Η σιωπή της Ρουθ και η φωνή της Ρεβέκκας: εικόνες Εβραίων και απόηχοι της Shoah στην ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η σιωπή της Ρουθ και η φωνή της Ρεβέκκας: εικόνες Εβραίων και απόηχοι της Shoah στην ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους."

Transcript

1 Η σιωπή της Ρουθ και η φωνή της Ρεβέκκας: εικόνες Εβραίων και απόηχοι της Shoah στην ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους. ηµήτρης Γουλής, ρ. Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων-Εκπαιδευτικός Περίληψη Η µελέτη των αναπαραστάσεων του «άλλου», ως ενός πλέγµατος σηµείων, συµβόλων, ιδεών, εικόνων και αφηγηµατικών επιλογών απασχολεί ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια τους ερευνητές της λογοτεχνίας. Ειδικότερα, ο τρόπος που αναπαρίσταται ο Εβραίος, µια αρχετυπική εικόνα της ετερότητας, µέσα από γλωσσικές εικόνες, συµπυκνώσεις αισθηµάτων, αντιλήψεων και πολιτισµικών κεκτηµένων, απόηχους βιωµάτων και φαντασιώσεων, επαναπροσδιορίστηκε δραµατικά, υπό την καταλυτική επίδραση του Ολοκαυτώµατος, τροφοδοτώντας ποικιλόµορφα τη λογοτεχνία, πιο πρόσφατα ακόµη κι εκείνη που απευθύνεται σε παιδικό και νεανικό κοινό. Στην παρούσα µελέτη επιχειρείται η ανίχνευση των λογοτεχνικών αναπαραστάσεων των Εβραίων αλλά και των απόηχων του Ολοκαυτώµατος στην ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους, µε µεθοδολογικά εργαλεία που αντλούνται από τη πολιτισµική εικονολογία και τη θεωρία της αφήγησης. Το απόλυτο κακό και η (συγ)γραφή του. Το µεγαλύτερο κακό σε αυτόν τον κόσµο, γράφει η Χάννα Άρεντ, µε αφορµή τη δίκη του Άιχµαν στην Ιερουσαλήµ το 1961, δεν προέρχεται από ανθρώπους που επιλέγουν να είναι κακοί. Προέρχεται από ανθρώπους που απλώς -από επιλογή- δε σκέφτονται καθαρά. Από ανθρώπους που, βλέποντας τα πράγµατα µέσα από τους παραµορφωτικούς φακούς της µονοµέρειας και της ιδεολογικής καθαρότητας, κάνουν αδιανόητα πράγµατα θεωρώντας τα προφανή και κανονικά. Στηριζόµενοι σε αυτήν την κανονικότητα, πραγµατοποιούν µε έναν οργανωµένο και συστηµατικό τρόπο άσχηµες, εξευτελιστικές, δολοφονικές, απάνθρωπες και απερίγραπτες πράξεις, που καταλήγουν να αποτελούν ρουτίνα και γίνονται αποδεκτές ως «ο τρόπος που γίνονται τα πράγµατα». Αυτό το µάλλον απαισιόδοξο για την ανθρώπινη φύση φαινόµενο η Άρεντ το ονόµασε «η κοινοτοπία του κακού» (Άρεντ, 2009). Το Ολοκαύτωµα των Εβραίων, ή αλλιώς Shoah 1, υπήρξε το απόλυτο κακό του περασµένου αιώνα. Αν και για αρκετό καιρό θεωρήθηκε ως ένα επιφαινόµενο 2 του Β' Παγκοσµίου Πολέµου, σήµερα καταλαµβάνει ολοένα και κοµβικότερη σηµασία στη µελέτη εκείνης της περιόδου (Bensoussan, 2012), τείνοντας να καθιερωθεί ως το µείζον γεγονός του. Αυτή η µετάπτωση, από παράπλευρο επεισόδιο -απότοκος του πολέµου- σε µοναδική καταστροφή, υπήρξε σταδιακή και εξελισσόµενη. Αρχικά, οι Εβραίοι συµπεριλήφθηκαν στον ευρύ κατάλογο των θυµάτων του πολέµου, µια και οι διαχειριστές της µνήµης των ναζιστικών εγκληµάτων, δηλαδή κυρίως η αριστερά, έδινε προτεραιότητα στα θύµατα της αντίστασης ενάντια στο φασισµό και όχι σε εκείνα του φυλετικού διωγµού (Αµπατζοπούλου, 1998), ενώ το θέµα δεν απασχόλησε ούτε την ευρωπαϊκή ακαδηµαϊκή κοινότητα, παρά τις µεµονωµένες φωνές ορισµένων διανοούµενων, όπως για παράδειγµα ο Ζαν Πολ Σαρτρ (Σαρτρ, 2006). Είναι 1

2 χαρακτηριστικό ότι στο στρατόπεδο εγκλεισµού Εβραίων του Drancy, έξω από το Παρίσι, η πρώτη αναµνηστική πλακέτα που τοποθετήθηκε (1951) αναφέρεται στον αντιφασιστικό αγώνα των στρατιωτών και στον εκεί περιορισµό τους από τους Ναζί, ενώ πολύ πιο πρόσφατα ο χώρος καθιερώθηκε ως χώρος µνήµης για τον εκτοπισµό της εβραϊκής κοινότητας. Άλλωστε γι' αυτό και µελετητές (Βαρών-Βασάρ, 2012) θεωρούν ότι η µνήµη της γενοκτονίας των Εβραίων µόνο µετά τη δεκαετία του '80 παίρνει τη θέση που της ανήκει. Αντίστοιχα, στην Ανατολική Ευρώπη, µόνο ύστερα από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, το Άουσβιτς επαναπροσδιορίστηκε ως στρατόπεδο εξόντωσης των Εβραίων της Ευρώπης και όχι γενικά ως τόπος µαρτυρίων των αντιφασιστών και των πατριωτών. Η καταστροφή των Εβραίων της Ευρώπης δεν υπήρξε κεραυνός εν αιθρία, διότι αφορούσε -κυρίως- αυτούς στους οποίους, αιώνες τώρα, κατευθύνονταν µε ποικίλους τρόπους τα πυρά των προκαταλήψεων και των διακρίσεων. Ο Εβραίος υπήρξε πάντοτε ο εντόπιος ξένος (Αµπατζοπούλου, 1998), του οποίου η παρουσία ξένιζε τη χριστιανική πλειοψηφία πριν από τα νεώτερα χρόνια και δεν χωρούσε στο εθνικό σχέδιο µετά τη γένεση των εθνικών κρατών (Rittner & Roth, 2000, Ταγκυέφ, 2011). Ειδικότερα στο χώρο της µυθοπλαστικής αναπαράστασης, τη λογοτεχνία, η φαντασιακή εκδοχή του Εβραίου αντιπροσώπευε σχεδόν πάντοτε µια αρνητική, επίφοβη εικόνα, µια αποσυνάγωγη, αφηγηµατική περσόνα µε την οποία κανείς δεν µπορούσε να ταυτιστεί ή έστω να συµπάσχει, γιατί πάνω απ' όλα αντιπροσώπευε τον Άλλον, το διαφορετικό. Ωστόσο η Shoah, αυτή η εµβληµατική αποτυχία του ανθρωπιστικού συµβολαίου που είχε διακηρύξει ο δυτικός πολιτισµός µε το ιαφωτισµό, επαναπροσδιόρισε δραµατικά τις εικόνες για τους Εβραίους, που µέχρι τότε συναντούσαµε στη λογοτεχνία, εµπλουτίζοντας και αναδεικνύοντας -δειλά στην αρχή, µε µεγαλύτερη ένταση στη συνέχεια- είδη γραφής, όπως η στρατοπεδική λογοτεχνία, η αυτοβιογραφία και οι µαρτυρίες (Αµπατζοπούλου, 1995, 1998, Βαρών- Βασάρ, 2012). Το δράµα των Εβραίων γέννησε νέες, θετικές εικόνες και συµπάσχουσες αφηγήσεις, οι αποδέκτες όµως αυτών των µηνυµάτων είχαν πια χαθεί. Άλλωστε συχνά στη λογοτεχνία, όταν ο Άλλος στην πραγµατική ζωή βρίσκεται ανάµεσά µας, η παρουσία του είτε αποσιωπάται είτε ενοχλεί. Αντίθετα, όταν αποσυρθεί από το προσκήνιο για διάφορους λόγους, κάποτε κι οριστικά, γεννά θετικά, νοσταλγικά συναισθήµατα και αντίστοιχες εικόνες (Γουλής, 2013). Ειδικότερα, η Shoah απέκτησε την «ευκαιρία», µέσα από τη λογοτεχνία, να αποτυπωθεί ως κίνητρα, πράξεις και συναισθήµατα θυτών και θυµάτων, καθώς η όποια πολυφωνικότητα της µυθοπλαστικής αφήγησης εγχειρίζει στους αναγνώστες το δικαίωµα να βυθιστούν ή να απαρνηθούν την αληθοφάνεια που κοµίζει, αποδίδοντας στο Λόγο έναν τόπο διαφυγής, µια άλλη προτεραιότητα, πίσω από τις λέξεις, πίσω απ' τις γραµµές, ακριβώς στο περιθώριο της γλώσσας. Το σκοτάδι της γραφής, το ανερµήνευτο της γλώσσας, η ονειρική και ονειρεµένη της διάσταση συναντά τη νύχτα και οµίχλη 3 που αντιπροσωπεύουν η Τελική Λύση των Ναζί και τα στρατόπεδα υλοποίησής της. Πιθανότατα, εξαιτίας της Shoah, η απολυτότητα του ορθού λόγου, η αναντίρρητη αλήθεια του επιστηµονικού κανόνα και του µαθηµατικού υπολογισµού, που χειραφέτησε το υτικό υποκείµενο και περιόρισε κάθε άλλη αισθητική και θεωρητική οπτική, συντρίφτηκε τελικά πίσω από τα ηλεκτροφόρα συρµατοπλέγµατα του Άουσβιτς Μπίρκενάου και εξαϋλώθηκε µαζί µε τα θύµατά του. Η αναµέτρηση της λογοτεχνίας για παιδιά και νέους µε το απόλυτο κακό. 2

3 Όπως επισηµαίνει και η Elizabeth Baer (2000) η παιδική λογοτεχνία έχει µια µακρά παράδοση αναµέτρησης µε το ζήτηµα του τρόπου παρουσίασης του κακού στα παιδιά. Μάλιστα, µε τη δηµιουργία του κύκλου των βιβλίων που απευθύνονται σε εφήβους, πλήθος από τις σύγχρονες µορφές του έχουν εµφανιστεί στη θεµατογραφία της, όπως βιβλία για τα ναρκωτικά, το ρατσισµό, την εφηβική πορνεία, την κακοποίηση και τους κινδύνους που προέρχονται από το διαδίκτυο κ.ά. Ωστόσο, τα βιβλία για παιδιά και εφήβους σχετικά µε την Shoah φαίνεται να βρίσκονται έξω από τα όρια αυτών των κατηγοριών, καθώς ασχολούνται µε ένα ειδικό κακό που πράγµατι συνέβη και ταυτόχρονα, κατά την άποψη ορισµένων, θα µπορούσε να συµβεί και πάλι. Εάν επικαλεστούµε τη διεθνή εµπειρία, παρατηρούµε ότι από τα µέσα της δεκαετίας του 1980 κι έπειτα, εµφανίζεται µία υπερπληθώρα δηµιουργιών 4 που αφηγούνται ιστορίες που έχουν ως απόηχο το δράµα των Eβραίων (Hamaide, 2006). Φαίνεται, λοιπόν, ότι στο ερώτηµα για το εάν οφείλουµε να παρουσιάζουµε το Ολοκαύτωµα στα παιδιά, η παιδική λογοτεχνία απαντά καταφατικά και συναινεί για την ικανότητά της να το αφηγείται. Εδώ γεννάται αµέσως ένα µείζον ζήτηµα: Πώς αφηγείται κανείς ιστορίες για τους Εβραίους και το Ολοκαύτωµά τους; Στον «αγγελικά πλασµένο» κόσµο των παιδιών, η Shoah δεν µπορεί να έχει συµβεί. Ακόµα και στη γη της ναζιστικής βαρβαρότητας, τη Γερµανία, η τρελή ιδέα ότι οι Άριοι ήταν «η ανώτερη φυλή» χρειάστηκε πολλά χρόνια προπαγάνδας και κατήχησης για να γίνει αποδεκτή από τα νιάτα. Αλλά η Shoah συνέβη, και για χάρη του µέλλοντος, οφείλουµε να µιλήσουµε στα παιδιά γι αυτό, µε την ελπίδα ότι το να θυµόµαστε τη φρίκη και να αναζητούµε τους λόγους που συνέβη, µας επιτρέπει να ελπίζουµε ότι µπορούµε να διαβεβαιώσουµε στις επόµενες γενιές ότι δε θα συµβεί ξανά. Είναι, επίσης, σηµαντικό να θυµόµαστε ότι, ακόµα και µέσα από τη λογοτεχνία, µια συνάντηση µε το Ολοκαύτωµα των Εβραίων επισπεύδει το τέλος της παιδικής αθωότητας. Όταν τα παιδιά διαβάζουν την ιστορία ενός επιζώντος που περιλαµβάνει τις εµπειρίες σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, εισάγονται σε έναν κόσµο στον οποίο η ανθρωπότητα είναι διαφορετικής φύσης από ό, τι είχαν συναντήσει µέχρι τότε, αυτό που ο επιζών των στρατοπέδων συγκέντρωσης Alexandre Donat περιγράφει ως Βασίλειο του Ολοκαυτώµατος (Donat, 1965). Ούτως ή άλλως, η λογοτεχνική αφήγηση µε αποδέκτη τις µικρές ηλικίες υπακούει σε µια σειρά από λογοκρισίες, που αφορούν την ιδιοτυπία του αναγνώστη, την επικρατούσα περιρρέουσα ιδεολογία αλλά και την συχνά επώδυνη αυτολογοκρισία του συγγραφέα. Αυτονόητα ανιχνεύονται και αποτυπώνονται στερεότυπες λογικές και επιλογές, ωραιοποιήσεις και παραποιήσεις, σκόπιµες αποσιωπήσεις. Άλλωστε γι' αυτό, η πλήρης γνώση της φρίκης του Ολοκαυτώµατος αναβάλλεται για αργότερα, όταν η ηλικιακή ωριµότητα των αναγνωστών καθιστά δυνατή την αποδοχή αυτής της πραγµατικότητας, και, ίσως, την πλήρη κατανόησή της. Με άλλα λόγια, η δηµιουργία µιας λογοτεχνίας που απευθύνεται σε νεανικό κοινό και αφορά µια φρίκη που υλοποιήθηκε, µας εγκαλεί να αναγνωρίσουµε και να αποκαλύψουµε ένα κακό σ' έναν κόσµο που εξαιτίας του δεν είναι πια ο ίδιος (Baer, 2000). Μας εγκαλεί, επίσης, να κάνουµε συνετές επιλογές στο τρόπο που θα κοινοποιήσουµε τις φρικαλεότητες της Shoah στους νέους αναγνώστες, καθώς, εκτός των άλλων, η αφήγηση αυτής της δυστοπίας, που δυστυχώς πραγµατοποιήθηκε, οφείλει να εµπεριέχει ιστορίες απλών αλλά γενναίων ανθρώπων, που βρέθηκαν µπροστά σε σηµαντικά ηθικά διλήµµατα (Imber, 2003), παρέχοντας στο νεανικό κοινό ένα πλαίσιο αντίληψης όσον αφορά τις ηθικές επιλογές που θα πρέπει να έχουν και την ανάληψη προσωπικών ευθυνών που οφείλουν να αναλάβουν. 3

