐα^ες χειροτονίας χαβάνια (Ιροψιά ΧΑΛΚΟΤΕΧΝΙΑ - ΣΙΔΗΡΟΥΡΓΙΑ 25

26

27 τή- 0ΡΓ4Η Wfizow. _ --^^mgajm^m^ {.ara /njaump wo UDVI περντόΐ ραύόα Οταν τραϊουοάω, * $ it-» ' \ fe^5*s wsry κ if..m Twaroi έ$ω am Υφη από MUA 6m 6XOUA piwmw mtetutwm m uovuiki... 1

28 6 τβαάύές ιιπαΰαάέν ^ιναι πολλές οι μνείες στη μουσική παράδοση και προ- ^^σφορά των ανά τον κόσμο Ρώμηδων. Στις ιστορικές μαρτυρίες που τους αφορούν καταγράφονται, πέρα από τις άλλες δεξιότητες τους, και ως μια ομάδα τραγουδοποιών που τους διακρίνει υψηλή μουσική ευαισθησία. Οι μαρτυρίες που τους θέλουν να είναι τόσο λαμπροί μουσικάντηδες, στηρίζονται περισσότερο στην από στόμα σε στόμα παράδοση και λιγότερο σε γραπτές πηγές και ιστορικά τεκμήρια. Εντούτοις υπάρχουν και λιγοστά λογοτεχνικά κείμενα που έχουν συσχετιστεί με αυτή τη θρυλούμενη ικανότητα των Τσιγγάνων στη μουσική. Ανάμεσα τους αξίζει να μνημονευθεί η πληροφορία που παρατίθεται από τον Πέρση ποιητή Φίρντουσι ( μ.χ.), στο έργο του Σαχ-να\ιέ ή Βιβλίο των Βασιλέων. Πρόκειται για ένα επικό έργο του αρχαίου Ιράν, που ολοκληρώνεται στα ι ο11 μ.χ. Ο συγγραφέας αναφέρει ότι ο Μπάχραμ Γκουρ, σάχης της Περσίας στα χρόνια , έφερε ιο.οοο χορευτές και μουσικούς Λούρι από την κοιτίδα τους, τις Ινδίες, στην Περσία. Πίστευε ότι τα οικονομικά της αυτοκρατορίας του ήταν ανθηρά και έτσι είχε τη δυνατότητα να μειώσει τους φόρους και να παρακινήσει τους υπηκόους του να ξοδεύουν λιγότερο χρόνο για την εργασία τους και περισσότερο για την ψυχαγωγία τους. Κάποια βραδιά, καθώς επέστρεφε από το μέρος όπου κυνηγούσε, προσπέρασε μια ομάδα υπηκόων του που κάθονταν στη γη πίνοντας και παρακολουθώντας τον ήλιο που έδυε. Τους επέπληξε επειδή δεν ακουγόταν μουσική γιατί η μουσική απαλύνει τα ήθη. Εκείνοι απάντησαν: «Ω, βασιλιά, αναζητήσαμε μουσικό που να δεχόταν αμοιβή ιοο ντιρχάμ, αλλά δεν υπήρχε κανείς». Και τότε ο Μπάχραμ είπε: «Θα βρούμε εμείς κάποιον». Διέταξε ένα γραμματικό να γράψει στο Σανκαλάτ να στείλει μερικές χιλιάδες από τους πιο ικανούς μουσικούς και τους καλύτερους τραγουδιστές της Αυλής του. Ο Σανκαλάτ πράγματι ανταποκρίθηκε και ο Μπά- 28 ΤΕΧΝΗ

29 χραμ διαμοίρασε αυτούς τους καλλιτέχνες στο βασίλειο του, διατάσσοντας το λαό να τους προσλάβει, να ψυχαγωγείται από αυτούς και να τους αμείβει δίκαια. Και από τους απογόνους τους κατάγονται οι «μελαψοί Λούροι, που είναι δεξιοτέχνες στο παίξιμο του φλάουτου και του λαούτου». Έκτοτε ορισμένοι από αυτούς τους μουσικούς υποτίθεται ότι έμειναν στην Περσία, διδάσκοντας τους ντόπιους τα μυστικά της τέχνης τους. Κάποιοι άλλοι, εντούτοις, ή απόγονοι τους, λένε ότι συνέχισαν να ταξιδεύουν δυτικά, φτάνοντας στην Ευρώπη, κυρίως μέσω της Ελλάδας. Η φήμη τους όμως ως περίφημων οργανοπαιχτών τους συνόδευε παντού. Με εφαλτήριο το βαλκανικό χώρο, οι Ρομά, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, απλώθηκαν σ' ολόκληρη την Ευρώπη και από κει στον υπόλοιπο κόσμο. Η μετακίνηση τους αυτή πραγματοποιήθηκε είτε θεληματικά, επειδή ακολούθησαν άλλους Τσιγγάνους, είτε αναγκαστικά, επειδή πουλήθηκαν σαν σκλάβοι σε παζάρια και αυλές. Πριν όμως εισέλθουν στη Δυτική Ευρώπη, οι Τσιγγάνοι περιπλανήθηκαν για αρκετά χρόνια στα Βαλκάνια και ένα μεγάλο μέρος τους συνεχίζει και σήμερα να ζει εκεί. Από το Βουκουρέστι μέχρι και τη Βουδαπέστη, οι λέξεις Τσιγγάνος και μουσικός κατέληξαν να είναι συνώνυμες. Στη Ρουμανία σχεδόν όλοι οι βιολιστές της χώρας ήταν και είναι Τσιγγάνοι και δεν υπάρχουν γιορτές όπου οι άνθρωποι να διασκεδάζουν χωρίς την παρουσία των Ρομά. Δυστυχώς όμως, στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, και ιδιαίτερα στα Ρουμανικά Πριγκιπάτα, η λέξη Τσιγγάνος δεν ταυτιζόταν μόνο με τη λέξη μουσικός αλλά και με τη λέξη σκλάβος, τόσο νομικά όσο και πολιτισμικά. Ο ρόλος εντούτοις που οι Ρομά διαδραμάτισαν στα μουσικά δρώμενα της Ευρώπης είναι ανεπανάληπτος. Πάντοτε σε μετακίνηση και ζώντας στις παρυφές της κοινωνίας ως σιδεράδες, τεχνίτες, πωλητές αλόγων, μουσικοί, χορεύοντας ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΑΙΖΟΥΝ 29

30 με εκπαιδευμένες αρκούδες ή παίζοντας σε γάμους και πανηγύρια, οι Τσιγγάνοι καθιέρωσαν τους εαυτούς τους στην Ευρώπη όχι μόνο ως απαραίτητους στη μουσική σκηνή της κάθε χώρας αλλά και ως καλλιτέχνες γενικά. Τα ιστορικά αρχεία της Δημοκρατίας της Ράγκουσα (το σημερινό Ντρουμπρόβνικ) αναφέρουν την παρουσία αρκετών εξαίρετων μουσικών στα 1460, ανάμεσα στους οποίους ξεχωρίζει ο Oliver Cinganiy, λαουτιέρης. Στα τέλη του ι8ου και στις αρχές του 19ου αιώνα οι Τσιγγάνοι μουσικοί και οι τσιγγάνικες μπάντες κερδίζουν την εύνοια και την προστασία των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων, και ιδιαίτερα της αριστοκρατίας, τα μέλη της οποίας θεωρούσαν τη ζωή και τις παραστάσεις των Ρομά ως έκφραση ενός πνεύματος ελευθερίας, έτσι όπως το ερμήνευε και το προωθούσε το κίνημα του ρομαντισμού. Στην Αυστρο-ουγγρική Αυλή του Esterhaza, όπου ο μεγάλος Ιωσήφ Χάυδν φορούσε στολή υπηρέτη στο ρόλο του βασιλικού συνθέτη, τα τσιγγάνικα συγκροτήματα έπαιζαν στα ανάκτορα. Από το1715 οι Τσιγγάνοι ταξίδευαν από χωριό σε χωριό, συνοδεύοντας τους στρατιώτες οι οποίοι στρατολογούσαν νέους για τις πολεμικές επιχειρήσεις του Αυτοκράτορα Νικολάου, παίζοντας εμβατήρια. Αυτό ακριβώς το μουσικό είδος επηρέασε το Χάυδν, όπως και άλλους κλασικούς συνθέτες, επειδή είχε μεγάλη απήχηση στον κόσμο. Στην Ουγγαρία, οι Τσιγγάνοι άρχισαν να αποκτούν φήμη ως μουσικοί στη διάρκεια του πρώτου μισού του 19ου αιώνα, χάρη στην επίδραση του Φρανς Λιστ. Ο Λιστ από μικρό παιδί έτρεφε μεγάλο θαυμασμό για τους Ρομά και κάποτε είχε πει πως ήταν παιδί «Τσιγγάνων και Φραγκισκανών». Ιδιαίτερη επίδραση άσκησε επάνω του ένας Τσιγγάνος μουσικός, ο Janos Bihari, τον οποίο θεωρούσε έναν από τους καλύτερους βιολιστές της χώρας. Ο ίδιος ο Λιστ θαύμαζε τη μουσικότητα των Τσιγγάνων και έλεγε χαρακτηριστικά για το πηγαίο και αυθόρμητο ταλέ- 30 ΤΕΧΝΗ