4 Τέλος, αυτού του είδους η λογοτεχνία οφείλει να παράγει δηµιουργίες που αναγνωρίζουν το φαινοµενικά παράδοξο να αφηγούνται ιστορίες για κάτι ανείπωτο, το οποίο ταυτόχρονα οφείλει να συζητηθεί ανοιχτά, όχι για να αποκτήσει κατ ανάγκη µεγαλύτερη βαρύτητα, αλλά για να µπορέσει να το συλλάβει ο ανθρώπινος νους, έτσι ώστε η νέα γενιά να βρίσκεται σε εγρήγορση, όσον αφορά το µίσος που µπορεί να βγαίνει µέσα από την ανθρώπινη ψυχή. Πολιτισµική εικονολογία και αφηγηµατολογία: ένας συνδυασµός µεθοδολογικής προσέγγισης για τη µελέτη της ετερότητας στη λογοτεχνία Ήδη, από τα µέσα της δεκαετίας του 1990, η Φραγκίσκη Αµπατζοπούλου, αφού προχώρησε στην καταγραφή των έργων σηµαντικών Ελλήνων λογοτεχνών, όπως ο Γ. Ιωάννου, ο. Χατζής, ο Β. Βασιλικός, ο Ν. Μπακόλας, ο Ντ. Χριστιανόπουλος κ.ά., αλλά και λιγότερο γνωστών λογοτεχνών, χριστιανών και Εβραίων, που αναφέρονται στη Shoah ως µνήµη, παρατήρηση και φαντασία (Αµπατζοπούλου, 1993, 1995), µελέτησε στη συνέχεια τα διαχρονικά στερεότυπα που διέπουν τις αναπαραστάσεις των Εβραίων στην ελληνική λογοτεχνία (Αµπατζοπούλου, 1998). Σε αυτές τις πρωτοπόρες εργασίες, οι οποίες λειτούργησαν ως σηµείο αναφοράς και υπόδειγµα µεθοδολογικής προσέγγισης, η Αµπατζοπούλου εισήγαγε για πρώτη φορά τον όρο πολιτισµική εικονολογία για την απόδοση του γαλλικού όρου imagologie (Αµπατζοπούλου, 1998: 240). Η πολιτισµική εικονολογία ή imagolοgie, είναι ο κλάδος εκείνος της συγκριτικής γραµµατολογίας που µελετά τη λογοτεχνία ως παράγοντα συγκρότησης ταυτοτήτων και ως πεδίο δηµιουργίας ή/και αναπαραγωγής στερεοτύπων. Σύµφωνα µε την πολιτισµική εικονολογία, οι προσωπικές εµπειρίες, οι απόψεις του οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος αλλά και η λογοτεχνία και τα µέσα επικοινωνίας, εν γένει, αποτελούν παράγοντες δηµιουργίας στερεοτύπων (Αµπατζοπούλου 1998, Pageaux, 1988, 1995). Τα λογοτεχνικά στερεότυπα, παρατηρεί η Αµπατζοπούλου, «συνιστούν µονόπλευρες και συνήθως προκατειληµµένες εικόνες που αντλούνται από το κοινωνικό φαντασιακό και συνδέονται µε τα φαινόµενα του ρατσισµού και του φανατισµού» (Αµπατζοπούλου 2000: 93). Αυτή τη δέσµευση του λογοτεχνικού γεγονότος από το εκάστοτε συλλογικό φαντασιακό επισηµαίνει και ο E. Said στον Οριενταλισµό (1996: 244) γράφοντας σχετικά: «Το έργο και των πιο εκκεντρικών συγγραφέων περιορίζεται και διαπερνάται από την κοινωνία, τις πολιτισµικές παραδόσεις, την παγκόσµια συγκυρία και σταθεροποιητικές επιδράσεις όπως σχολεία, βιβλιοθήκες και κυβερνήσεις. Τόσο το εγκυκλοπαιδικό όσο και το φανταστικό γράψιµο ποτέ δεν είναι ελεύθερα, αλλά περιορισµένα αναφορικά µε την εικονοποιία, τις υποθέσεις και τις προθέσεις». Η µελέτη της εικόνας του Άλλου και των λογοτεχνικών στερεότυπων σχετίζεται άµεσα µε ερωτήµατα που αφορούν στο ρόλο της γραφής ως διαδικασίας και του συγγραφέα µέσα σε µια κοινωνία, αλλά και του ίδιου του κειµένου και της λογοτεχνικότητάς του. Έτσι, θα µπορούσαµε να παρατηρήσουµε πως, για τον µελετητή της λογοτεχνίας, ενδιαφέρον παρουσιάζει όχι βέβαια η απλή καταγραφή αυτών των εικόνων και στερεοτύπων, αλλά ο τρόπος µε τον οποίο ο συγγραφέας τα εκµεταλλεύεται και οι τεχνικές ποιητικής που εφαρµόζει, ώστε να προβάλλει µέσα από το έργο του συγκεκριµένα ιδεολογήµατα, τα οποία συµβάλλουν στη συντήρηση ή στην ανατροπή των στερεότυπων, στην αλλαγή ή µη των αξιών µιας κοινωνίας και της στάσης της προς τον Άλλο και ταυτόχρονα, από αισθητικής πλευράς, να παράγει 4

5 ένα έργο µε σηµαντική ή µη ποιητική αξία. Σε αυτή την κατεύθυνση σηµαντική βοήθεια παρέχει η θεωρία της αφήγησης ή αφηγηµατολογία, όπως πρωτοδιατυπώθηκε και προσδιορίστηκε από τον Genette, διότι προσφέρει τη δυνατότητα στον µελετητή να δει ξεκάθαρα την εσωτερική σύνδεση των µοτίβων και τη λειτουργία της οπτικής γωνίας µε την οποία ο συγγραφέας αποτυπώνει την εικόνα του «εµείς» έναντι του «άλλου» υπό το πρίσµα των τριών βασικών αξόνων της: του χρόνου, της έγκλισης (τρόπου) και της φωνής (Genette, 2006). Θα λέγαµε, λοιπόν, ότι η εικόνα του Άλλου στη λογοτεχνία µοιάζει κατά κάποιον τρόπο µε έναν πίνακα ζωγραφικής που προδίδει το δηµιουργό του. Η εικόνα του είναι αυτό που φέρουµε µέσα µας, δηλώνει τα γνωστικά µας όρια και σχετίζεται µε την ταυτότητά µας, µε τον τρόπο που θέλουµε να είµαστε, και αυτό συχνά δηλώνεται µε το τι δε θέλουµε να είµαστε: ο Άλλος. Από την άλλη όµως, η J. Kristeva θεωρεί ότι ο ξένος γεννιέται τη στιγµή που το άτοµο διαπιστώνει τη διαφορετικότητά του και ολοκληρώνεται όταν ο καθένας αναγνωρίσει ότι όλοι µας είµαστε ξένοι (Kristeva, 2004) και συνεχίζει: «αυτή η κατάσταση του να είναι κανείς διαφορετικός µπορεί να φανεί ως κατάληξη της ανθρώπινης αυτονοµίας [ ] κι εποµένως µπορεί να είναι η µείζων απεικόνιση ενός από τα θεµελιώδη και ουσιαστικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν έναν πολιτισµό», υπενθυµίζοντας επίσης, ότι ο Φρόιντ υποστήριζε πως ο µόνος τρόπος για να µην καταδιώκουµε τον ξένο (δηλ. τον Άλλο) είναι να τον ανακαλύψουµε µέσα µας. Με άλλα λόγια, η ετερότητα αποτελεί την αναγκαία, συστατική αλλά ταυτόχρονα και την πιο προβληµατική συνιστώσα της ταυτότητας διότι, αν και ο εαυτός συγκροτείται από το ξεκίνηµα της οντογένεσής του χάρη στην συν-ύπαρξη του άλλου, η αναγνώριση της σηµασίας του έτερου καθίσταται ολοένα και προβληµατικότερη, όσο αποµακρύνεται κανείς από την παιδική του ηλικία (Γουλής, 2009). Το ελληνικό παράδοξο Ήδη, έχουµε επισηµάνει την ανάπτυξη της θεµατολογίας για το Ολοκαύτωµα, που συναντούµε σήµερα στο χώρο της λογοτεχνίας για παιδιά και νέους, σε Ευρώπη και Αµερική. Ωστόσο στην Ελλάδα, παρά την ενασχόληση της ελληνικής παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας µε τα θέµατα του Β' Παγκοσµίου Πολέµου, της Αντίστασης και της Κατοχής, σχεδόν ποτέ κανένας συγγραφέας δεν ασχολήθηκε µε το γεγονός ότι από τα θύµατα του πολέµου, οι ψυχές που χάθηκαν ήταν Έλληνες Εβραίοι. Είναι λοιπόν εµφανές ότι µέχρι σήµερα η Shoah και η τύχη των Εβραίων δεν κατάφεραν να τροφοδότησουν τη γραφή στο χώρο της παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας. Θα προσθέταµε, µάλιστα, ότι η εµφάνιση βιβλίων στην ελληνική αγορά γι' αυτό το θέµα, που απευθύνονται σε παιδικό και νεανικό κοινό και προέρχονται από µεταφράσεις, καταδεικνύουν ένα έλλειµµα εντόπιας λογοτεχνικής παραγωγής, που καλύπτεται µε εισαγωγές ξένων έργων 5. Βέβαια, υπάρχουν και αξιοσηµείωτες εξαιρέσεις σηµαντικών συγγραφέων, όπως η Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου 6 η οποία καταπιάνεται µε τη σύγχρονη και επίκαιρη διάσταση του θέµατος, την άνοδο του νεοναζισµού και της ξενοφοβίας. Για τα αίτια αυτού του ελλείµµατος µόνο υποθέσεις µπορούµε να διατυπώσουµε. Ίσως επειδή µετά από το Ολοκαύτωµα, κάθε εβραϊκή λογοτεχνική παρουσία είναι υποχρεωµένη να αναµετρηθεί µαζί του, η ελληνική παιδική λογοτεχνία νιώθει ακόµη ανέτοιµη να το αντιµετωπίσει, γιατί ενδεχοµένως και η ελληνική κοινωνία δεν έχει ακόµη ξεκαθαρίσει τη στάση της έναντι των φαινόµενων 5

6 του αντισηµιτισµού, της µισαλλοδοξίας, αλλά και των ίδιων των γεγονότων που συνέβησαν τότε. Επιπλέον, οφείλουµε να αναγνωρίσουµε τις δυσκολίες που προκύπτουν στη µυθοπλαστική διαχείριση ενός γεγονότος που δεν προσφέρεται για µονοσήµαντες αναγνώσεις. Ωστόσο, οι λιγοστές περιπτώσεις που συναντούµε, αξίζουν την προσοχή µας, τόσο για να εξετάσουµε τους τρόπους µε τους οποίους αναπαριστώνται τα πρόσωπα των Εβραίων και παρουσιάζεται πιθανόν ο απόηχος του Ολοκαυτώµατος, όσο και για να µελετήσουµε τις προθέσεις των δηµιουργών και τον τρόπο που αποτυπώνονται ή αποδοµούνται τα συνήθη στερεότυπα. Συγκεκριµένα, µελετώνται τα εξής έργα: του Σπύρου Τσίρου, «Το κορίτσι µε την πεντάλφα», από τη συλλογή διηγηµάτων Ο ήλιος µε τα κρόσια (Κέδρος, 1977) και Οι πήλινες µούσες (Κέδρος, 1988), της Άλκης Ζέη, Ο µεγάλος περίπατος του Πέτρου, (Κέδρος, 1971), της Μαρούλας Κλιάφα, Μια µπαλάντα για τη Ρεβέκκα (Μεταίχµιο, 2011). Επίσης, δύο βιβλία που έχουν εκδοθεί από το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος: της Τρέβεζα - Σούση Οριέττα, Ο Φίλος µου ο Ααρών (2005) και Τα ξυλοπάπουτσα διηγούνται. Ένα αληθινό παραµύθι (2005). Η προσέγγιση των κειµένων πραγµατοποιείται υπό το πρίσµα της πολιτισµικής εικονολογίας και την υποστήριξη της θεωρίας της αφήγησης, όπως αναφέραµε παραπάνω. Για την ανάλυση των έργων υιοθετείται η ανάλυση περιεχοµένου (Βάµβουκας, 2002). Εξετάζονται τα εξής παρακάτω χαρακτηριστικά: -Τα εξωτερικά χαρακτηριστικά και η κοινωνική θέση των χαρακτήρων των κειµένων. - Η ψυχική κατάσταση, οι στάσεις τους, οι ιδέες που εκπροσωπούν. - Το είδος της αφήγησης και της εστίασης που επιλέγεται για να εκπροσωπηθεί ο λόγος των χαρακτήρων. - Εικόνες που αντιδιαστέλλουν και τονίζουν το εµείς vs άλλοι, αναπαράγοντας θετικά ή αρνητικά στερεότυπα (τοπικότητες). - Εικόνες που αναδεικνύουν κοινά σηµεία που αντιστοιχούν σε ανθρώπινες συµπεριφορές και καταστάσεις (καθολικότητες). Στερεοτυπία και αυτοβιογραφική γραφή: η αρρώστια της Έλια και η απουσία της Ρουθ. Τα πρώτα κείµενα που θα µελετήσουµε είναι δύο έργα του Σπύρου Τσίρου 7, που απέχουν χρονικά µεταξύ τους 10 περίπου χρόνια, αν και για το πρώτο κείµενο ο συγγραφέας αναφέρει πως γράφτηκε παλιότερα, στην περίοδο από το 1958 έως το Πρόκειται για το διήγηµα «Το κορίτσι µε την πεντάλφα» (1977) και τη νουβέλα Οι πήλινες µούσες (1988), τα οποία αντιπροσωπεύουν µια πρότερη, πιο στερεοτυπική αντίληψη για το ζήτηµα. Και στα δύο έργα, η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ο ιστορικός αόριστος της αφήγησης, η νοσταλγική αναπαράσταση του τοπίου, που είχε θρέψει τα όνειρα του συγγραφέα, αλλά και οι περίτεχνες, γεµάτες λυρισµό περιγραφές του αναδεικνύουν αφηγήµατα που βασίζονται στη µνήµη και την παρατήρηση µε εµφανή χαρακτηριστικά αυτοβιογραφικής γραφής (Καρακίτσιος, 2010). Η θεµατική τους ακολουθεί τη συνήθη θεµατική των έργων του Τσίρου: ο ιστορικός χρόνος είναι η δεκαετία του '50 και το φυσικό τοπίο της αφηγηµατικής δράσης είναι η οικογένεια, η παλιά γειτονιά και η σηµαδεµένη από τον πόλεµο και τις συνέπειες της αστικοποίησης Αθήνα εκείνης της εποχής, σαν να στήνεται µπροστά στον αναγνώστη ένα είδος αστικής ηθογραφίας για παιδιά. Η εσωτερική εστίαση του αφηγητή και ο ελεύθερος πλάγιος λόγος επιχειρούν να αναπαραστήσουν αρκετά πετυχηµένα την 6

7 παιδική µατιά του, ενώ αρκετές χρονικές συνυποδηλώσεις που περιέχονται στο κείµενο προσδιορίζουν ότι ο χρόνος της αφήγησης σε σχέση µε τον ιστορικό χρόνο είναι εγγύτερος στο πρώτο διήγηµα, κάτι που άλλωστε ισχύει. Μία σηµαντική διαφοροποίηση ανάµεσα στα δύο κείµενα είναι ότι στο πρώτο απουσιάζει παντελώς οποιαδήποτε αναφορά στο Ολοκαύτωµα των Εβραίων, ενώ στο δεύτερο αποτελεί την αιτία της απουσίας τους. «Το κορίτσι µε την πεντάλφα» είναι ένα διήγηµα που αφηγείται τη φιλία ενός αγοριού, του Πέτρου, µε την Eβραιοπούλα γειτόνισσά του, την Έλια. Η αρρώστια του κοριτσιού δίνει την ευκαιρία να έρθουν κοντά τα δυο παιδιά και να ξεπεράσουν τις προκαταλήψεις του περιβάλλοντος, ως ένα βαθµό. Οι πήλινες µούσες είναι η ιστορία ενός παιδιού, που αναρωτιέται για την τύχη των ανθρώπων του διπλανού, εγκαταλειµµένου σπιτιού. Οι ιδιοκτήτες του ήταν Εβραίοι που έφυγαν στην Κατοχή και κανείς δεν έµαθε για την τύχη τους. Μαζί τους έφυγε κι η Ρουθ, για την οποία ο αφηγητής µόνο από τις αφηγήσεις των µεγάλων µαθαίνει για την οµορφιά της. Ένα τροµερό µυστικό για την τύχη τους πλανιέται παντού και στο τέλος ο αφηγητής µαθαίνει την τροµερή πληροφορία για την τύχη των Εβραίων. Η ζωή όµως συνεχίζεται. Από τις πρώτες κιόλας σειρές φαίνεται να ξεπροβάλλουν οι εικόνες της ανοικείωσης των αφηγητών µε τις εβραϊκές φιγούρες, ενώ δε λείπουν και τα µακραίωνα στερεότυπα που εισρέουν από τον πραγµατικό κόσµο και αναπαράγονται στη λογοτεχνία. Και στα δύο κείµενα, οι Εβραίοι είναι πλούσιοι, που ζουν ή ζούσαν σε µεγάλα σπίτια «µε κρυστάλλινους πολυέλαιους», «κόκκινο χαλί», «κάτασπρα µάρµαρα», ενώ αντίθετα σηµαίνεται η φτώχεια των οικογενειών της δικής µας πλευράς: «... στο φτωχικό µας δε µιλούσαν γι αυτούς [ ] Ο πατέρας αγωνιζόταν να τα φέρει βόλτα και γύριζε κατάκοπος» (σ. 20). Μάλιστα στο διήγηµα «Το κορίτσι µε την πεντάλφα», οι γείτονες κουτσοµπόλευαν «πού βρίσκανε τα λεφτά και καθόντουσαν µπέηδες σε παλάτια, ενώ δε δουλεύανε µεροκάµατο» (σ. 29). Στο ίδιο κείµενο αναπαράγεται, επίσης, και το παραδοσιακό στερεότυπο της θεοκτονίας, καθώς ο αφηγητής αναρωτιέται για το πώς µπορεί να είναι ευλογηµένοι οι Εβραίοι απ το Θεό, αφού σταύρωσαν το γιο του, χωρίς, βέβαια, να είναι σίγουρος «αν τον Χριστό τον σταυρώσαν Εβραίοι ή Χριστιανοί» (σ. 29). Κατά κάποιον τρόπο, ίσως προκύπτει, µέσω της εσωτερικής εστίασης, µια πρόθεση αµφισβήτησης του λόγου των γειτόνων ή της θεοκτονίας, ωστόσο απλά και µόνο η παρουσία των προκαταλήψεων από τις πρώτες κιόλας σειρές του κειµένου µοιάζει να την αναιρεί. Αντίστοιχα, στη νουβέλα Οι πήλινες µούσες, οι Εβραίοι είναι απόντες, εικόνες και φαντάσµατα το εγκαταλειµµένο σπίτι τους µοιάζει να λειτουργεί ως µετωνυµία της παρελθούσας ύπαρξής τους. Εδώ οι προθέσεις οικείωσης µε τους Εβραίους εκφράζονται µε εκφράσεις συµπάθειας για την τύχη τους αλλά και µε την περιγραφή της όµορφης Ρουθ («είχε µεγάλα µάτια, γαλανά σαν τις καθάριες θάλασσες και µακριά µαλλιά, µαύρα σαν την έβενο, που πέφτανε ξέπλεκα στους λεπτούς ώµους της», σ. 22). Παρόλα αυτά ο Εβραίος, διωκόµενος, συµπαθής τελικά, παραµένει ένας Άλλος, που ζει µια ζωή παρόµοια αλλά παράλληλα µε τη δική µας, όπως διαφαίνεται από το διάλογο του µικρού παιδιού µε τη γιαγιά του: «-Έχουν αγγέλους οι Εβραίοι, γιαγιά; - εν ξέρω, αποκρίθηκε συγκινηµένη. Μπορεί και να 'χουνε. ικός τους λογαριασµός» (σ. 23). 7

8 Τα εξωτερικά χαρακτηριστικά των δυο κοριτσιών παρουσιάζουν ενδιαφέρον. Οι Έλια και Ρουθ είναι όµορφες, αλλά ασυνήθιστα όµορφες, όχι σαν εµάς, έτσι ώστε θα τις χαρακτηρίζαµε κορίτσια µε εξωτική κι απόκοσµη οµορφιά. Η Έλια είχε «µαύρα φωτεινά µάτια, φιλντισένιο δέρµα, και µαλλιά κατάµαυρα σαν τον έβενο, που ξεχύνονταν πλούσια στους λεπτούς ώµους, στο γαλάζιο ταφταδένιο φόρεµα» (σ. 30). Αντίστοιχα η Ρουθ «είχε µεγάλα µάτια, γαλανά σαν τις καθάριες θάλασσες και µακριά µαλλιά, µαύρα σαν τον έβενο, που πέφτανε ξέπλεκα στους ώµους της» (σ. 22). Γενικά, και στα δύο έργα, η οργάνωση του κειµένου κινείται γύρω από τους άξονες εµείς vs εκείνοι, χωρίς συγκλίσεις ανάµεσά τους. Τονίζεται ότι εµείς πηγαίνουµε στην εκκλησία και πιστεύουµε στη θαυµατουργή δύναµη των λουλουδιών του Επιταφίου, ενώ στο «Το κορίτσι µε το πεντάλφα» η εικόνα όπου υπερτονίζεται η διαφορά της πίστης -δε φορούν σταυρό- και η ανισοµέρεια του πλούτου που υπάρχει ανάµεσα σ εκείνους και σ εµάς είναι χαρακτηριστική: «Όπως το είχα φανταστεί. Στο στήθος του κοριτσιού έλαµπε µια µικρή ολόχρυση πεντάλφα. Ήτανε κρεµασµένη σε µια αλυσιδίτσα, και σε κάθε γωνιά της είχε διαµαντάκια. Έβγαζε µικρές φωτιές. Πράσινες, κόκκινες, γαλάζιες, µωβ». (σ. 35) Στο γλωσσικό επίπεδο η στερεοτυπία είναι επίσης κωδικοποιηµένη. Ο πατέρας της Έλια είναι ο «Εβραίος µπαµπάς», η υπηρέτρια Ιουδήθ είναι «βλοσυρή» και «αυστηρή», το ίδιο και η µητέρα της Έλια. Όπως συχνά συµβαίνει, τα µόνα στοιχεία οικείωσης στο διήγηµα του Πέτρου και της Έλια είναι η δοκιµασία της αρρώστιας της µικρής και η ανάγκη των δυο παιδιών να παίξουν µαζί. Ήδη αναφέρθηκε ότι Οι πήλινες µούσες αρχικά υπονοούν και στο τέλος αποκαλύπτουν την τραγική µοίρα των Εβραίων. Κατά κάποιο τρόπο εδώ το συναισθηµατικό απόθεµα είναι µεγαλύτερο και ο συγγραφέας προσπαθεί να πετύχει την οικείωση µε εκφράσεις που δηλώνουν συνεχώς τη συγκίνηση των προσώπων. Εντούτοις, η σιωπή που περιβάλλει τα γεγονότα και η απώθηση της µνήµης ξεπροβάλλει ξεκάθαρα κυρίως µέσα από τα λόγια της γιαγιάς, που εκπροσωπεί και στα δύο κείµενα µια θρησκευόµενη, παραδοσιακή φιγούρα που ξενίζεται απέναντι στην ετερότητα, που εκπροσωπεί ο Εβραίος: «Μα κάποιο δειλινό Σεπτέµβρης ήτανε- βρήκα τη γιαγιά µου στις καλές της και τη ρώτησα. [ ] -Τι τα θες αυτά τώρα;» (σ.20). Η αφήγηση της µητέρας στο έκτο κεφάλαιο γίνεται ένα µάθηµα ιστορίας για τον πόλεµο, την Κατοχή και την Αντίσταση, όπου το Ολοκαύτωµα εµφανίζεται ως ένα ιδιαίτερο, θλιβερό φαινόµενο του πολέµου. Στη συναισθηµατική κορύφωση του έργου, η µητέρα αποκαλύπτει την τροµερό µυστικό για την τύχη των Εβραίων. Αυτό που προβάλλεται είναι το παράλογο του «ξεκληρίσµατος», φορτισµένο µε εκφράσεις, όπως «οι δύστυχοι», «ψυχούλες», ανάµεσα σε δάκρυα και βουρκώµατα. Όµως ακόµα κι εκείνη τη στιγµή ο λόγος της µητέρας διαχωρίζει τις ταυτότητες: «τους έκαιγαν, λες και δεν ήταν σαν εµάς και σαν αυτούς» (σ. 60). Όταν ο αφηγητής ζητάει εξηγήσεις για το Ολοκαύτωµα, η απάντηση της µητέρας για το κακό που συνέβη µοιάζει µετέωρη, καθώς δεν καταφέρνει να ερµηνεύσει τη γενοκτονία και να δώσει απαντήσεις στα ερωτήµατα του παιδιού, ενώ ο τρόπος που προβάλλεται και µυθοποιείται στην αφήγηση, µέσα από µια 8