31 ντο τους: «Ένας λαός με ιστορία που χάνεται στα βάθη των αιώνων. Χωρίς να έχει το πλεονέκτημα της μουσικής παιδείας, η μουσική ξεπηδά αυθόρμητα από μέσα του και αναβλύζει σαν πηγή. Ο Τσιγγάνος συνήθως δεν μπορεί να διαβάσει ούτε καντις μουσικές νότες και εντούτοις το ρεπερτόριο του είναι πλουσιότατο. Ο Τσιγγάνος μεταμορφώνει οτιδήποτε αγγίζει και η μουσική του κοσμείται από εξωτικές μελωδίες». Ο θαυμασμός του Λιστ για τους Τσιγγάνους ενόχλησε μερικούς Ούγγρους μουσικολόγους, ιδιαίτερα μετά την κυκλοφορία του έργου του «Ουγγρικές Ραψωδίες» στα και του συγγράμματος του «Des Bohemiens et de leur musique en Hongrie» στα 1859, όπου υποστήριζε ότι ψυχή της ουγγρικής μουσικής είναι οι Τσιγγάνοι. Η προσπάθεια του Λιστ να αναγνωριστεί ο σπουδαιότατος ρόλος των Τσιγγάνων στην ανάπτυξη της ουγγρικής μουσικής προσέκρουε στο ολοένα και εντονότερο πνεύμα μαγυαροποίησης, που είχε αρχίσει να αναπτύσσεται από το 1790 σ' αυτό το τμήμα της Αυστρο-ουγγρικής Αυτοκρατορίας. Εξίσου βαθιά επηρέασαν οι Τσιγγάνοι οργανοπαίχτες το νεότερο μουσικό ρεπερτόριο και συνεπήραν με τα τραγούδια και το παίξιμο τους το ρωσικό λαό, καθώς και διάσημους διηγηματογράφους και ποιητές. Η ανάπτυξη της τσιγγάνικης χορωδιακής μουσικής ξεκίνησε αρκετά νωρίς, στην εποχή του Μεγάλου Πέτρου, όταν οι Ρομά προσλαμβάνονταν ως διασκεδαστές σε παραστάσεις για την αριστοκρατία. Στα τέλη του ι8ου αιώνα ο Αλέξιος Ορλώφ οργάνωσε τις πρώτες χορωδίες Τσιγγάνων, που τους επέλεγε ανάμεσα στους δούλους του, και η παράδοση αυτή μεταδόθηκε στη Μόσχα, στην Αγία Πετρούπολη και σ' άλλα μέρη της Αυτοκρατορίας. Το 1807 ο Ορλώφ ελευθέρωσε τους καλλιτέχνες του κι αυτοί έγιναν η πρώτη επαγγελματική χορωδία στη Ρωσία. Τρία είδη τσιγγάνικης μουσικής κυριαρχούσαν εκείνη την εποχή, βασισμένα πάντα στηνεπτάχορδη ρωσική κιθάρα, & -\ΤΥ >!-**!.ιι&ι E-K*->V\. ί.#0 '^.-1 jl. T,, -U fl w :> ' i-t'-f " :Γ Ύ &* -4ii ;^- τ. - > Λ*-. Ρ=ΤΗΪ. Ι : ΛιΟ-Τ t 2 vl Ι Γ:ι'*Ί OiuV-iJflpr. Till, η.-.,... T»S-J.ΒΠΛ ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΑΙΖΟΥΝ «31

32 που ήταν το κατεξοχήν συνοδευτικό όργανο της χορωδιακής μουσικής: α) τσιγγάνικα τραγούδια των αγρών, β) τσιγγάνικη μουσική του δρόμου και γ) τσιγγάνικα ρομαντικά τραγούδια, τα οποία ωστόσο δεν ήταν αυθεντική τσιγγάνικη μουσική αλλά μάλλον είχαν χαρακτήρα τσιγγάνικο και ήταν φτιαγμένα από Ρώσους συνθέτες. Εξίσου εντυπωσιακή είναι η συμβολή των Τσιγγάνων στη μουσική παράδοση της Δυτικής Ευρώπης. Στη Σκωτία χόρεψαν στο παλάτι Χόλυρουντ του βασιλιά Τζαίημς. Στη Γαλλία χόρεψαν στην Αυλή του νεαρού Λουδοβίκου του 13ου, παρά το απαγορευτικό διάταγμα που είχε εκδοθεί στο βασίλειο. Ο Μολιέρος, στο δεύτερο ιντερλούδιο του «Ο κατά φοντοσίον ασθενής», αναφέρεται στους «Αιγυπτίους που ντύνονται σαν μαυριτανοί και που ανακατεύουν τραγούδια με χορούς». Στην Ισπανία η τσιγγάνικη μουσική είναι αρμονικά συνυφασμένη με την ντόπια ισπανική παράδοση. Ο μεγάλος Ισπανός συνθέτης Manuel de Falla έγραψε το 1922 σε ένα φυλλάδιο για το σημαντικό φεστιβάλ «Cantejondo» (Cantejondo είναι το βαθύ τραγούδι του ισπανικού νότου): «Οι πρώτες ομάδες των Τσιγγάνων που εγκαταστάθηκαν στη Γρενάδα το 150 αιώνα ήταν αυτές που εισήγαγαν ένα καινούριο στοιχείο στην παραδοσιακή μουσική της Ανδαλουσίας. Το Βαθύ Τραγούδι (cantejondo, cante gitano, cante grante, βαθύ, τσιγγάνικο ή μεγάλο τραγούδι, και οι τρεις όροι σημαίνουν το ίδιο πράγμα στην Ισπανία), ενώ έχει τις ρίζες του στην Ανδαλουσία, εντούτοις έχει επηρεαστεί από τρεις κυρίως παράγοντες: α) τη βυζαντινή μουσική, την οποία χρησιμοποίησε η Εκκλησία της Ισπανίας στη λειτουργική της ζωή, β) την εγκατάσταση των Αράβων και γ) την άφιξη πολυπληθών τσιγγάνικων ομάδων στην Ισπανία». Ο de Falla υποστηρίζει ότι τα βυζαντινά και αραβικά στοιχεία συγκεράστηκαν με την παραδοσιακή ανδαλουσιάνικη μουσική για να σχηματίσουν την αρχική βάση του Cantejondo, αλλά ο ίδιος αποδίδει στους Τσιγ- 32 ΤΕΧΝΗ

33 γανους την εισαγωγή νέων ακόμα και πρωτοτύπων στοιχείων που προσέδωσαν στο Cante Jondo τη μορφή που σήμερα γνωρίζουμε. Σε αυτό το υπέροχο μουσικό ιδίωμα, έτσι όπως εκφράζεται στα τραγούδια φλαμέγκο, στη μουσική της κιθάρας φλαμέγκο και στο νευρώδη και εκφραστικό ρυθμό των χορών φλαμέγκο, αποτυπώνεται η ζωή, ο πόνος, η θλίψη και η περηφάνια του λαού των Τσιγγάνων, η σταυρική τους πορεία μέσα στους αιώνες. Ακριβώς επειδή οι Τσιγγάνοι βιώνουν κατάσαρκα τη μουσική, καλύτερη πιστοποίηση αυτής της πραγματικότητας δεν μπορεί παρά να αποτελούν τα λόγια μιας Τσιγγάνας τραγουδίστριας, της Τία Αβίνα: «Κάνα γκιλάμπαβ μο μούι περντόλ ρατέσα» (Όταν τραγουδάω, έχω μια γεύση από οψο στο στόμα). Ένας άλλος περίφημος συνθέτης που επηρεάστηκε βαθιά από τη μουσική των Τσιγγάνων ήταν ο Μπέλα Μπάρτοκ. V /ΟΜ/Γ=ΛΑ,Μ"1*κΤΠ* Γ.'8&Ι - *ιΐ \ ""Ν ^Υ i fiumjfrial Ι_ΤΜ»4 ΰΥίΤΛΤ?! A. \f ' \,w "ras. J \*pj.l MR T&H TTFAc.nijil ftal TON ΐΛίΝΛιΠΡΙΤΐΐ^ ΚΑ ίτη ώ">ν ιϋίί^για. ι'μϊ *A>,rfi<uj*ll ΛΑ'--Α 1 ία.1 ινλ ΙΑ - V «*>>*. Η - J -ir1i ut J ff *" " ~~rafr il ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΑΙΖΟΥΝ 33

34

35 01 TUWtNOl - tyi το e/\/\hmo ArtMomo THTOUI % τους \νψϋνς όνγόέϋηκαγ και τα φις ιωνόικα όρϊαγα: tdapiw, pwji και naovl εγώ πάλΐότερα οι ωιοι έπαιζαγ (ρνργάύεζ,. i\ 6vmok των TdifYanoY 6WY ejjnmi twvdiki έκτος τωγ AJJIOY έ/κειται και ότηγ ajja/i πον επέψεραγ από το (ρνργά 6το κίαρ'ιγο, ^moma οι ivwoi, τα όρΐανα, οι οβίαχοπάψίί,, οι mxfiwikiob%, J ιαα οΐλοΐκαόϊλ πον άρρόί ότα ιιέόα περίπου τον περαόιιέγον αιώγα.