9 ηθικοδιδακτική παραβολή περί πολέµου, αναδεικνύει και τα όρια της ερµηνείας που µπορεί να δώσει ο συγγραφέας εκείνη την εποχή για τους λόγους της απουσίας των Εβραίων γειτόνων: «- Κι η Ρουθ τι τους είχε κάνει και την κυνηγούσαν; [ ] - Ήταν Εβραιοπούλα, είπε, κι ένα δάκρυ σαν δροσοσταλίδα κύλησε στο µάγουλό της. - Μόνο γι αυτό; - Ναι. Μόνο γι αυτό. Θα µεγαλώσεις, θα διαβάσεις, θ ακούσεις διάφορα και θα βγάλεις τα δικά σου συµπεράσµατα. Ωστόσο, να χαράξεις στο µυαλό σου δυο πράγµατα και να µην τα λησµονήσεις ποτέ. Το χειρότερο για τους ανθρώπους είναι ο πόλεµος. Τα γκρεµίζει και τα καταστρέφει όλα. Μήτε χαµοµήλι δεν ανθίζει, όταν γύρω ανάβουνε φωτιές Για τους κατοίκους της Γης µας, όπου κι αν ζουν ένα είναι το πιο σπουδαίο, το πιο πολύτιµο δώρο: Η Ελευθερία. Όταν υπάρχει Ελευθερία, µπορούν όλα να γίνουν καλύτερα» (σ. 62). Στο τέλος ο γυρισµός των χελιδονιών στο διπλανό σπίτι των Εβραίων αποκτά µια διάσταση µεταφοράς, καθώς µε την επιστροφή τους, ο κύκλος του κακού µοιάζει να κλείνει. Η ζωή πρέπει να συνεχιστεί: «Όµως εγώ, τώρα πια ήξερα πως αύριο θα πήγαιναν όλα καλύτερα» (σ. 70). Συµπερασµατικά, διαπιστώνουµε ότι στα δύο έργα του Σπύρου Τσίρου οι τοπικότητες, που υπερτονίζουν τα στερεότυπα και τη διαφορετικότητα του αφηγητή, που εκπροσωπεί το εµείς, έναντι των άλλων, των Εβραίων, διαπερνούν τα κείµενα και αποτελούν τα κυριότερα χαρακτηριστικά του. Οι µόνες καθολικότητες που συναντούµε είναι η παιδικότητα, το παιχνίδι, και η συγκίνηση που προκαλείται από την απώλεια των ανθρώπων. Η οικείωση του Άλλου: η Ρίτα στα χρόνια του πολέµου. Η λογοτεχνία, ως πράξη ατοµικής έκφρασης που διαµορφώνεται από την κοινωνική και ιστορική πραγµατικότητα και τα πρότυπα που αυτή µεταφέρει, αποκαλύπτει συγκεκριµένες αντιλήψεις και ιδεολογίες, που παλινδροµούν συχνά ανάµεσα στην ατοµική ψυχογράφηση και στην πρακτική και τις ιδεολογικές προτεραιότητες του καιρού της. Σ αυτή τη µεθόριο, που συγκροτούν οι συγκλίσεις των προθέσεων του συγγραφέα, των ισορροπιών µέσα στις οποίες ελίσσεται και των προσδοκιών κάθε αναγνώστη, καταξιώνεται ή απαξιώνεται µέσα στο χρόνο ένα λογοτεχνικό έργο. Έτσι συµβαίνει και µε το Μεγάλο περίπατο του Πέτρου της Άλκης Ζέη, που αποτελεί διαχρονικά ένα από τα πιο σηµαντικά έργα της ελληνικής λογοτεχνίας για παιδιά και νέους, το οποίο διαβάστηκε και συνεχίζει να διαβάζεται από γενιές αναγνωστών, ενώ µεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες. Πρόκειται για ένα κλασικό, ρεαλιστικό µυθιστόρηµα ωρίµανσης ή µαθητείας (Bildungsroman), στο οποίο ο µικρός αφηγητής, ο Πέτρος, αναµετράται µε τις δύσκολες καταστάσεις που συναντά στη ζωή του, παράλληλα µε την αναµέτρηση που συµβαίνει εντός του και προκαλείται από την εσωτερική του ωρίµανση. Το βιβλίο αυτό, εκτός των άλλων, αντιπροσωπεύει το νέο πνεύµα για τον τρόπο αναπαράστασης του παιδιού, που αναπτύσσεται στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία , καθώς το παιδί-πρωταγωνιστής παίρνει το λόγο, αυτενεργεί, προβληµατίζεται, αµφισβητεί, επικροτεί και απορρίπτει. Με άλλα λόγια, ο πρωταγωνιστής αποκτά εσωτερικό κόσµο και εξελίσσεται σε δυναµικό χαρακτήρα, χωρίς να αµφισβητείται η παιδική του µατιά. Ειδικά σε αριστερούς συγγραφείς, όπως η Ζέη, συχνά η δράση 9

10 των παιδιών υπαγορεύεται από το κοινωνικό και οικονοµικό περιβάλλον, στοχεύει στη βοήθεια του συνανθρώπου και στον αγώνα για µια καλύτερη ζωή. Ο χρόνος της αφήγησης ξεκινά στις 27 Οκτωβρίου 1940 και τελειώνει µε την Απελευθέρωση το Ο τόπος δράσης είναι η κατεχόµενη Αθήνα. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση του Πέτρου εξιστορεί τον αγώνα που δίνει ο πρωταγωνιστής µαζί µε τους φίλους του ενάντια στην πείνα και τους Γερµανούς. Η εσωτερική εστίαση του Πέτρου εξελίσσεται µαζί του, αναπαριστώντας µε φυσικό τρόπο, τα εσωτερικά του διλήµµατα και τον κόσµο που τον περιβάλλει. Η βαθιά γνώση της Ζέη για τον κόσµο του παιδιού, η ζωντανή γλώσσα και η αφηγηµατική της άνεση κάνουν την εµφάνισή τους από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου, κρατώντας τον αναγνώστη σε εγρήγορση µέχρι το τέλος. Ανάµεσα στους φίλους του Πέτρου ξεπροβάλει και το πρόσωπο της Ρίτας. Η Ρίτα είναι η καλύτερη φίλη της Αντιγόνης, της αδερφής του Πέτρου. Ανήκει στην κατηγορία των δευτερευόντων, µη εξελίξιµων χαρακτήρων του έργου, ωστόσο η συγγραφέας δεν την αφήνει µονοσήµαντη αλλά, µέσα από το λόγο του Πέτρου ή µέσα από το διάλογο µε τους φίλους της, διαφαίνεται συχνά ο εσωτερικός της κόσµος, οι προσδοκίες, οι χαρές, ο έρωτας, οι φόβοι και τα διλήµµατα. Στο τέλος, ακόµα κι εκείνη µοιάζει να ωριµάζει, κάπου στην άκρη βέβαια, του θιάσου των πρωταγωνιστών του έργου. Το έργο κρατιέται αβίαστα µακριά από τη στερεοτυπία για το πρόσωπο της εβραϊκής περσόνας του. Το θρήσκευµα µένει αδιευκρίνιστο και η απουσία διαφοράς ανάµεσα σ εµάς και σ αυτούς δηλώνεται ξεκάθαρα, όχι µε διακηρύξεις και διδακτισµούς, αλλά δια µέσου της πλοκής. Ακόµη καλύτερα, η Ζέη υπονοµεύει συνεχώς αυτό το διαχωρισµό σε κάθε περίσταση, όπου µπορεί να προκύψει η «ανάγκη» να διαχωριστεί η Eβραιοπούλα από τους υπόλοιπους χαρακτήρες του έργου. Η οικείωση προκύπτει µε ποικίλους τρόπους, καθώς η µικρή Εβραιοπούλα εµφανίζεται απόλυτα αφοµοιωµένη πολιτισµικά, ένα παιδί όπως τα άλλα παιδιά της παρέας, µε τις ίδιες συνήθειες, απορίες κι αδυναµίες. Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ η Ρίτα κάνει την εµφάνισή της για πρώτη φορά στη σελίδα 26 του έργου, ο αναγνώστης µαθαίνει για την ιδιαίτερη ταυτότητά της πολύ αργότερα, στη σελίδα 42. Και µάλιστα, εντός της πλοκής, µέσα από το διάλογο των δύο παιδιών, µε έναν τρόπο που αναστέλλει κάθε απόπειρα του αναγνώστη να σκεφτεί ότι εδώ προκύπτει κάποια αντίθεση τύπου εµείς vs αυτοί: «- Αντιγονούλα, χαθήκαµε, µας κήρυξαν και οι Γερµανοί τον πόλεµο. Εµάς τους Εβραίους, λέει, η µαµά θα µας σκοτώσουν όλους. Ο Πέτρος τα χασε. Τόσον καιρό γνώριζε τη Ρίτα κι ούτε που είχε ακούσει πως ήτανε Εβραία. - Εσύ το ήξερες; Ρώτησε αργότερα την Αντιγόνη, σα βρέθηκαν οι δυο τους στο δωµάτιο. - Το ξερα, του απάντησε, µα ούτε που το θυµόµουνα. -Γι αυτό λένε Μωρίς τον αδελφό της Ύστερα συµφώνησαν µε την Αντιγόνη, πως αν νικούσαν οι Γερµανοί, θα κρυβαν οι δυο τους τη Ρίτα στο σπίτι, κρυφά απ όλους» (σ. 42). Οι διωγµοί των Εβραίων παίρνουν µορφή στο πρόσωπο της Ρίτας, που γίνεται συµπαθής, όχι γιατί προκαλεί τη συµπόνια και τον οίκτο, αλλά γιατί αντιµετωπίζει µε ωριµότητα τις δοκιµασίες της και το κυριότερο είναι µία από εµάς: «- Θα σπουδάσεις ζωγραφική; [ ] - Αν προλάβω, είπε η Ρίτα δισταχτικά. 10

11 Ο Αχιλλέας την κοίταξε. - Είµαι Εβραία, µουρµούρισε η Ρίτα» (σ. 173). Είναι αλήθεια ότι οι ενήλικες Εβραίοι, ως στατικοί χαρακτήρες, δεν παίρνουν ποτέ το λόγο. Εκείνη την ώρα που η µητέρα απαγορεύει στην Αντιγόνη να µείνει στο σπίτι της φίλης της, γιατί φοβάται µην εισβάλλουν ξαφνικά οι Γερµανοί και την περάσουν για Εβραία, φαίνεται για µια στιγµή να ανακύπτει µια σκηνή διαχωρισµού, η οποία ωστόσο είναι ερµηνεύσιµη και αληθοφανής. Το αντίθετο θα έµοιαζε παράλογο. Ωστόσο, σε µία από τις εικόνες εµφανίζεται το στερεότυπο του πλούσιου και σφιχτοχέρη Εβραίου, σε σχέση µε τη δική µας φτώχεια. Όµως τα στερεότυπα αφορούν µονάχα τη µητέρα, αλλιώς θα υπονοµευόταν ο χαρακτήρας της φίλης των παιδιών. Ίσως τελικά η εικόνα της µητέρας να ανταποκρίνεται περισσότερο στο στερεότυπο του πλούσιου, άνευ συγκεκριµένης εθνοτικής ταυτότητας: «Η Ρίτα ντυνότανε πολύ καλά κι ας ήτανε πόλεµος, γιατί η µαµά της είχε δυο ντουλάπες φουστάνια, όπως έλεγε η ίδια η Ρίτα, και της τα διόρθωνε στο σώµα της. Αν ήτανε στο χέρι της, θα κουβαλούσε τα µισά στην Αντιγόνη, µα δεν την άφηνε η µαµά της, κι η Ρίτα έσκαγε γιατί της άρεζε πολύ να χαρίζει. Η µαµά της φυλάει όλα τα πράγµατα» (σ. 168). Στο έργο δε θα συναντήσουµε εικόνες από περιγραφές εξωτερικών χαρακτηριστικών των παιδιών, που θα διαχώριζαν τη Ρίτα από τους άλλους. Ο αφηγητής περιγράφει µονάχα τους ενήλικες, και ιδιαίτερα τους αρνητικούς χαρακτήρες, την «αρραβωνιαστικιά» των Γερµανών ή το δωσίλογο συνεργάτη τους. Όπως συµβαίνει σε πολλά από τα ιστορικά µυθιστορήµατα για παιδιά, η γνώση έρχεται µέσα από τα πάθη και τις δοκιµασίες των ηρώων. Ο απόηχος του Ολοκαυτώµατος καταφθάνει στο µυθιστόρηµα της Άλκης Ζέη και η Ρίτα γίνεται ακόµη ένα κρυµµένο παιδί της Κατοχής. Εδώ φαίνεται να αναπαράγεται το δεύτερο στερεότυπο για το χαµό της οικογένειας της Ρίτας, διότι ενώ η Ρίτα τους παρακαλούσε να κρυφτούν, η µητέρα της «συλλογιότανε πού θ αφήσει το σπίτι και τα πράγµατα» (σ. 238). Ο απόηχος της Shoah στο βιβλίο είναι λιτός, πάντοτε µέσα από την παιδική µατιά του Πέτρου: «Ένα πρωί οι Εβραίοι πήγαν να παρουσιαστούν και δεν ξαναγύρισαν ποτέ πια. Τους φόρτωσαν σε κάτι κλειστά βαγόνια και φύγανε στο άγνωστο. Χάθηκαν κι οι γονείς της Ρίτας κι ο Μωρίς µε το κοµµένο πόδι» (σ. 238). Η Ρίτα, στο τέλος δεν έχει πια κανέναν άλλον, εκτός από τη φίλη της, κι ίσως το θείο της Αντιγόνης, µε τον οποίο είναι ερωτευµένη. Ο µεγάλος περίπατος του Πέτρου, που πλουτίζει την ελληνική παιδική λογοτεχνία µε ένα σύγχρονο και διαχρονικό, πολυφωνικό, ιστορικό µυθιστόρηµα, αποτελεί µία περίπτωση έργου που αποφεύγει τις τοπικότητες και τα στερεότυπα, γεµίζοντας το περιεχόµενο του βιβλίου µε καθολικότητες, τις κοινές αξίες και τα ιδανικά, τον έρωτα, την παιδικότητα και το χιούµορ, που υποστασιοποιούνται πετυχηµένα µέσα από µια αληθινά παιδική µατιά. Ωστόσο, ακόµα και σ αυτό το µυθιστόρηµα, που συχνά επιχειρεί να οικειοποιηθεί τον Άλλον, χωρίς να τον ξεχωρίζει ή να τονίζει την ιδιαιτερότητά του, θα συναντήσουµε έστω και σε µικρό βαθµό- τοπικότητες, που διαφοροποιούν την εικόνα του Εβραίου από τη δική µας, 11