36 Ορόλος που διαδραμάτισαν οι Τσιγγάνοι στα ελληνικά μουσικά δρώμενα είναι ανυπολόγιστος. Σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα, την Πελοπόννησο, όπως και νωρίτερα στη Μικρά Ασία, η φράση «έρχονται οι γύφτοι» σημαίνει έρχονται τα όργανα, οι οργανοπαίχτες, οι παιχνιδιάτορες. Με τους Γύφτους συνδέθηκαν και τα εξής μουσικά όργανα: κλαρίνο, βιολί και νταούλι, ενώ παλιότερα οι ίδιοι έπαιζαν ζουρνάδες. Η συμβολή των Τσιγγάνων στην ελληνική μουσική εκτός των άλλων έγκειται και στην αλλαγή που επέφεραν από το ζουρνά στο κλαρίνο, μια διαδικασία που άρχισε στα μέσα περίπου του περασμένου αιώνα. Το κλαρίνο, αν και είναι δυτικό όργανο, έρχεται στην Ελλάδα χάρη στους Γύφτους, μέσα από έναν περίεργο δρόμο, την Τουρκία. Τα τάγματα των Γενιτσάρων, καθώς εξευρωπαΐζονται στις αρχές του περασμένου αιώνα, εισάγουν στα όργανα της στρατιωτικής μπάντας και το κλαρίνο, το όργανο στο οποίο έγραφαν οι μεγάλοι μουσουργοί τα κονσέρτα τους για συμφωνική ορχήστρα. Έδωσαν λοιπόν στους Τσιγγάνους, που ήταν οι κύριοι οργανοπαίχτες του τουρκικού στρατού, το νέο όργανο, το κλαρίνο, και τους είπαν να παίξουν τα ίδια πράγματα. Οι Γύφτοι λοιπόν μεταφύτεψαντηντεχνική που είχαν στο πιάσιμο του οργάνου από το ζουρνά και τη φλογέρα στο κλαρίνο και κυριολεκτικά μεταμόρφωσαν ένα δυτικό όργανο συγκερασμένο, δηλαδή που παίζει μινόρε και ματζόρε, σε ένα όργανο που μπορεί να παίζει όλα αυτά τα καταπληκτικά μικροδιαστήματα που χαρακτηρίζουν την ανατολική και γενικότερα την ανατολίτικη μουσική. Αξίζει επίσης να αναφερθεί ένα πολύ ουσιαστικό σημείο που φωτίζει τη φύση και το χαρακτήρα του Γύφτου μουσικού. Η άποψη σύμφωνα με την οποία ο Γύφτος δεν παίζει τη δική του παραδοσιακή μουσική αλλά αυτή των ντόπιων κατοίκων, τουλάχιστον για τα ελληνικά δεδομένα, δεν ευσταθεί. Οι Γύφτοι οργανοπαίκτες μπορεί να παίζουν τη μουσική που 36 ΤΕΧΝΗ

37 ζητείται σε εορταστικές κοινωνικές περιστάσεις, αλλά παράλληλα αντλούν και οι ίδιοι από τη μουσική αυτή παράδοση της οποίας είναι οι σπουδαιότεροι φορείς. Εξίσου σημαντικό είναι και το γεγονός ότι οι Γύφτοι στην Ελλάδα έχουν ένα πλουσιότατο και ποικίλο μουσικό ρεπερτόριο που μπορεί να ικανοποιεί διάφορες ομάδες και γούστα. Η μετακίνηση των Γύφτων μουσικών από χωριό σε χωριό και από πανηγύρι σε πανηγύρι, αυτό το «όργωμα» της ελληνικής υπαίθρου δεν έχει τόσο να κάνει με κάποια εγγενή τάση των Τσιγγάνων όσο με την ανάγκη εξεύρεσης καλύτερων συνθηκών για το παραδοσιακό συγκρότημα. Ευθύς μόλις εξασφαλιστούν καλύτερες προϋποθέσεις εργασίας και διαβίωσης, τότε επιδιώκεται και η εγκατάσταση. Επομένως μπορεί να υποστηριχτεί ότι οι επαγγελματίες Τσιγγάνοι μουζικάντηδες στην Ελλάδα είναι εγκατεστημένοι. Στη διάρκεια δε της Τουρκοκρατίας αλλά και μέχρι τις μέρες μας, οι Γύφτοι ζουν σε δικούς τους χώρους, τους μαχαλάδες, που συχνά βρίσκονται κοντά στην αγορά και είναι στενά συνδεδεμένοι με τη ζωή όλης της πόλης ή του χωριού. Στις πόλεις μέχρι σήμερα είναι κανόνας να υπάρχει ένα καφενείο των μουσικών, ακριβώς στο κέντρο της πόλης, όπου εκεί συγκεντρώνονται οι Γύφτοι μουσικοί και περιμένουν να κλείσουν δουλειά με τον πελάτη. Τέτοια καφενεία επιβιώνουν μέχρι σήμερα και χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Γυαλί Καφενέ στα Γιάννενα. Η απουσία των Γύφτων από τη μουσική σκηνή της νησιώτικης Ελλάδας ερμηνεύεται από το γεγονός ότι τα περισσότερα νησιά δεν μπορούν να προσφέρουν τα απαραίτητα σε έναν επαγγελματία μουσικό, ακριβώς εξαιτίας της μικρής δυνατότητας τους να τον συντηρήσουν. Ένας δεύτερος λόγος είναι ότι η νησιώτικη μουσική, με τη λύρα και το λαούτο ή το βιολί, είναι περισσότερο συνδεδεμένη με έναν τραγουδιστή και την ικανότητα του να φτιάχνει μαντινάδες ή άλλα δίστιχα. Στα νησιά ένας μουσικός πρέπει να 01 ΤΣΙΓΓΑΝΟΙ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ 37

38 είναι καλός τραγουδιστής και ο κύκλος της δραστηριότητας του συνήθως δεν εκτείνεται έξω από το χωριό του. Αντίθετα, στην ηπειρωτική Ελλάδα υπάρχει μια πλειάδα από ομάδες για τις οποίες οι Τσιγγάνοι μπορούν να παίξουν, σε γάμους, βαφτίσια, γιορτές των αγίων, ονομαστικές εορτές. Για να καλύψουν όλο αυτό το φάσμα των εκδηλώσεων, με τις διαφοροποιήσεις που απαιτούνται από περιοχή σε περιοχή, οι Τσιγγάνοι είναι απαραίτητο να διαθέτουν ένα πλούσιο ρεπερτόριο, που, όπως διηγείται ο μεγάλος μουσικός Τάσος Χαλκιάς, το κατορθώνει κανείς με δυο πράγματα: παίξιμο και περπάτημα. Μέχρι τις μέρες μας ακόμα, δύο είναι τα κύρια μουσικά σχήματα των Γύφτων στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Πελοπόννησο. Το ένα είναι η ζυγιά, το σχήμα νταούλι-ζουρνάς, που στο παρελθόν κυρίως, αλλά και σήμερα, παιζόταν αποκλειστικά από τους Γύφτους. Υποστηρίζεται ότι αυτό το σχήμα είναι η αυθεντική μουσική έκφραση των Ρομά και ήρθε μαζί τους από τις Ινδίες. Τη θεωρία αυτή στηρίζει επιτόπια έρευνα στην Κίνα, το Νεπάλ, το Αφγανιστάν, τη Βόρεια Αφρική, την Αλβανία, την πρώην Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα. Υπάρχουν ενδείξεις της εμφάνισης του από την πρώτη ήδη εμφάνιση των Ρομά στα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη. Επίσης το όνομα του ζουρνά προέρχεται από την ινδική λέξη σανάι κι έπειτα ζουρνά, σουρλέ, σουόνα στην Κίνα, ενώ κάποτε συνοδεύεται από το μεγάλο τύμπανο με τη διπλή όψη που ονομάζεται νταβούλ, νταούλι, ντολ. Το άλλο σχήμα είναι γνωστό με το όνομα κομπανία και το συναντάει κανείς στην Ήπειρο, την Πελοπόννησο, τη Δυτική Μακεδονία και τη Θράκη. Σήμερα η σύνθεση της κομπανίας είναι κλαρίνο, βιολί και λαούτο ή ακόμα ούτι, σαντούρι, ντέφι και τουμπερλέκι, σχήμα που επικρατεί στη Θράκη. Το κύριο μελωδικό όργανο είναι το κλαρίνο, όπως υποστηρίζει σε μια συνέντευξη ο Μιχάλης Χαλιγιάννης και η 38 «ΤΕΧΝΗ

39 κομπανία του από τον Παρακάλαμο της Ηπείρου. Το βιολί δεν πρέπει να ακούγεται μόνο του, αλλά βοηθάει στο να καλύπτει τους τόνους του κλαρίνου. Αυτό το σχήμα στην ηπειρωτική του μορφή είναι σήμερα δημοφιλές σε όλη την Ελλάδα και αυτές οι κομπανίες είναι που διασφαλίζουν μέχρι και σήμερα την επιβίωση και διάδοση του δημοτικού τραγουδιού. Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε την παρουσία πολλών Τσιγγάνων μουσικών και τραγουδιστών στη σύγχρονη σκηνή του έντεχνου τραγουδιού. Κάποτε γλεντούσε, του καλού καιρού, μια παρέα κι είχε και τη rxei η ttcnr γύφτικη ζυγιά με τους ζουρνάδες και το νταούλι. Έφαγαν, ήπιαν, χόρεψαν με την ψυχή τους και σαν έγιναν άλογα στο μεθύσι, τα βαλαν με τους κακότυχους τους γύφτους, όπως γινόταν πάντα δα. Τάχα δεν τους πήγαιναν το χορό καλά, τάχα χάλαγαν το τραγούδι, αρπάζει ένας το νταούλι και το κάνει κομμάτια! Σκούζει, κλαίει κι οδύρεται ο καημένος ο γύφτος, τι θ' απογίνει χωρίς νταούλι. Και, κάποιος, για να τον παρηγορήσει: Σώπα, σώπα, έχει ο Θεός! Τι λες, μωρέ κουμπάρε, έχει ο Θεός νταούλι; νταον, ψ> Από τη συλλογή του Γ. Η. Παπατρέχα, Ακαρνανικά παραμύθια 01 ΤΣΙΓΓΑΝΟΙ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ 39

40

41 οι orh^ojr^nret ΣΤΑ γωρύ drama τους Αίγι, ορ/αγοηπψεζ,, οε, MYI, cmjabi ^0 ΤΜί, φλι Ορ/ΑΥΟΠΛψΜζ^ i %wmv οι opidyoumjciq. /{mdiiwiwiovy 6νΜοΜές ε^γρόόεις, όπως <^α όρ/αυα^, <ζτα naoviuq,...όπως εΐϊμ m wamwm, έτΰι άχαχ au το opyaro, inimwio ιχγαχ... <^ra mipioia^, <^ra τδαιίκια^.

42 Τους λέμε εδώ οργανοπαίχτες, σε διάκριση από τους μουσικούς της μη παραδοσιακής μουσικής. Η διαφορά είναι μεγάλη, όση είναι η διαφορά ανάμεσα στην παραδοσιακή και τη σύγχρονη μουσική, είτε αυτή είναι ελαφρά, κλασική ή ροκ. Θα δώσουμε παρακάτω, αρκετά σχηματοποιημένα, τα κύρια χαρακτηριστικά του παραδοσιακού οργανοπαίχτη, αυτά ακριβώς που τον διαφοροποιούν από το σύγχρονο μουσικό. Στα χωριά σπάνια τους λένε οργανοπαίχτες, δε λένε δηλαδή «ο τάδε είναι οργανοπαίχτης» ή «ήρθαν οι οργανοπαίχτες». Χρησιμοποιούν συλλογικές εκφράσεις, όπως «τα όργανα», «τα νταούλια», «τα βιολιά», «οι γύφτοι», «τα παιχνίδια», «τα τσαλγκιά». Όταν αναφέρονται ειδικά σε ένα άτομο, τότε δε χρησιμοποιούν ένα γενικό όρο αλλά εξειδικεύουν ορίζοντας το όργανο, λένε π.χ. «είναι βιολιτζής», «παίζει λαούτο», «βαράει τη φλογέρα». Η εξήγηση είναι ίσως ότι αποφεύγουν να δώσουν στον οργανοπαίχτη την αναγνώριση που δικαιούται μόνον ένα κύριο επάγγελμα, όπως σιδεράς ή ο σαμαράς. Θεωρείται φυσικό ο καλός οργανοπαίχτης να είναι «από φύτρα», από γενιά οργανοπαιχτών. Το ίδιο ισχύει και για τους τραγουδιστές και τους χορευτές. Υπάρχουν βέβαια οι εξαιρετικές περιπτώσεις αυτών που το έχουν δώρο από το Θεό να παίζουν ωραία, να τραγουδούν ή να είναι χορευταράδες, αλλά κι αυτοί κάποιον πρόγονο πρέπει να είχαν με το ίδιο χάρισμα. Αυτό βέβαια οφείλεται όχι στην κληρονομικότητα, αλλά στο γεγονός ότι ένα παιδί που μεγαλώνει σε μια οικογένεια όπου τραγουδούν ή παίζουν όργανα είναι φυσικό να εξοικειωθεί και να μάθει χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια. Σήμερα που η κοινωνία είναι εξατομικευμένη, η έφεση για τη μουσική αποδίδεται σε μια καθαρά προσωπική ιδιότητα, το ταλέντο. Δεν είναι σπάνια η περίπτωση όπου οι γονείς αποτρέπουν με βίαιους μάλιστα τρόπους το γιο τους από το να μάθει ένα όργανο, ακόμα και όταν υπάρχουν οργανοπαίχτες στην οικογένεια. Το όργανο είναι χάσιμο χρόνου όταν παίζει κανείς μόνος του για γούστο και δουλειά παρακατιανή όταν παίζεται 42 ΤΕΧΝΗ

43 για λεφτά στα γλέντια. Βέβαια οι αντιλήψεις ποικίλλουν από τόπο σε τόπο, από οικογένεια σε οικογένεια και από εποχή σε εποχή. Στην ηπειρωτική Ελλάδα, εκεί όπου οι γύφτοι με τους ζουρνάδες έπαιζαν αποκλειστικά στις γιορτές, οι νοικοκυραίοι μάθαιναν μόνο τα ήσυχα όργανα που παίζονται τα βράδια στα σπίτια και στις ταβέρνες, κυρίως έγχορδα. Το νέο παιδί τελικά καταφέρνει να φτιάξει ένα μικρό όργανο ή να του φτιάξουν ένα σαν παιχνίδι, και εξασκείται εκεί επάνω προσπαθώντας να παίξει ό,τι ακούει. Αν έχει πατέρα ή θείο οργανοπαίχτη, θα μάθει δίπλα του με τον καιρό, αν όχι, θα αναζητήσει μεγαλώνοντας ένα δάσκαλο, το μάστορα. Εκεί βέβαια χρειάζεται την άδεια και τη βοήθεια του πατέρα του για να αγοράσει ένα καλύτερο όργανο και για να πληρώσει το μάστορα. Η σχέση του μάστορα με το μαθητευόμενο είναι το θεμέλιο της παραδοσιακής μεταβίβασης των επαγγελματικών γνώσεων. Η σχέση αυτή διαφέρει σημαντικά από την αντίστοιχη σχέση δάσκαλου-μαθητή στη σύγχρονη κοινωνία. Ο μαθητευόμενος πηγαίνει στο χωριό του μάστορα και μένει εκεί σ' ένα συγγενικό του σπίτι ή στο σπίτι του μάστορα πληρώνοντας με το μήνα. Δεν υπάρχουν βέβαια ώρες μαθημάτων ούτε βιβλία ούτε «διδακτέα ύλη». Ο μάστορας συνεχίζει την καθημερινή του ζωή και παίζει όταν έχει όρεξη, οπότε ο νεαρός στήνει αυτί για να το αποτυπώσει και να το επαναλάβει αργότερα. Ακούγοντας τον, ο μάστορας μπορεί να τον διορθώσει, όχι δείχνοντας του πού είναι το λάθος, αλλά παίζοντας ο ίδιος ολόκληρο το κομμάτι μετοντρόπο του. Έτσι περνάει ο καιρός και κάποτε ο νεαρός κρίνει ότι είναι σε θέση να παίζει πια ό,τι αρπάζει το αυτί του, οπότε γυρίζει στο χωριό του, πάντα θυμωμένος με το μάστορα που δε θέλησε να του δείξει την τέχνη. Ο μάστορας δείχνει πιο εύκολα στο μαθητευόμενο όταν το όργανο δε βγάζει λεφτά, επειδή δε συνηθίζονται τα κεράσματα, ή όταν ο ίδιος είναι γέρος, οπότε δε θέλει να πάρει την τέχνη μαζί του. Αλλιώς, θεωρεί μελλοντικό ανταγωνιστή κάθε μαθητευόμενο γιατί αργότερα θα μοιραστεί μαζί του τα πανηοι ΟΡΓΑΝΟΠΑΊΧΤΕΣ 43