12 επιβεβαιώνοντας ακόµη µια φορά τις ισχυρές καταβολές που διαθέτουν τα στερεότυπα για τους Εβραίους, τόσο στην ελληνική κοινωνία όσο και στις µυθοπλαστικές της αναπαραστάσεις. Ο Άλλος είµαι Εγώ: η φωνή της Ρεβέκκας. Πώς θα αφηγούνταν η Ρίτα τη δική της ιστορία; Τι θα συνέβαινε εάν κάποιος της έδινε επιτέλους το λόγο για να µας διηγηθεί εκείνα τα γεγονότα από τη δική της πλευρά; Oι απαντήσεις σ αυτά τα ερωτήµατα άργησαν ακριβώς 40 χρόνια, όσο δηλαδή απέχει χρονικά Ο µεγάλος περίπατος του Πέτρου (1971) από το βιβλίο της Μαρούλας Κλιάφα 8, Μια µπαλάντα για τη Ρεβέκκα (2011). Αυτή η εκλεκτική, διακειµενική συγγένεια, που υπονοούµε ότι υπάρχει ανάµεσα στα δύο βιβλία, βασίζεται σε ποικίλους εσωκειµενικούς και εξωκειµενικούς δείκτες. Καταρχήν, η Μαρούλα Κλιάφα έζησε κι εκείνη ως παιδί, αν και µικρότερη από την Άλκη Ζέη, τα γεγονότα εκείνης της εποχής. Η ίδια η συγγραφέας άλλωστε, στον πρόλογο του βιβλίου, ξεκαθαρίζει από την αρχή ότι τα υλικά κατασκευής του βιβλίου βασίζονται κυρίως σε µνήµες:, γι αυτό και προκύπτει η αυτοβιογραφική γραφή (αφηγητής-πρωταγωνιστής, πρωτοπρόσωπη αφήγηση, προσδιορισµός χωροχρόνου και αναπαράσταση πραγµατικότητας µε επιλεγµένα στοιχεία), που έντεχνα µετατρέπεται συχνά σε ηµερολογιακή γραφή. Επίσης, ο χρόνος της αφήγησης ακολουθεί ακριβώς το ίδιο πλαίσιο, αφού και στα δύο βιβλία έχει ως έναρξη το ξηµέρωµα της 28ης Οκτωβρίου 1940 και ολοκληρώνεται µε την απελευθέρωση. Κι εδώ, στο βιβλίο της Κλιάφα, όπως και στο µυθιστόρηµα της Άλκης Ζέη, έχουµε ένα µυθιστόρηµα ωρίµανσης (Bildungsroman), σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση µε εµφανή την εσωτερική εστίαση ενός αφηγητή, που αναπαριστά µια παιδική µατιά, αναµετράται µε το περιβάλλον και τις εσωτερικές του συγκρούσεις και ωριµάζει χρόνο µε το χρόνο. Τα δύο στοιχεία όµως που διαφοροποιούν το µυθιστόρηµα της Μαρούλας Κλιάφα από εκείνο της Άλκης Ζέη είναι εξίσου σηµαντικά: το πρόσωπο του αφηγητή και ο χώρος δράσης. Η Ρεβέκκα, µια νεαρή Εβραιοπούλα, καρπός του γάµου µιας χριστιανής, της Ελένης, κι ενός Εβραίου, του Ασέρ, χάνει την πρώτη µέρα του πολέµου, εξαιτίας µιας αµυγδαλίτιδας. «Να πάρει η ευχή. Τι ατυχία ήταν αυτή! Τη στιγµή που η Ιστορία άλλαξε σελίδα και µε βήµα γοργό ξεκίνησε να γράψει ένα νέο κεφάλαιο, εγώ ήµουν απούσα» (σ. 26), λέει η Ρεβέκκα και αποφασίζει να είναι παρούσα σε όλες τις µεγάλες στιγµές που έρχονται. Την εφηβεία της σηµαδεύουν µικρά και µεγάλα γεγονότα, ευχάριστα και δυσάρεστα, συνθήµατα και διαδηλώσεις, φιλίες και προδοσίες, νεανικά χτυποκάρδια, όνειρα, αποχωρισµοί και τραγικές απώλειες. Τα πρόσωπα που κινούνται γύρω από την ηρωίδα είναι η µητέρα της, η τραγική Ελένη- Εσθήρ, ο πατέρας της Ασέρ, ο µικρός αδελφός Οβαδίας, οι παππούδες και οι γιαγιάδες, χριστιανοί και εβραίοι, ο ιδεαλιστής Αντρίκος, ο δωσίλογος, συγγενής της µητέρας της, Εµµανουήλ, ο τρυφερός και ταλαντούχος Κωνσταντίνος και πολλοί άλλοι. Η αφήγηση ολοκληρώνεται το 1944, µε την απελευθέρωση των Τρικάλων από τους ναζί. Τίποτε γύρω και κανείς δεν είναι πια ίδιο, ενώ η τραγική µοίρα κάποιων ηρώων σηµαδεύει για πάντα τις ψυχές εκείνων που έµειναν ζωντανοί. Η Κλιάφα αλλάζει οπτική γωνία και µεταφέρει το τοπίο στη θεσσαλική πεδιάδα. Η αφηγήτρια του βιβλίου είναι η Ρεβέκκα, ένα κορίτσι που ζει στα Τρίκαλα στις αρχές του πολέµου. Βρισκόµαστε, δηλαδή, µπροστά στο πρώτο µυθιστόρηµα στην ελληνική παιδική και νεανική λογοτεχνία µε πρωταγωνίστρια µια εβραιοπούλα. 12

13 Έτσι, η υπονόµευση των στερεοτύπων ξεκινά από τα βασικά δοµικά υλικά του έργου, µε την αφήγηση και την εστίαση ενός Εβραίου. Αυτό δεν είναι κάτι συνηθισµένο στη λογοτεχνία µας. Λίγες φορές ο κατά συνθήκην Άλλος παίρνει το λόγο. Ο λογοτέχνης που θέλει να δώσει φωνή στον Άλλον, ονειρεύεται και προτείνει µια διαφορετική εικόνα γι αυτόν, επειδή ονειρεύεται και το εµείς διαφορετικά. Ασυνείδητα, λοιπόν, επιδιώκει να αποδοµήσει την ετερότητα και τα στερεότυπα που τη συνοδεύουν µε πολλούς τρόπους. Το αποτέλεσµα κρίνεται πετυχηµένο όχι µόνο για την επιλογή αυτή καθαυτή, αλλά και χάρη στην έµπνευση, τη µαεστρία και την τόλµη της συγγραφέως να στήσει έναν ελκυστικό µυθιστορηµατικό καµβά που βασίζεται σ αυτό το ξεχωριστό στοιχείο. Έτσι, καθώς η Κλιάφα αποφασίζει να αλλάξει οπτική γωνία και να περάσει όλη την ιστορία µέσα από τη φωνή και τα µάτια της Ρεβέκκας, η ετερότητα αποδοµείται µε περίτεχνους τρόπους, που αφορούν τις αφηγηµατικές τεχνικές, την εστίαση, ακόµα και την αναπαράσταση της παιδικής µατιάς. Ο έρωτας µεταξύ µιας χριστιανής κι ενός Εβραίου είναι ένας συνηθισµένος αλλά πάντοτε γοητευτικός τρόπος οικείωσης του Άλλου, γιατί αποδοµεί τα όποια στερεότυπα υφίστανται και ενισχύει το θετικό συναισθηµατικό απόθεµα του εµείς έναντι των άλλων και αντίστροφα. Εδώ, αυτός ο έρωτας αποτελεί το λόγο ύπαρξης της ηρωίδας, άρα γίνεται πρωταρχικό στοιχείο οικείωσής της από εµάς. Και µάλιστα, η συγγραφέας δε σταµατά εδώ. Είναι η χριστιανή που αλλάζει θρησκεία για χάρη του έρωτά της και όχι το αντίστροφο. Αλλά η αντιστροφή των στερεοτύπων συνεχίζεται. Η Κλιάφα υπονοµεύει µέχρι και την εικόνα του πλούσιου Εβραίου, µια και ο Οβαδίας κατάγεται από φτωχή οικογένεια, ενώ η Ελένη από µια πλούσια, πλην ξεπεσµένη. Ακόµα ένα στοιχείο οικείωσης µε την ηρωίδα προκύπτει από το ότι παρακολουθούµε τα αντισηµιτικά στερεότυπα µέσα από τα µάτια και τα σχόλια του αποδέκτη της. Είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος που εισρέουν στην αφήγηση οι κλασικές προκαταλήψεις π.χ. για τη θυσία του αίµατος αλλά και το πώς αµφισβητούνται, µε παιδική αφέλεια αλλά και µε τον πιο αποτελεσµατικό τρόπο που µπορεί κανείς να τις αντιµετωπίζει: το χιούµορ. Οι εικόνες που προκύπτουν είναι πλήρως αντεστραµµένες, από τη σκοπιά του Άλλου, «αναγκάζοντας» τον αναγνώστη να ταυτιστεί και ν αµφισβητήσει µαζί του τα στερεότυπα: «Οβριός, όπως µουρµουρίζει η θεία Ευτέρπη µέσα από τα δόντια της και φτου, φτου, φτύνει στον κόρφο της». (σ. 17). «όλες αυτές οι ευεργεσίες των οµοθρήσκων δεν εµποδίζουν µερικούς κακόπιστους να διαδίδουν πως τάχα οι Εβραίοι αρπάζουν τα χριστιανόπουλα και τα χώνουν σε βαρέλια µε καρφιά για να πάρουν το αίµα τους. Ακόµα κι η φιλενάδα µου η Αύρα µε ρώτησε µια µέρα αν είναι αλήθεια πως φτιάχνουµε τα άζυµα µε αίµα. - Αυτά είναι βλακείες κι εσύ είσαι ηλίθια, της απάντησα. - Εντάξει, µη θυµώνεις, µια απλή ερώτηση έκανα, είπε η Αύρα και µου ζήτησε συγνώµη. [ ] Και η µαµά του Θέµη, η κυρία Αθηνά, έδιωξε πέρυσι σχεδόν κλοτσηδόν κάτι νεαρούς που πήγαν τη Μεγάλη Παρασκευή στο σπίτι της να τραγουδήσουν το «Σήµερα µαύρος ουρανός». - Είναι απαράδεκτο στην εποχή µας τα παιδιά να τραγουδάνε ακόµη τέτοια αντισηµιτικά τραγούδια είπε αργότερα αγανακτισµένη στη µαµά µου. - Ε, είναι η λαϊκή χριστιανική παράδοση, είπε η µαµά. Και µε ένα πικρό χαµόγελο συµπλήρωσε: Και να σκεφτεί κανείς πως ο Χριστός ήταν Εβραίος» (σ. 44). Αλλά και η ίδια η Ρεβέκκα αποκαλύπτει µε έναν όµορφο τρόπο τα συναισθήµατα που της γεννά η µεταιχµιακή της ταυτότητα: 13

14 «Κάποιες φορές, το γεγονός πως είµαι µισή χριστιανή και µισή εβραία µε κάνει να νιώθω λιγάκι ξεκρέµαστη. Είναι ένα παράξενο συναίσθηµα. Σαν να βρίσκοµαι στη µέση του ωκεανού, µε το ένα πόδι µου να πατάει σε µια βάρκα και το άλλο σε µια δεύτερη» (σ. 22). Ο χώρος δράσης είναι προσδιορισµένος δηµιουργώντας τρεις επάλληλους κύκλους: την εβραϊκή συνοικία των Τρικάλων, την πόλη και τέλος την ευρύτερη περιοχή µε τα ορεινά χωριά όπου βρίσκουν κάθε λογής κατατρεγµένοι καταφύγιο, αλλά και ταυτόχρονα ανθίζει το αντάρτικο. Οι χαρακτήρες του βιβλίου λαµποκοπούν από ειλικρίνεια, φαντασία και αληθοφάνεια. Η εσωτερική εστίαση της Ρεβέκκας, είναι στέρεα και λιτή, χωρίς λυρικοσυναισθηµατικές εξάρσεις και υπερβολές. Γύρω της συγκροτείται ένας κόσµος που αποτελείται από λόγια, σκέψεις και πράξεις ανθρώπων πραγµατικών. Ο ιστορικός ενεστώτας της αυτοβιογραφικής διήγησης που επιλέγεται από τη συγγραφέα επικυρώνει την αληθοφάνεια του χρόνου της αφήγησης και επιβεβαιώνει την ενδοδιηγητική παρουσία του αφηγητή µέσα στο παρόν της µυθοπλασίας. Η ιστορία καταγράφει γεγονότα και τα αποδεικνύει. Η λογοτεχνία όµως δε λογοδοτεί παρά µόνο στον αναγνώστη. Η συγγραφέας αναζητεί πηγές και πραγµατικά γεγονότα, για να γίνει ακόµη πειστικότερη ότι αυτό το µυθιστόρηµα αξίζει να διαβαστεί όχι µονάχα επειδή είναι ευανάγνωστο αλλά και χρήσιµο. Άλλωστε, αυτό είναι ένα συνηθισµένο αλλά πάντοτε γοητευτικό τέχνασµα παγίδευσης του αναγνώστη από το συγγραφέα: συνωµοτεί δήθεν µε τον αναγνώστη για ένα ιστορικό γεγονός που και οι δυο το γνωρίζουν αλλά όχι ο ήρωας, εµβαπτίζοντας την αληθοφάνεια της µυθοπλασίας στην όποια αλήθεια του ιστορικού γεγονότος. Εντούτοις, η Μαρούλα Κλιάφα επιθυµεί να καταδείξει στον αναγνώστη της ότι δεν αυθαιρετεί σε σχέση µε το ιστορικό υπόβαθρο των γεγονότων που συναντούµε στο βιβλίο και ότι η αληθοφάνεια του κειµένου χτίζεται διακριτικά µεν αλλά µε στέρεα υλικά. Σ αυτό βοηθούν οι σηµειώσεις στο τέλος, που επικυρώνουν τις αναφορές που γίνονται στο κείµενο µε ποικίλες πληροφορίες, για την ΕΟΝ (τη νεολαία του καθεστώτος Μεταξά), για το χορωδιακό τραγούδι «Va, pensierο» από την όπερα Ναµπούκο του Βέρντι, για το «Πριγκιπάτο της Πίνδου» και τη «Ρωµαϊκή Λεγεώνα», που προσπάθησαν αλλά απέτυχαν οι Ιταλοί να στήσουν µε λίγους βλαχόφωνους δωσίλογους, για τις αντάρτικες οµάδες στα τρικαλινά βουνά και τους καπετάνιους του ΕΛΑΣ, για τον θίασο της «Λαϊκής Σκηνής» της 8ης Μεραρχίας, που είχε ως εµψυχωτή το Γιώργο Κοτζιούλα, την ΕΠΟΝ, αλλά και για την εξέγερση των µαθητών στα Τρίκαλα, στις αρχές του Φεβρουαρίου του Εκτός όµως από τις ιστορικές πληροφορίες, που επιβεβαιώνουν ότι το εν λόγω µυθιστόρηµα είναι γερά στερεωµένο στην πραγµατικότητα της τότε εποχής και άρα συνιστά έναν χρήσιµο και ταυτόχρονα ελκυστικό οδηγό στα οδυνηρά εκείνα συµβάντα, η συγγραφέας µελέτησε βαθιά την εβραϊκή κουλτούρα και τα έθιµά της: η κιπά, το σοφάρ, η Ρος-Ασσανά, το Γιοµ Κιπούρ και το Πουρίµ δεν περνούν µονάχα ως ονόµατα µπροστά από τον αναγνώστη, αλλά εξηγούνται κι ερµηνεύονται είτε µέσα στην αφήγηση είτε στο τέλος, στις σηµειώσεις. Τα έθιµα των Εβραίων, τα οποία σε κάποιο άλλο µυθοπλαστικό υλικό θα αποτελούσαν έναν καµβά µέσα στον οποίο θα στοιχειοθετούνταν η ετερότητα, µετατρέπονται σε στοιχεία οικείωσης, έθιµα που µοιάζουν µε τα δικά µας, καθολικά και πανανθρώπινα. Έτσι, η µόνη αντίθεση που µπορεί να προκύψει ανάµεσα στους χαρακτήρες του έργου αφορά τις ιδέες τους, τη στάση ζωής και τα διλήµµατα που προκύπτουν µέσα στη σκληρή εποχή που ζουν. Για παράδειγµα, αρνητικά φορτισµένη µορφή, µε αντίστοιχα εξωτερικά χαρακτηριστικά 14

15 είναι ο δωσίλογος ξάδερφος Εµµανουήλ. Ωστόσο, ακόµα κι αυτός δεν είναι στατικός χαρακτήρας, αφού δε διστάζει στην κορύφωση του δράµατος να βοηθήσει κάπως την οικογένεια. Ο σκληρός ρεαλισµός των χρόνων της Κατοχής προκύπτει µέσα από ένα σχεδόν νεωτερικό αφηγηµατικό λόγο, που επιταχύνει το χρόνο της αφήγησης όταν ο λόγος της Ρεβέκκας καταγράφεται µε τη µορφή ηµερολογίου κατά τη διάρκεια του εγκλεισµού της σε ένα µύλο, µια εκλεκτική συγγένεια µε την Άννα Φρανκ και κάθε κρυµµένο παιδί της Κατοχής. Το πραγµατολογικό υπόβαθρο δεν εγκλωβίζει τη φαντασία, η ιστορικότητα δεν σχηµατοποιεί τη µυθοπλασία αλλά παραµένει ως υπαινιγµός ή απόηχος, όπως «οφείλει» να πράττει κάθε ιστορικό µυθιστόρηµα που πατάει γερά στα πόδια του. H γλώσσα του βιβλίου είναι ευχάριστη, η ανάγνωση κυλά χωρίς να το καταλάβει κανείς, η παιδική µατιά της Ρεβέκκας γεµίζει την αφήγηση µε πολύ χιούµορ, που καθαρίζει κάθε µορφή σοβαροφάνειας αλλά και µε πολλές απορίες για συναισθήµατα, πρόσωπα και καταστάσεις του κόσµου που την περιβάλλει, ενώ παρατηρούµε τις προσπάθειές της να τον κατανοήσει και να τον ερµηνεύσει. Καθώς εικόνες και καταστάσεις διαδέχονται η µία την άλλη, ο κύριος, δηλαδή, άξονας του έργου, η αφήγηση γίνεται γρήγορη, σφιχτοδεµένη και ζωηρή, «ακουµπώντας» σε µία συναρπαστική πλοκή, η οποία άλλοτε κορυφώνεται την κατάλληλη στιγµή και άλλοτε καταλήγει και ξεκουράζει, έχοντας ως στόχο να προκαλεί το ενδιαφέρον και να κρατά σε αγωνία τον αναγνώστη. Σε συνδυασµό µε τα πλούσια εκφραστικά της µέσα δηµιουργείται µία ξεχωριστή εικονοποιία, µε ένα αισθητικό ύφος ιδιαίτερο, γλαφυρό και αβίαστο, που ούτως ή άλλως χαρακτηρίζει όλα τα έργα της συγγραφέως. Ένα ζήτηµα που διατρέχει το βιβλίο είναι το πώς διαπερνούν στην πλοκή του έργου τα γεγονότα του Ολοκαυτώµατος. Η εβραϊκή ταυτότητα των πρωταγωνιστών και ο χρόνος της αφήγησης προϊδεάζουν τον αναγνώστη για την ενδεχόµενη τραγική µοίρα κάποιων από αυτούς. Κι όµως, οι στιγµές της απώλειας της µητέρας και του αδελφού δεν διαθέτουν συναισθηµατικές υπερβολές και λυρικές εξάρσεις. Είναι λιτές, σιωπηλές, αφήνουν κενά στην αφήγηση για να συµπληρώσει ο αναγνώστης τις δικές του σκέψεις και να αναρωτηθεί για τα διλήµµατα των ηρώων. Το πένθος διοχετεύεται µετωνυµικά σε πρόσωπα και πράγµατα, όπως το σπασµένο πλήκτρο του πιάνου. Συχνά, για δύσκολα θέµατα, είναι πιο σηµαντικά τα βιβλία που υπαινίσσονται και δεν υποδεικνύουν, που υποδηλώνουν και αφήνουν στον αναγνώστη µια µετέωρη αίσθηση. Κάτι παρόµοιο µ αυτό που συµβαίνει, δηλαδή, στο βιβλίο της Κλιάφα. Η ίδια η συγγραφέας προκρίνει το βιβλίο της ως ένα εφηβικό µυθιστόρηµα για τον πόλεµο, που µπορεί να δώσει αφορµή για να λειτουργήσει και ως οδηγός µελέτης τοπικής ιστορίας. Ωστόσο αυτή η κρίση µοιάζει να το αδικεί. Ευφυές µέσα στη λιτότητά του, ευρηµατικό στη σύνθεσή του και τολµηρό για τις αφηγηµατικές του επιλογές, αποδεικνύεται ένα εξαιρετικό δείγµα τεχνικής κατά της στερεοτυπίας, υπόδειγµα κειµένου για τον Άλλο. Και, απ ό,τι φαίνεται, πολύ πιο σύντοµα απ ό,τι συνήθως συµβαίνει, κερδίζει µια σηµαντική θέση στη σύγχρονη παιδική και νεανική λογοτεχνία του καιρού µας. Ο Ααρών και τα ξυλοπάπουτσα του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος Θα ήταν παράλειψη να µην αναφερθούµε και στις δύο καλαίσθητες εκδόσεις του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος, που γράφτηκαν για να κατανοήσουν τα παιδιά την ιδιαιτερότητα της Εβραϊκής θρησκείας, αλλά και να έρθουν σε πρώτη επαφή µε το θέµα του Ολοκαυτώµατος. Κατά τη γνώµη µας, και στα δυο βιβλία η µυθοπλασία 15

16 είναι το πρόσχηµα, άρα προσιδιάζουν περισσότερο σε βιβλία γνώσεων. Εντούτοις, θα συναντήσουµε αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία, που αξίζουν την προσοχή µας. Το πρώτο βιβλίο, που ονοµάζεται Ο φίλος µου ο Ααρών, διηγείται την ιστορία της φιλίας δυο µικρών αγοριών, του Κωστή και του Ααρών. Αφηγητής είναι ο Κωστής, που είναι χριστιανός ορθόδοξος, και περιγράφει τις γιορτές που τα περισσότερα παιδιά γνωρίζουν καλά, δίπλα στα ασυνήθιστα έθιµα της οικογένειας του Εβραίου φίλου του. Χάρη σ αυτό το εύρηµα των παράλληλων γιορτών, τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν τις εβραϊκές γιορτές και τελετές και τη σχέση τους µε τις χριστιανικές γιορτές και τις εποχές του χρόνου. Η αποκάλυψη της Εβραϊκής ταυτότητας του Ααρών γίνεται µονάχα στην τελευταία σελίδα. Έτσι, τα παράλληλα έθιµα δεν ενισχύουν την αντίθεση εµείς vs άλλοι, αλλά λειτουργούν συµπληρωµατικά. Αυτό που αναδεικνύεται δεν είναι δηλαδή η τοπικότητα, το διαφορετικό θρήσκευµα και τα έθιµα αλλά οι καθολικότητες: η φιλία, τα κοινά παιχνίδια, η συµµετοχή του ενός στις γιορτές του άλλου. Μέσα από την ιστορία, τα παιδιά κατανοούν ότι µπορεί κάποιος να γιορτάζει διαφορετικά πράγµατα σε διαφορετικές γιορτές, µε διαφορετικά έθιµα, αλλά δεν παύει να έχει τις ίδιες προσδοκίες και δικαιώµατα µε όλους τους ανθρώπους. Μαθαίνουν ότι η διαφορετικότητα στην πίστη ή τις συνήθειες δεν αλλάζει τη σχέση µε ένα φίλο, αλλά αντίθετα προσδίδει ενδιαφέρον και πλουτίζει την εµπειρία της ζωής. Το δεύτερο βιβλίο, που τιτλοφορείται Τα ξυλοπάπουτσα διηγούνται, έχει σαν στόχο να φέρει τα παιδιά σε πρώτη επαφή µε το θέµα του Ολοκαυτώµατος. Λαµβάνοντας υπόψη την ευαισθησία των παιδιών, το βιβλίο παρουσιάζει το Ολοκαύτωµα µέσα από την εµπειρία ενός νεαρού αγοριού, διευκολύνοντας έτσι την εισαγωγή σ αυτό το δύσκολο και σηµαντικό θέµα, κρατώντας ορισµένες σηµαντικές παραµέτρους που πρέπει κανείς να ακολουθεί όταν θέλει να µιλήσει γι αυτό το θέµα σε παιδικό, νεανικό κοινό: την αποφυγή σε αριθµούς των θυµάτων, την εστίαση στην ιστορία ενός ανθρώπου, σαν κι εµάς, και τις αναφορές στα διλήµµατα που αντιµετώπισε. Ακόµα καλύτερα, η µετωνυµία της αφήγησης λειτουργεί ανακουφιστικά. Στο βιβλίο, τα ίδια τα ξυλοπάπουτσα διηγούνται την ιστορία τους: πώς, από ένα δέντρο σε ένα δάσος της Γερµανίας κατέληξαν στην προθήκη του Ολοκαυτώµατος στο Εβραϊκό Μουσείο, µε σκοπό να λένε σε όλους τους επισκέπτες την απίστευτη ιστορία τους. Μέσα από τη διαδροµή των ξύλινων παπουτσιών, γνωρίζουµε το ανώνυµο παιδί του στρατοπέδου, την προσπάθεια του να επιβιώσει στον απάνθρωπο αυτό τόπο, τα συναισθήµατα και τις ανησυχίες του. Η αφήγηση βασίζεται σε πραγµατικές ιστορίες από το στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπέργκεν- Μπέλσεν, καταγεγραµµένες στο Εβραϊκό Μουσείο, καθώς και σε αυθεντικά αντικείµενα από τη Συλλογή Ολοκαυτώµατος του Μουσείου. Η εικονογράφηση έγινε µε βάση φωτογραφίες του στρατοπέδου και στοιχεία από τις µαρτυρίες επιζησάντων, που έδωσαν πληροφορίες για την τοπογραφία και τις συνθήκες διαβίωσης τους εκεί. Συµπεράσµατα Η ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους έχοντας ωριµάσει, θεµατολογικά και υφολογικά, εξακολουθεί να αποφεύγει να ασχοληθεί µε δύσκολα θέµατα του παρελθόντος, όπως το Ολοκαύτωµα και η αναπαράσταση του Εβραίου. Στις λίγες περιπτώσεις, που οι συγγραφείς προσεγγίζουν αυτά τα θέµατα είτε αναπαράγουν τα συνήθη στερεότυπα, είτε εντάσσουν το «επεισόδιο» του Ολοκαυτώµατος στην ευρύτερη αφήγηση των γεγονότων της Κατοχής και της Αντίστασης, µε την 16