44 γύρια της περιοχής. Από την άλλη όμως αυξάνεται η αίγλη του όταν τον θεωρούν δάσκαλο, και φυσικά πληρώνεται γι' αυτό. Στις γιορτές πάντως ο μάστορας πηγαίνει συνήθως χωρίς το μαθητευόμενο, γιατί εκεί είναι που θα βάλει όλη την τέχνη του και θα εξαντλήσει το ρεπερτόριο του. Αν πάλι είναι από μακρινό χωριό ή όχι και τόσο ξύπνιος, μπορεί να τον αφήσει να παίζει δίπλα του το ίσον και να συμπληρώσει τα κενά της μελωδίας, χωρίς όμως μερτικό από τις εισπράξεις. Τα πράγματα είναι πιο εύκολα όταν το όργανο είναι πιο απλό και δε χρειάζεται απαραίτητα να μαθητεύσει κανείς σε κάποιον μάστορα. Οι βοσκοί φτιάχνουν τις φλογέρες και μαθαίνουν να παίζουν μόνοι τους, αργότερα όμως τις τελειοποιούν αντιγράφοντας από άλλους. Το ίδιο γίνεται με την τσαμπούνα, τη λύρα, το νταούλι. Από τη στιγμή που θα μάθει κανείς να κατασκευάζει το όργανο, μπορεί να αρχίσει να παίζει και να βελτιώνεται μόνος του με τον καιρό. Τότε πρέπει να έχει την ικανότητα, στις λίγες ευκαιρίες που έχει να παρακολουθεί κάποιον άλλον να παίζει, να ξεσηκώνει την τεχνική του. Έτσι, οι φίλοι του τού ζητάνε να τους παίξει κάτι πού και πού, η καθιέρωση όμως έρχεται όταν ένας άλλος οργανοπαίχτης τού ζητήσει να πάρει μέρος σε ένα συγκρότημα που θα αναλάβει να κρατήσει ένα γλέντι, γάμο ή πανηγύρι. Αυτό είναι μια έμπρακτη αναγνώριση, γιατί όλοι οι οργανοπαίχτες που παίζουν μαζί είναι ισότιμοι. Μοιράζονται δηλαδή εξίσου τις εισπράξεις και όχι με πόντους ανάλογους με την πέραση του κάθε οργάνου, όπως σήμερα. Αν τελικά γίνει καλός και αποκτήσει φήμη, θα τον φωνάζουν και από πιο μακρινά χωριά, μέχρι που παίζοντας μια ολόκληρη ζωή θα αφήσει όνομα σε ολόκληρη την περιοχή. Το πρώτο προσόν ενός οργανοπαίχτη είναι η φυσική αντοχή. Ξεκινώντας από το χωριό του ταξιδεύει πολλές ώρες με τα πόδια ή με το μουλάρι για να φτάσει στο χωριό που τον κάλεσαν. Εκεί θα μείνει όσο κρατάει το γλέντι, τρεις μέρες ή και 44 ΤΕΧΝΗ

45 περισσότερο, θα κοιμάται λίγες ώρες όπου του στρώσουν και θα παίζει ώρες ατελείωτες. «Από καμπάνα σε καμπάνα» τού λένε στα πανηγύρια να παίζει, δηλαδή από τότε που θα τελειώσει η λειτουργία μέχρι που θα ξαναρχίσει το άλλο πρωί. Άλλοι μιλάνε για λακκούβα στο χώμα, που την κάνει το πόδι του χτυπώντας το ρυθμό. Μόλις προλαβαίνει να φάει δύο μπουκιές, να πιει μια γουλιά κρασί ή να τραβήξει μια ρουφηξιά τσιγάρο ανάμεσα στα τραγούδια. Θα 'λέγε όμως κανείς ότι η κούραση αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της μουσικής αυτής. Ή μάλλον, όχι η κούραση, αλλά η ιδιόμορφη κατάσταση που φτάνει κανείς μετά την κούραση, όταν πια νιώθει ότι δεν αντέχει άλλο και με μια ύστατη προσπάθεια το ξεπεράσει. Τότε η υπερένταση μεταβάλλεται σε ένα είδος εκστατικής νάρκης, το ίδιο άλλωστε ισχύει και για τους χορευτές. Το παίξιμο τότε γίνεται αλλιώτικο, σαν να προέρχεται από έναν άλλον κόσμο, αυτό είναι το αληθινό παίξιμο. Στην αρχή, ο οργανοπαίχτης πάντα δικαιολογεί το ξερό του παίξιμο λέγοντας ότι «δε ζεστάθηκε το όργανο», εννοώντας μάλλον ότι δε ζεστάθηκε ο ίδιος ή η ατμόσφαιρα γενικά. Τα όργανα πάντως πράγματι ζεσταίνονται με το παίξιμο στο νταούλι αυτό είναι πολύ φανερό, μερικοί μάλιστα τα ζεσταίνουν κοντά στη φωτιά πριν αρχίσουν. Άλλοι τα βρέχουν με κρασί μάλλον σαν ένα είδος σπονδής. Αφού πάντως αρχίσει το παίξιμο, λιγοστές είναι οι ευκαιρίες που θα βρεθούν για να σταματήσει. Εκτός πια αν ξεσπάσει κανένας καυγάς, οπότε έχει το νου του να αποτραβηχτεί γρήγορα γιατί κινδυνεύει να τις αρπάξει ή να του σπάσουν το όργανο. Άλλο βασικό προσόν του οργανοπαίχτη είναι να παίζει δυνατά. Τα χοροστάσια είναι ανοιχτά και μεγάλα, φυσάει αέρας, ο κόσμος κάνει φασαρία, οι χωρικοί έχουν φωνές βροντερές. Το όργανο πρέπει να ακούγεται πάνω από όλα αυτά, να βαράει δυνατά για να συνεπαίρνει τους χορευτές. Ένας λόγος που το κλαρίνο εκτόπισε τη φλογέρα, και το βιολί τη λύρα, ήταν κι αυτός, ότι παίζουν πιο δυνατά. Έπειτα είναι και καμάοι ΟΡΓΑΝΟΠΑΊΧΤΕΣ 45

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Β1 1 Επίπεδο Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 40 λεπτά Ερώτημα 1 (6 μονάδες) Διαβάζετε σ ένα περιοδικό οδηγίες για να μάθουν σωστά τα παιδιά σας σκι. Το περιοδικό όμως είναι παλιό κι έτσι βλέπετε καθαρά μόνο

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14. «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14. «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14 «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα

Διαβάστε περισσότερα

Και ο μπαμπάς έκανε μία γκριμάτσα κι εγώ έβαλα τα γέλια. Πήγα να πλύνω το στόμα μου, έπλυνα το δόντι μου, το έβαλα στην τσέπη μου και κατέβηκα να φάω.