17 αξιοσηµείωτη περίπτωση ενός πρόσφατου µυθιστορήµατος µε Εβραία ηρωίδα. Φαίνεται ότι ακόµη και σήµερα η ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους αισθάνεται αµήχανα τόσο απέναντι στη µορφή του Άλλου, που αντιπροσωπεύει ο Εβραίος, όσο και στη διαπραγµάτευση ενός δύσκολου θέµατος, όπως η Shoah, καθώς αντίστοιχα και η ελληνική κοινωνία δείχνει ότι δυσκολεύεται να τα αντιµετωπίσει. Ωστόσο, η πρόκληση να γράψει κανείς γι αυτά τα θέµατα αποκτά σήµερα µια δραµατική επικαιρότητα, που γίνεται καθήκον για τη νέα γενιά, ένα καθήκον, τα στοιχεία του οποίου έντεχνα περιγράφει η Adrienne Kertzer: «Η πρόκληση να γράψει κάποιος για το Ολοκαύτωµα στην παιδική λογοτεχνία βρίσκεται ακριβώς εδώ: στο να αντισταθούµε στην καλοπροαίρετη παρόρµηση να δώσουµε ένα ελπιδοφόρο τέλος, που δε θα επιδέχεται αµφιβολίες και να σκεφτούµε να συµπεριλάβουµε στα παιδικά αναγνώσµατα (που απευθύνονται και σε ενήλικες) τα στοιχεία της αµφιβολίας και των ερωτηµάτων» (Ketzer, 1999:245). Και όπως συµπληρώνει η Baer: «Γιατί το να θέτεις ερωτήµατα και να προσπαθείς να βρεις την απάντησή τους, όσο ανολοκλήρωτη κι αν είναι, αυτό είναι που θα οδηγήσει στη Γνώση. Οι συγγενείς, όπως περιέγραψε µε τόσο µεγάλο πόνο δεκαετίες αργότερα, ο Abraham Bomba 9, δεν µπορούσαν να φανταστούν τι συνέβαινε στο διπλανό δωµάτιο, ούτε κι ο περισσότερος κόσµος. Τώρα µπορούµε. Συνέβη. Θα µπορούσε να συµβεί ξανά, αν και το ότι περιµένουµε µήπως και ξαναγίνει, το κάνει λιγότερο πιθανό. Εάν αυτό τελικά ισχύει, τότε οι ενήλικες που γράφουν βιβλία για παιδιά έχουν ευθύνη να αντιληφθούν ότι να το γράψουν για το Ολοκαύτωµα, προσφέρει στα παιδιά τη δυνατότητα να καταλάβουν τι ενδεχοµένως τους επιφυλάσσει το µέλλον» (Baer, 2000: 391). Βιβλιογραφία Πρωτογενείς πηγές: Ζέη, Άλκη. Ο µεγάλος περίπατος του Πέτρου. Αθήνα, Κέδρος, Κλιάφα Μαρούλα. Μια µπαλάντα για τη Ρεβέκκα. Αθήνα, Μεταίχµιο, Τρέβεζα Σούση, Οριέττα. Ο Φίλος µου ο Ααρών. Αθήνα, Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, Τρέβεζα Σούση, Οριέττα. Τα ξυλοπάπουτσα διηγούνται. Ένα αληθινό παραµύθι. Αθήνα, Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, Τσίρος Σπύρος. «Το κορίτσι µε την πεντάλφα», από τη συλλογή διηγηµάτων Ο ήλιος µε τα κρόσια. Αθήνα, Κέδρος, Τσίρος Σπύρος. Οι πήλινες µούσες. Αθήνα, Κέδρος, ευτερογενείς πηγές: Αµπατζοπούλου, Φραγκίσκη (1993). Tο Oλοκαύτωµα στις µαρτυρίες των Eλλήνων Eβραίων. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής-Επίκεντρο. Αµπατζοπούλου, Φραγκίσκη (1995). Η λογοτεχνία ως µαρτυρία, Ανθολογία κειµένων Ελλήνων λογοτεχνών για το Ολοκαύτωµα. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής- Επίκεντρο. Αµπατζοπούλου, Φραγκίσκη (1998). Ο άλλος εν διωγµώ. Η εικόνα του Εβραίου στη λογοτεχνία. Ζητήµατα ιστορίας και µυθοπλασίας. Αθήνα, Θεµέλιο. 17

18 Αµπατζοπούλου, Φραγκίσκη (2000). Η γραφή και η βάσανος. Ζητήµατα λογοτεχνικής αναπαράστασης. Αθήνα, Πατάκης. Αναγνωστόπουλος, Βασίλης (2008). Μαρούλα Κλιάφα, Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Αθήνα, Πατάκης. Αναγνωστόπουλος, Βασίλης (2008). Σπύρος Τσίρος, Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Αθήνα, Πατάκης. Άρεντ, Χάννα (2009). Ο Άιχµαν στην Ιερουσαλήµ. Έκθεση για την κοινοτοπία του κακού (µτφρ. Β. Τοµανάς). Θεσσαλονίκη, Νησίδες. Baer, Elizabeth Roberts (2000). A New Algorithm in Evil: Children's Literature in a Post-Holocaust World, The Lion and the Unicorn 24.3, pp Βαρών-Βασάρ, Οντέτ (2012). Η ανάδυση µιας δύσκολης µνήµης. Κείµενα για τη γενοκτονία των Εβραίων. Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Βάµβουκας, Μιχάλης (2002). Εισαγωγή στην Ψυχοπαιδαγωγική Έρευνα και Μεθοδολογία. Αθήνα, Γρηγόρης. Bensoussan, Georges (2012). Histoire de la Shoah, 5ème édition. Paris, PUF. Γουλής, ηµήτριος (2009). Ενσυναίσθηση, κριτική σκέψη και δηµιουργικότητα µε αφετηρία την εικόνα του άλλου στις ταινίες επιστηµονικής φαντασίας. Στο Πανελλήνιο Συνέδριο: Παιδί και Οπτικοακουστικά Μέσα Επικοινωνίας, Νοεµβρίου 2009, Θεσσαλονίκη, Τελλόγλειο Ίδρυµα Τεχνών Α.Π.Θ. Ανάκτηση από Γουλής, ηµήτριος (2013). Αναπαραστάσεις Τουρκοκυπρίων σε κείµενα κυπριακής παιδικής λογοτεχνίας, Κείµενα 16. Ανάκτηση από Donat, Alexander (1965). The holocaust kingdom: memoir. New York, Holt, Rinehart. Genette, Gerard (2006). Σχήµατα ΙΙΙ (µτφρ. Μ. Λυκούδης). Αθήνα, Πατάκης. Hamaide, Eléonore (2006). La représentation des enfants juifs dans la littérature jeunesse. In Les enfants de la Shoah (Sous la direction de Jacques Fijalkow). Paris, Éditions de Paris et Fondation pour la mémoire de la Shoah, pp Imber, Shulamit (2004). How Do We Approach Teaching about the Shoah?. In Our Memory of the Past and for the Future. Jerusalem, Israel, Richelle Budd Caplan, pp Καρακίτσιος, Ανδρέας (2010). Σύγχρονη παιδική µικροαφήγηση. Θεσσαλονίκη: Ζυγός. Kertzer, Adrienne (1999). Do You Know What 'Auschwitz' Means?: Children's Literature and the Holocaust, The Lion and the Unicorn 23.2, pp Kristeva, Julia (2011). Ξένοι µέσα στον εαυτό µας (µτφρ. Β. Πατσογιάννης). Αθήνα: Scripta. Pageaux, Daniel-Henri (1988). Image/imaginaire, Europa und das nationale Selbstverständnis. Imagologische Probleme in Literatur, Kunst und Kultur des 19. Und 20. Jahrhunderts. Bonn, H. Dyserinck & K.U. Syndram, Bouvier, pp Pageaux, Daniel-Henri (1995). Recherche sur l' Imagologie: de l' Histoire culturelle à la Poetique, Revista de Filología Francesa, 8. Servicio de Publicationes. Univ. Complutense, Madrid, pp Πελεγρίνης Θεοδόσης (2004). Λεξικό της Φιλοσοφίας, Αθήνα, Ελληνικά Γράµµατα. Rittner Carol, Roth K. John (2000). What is antisemitism?. In Rittner, Carol, Smith, D. Stephen & Steinfeldt, Irena (ed.), The Holocaust and the Christian World. 18

19 Great Britain, Beth Shalom Holocaust Memorial Centre & Yad Vashem International School for Holocaust Studies, pp Said, Edward (1996). Οριενταλισµός. Η πιο προκλητική σύγχρονη πολιτισµική µελέτη: Μια έντονη πολεµική της αντιµετώπισης που παραδοσιακά επιφυλάσσει η ύση στην Ανατολή (µτφρ. Φ. Τερζάκης). Αθήνα, Νεφέλη. Σαρτρ, Ζαν Πωλ (2006). Στοχασµοί για το εβραϊκό ζήτηµα (µτφρ. Α. Σαµαρτζής). Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Sokolowski Robert (2003). Εισαγωγή στη Φαινοµενολογία. Πάτρα: Εκδόσεις Πανεπιστηµίου Πατρών. Ταγκυέφ, Πιέρ Αντρέ (2011). Τι είναι αντισηµιτισµός; (µτφρ. Α.Ηλιαδέλη Α. Πανταζόπουλος). Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Ιστότοποι La Shoah dans les livres pour enfants (2007). Centre National de la littérature pour la jeunesse, La Joie par les livres, Paris. Ανάκτηση από: s/biblio_shoah_essai.pdf Holocaust Teacher Resource Center: United States Holocaust Memorial Museum: 1 Η λέξη Shoah (השואה) σηµαίνει η καταστροφή, ο αφανισµός στα εβραϊκά. Κατά τη γνώµη µας, ο όρος είναι πιο δόκιµος από τον όρο Ολοκαύτωµα, διότι προσδιορίζει µε σαφήνεια ότι αναφερόµαστε στον αφανισµό των Εβραίων, χωρίς να παραβλέπουµε τα άλλα Ολοκαυτώµατα των Ναζί, όπως για παράδειγµα εκείνο των Ροµά. Παρόλα αυτά, επειδή η λέξη Ολοκαύτωµα έχει καθιερωθεί και στην ελληνική βιβλιογραφία, στο κείµενο οι δύο όροι συνυπάρχουν. 2 Ως επιφαινόµενο (épiphénomène) περιγράφεται το επακόλουθο µιας διαδικασίας, χωρίς το ίδιο να έχει κάποια επίπτωση πουθενά (Sokolowski, 2003, Πελεγρίνης, 2004). 3 Νύχτα και οµίχλη (γερµ. Nacht und Nebel, γαλλ. Nuit et brouillard) είναι η κωδική ονοµασία εφαρµογής ενός διατάγµατος του Γ Ράιχ (7/12/1941), το οποίο αναφερόταν στα πρόσωπα που αντιπροσωπεύουν κίνδυνο για την ασφάλεια του γερµανικού στρατού (σαµποτέρ, αντιστασιακοί, αντιπολιτευόµενοι ή άτοµα που δεν τηρούν την πολιτική ή τις µεθόδους του Τρίτου Ράιχ). Εξαιτίας αυτού του διατάγµατος χιλιάδες άνθρωποι µεταφέρθηκαν στη Γερµανία και τελικά εξαφανίστηκαν µε απόλυτη µυστικότητα, µέσα στα επόµενα τρία χρόνια (Bensoussan, 2012). 4 Ερευνώντας τους τίτλους που κυκλοφορούν στη Γαλλία, απευθύνονται σε παιδικό και νεανικό κοινό και αναφέρονται στο Β' Παγκόσµιο Πόλεµο, τις διώξεις τον Εβραίων και τη Shoah, θα ανακαλύψουµε εξήντα τέσσερις (64) τίτλους βιβλίων, που σχετίζονται µε το θέµα και περιλαµβάνουν µυθιστορήµατα, εικονογραφηµένες ιστορίες, µικρές ιστορίες, µαρτυρίες και κόµικς. Ανάµεσά τους θα συναντήσουµε 13 βιβλία για µικρές ηλικίες, όπως τα Otto, autobiographie d' un ours en peluche (2003), Le Petit garçon étoile (2003), Grand-père (1999), Je m apelle Adolphe (1999) και L' Étoile d' Erika (2005), 19 έργα για µεγαλύτερα παιδιά, µεταξύ των οποίων τα Un grand-père tombé du ciel (2006), La Promesse d' Hannah (2006), Quand Hitler s' empara du lapin rose (1991) και το Mon ami Frederic (2007), 25 βιβλία για νεαρούς εφήβους εκ των οποίων αναφέρουµε ενδεικτικά τα Années d' enfance (1992), L' ami retrouvé (2007), L'homme de l'autre côté (1999), La maison vide (2002), Même pas juif! (2005), Quand les grands jouaient à la guerre (2006) και τέλος, 7 βιβλία για 19

20 µεγαλύτερους (L'enfant cachée, 1997, Inconnu à cette adresse, 2007, J'ai pas pleuré, 2003, La rue qui descend vers la mer...,2005). Η έρευνα αυτή αφορά ό,τι είχε εκδοθεί στη Γαλλία γι' αυτό το ζήτηµα µέχρι το Σεπτέµβριο του 2007 (Centre National de la littérature pour la jeunesse, La Joie par les livres, 2007). Από τις πιο πρόσφατες εκδόσεις θα ξεχωρίσουµε το εξαιρετικό, εικονογραφηµένο βιβλίο των Phlippe Meirieu και Pef µε τίτλο Korczak: pour que vivent les enfants (Rue du Monde, 2012), το οποίο αναφέρεται στη ζωή, τις ιδέες και το ηρωικό τέλος του µεγάλου Πολωνοεβραίου παιδαγωγού Γιάνους Κόρτσακ. Αντίστοιχα πλούσια εµφανίζεται, όπως είναι αναµενόµενο, η βιβλιογραφία στις αγγλόφωνες χώρες, κυρίως στις Ηνωµένες Πολιτείες, αλλά και στη Γερµανία, την Πολωνία και φυσικά το Ισραήλ. Για παράδειγµα, το Holocaust Teacher Resource Center, που εδρεύει στις ΗΠΑ, προτείνει στον κατάλογό του πάνω από 70 τίτλους βιβλίων για το Ολοκαύτωµα, εκ των οποίων οι µισοί περίπου είναι έργα µυθοπλασίας και µαρτυριών (Holocaust Teacher Resource Center, 2013). Από αυτά βιβλία, που έχουν εκδοθεί στις ΗΠΑ και το Ισραήλ, ξεχωρίζουµε τα: One Yellow Daffodil; A Hannukah Story (1995), The Dove Fancier and Other Tales Of The Holocaust (1990), Star of Fear, Star of Hope (1996), The Man From The Other Side (1991), Terrible Things: An Allegory of the Holocaust (1989), The Harmonica (2008), When Hitler Stole Pink Rabbit (2009), Irena s Jars of Secrets (2011), κυρίως ιστορίες για µικρές ηλικίες, ορισµένες από τις οποίες είναι εικονογραφηµένες. Για µεγαλύτερα παιδιά θα ξεχωρίζαµε τα Shadow Of The Wall, (1989), Greater Than Angels (1999), Run Boy Run (2007), Behind the Secret Window (1993), I Wanted to Fly Like a Butterfly (1998), The Daughter We Had Always Wanted. The Story of Marta (2007). 5 Μια σύντοµη έρευνα σε µεταφρασµένα έργα µυθοπλασίας και µαρτυριών, τα οποία απευθύνονται σε παιδικό και νεανικό κοινό και κυκλοφορούν στην Ελλάδα, καταλήγει στα εξής αποτελέσµατα: Τζον Μπόιν, Το αγόρι µε τη ριγέ πιτζάµα, Κέδρος, 2006, Γκίλα Αλµαγκόρ, Το καλοκαίρι της Αβίγια, Κέδρος, 2002, Stewart Ross, Τα σπίτια µε το αστέρι, Μια ιστορία από το Ολοκαύτωµα, Σαββάλας, 2005, Karen Livine, Η βαλίτσα της Χάννα, Σαββάλας, 2005, Ερίκ Εµανουέλ Σµιτ, Το παιδί του Νώε, Opera, 2007, Το ηµερολόγιο της Άννας Φρανκ, Πατάκης, 2000, Το ηµερολόγιο της Rutka, Πατάκης, 2011, Φρεντ Ούλµαν, Ξαναβρήκα το φίλο µου, Πατάκης, 2001 και το πιο πρόσφατο Ιρέν Κοέν Ζανκά, Το δέντρο βλέπει, Κόκκινο, Καλαµάτα Ιδιαίτερη µνεία πρέπει να γίνει στο Μάους, Zoobus, 2007, του Αρτ Σπίγκελµαν, ένα πολυεπίπεδο, καθολικά αναγνωρισµένο έργο στην τέχνη των κόµικς, απροσδιόριστης αισθητικής κι ειδολογικής κατάταξης και πολλαπλών ερµηνευτικών αναγνώσεων. 6 Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, Τα τέρατα του λόφου, Πατάκη, Αθήνα Ο Σπύρος Τσίρος είναι ένας από τους λίγους Έλληνες συγγραφείς για παιδιά, που αφιερώθηκε κυρίως στη συγγραφή διηγηµάτων. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939, σπούδασε στη Νοµική Σχολή του Πανεπιστηµίου Αθηνών και εργάστηκε ως δηµοσιογράφος στην Καθηµερινή και την ΕΡΑ. Έργα του: Το µπλε κοράλλι (1974), Ο ήλιος µε τα κρόσσια (1977), Το αρµενάκι της ελπίδας (1978), Η αυλή µε τα γεράνια (1979), Γλάροι στη στεριά (1980), Τα χάρτινα καράβια, Ο Γρηγόρης της βροχής (1983), Το χαµόγελο της Κυριακής (1985), Οι πήλινες µούσες (1988), Το φως του βράχου (1992), Η βάρκα µε τις πεταλίδες (Αναγνωστόπουλος, Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, 2008, σ. 2217). 8 Η Μαρούλα Κλιάφα ασχολείται από το 1971 µε τη συγγραφή βιβλίων, µε ευρύτερα ενδιαφέροντα που περιλαµβάνουν συλλογές λαϊκών παραµυθιών, παιχνιδιών και παλιών φωτογραφιών, ορµώµενη από δύο βασικές συντεταγµένες έµπνευσης και δηµιουργίας: της ιστορία και τη λαογραφία της Θεσσαλίας. Έχει αποσπάσει επαίνους και βραβεία, ενώ δύο από αυτά έχουν µεταφραστεί στα ρωσικά και στα γερµανικά. Έργα της για παιδιά και νέους: Οι πελαργοί θα ξανάρθουν (1976), Παραµύθια της Θεσσαλίας (1977), Ας παίξουµε πάλι 20