Και ο μπαμπάς έκανε μία γκριμάτσα κι εγώ έβαλα τα γέλια. Πήγα να πλύνω το στόμα μου, έπλυνα το δόντι μου, το έβαλα στην τσέπη μου και κατέβηκα να φάω. 1 Εδώ και λίγες μέρες, ένα από τα πάνω δόντια μου κουνιόταν και εγώ το πείραζα με τη γλώσσα μου και μερικές φορές με πονούσε λίγο, αλλά συνέχιζα να το πειράζω. Κι έπειτα, χτες το μεσημέρι, την ώρα που

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Σάββας η κλώσσα και ο αετός»

«Ο Σάββας η κλώσσα και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #26 «Ο Σάββας η κλώσσα και ο αετός» (Πόντος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #26 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά Δράση 2 Σκοπός: Η αποτελεσματικότερη ενημέρωση των μαθητών σχετικά με όλα τα είδη συμπεριφορικού εθισμού και τις επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή! Οι μαθητές εντοπίζουν και παρακολουθούν εκπαιδευτικά βίντεο,

Διαβάστε περισσότερα

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 4 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 4 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Ήταν ο Σοτός στην τάξη και η δασκάλα σηκώνει την Αννούλα στον χάρτη και τη ρωτάει: Αννούλα, βρες μου την Αμερική. Σην βρίσκει η Αννούλα και ρωτάει μετά τον Σοτό η δασκάλα: -Σοτέ, ποιος ανακάλυψε την Αμερική;

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας Έρικα Τζαγκαράκη Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας στην μικρη Ριτζάκη Σταματία-Σπυριδούλα Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας ISBN: 978-618-81493-0-4 Έρικα Τζαγκαράκη Θεσσαλονίκη 2014 Έρικα Τζαγκαράκη

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που

Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που συμμετέχει: Κακάρη Κωνσταντίνα Παρακολουθώντας τα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ

ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ Πήγα στην αγορά με τα πουλιά Κι αγόρασα πουλιά Για σένα αγάπη μου Πήγα στην αγορά με τα λουλούδια Κι αγόρασα λουλούδια Για σένα αγάπη μου Πήγα στην αγορά με τα σιδερικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια εδώ Δεκαοχτώ ψωμιά

Διαβάστε περισσότερα

O ΣΚΡΟΥΤΖ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΩΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ

O ΣΚΡΟΥΤΖ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΩΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ O ΣΚΡΟΥΤΖ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΩΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ Σκρουτζ, κυρίες του Φιλανθρωπικού Σωματείου, παιδιά που λένε τα κάλαντα, οι συγγενείς του Εμπενίζερ Σκρουτζ, το πνεύμα των προηγούμενων

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ Μη µου µιλάς γι' αυτά που ξεχνάω Μη µε ρωτάς για καλά κρυµµένα µυστικά Και µε κοιτάς... και σε κοιτώ... Κι είναι η στιγµή που δεν µπορεί να βγεί απ' το µυαλό Φυσάει... Κι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε.

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. ιστορίες της 17 ιστορίες της Πρωτοχρονιάς Παραμύθια: Βαλερί Κλες, Έμιλι-Ζιλί Σαρμπονιέ, Λόρα Μιγιό, Ροζέ-Πιερ Μπρεμό, Μονίκ Σκουαρσιαφικό, Καλουάν, Ιμπέρ Μασουρέλ, Ζαν Ταμπονί-Μισεράτσι, Πολ Νέισκενς,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΗΜ/ΝΙΑ ΠΟΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Σεπτέμβριος Αφόρμηση: ίνω στα παιδιά σε χαρτόνι φωτοτυπημένη μια σβούρα και τους

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΕΓΓΟΝΟΣ: Παππού, γιατί προτιμάς να βάζεις κανέλα και όχι κύμινο στα σουτζουκάκια; ΠΑΠΠΟΥΣ: Το κύμινο είναι κομματάκι δυνατό. Κάνει τους ανθρώπους να κλείνονται

Διαβάστε περισσότερα

Δουλεύει, τοποθετώντας τούβλα το ένα πάνω στο άλλο.

Δουλεύει, τοποθετώντας τούβλα το ένα πάνω στο άλλο. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Δ Παραδείγματα με συμπληρωμένα Φύλλα εργασίας Φύλλο εργασίας Α α. Συμπληρώστε τον παρακάτω πίνακα, χρησιμοποιώντας τη φαντασία σας. Δώστε ταυτότητα στο παιδί της φωτογραφίας. Όνομα Ίντιρα Ηλικία

Διαβάστε περισσότερα

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 2 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 2 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Λέει ο Σοτός στη μαμά του: - Μαμά, έμαθα να προβλέπω το μέλλον! - Μπα; Κάνε μου μια πρόβλεψη! - Όπου να είναι θα έρθει ο γείτονας να μας πει να πληρώσουμε το τζάμι που του έσπασα!!! Ενώ ο πατέρας διαβάζει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010 Έμπλεη ευγνωμοσύνης, με βαθιά

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ το Δημοτικό η δασκάλα λέει στους μαθητές της: -Παιδιά, ελάτε να κάνουμε ένα τεστ εξυπνάδας! Ριχάρδο, πες μου ποιο είναι αυτό το ζωάκι: Περπατά στα κεραμίδια, έχει μουστάκι, κάνει νιάου και αλλά έχει και

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Διδακτικοί στόχοι: Ευαισθητοποίηση της όρασης των παιδιών. Επαφή με τις έννοιες βασικά και συμπληρωματικά χρώματα. Να προβληματιστούν να πειραματιστούν,

Διαβάστε περισσότερα

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Τζήκου Βασιλική Το δίλημμα της Λένιας 1 Παραμύθι πού έχω κάνει στο πρόγραμμα Αγωγής Υγείας που είχε τίτλο: «Γνωρίζω το σώμα μου, το αγαπώ και το φροντίζω» με την βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Όπως η εκκλησιαστική, έτσι και η δημοτική μουσική είναι μονοφωνική και τροπική και δεν ακολουθεί τη δυτική τονική αρμονία.

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Όπως η εκκλησιαστική, έτσι και η δημοτική μουσική είναι μονοφωνική και τροπική και δεν ακολουθεί τη δυτική τονική αρμονία. Το δημοτικό τραγούδι αποτελεί μια σημαντική έκφραση της λαϊκής δημιουργίας. Ως λογοτεχνικό είδος αντλεί το υλικό του από την προφορική λογοτεχνική παράδοση. Στις παραδοσιακές κοινωνίες (στην εποχή της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΔΡΩΜΕΝΑ ΔΗΜΟΣ ΑΡΤΑΙΩΝ. Κάστρο Άρτας, 20-21-22 Ιουνίου. - Light in Babylon (Τουρκία - Ισραήλ - Συρία - Γαλλία)

ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΔΡΩΜΕΝΑ ΔΗΜΟΣ ΑΡΤΑΙΩΝ. Κάστρο Άρτας, 20-21-22 Ιουνίου. - Light in Babylon (Τουρκία - Ισραήλ - Συρία - Γαλλία) ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΔΡΩΜΕΝΑ ΔΗΜΟΣ ΑΡΤΑΙΩΝ Κάστρο Άρτας, 20-21-22 Ιουνίου Παρασκευή 20 Ιουνίου - Light in Babylon (Τουρκία - Ισραήλ - Συρία - Γαλλία) Οι Light in Babylon αποτελούν ένα «πολυεθνικό»

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΙΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΔΩΡΩΝ. Δυο μέρες πριν τα Χριστούγεννα, όλος ο κόσμος τρέχει στα

ΤΟ ΜΟΙΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΔΩΡΩΝ. Δυο μέρες πριν τα Χριστούγεννα, όλος ο κόσμος τρέχει στα ΤΟ ΜΟΙΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΔΩΡΩΝ Κωνσταντίνα Αστερίου Δυο μέρες πριν τα Χριστούγεννα, όλος ο κόσμος τρέχει στα μαγαζιά να αγοράσει χριστουγεννιάτικα δώρα και στολίδια για το δένδρο. Η πόλη είναι πανέμορφα στολισμένη.

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

Ο χαρούμενος βυθός. Αφηγητής : Ένας όμορφος βυθός. που ήταν γαλαζοπράσινος χρυσός υπήρχε κάπου εδώ κοντά και ήταν γεμάτος όλος με χρυσόψαρα.

Ο χαρούμενος βυθός. Αφηγητής : Ένας όμορφος βυθός. που ήταν γαλαζοπράσινος χρυσός υπήρχε κάπου εδώ κοντά και ήταν γεμάτος όλος με χρυσόψαρα. Ο χαρούμενος βυθός Σχόλιο [D2]: Σπανουδάκης Κύματα Αφηγητής : Ένας όμορφος βυθός. που ήταν γαλαζοπράσινος χρυσός υπήρχε κάπου εδώ κοντά και ήταν γεμάτος όλος με χρυσόψαρα. Ψαροτουφεκάδες, δύτες και ψαράδες

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ

ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ Copyright Συνοδινού Ράνια Follow me on Twitter: @RaniaSin Smashwords Edition ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση, η αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτική ή κατά παράφραση ή διασκευή

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-2014 Μάθημα: Ελληνικά σε Ξενόγλωσσους Επίπεδο: Ε3 Διάρκεια:

Διαβάστε περισσότερα

Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι.

Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι. ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΙΑΣ ΠΑΡΕΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι. Αμέσως χάρηκαν πολύ, αλλά κι απογοητεύτηκαν ταυτόχρονα όταν έμαθαν ότι θα ήταν ένα

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ»

Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» Δ τάξη, 2013-2014 Παρουσίαση γραπτής εργασίας «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2013 Τα βήματα που ακολουθήσαμε ήταν: 1. Αφού η δασκάλα μας έγραψε

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα)

Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα) Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα) Μπήκα στο χωριό, νύχτωνε πια, οι πόρτες όλες σφαλιχτές, μες στις αυλές τα σκυλιά μυρίστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Μετεωρολογία. Αν σήμερα στις 12 τα μεσάνυχτα βρέχει, ποια είναι η πιθανότητα να έχει λιακάδα μετά από 72 ώρες;

Μετεωρολογία. Αν σήμερα στις 12 τα μεσάνυχτα βρέχει, ποια είναι η πιθανότητα να έχει λιακάδα μετά από 72 ώρες; Ονόματα Η μητέρα της Άννας έχει άλλους τρεις μεγαλύτερους γιους. Επειδή έχει πάθος με τα χρήματα, τους έχει βαφτίσει ως εξής: Τον μεγάλο της γιο "Πενηνταράκη", τον μεσαίο "Εικοσαράκη" και τον μικρότερο

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα 1. Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους

Μάθημα 1. Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους Μάθημα 1 Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους μήνες και θα μοιραστούμε πολλά! Ας γνωριστούμε λοιπόν. Ο καθένας από εμάς ας πει λίγα λόγια για τον

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό:

Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό: Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό: - "Η πρώτη απάντηση είναι 1821, η δεύτερη Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και η τρίτη δεν ξέρουμε ερευνάται

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Τ Ο Υ Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ Ι Ν Ο Υ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΕ ΣΧΕΔΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΔΟΥΚΑ

Τ Ο Υ Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ Ι Ν Ο Υ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΕ ΣΧΕΔΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΔΟΥΚΑ Π Ε Ν Τ Ε Ν Ε Α Π Ο Ι Η Μ Α Τ Α Τ Ο Υ Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ Ι Ν Ο Υ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΕ ΣΧΕΔΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΔΟΥΚΑ / Κανιάρης Μην πας στο Ντητρόιτ Ουρανός-λάσπη Ζώα κυνηγούν ζώα Η μητέρα του καλλιτέχνη πάνω σε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΑΣ. Σταχτοφτέρης : ο μεγάλος μου αδερφός, ο προστάτης μου

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΑΣ. Σταχτοφτέρης : ο μεγάλος μου αδερφός, ο προστάτης μου 1o ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΜΟΥΡΝΙΩΝ ΚΛΑΣΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΣ : ΣΤΥΛΙΑΝΑΚΗ ΑΝΝΑ Συστάσεις Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΑΣ Πουπουλένιος : εγώ! ένα μικρό σπουργίτι Σταχτοφτέρης : ο μεγάλος μου αδερφός, ο προστάτης μου Ντίνος και Ελπίδα

Διαβάστε περισσότερα

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι.

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι. 0001 00:00:11:17 00:00:13:23 Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18 Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10 Ναι. 0004 00:01:06:17 00:01:07:17 Σου έδειξα τη φωτογραφία; 0005 00:01:07:17 00:01:10:10

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ

ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ 2/Θ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΓΙΑΣΟΥ ΠΡΌΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σχολικό έτος 2004 2005 ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΙ: ΖΟΥΜΠΟΥΛΗ ΜΑΤΕΛΗ ΜΥΡΣΙΝΗ ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΖΑΝΗ ΕΙΡΗΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

«ΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΙΑ ΓΙΑ ΣΗΝ ΕΤΕΛΙΚΣΗ ΖΩΝΗ» Γούτου Ελένη (Β ΤΑΞΗ) ΣΟΧΟΙ. Άςκηςη ςτην αφήγηςη και τη δραματοποίηςη των μύθων.

«ΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΙΑ ΓΙΑ ΣΗΝ ΕΤΕΛΙΚΣΗ ΖΩΝΗ» Γούτου Ελένη (Β ΤΑΞΗ) ΣΟΧΟΙ. Άςκηςη ςτην αφήγηςη και τη δραματοποίηςη των μύθων. ΕΤΕΛΙΚΣΗ ΖΩΝΗ Α & Β ΣΑΞΗ 1 ο ΔΗΜΟΣΙΚΟ ΧΟΛΕΙΟ ΠΛΑΣΤΚΑΜΠΟΤ ΧΟΛΙΚΟ ΕΣΟ 2013-2014 «ΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΙΑ ΓΙΑ ΣΗΝ ΕΤΕΛΙΚΣΗ ΖΩΝΗ» ΘΕΜΑ: «ΑΙΣΩΠΟΥ ΜΥΘΟΙ» ΣΑΞΕΙ: Α & Β ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΙΚΟΙ: Παρτάλα Μαριάνθη (Α ΤΑΞΗ) Γούτου Ελένη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Δ.Ε. ΦΥΛ. ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΥ. Μια φορά κι έναν καιρό, χωρίς το πιο πολύτιμο αγαθό: το νερό Π.Μ.

Σ.Δ.Ε. ΦΥΛ. ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΥ. Μια φορά κι έναν καιρό, χωρίς το πιο πολύτιμο αγαθό: το νερό Π.Μ. Σ.Δ.Ε. ΦΥΛ. ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΥ Μια φορά κι έναν καιρό, χωρίς το πιο πολύτιμο αγαθό: το νερό Π.Μ. Μια φορά κι έναν καιρό, χωρίς το πιο πολύτιμο αγαθό: το νερό. Πριν από πάρα πολλά χρόνια, ένα πρωινό, ξύπνησε ο

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές Ενότητα: Κοινωνικές σχέσεις (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα: 1

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΩΣ Ν ΑΛΛΑΞΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ!!!» ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΗΤΕΧΝΗ ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ» ΤΜΗΜΑ ΕΝΤΑΞΗΣ ΟΜΑΔΑ Γ (ΜΑΘΗΤΕΣ Γ ΤΑΞΗΣ)

«ΠΩΣ Ν ΑΛΛΑΞΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ!!!» ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΗΤΕΧΝΗ ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ» ΤΜΗΜΑ ΕΝΤΑΞΗΣ ΟΜΑΔΑ Γ (ΜΑΘΗΤΕΣ Γ ΤΑΞΗΣ) «ΠΩΣ Ν ΑΛΛΑΞΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ!!!» ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΗΤΕΧΝΗ ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ» ΤΜΗΜΑ ΕΝΤΑΞΗΣ ΟΜΑΔΑ Γ (ΜΑΘΗΤΕΣ Γ ΤΑΞΗΣ) Τουλίπες της Ολλανδίας, Κλωντ Μονέ Μια φορά κι ένα καιρό σε μια χώρα μακρινή οι άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Ντίνο Ελεφαντίνο και η παρέα του»

«Ο Ντίνο Ελεφαντίνο και η παρέα του» 6/θ Δημοτικό Σχολείο Πολυδενδρίου Τάξη Γ «Ο Ντίνο Ελεφαντίνο και η παρέα του» Ζνα παραμφθι για το δικαίωμα των παιδιών ςτη φιλία, ςτο παιχνίδι και ςτο ςεβαςμό τησ προςωπικότητάσ τουσ. 6/Θ Δθμοτικό Σχολείο

Διαβάστε περισσότερα

Πότε θα φανεί η Φανή

Πότε θα φανεί η Φανή ...... Πότε θα φανεί η Φανή Η συγγραφέας χαίρεται να έρχεται σε επαφή με τους αναγνώστες της. Η διεύθυνσή της είναι: Αγίου Πολυκάρπου 51, Νέα Σμύρνη 171 24, Αθήνα. Τηλ.: 210 9335830, FAX: 210 9351603 e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ Οι αποτελεσματικοί εκπαιδευτικοί γνωρίζουν: - Τους μαθητές - Το γνωστικό αντικείμενο - Τις θεωρίες μάθησης - Αποτελεσματικές πρακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ Με τους μαθητές τις μαθήτριες και τη δασκάλα της P2ELa 2013-2014 Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ- ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μια μέρα ξεκινήσαμε από τις Βρυξέλλες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Η χαρά της αγάπης

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Η χαρά της αγάπης ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Η χαρά της αγάπης Καρδιά που εργάζεται για όλους Ο Απόστολος Παύλος, ο διδάσκαλος Ο Σαούλ ήταν ένας πολύ μορφωμένος Ιουδαίος, που ζούσε στην Παλαιστίνη, μια χώρα πολύ κοντά στο νησί μας.

Διαβάστε περισσότερα

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη Ένα γεμάτο μέλια χεράκι Βούλα Μάστορη Εικονογράφηση: Σπύρος Γούσης Σελ. 91 Δραστηριότητες για Γ & Δ τάξη Συγγραφέας: Η Βούλα Μάστορη γεννήθηκε στο Αγρίνιο. Πέρασε τα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΑΪ ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ

Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΑΪ ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΑΪ ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ Βασισμένο στο ομώνυμο διήγημα της Ελισάβετ Κουκουμάκα ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΣΚΕΥΗ ΠΡΟΣΩΠΑ 1. Φώτης 2. Μαμά 3. Δεσποινίς Σούλα 4. Οφθαλμίατρος 5. Μπαμπάς 6. Πετράκης 7. Παιδί της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) Αφηγητής 2 Αφηγητής 3 Παπα-Λάζαρος Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) Παιδί 2

ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) Αφηγητής 2 Αφηγητής 3 Παπα-Λάζαρος Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) Παιδί 2 ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: 1. Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) 2. Αφηγητής 2 3. Αφηγητής 3 4. Παπα-Λάζαρος 5. Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) 6. Παιδί 2 7. Παιδί 3 8. Παιδί 4 9. Παιδί 5 10. Μητέρα

Διαβάστε περισσότερα

κάνουμε τι; Γιατί άμα είναι να είμαστε απλώς ενωμένοι, αυτό λέγεται παρέα. Εγώ προτιμώ να παράγουμε ένα Έργο και να δούμε.

κάνουμε τι; Γιατί άμα είναι να είμαστε απλώς ενωμένοι, αυτό λέγεται παρέα. Εγώ προτιμώ να παράγουμε ένα Έργο και να δούμε. Εισήγηση του Ν. Λυγερού στη 2η Παγκόσμια Συνδιάσκεψη Ποντιακής Νεολαίας "Οι προκλήσεις του 21ου αιώνα, η ποντιακή νεολαία και ο ρόλος της στο οικουμενικό περιβάλλον". Συνεδριακό Κέντρο Ιωάννης Βελλίδης

Διαβάστε περισσότερα

Ο γιος του ψαρά. κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει...

Ο γιος του ψαρά. κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει... Ο γιος του ψαρά κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει... ια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας ψαράς που δεν είχε παιδιά. Κάποια μέρα, εκεί που πήγαινε με

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΤΙ ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΑΜΕ ΜΕ ΤΗΝ ΥΦΑΝΤΙΚΗ

ΓΙΑΤΙ ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΑΜΕ ΜΕ ΤΗΝ ΥΦΑΝΤΙΚΗ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΜΥΡΙΝΑΣ ΛΗΜΝΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: «ΥΦΑΝΤΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ, ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΥΦΑΝΤΙΚΗΣ» ΣΧΟΛ ΕΤΟΣ 2006-07 καθηγήτριες: Ολυμπία Μανουσογαννάκη ΠΕ 04 συντονίστρια

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου;

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου; Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου; Ενότητα: Ελεύθερος χρόνος διασκέδαση (2 Φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων. ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ)!"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.!"σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Στη διερεύνησή μας μετρήθηκε ο χρόνος που χρειάστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Τρεις μουσικοί. Στην Ελλάδα φτάσανε μόνο με άρπα και βιολί

Τρεις μουσικοί. Στην Ελλάδα φτάσανε μόνο με άρπα και βιολί , με άρπα, κιθάρα και βιολί πήγανε ταξίδι με γάιδαρο αντί για μηχανή. Έφτασαν στην Ινδία αντί για Αφρική, πήραν ένα μήλο κι αρχίσαν από εκεί. Στη Γερμανία φτάσανε αντί για ελληνική και άρχισαν να παίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Modern Greek Stage 6 Part 2 Transcript

Modern Greek Stage 6 Part 2 Transcript 1. Announcement Καλημέρα, παιδιά. Θα ήθελα να δώσετε μεγάλη προσοχή σε ό,τι πω σήμερα, γιατί όλες οι ανακοινώσεις είναι πραγματικά πολύ σημαντικές. Λοιπόν ξεκινάμε: Θέμα πρώτο: Αύριο η βιβλιοθήκη του σχολείου

Διαβάστε περισσότερα

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα ολοκαίνουριο κόκκινο τετράδιο. Ζούσε ευτυχισμένο με την τετραδοοικογένειά του στα ράφια ενός κεντρικού βιβλιοπωλείου.

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα ολοκαίνουριο κόκκινο τετράδιο. Ζούσε ευτυχισμένο με την τετραδοοικογένειά του στα ράφια ενός κεντρικού βιβλιοπωλείου. Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα ολοκαίνουριο κόκκινο τετράδιο. Ζούσε ευτυχισμένο με την τετραδοοικογένειά του στα ράφια ενός κεντρικού βιβλιοπωλείου. Κάθε μέρα έμπαινε πολύς κόσμος στο βιβλιοπωλείο και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟ «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ» ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: «ΠΑΙΔΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟ «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ» ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: «ΠΑΙΔΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟ «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ» ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: «ΠΑΙΔΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΚΟΚΚΙΝΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΗ ΔΑΣΚΑΛΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Αυήγηση της Οσρανίας Καλύβα στην Ειρήνη Κατσαρού

Αυήγηση της Οσρανίας Καλύβα στην Ειρήνη Κατσαρού Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας χωριάτης κι ήτανε φτωχός. Είχε ένα γάιδαρο και λίγα τάλαρα. Εσκέφτηκε τότε να βάλει τα τάλαρα στην ουρά του γαϊδάρου και να πάει να τον πουλήσει στο παζάρι στην πόλη. Έτσι

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Η τέχνη της συνέντευξης Martes, 26 de Noviembre de 2013 12:56 - Actualizado Lunes, 17 de Agosto de 2015 18:06

Η τέχνη της συνέντευξης Martes, 26 de Noviembre de 2013 12:56 - Actualizado Lunes, 17 de Agosto de 2015 18:06 No hay traducción disponible. του Χουάν Μαγιόργκα 4 ΠΡΟΣΩΠΑ: 3 Γυναίκες (γιαγιά, μητέρα και εγγονή) και ένας άντρας γύρω στα 30. Το τελευταίο έργο του μεγάλου Ισπανού δραματουργού που ανέβηκε στο Εθνικό

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φώτης και η Φωτεινή

Ο Φώτης και η Φωτεινή Καλλιόπη Τσακπίνη Ο Φώτης και η Φωτεινή Μια ιστορία για ένα παιδί με αυτισμό Επιστημονική επιμέλεια: Σοφία Μαυροπούλου Εικονογράφηση: Κατερίνα Μητρούδα Βόλος 2007 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα...1 Ο

Διαβάστε περισσότερα

Παραμυθένια μεσημέρια Σαββάτου

Παραμυθένια μεσημέρια Σαββάτου Κλάδος Λυκόπουλων Περιφέρεια Αθηνών ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012 Ένας μήνας γεμάτος εκδηλώσεις Παραμυθένια μεσημέρια Σαββάτου Τα Παραμυθένια μεσημέρια Σαββάτου περιμένουν για 9η χρονιά μικρούς και μεγάλους να ανακαλύψουν,

Διαβάστε περισσότερα

Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα

Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Εκδόσεις Λευκή Σελίδα ΠΑΡΑΜΥΘΙ Κέλλυ Παντελίδη Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Διορθώσεις: Ελένη Ζαφειρούλη Σελιδοποίηση: Γιάννης Χατζηχαραλάμπους Μακέτα εξωφύλλου:

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού Σχολείο Ετος: 2013-2014 Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη γιαγιά μου Όνομα Μαθήτριας: Νικολέττα Χρίστου Τάξη: Γ 4 Όνομα Καθηγήτριας: Σταυρούλας Ιωάννου Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία;

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Δύσκολη ερώτηση Για την καλλιτεχνική μου δημιουργία δεν παίζει κανένα ρόλο. Αυτό που με πικραίνει είναι ότι έζησα την

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Κωνσταντινοπούλου Ψυχολόγος - ειδική παιδαγωγός

Μαρία Κωνσταντινοπούλου Ψυχολόγος - ειδική παιδαγωγός ΠΑΡΑΞΕΝΑ ΟΜΟΡΦΟ Ένα παραμύθι για τη διαφορετικότητα, για μικρούς αλλά και για μεγάλους (αυτισμός) Τα παιδιά είναι ελεύθερα να ζωγραφίσουν τις παρακάτω σελίδες όπως αυτά αισθάνονται... Μαρία Κωνσταντινοπούλου

Διαβάστε περισσότερα