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Τίτλος βιβλίου: «Μέχρι το άπειρο κι ακόμα παραπέρα» Συγγραφέας: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις: Πατάκη ΕΡΓΑΣΙΕΣ: 1. Ένας έφηβος, όπως είσαι εσύ, προσπαθεί

Διαβάστε περισσότερα

Διαβάζοντας ένα λογοτεχνικό βιβλίο

Διαβάζοντας ένα λογοτεχνικό βιβλίο Διαβάζοντας ένα λογοτεχνικό βιβλίο Στην αρχή είχαμε κάποια ερωτήματα... έργο; Πώς διαβάζει κανείς ένα ολόκληρο λογοτεχνικό Ποιο βιβλίο θα μας δημιουργούσε την ανάγκη να το επεξεργαστούμε να στοχαστούμε

Διαβάστε περισσότερα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα ΓΙΩΡΓΟΣ Σ. ΔΡΟΥΛΙΑΣ Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα Παραγωγή λόγου για την Ε και την ΣΤ Δημοτικού ΠΡΟΛΟΓΟΣ Για να κρατάς αυτό το βιβλίο στα χέρια σου, σημαίνει ότι θέλεις να μάθεις να εκφράζεσαι

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια»

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Κάθεσαι καλά, Γκέοργκ; Καλύτερα να καθίσεις, γιατί σκοπεύω να σου διηγηθώ μια ιστορία για γερά νεύρα». Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας του βιβλίου αρχίζει να ξετυλίγει το

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES.

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

Θεοφανία Ανδρονίκου Βασιλάκη: "Θέλω κάποια στιγμή να γράψω ένα μυθιστόρημα που να έχει όλα τα είδη"

Θεοφανία Ανδρονίκου Βασιλάκη: Θέλω κάποια στιγμή να γράψω ένα μυθιστόρημα που να έχει όλα τα είδη Θεοφανία Ανδρονίκου Βασιλάκη: "Θέλω κάποια στιγμή να γράψω ένα μυθιστόρημα που να έχει όλα τα είδη" Στο βιβλίο χρησιμοποιείτε πολυπρόσωπες αφηγήσεις μέσα στην κεντρική πλοκή ώστε να μιλήσετε για την ίδια

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου :20

Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου :20 Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου 2015-22:20 Από τη Μαίρη Γκαζιάνη «Μέσω της μυθοπλασίας, αποδίδω τη δικαιοσύνη που θα ήθελα να υπάρχει» μας αποκαλύπτει η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Ευχαριστώ Ολόψυχα για την Δύναμη, την Γνώση, την Αφθονία, την Έμπνευση και την Αγάπη...

Ευχαριστώ Ολόψυχα για την Δύναμη, την Γνώση, την Αφθονία, την Έμπνευση και την Αγάπη... Ευχαριστώ Ολόψυχα για την Δύναμη, την Γνώση, την Αφθονία, την Έμπνευση και την Αγάπη... τον Δάσκαλο μου, Γιώργο Καραθάνο την Μητέρα μου Καλλιόπη και τον γιο μου Ηλία-Μάριο... Ευχαριστώ! 6 ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις;

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις; Πρόλογος Όταν ήμουν μικρός, ούτε που γνώριζα πως ήμουν παιδί με ειδικές ανάγκες. Πώς το ανακάλυψα; Από τους άλλους ανθρώπους που μου έλεγαν ότι ήμουν διαφορετικός, και ότι αυτό ήταν πρόβλημα. Δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κριτική για το βιβλίο της Άννας Γαλανού Όταν φεύγουν τα σύννεφα εκδ. Διόπτρα, από τη Βιργινία Αυγερινού

Κριτική για το βιβλίο της Άννας Γαλανού Όταν φεύγουν τα σύννεφα εκδ. Διόπτρα, από τη Βιργινία Αυγερινού Ημερομηνία 20/5/2016 Μέσο Συντάκτης Link vivlio-life.gr Βιργινία Αυγερινού http://vivlio-life.gr/%ce%ba%cf%81%ce%b9%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ae- %CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF-%CE%B2%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%AF%CE%BF-

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. Aν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΜΑΡΑΓΔΙ ΣΤΗ ΒΡΟΧΗ της Άννας Γαλανού - Book review

ΣΜΑΡΑΓΔΙ ΣΤΗ ΒΡΟΧΗ της Άννας Γαλανού - Book review Ημερομηνία 20/8/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.culture21century.gr Γιώτα Παπαδημακοπούλου http://www.culture21century.gr/2015/08/book-review_33.html ΣΜΑΡΑΓΔΙ ΣΤΗ ΒΡΟΧΗ της Άννας Γαλανού - Book review 20

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

15/9/2009. 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα

15/9/2009. 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα Νέα Αθηναϊκή Σχολή Λογοτεχνία Β Λυκείου Εισαγωγή Επιμέλεια: Τ. Γιακουμάτου www.netschoolbook.gr 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα Εσωτερική αναδιάρθρωση κράτους-στόχος

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1. α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη Ένα γεμάτο μέλια χεράκι Βούλα Μάστορη Εικονογράφηση: Σπύρος Γούσης Σελ. 91 Δραστηριότητες για Γ & Δ τάξη Συγγραφέας: Η Βούλα Μάστορη γεννήθηκε στο Αγρίνιο. Πέρασε τα

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

«Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε»

«Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» «Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» της Άννας Κουππάνου Στις σελίδες που ακολουθούν υπάρχουν δραστηριότητες σχετικά με το βιβλίο: «Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» Οι δραστηριότητες

Διαβάστε περισσότερα

Mαρία Τσακίρη: «Ο κύκλος της σιωπής και σήμερα είναι κλειστός»

Mαρία Τσακίρη: «Ο κύκλος της σιωπής και σήμερα είναι κλειστός» Mαρία Τσακίρη: «Ο κύκλος της σιωπής και σήμερα είναι κλειστός» Γιώργος Κιούσης Φεβρουάριος 20, 2017 Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ «Μα τι τόσο σημαντικό έχει η ζωή σου για να γίνει βιβλίο;» ρώτησα αυθόρμητα την Ιφιγένεια

Διαβάστε περισσότερα

Από τη Ζάκυνθο με αγάπη

Από τη Ζάκυνθο με αγάπη Ημερομηνία 21/09/2015 Μέσο Συντάκτης Link metropolispress.gr Βάσια Ρούσσου http://goo.gl/ycr4u6 Από τη Ζάκυνθο με αγάπη Ο Στέφανος Λίβος μας ταξιδεύει με το βιβλίο του στη Ζάκυνθο του Β Παγκοσμίου Πολέμου

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη του Νικόλα Σμυρνάκη στην Εφημερίδα Ρεπόρτερ και στην Άντρη Κούννου

Συνέντευξη του Νικόλα Σμυρνάκη στην Εφημερίδα Ρεπόρτερ και στην Άντρη Κούννου Ημερομηνία 28/3/2106 Μέσο Συντάκτης Link http://www.islandofman.me/ Άντρυ Κούννου http://www.islandofman.me/interviews/i-epitychia-kryvotan-sto-komodino-mou/ Συνέντευξη του Νικόλα Σμυρνάκη στην Εφημερίδα

Διαβάστε περισσότερα

Είμαι ξεχωριστός. Είσαι ξεχωριστή. Εγώ είμαι εγώ και εσύ είσαι εσύ.

Είμαι ξεχωριστός. Είσαι ξεχωριστή. Εγώ είμαι εγώ και εσύ είσαι εσύ. Πολυξένη Ένα βιβλίο που αξίζει την προσοχή μας. 22/09/2014 Είμαι ξεχωριστός. Είσαι ξεχωριστή. Εγώ είμαι εγώ και εσύ είσαι εσύ. Κάπως έτσι θα μπορούσε να ξεκινήσει και αυτό το βιβλίο. Κάθε ένας από εμάς

Διαβάστε περισσότερα

Βασικά στοιχεία Αφηγηματολογίας

Βασικά στοιχεία Αφηγηματολογίας Βασικά στοιχεία Αφηγηματολογίας Διδάσκουσα: Δέσποινα Καραβαγγέλη 1. Αφηγηματικές τεχνικές Η αφηγηματολογία είναι η επιστήμη που μελετά την αφηγηματική λειτουργία και µας προσφέρει ό,τι απαιτείται για να

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ ΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ

ΙΑ ΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ 1η Σελίδα Η Γιώτα θα πάει για πρώτη φορά κατασκήνωση. Φαντάζεται πως θα περάσει πολύ άσχημα μακριά από τους γονείς και τα παιχνίδια της για μια ολόκληρη εβδομάδα. Αγχώνεσαι ή νοιώθεις άβολα όταν είσαι

Διαβάστε περισσότερα

Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο

Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο 4 Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο Σεβάχ. Για να δει τον κόσμο και να ζήσει περιπέτειες.

Διαβάστε περισσότερα

Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ''

Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ'' 1 2 Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ'' 3 Τα λουλούδια χωρίς όνομα, τα έχει ο καθένας από μας, αλλά δεν το ξέρουμε. Δεν μας μαθαίνουν τίποτα και ψάχνουμε μόνοι μας άσκοπα να βρούμε κάτι, για να

Διαβάστε περισσότερα

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1 1 a) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Πότε πήρατε την απόφαση να γράψετε το πρώτο σας μυθιστόρημα; Ήταν εξαρχής στα σχέδιά σας να πορευθείτε από κοινού ή ήταν κάτι που προέκυψε τυχαία;

Πότε πήρατε την απόφαση να γράψετε το πρώτο σας μυθιστόρημα; Ήταν εξαρχής στα σχέδιά σας να πορευθείτε από κοινού ή ήταν κάτι που προέκυψε τυχαία; Δευτέρα, Ιουνίου 23, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΩΝ ΛΙΑ ΖΩΤΟΥ ΚΑΙ ΘΟΔΩΡΗ ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΙΟΥ Η Λία Ζώτου και ο Θοδωρής Καραγεωργίου γεννήθηκαν σε δύο γειτονικά χωριά της Καβάλας. Η Λία σπούδασε στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής

Διαβάστε περισσότερα

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ

ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Γ Γυμνασίου οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με ένα δείγμα ερωτικής ποίησης. Συγκεκριμένα διδάχτηκαν το ποίημα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΞΩΤΙΚΑ Παναγιώτης Κωνσταντινίδης, ΒΡΟΜΙΚΑ ΚΟΛΠΑ ΣΤΟ ΓΗΠΕΔΟ Σέργιος Μανδαλιανός, Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ Γιώργος Μαρούλης,

ΤΑ ΞΩΤΙΚΑ Παναγιώτης Κωνσταντινίδης, ΒΡΟΜΙΚΑ ΚΟΛΠΑ ΣΤΟ ΓΗΠΕΔΟ Σέργιος Μανδαλιανός, Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ Γιώργος Μαρούλης, ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ (Α2) 2o ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΝΕΑΣ ΦΙΛΑΔΕΛΦΕΙΑΣ ΤΑ ΞΩΤΙΚΑ Παναγιώτης Κωνσταντινίδης, ΒΡΟΜΙΚΑ ΚΟΛΠΑ ΣΤΟ ΓΗΠΕΔΟ Σέργιος Μανδαλιανός, Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ Γιώργος Μαρούλης,

Διαβάστε περισσότερα

Μια τρελή οικογένεια. Γιαν Προχάτσκα. Συλλογή Χελιδόνια Εκδόσεις Πατάκη

Μια τρελή οικογένεια. Γιαν Προχάτσκα. Συλλογή Χελιδόνια Εκδόσεις Πατάκη Συλλογή Χελιδόνια Εκδόσεις Πατάκη Μια τρελή οικογένεια Γιαν Προχάτσκα Εικονογράφηση: Φίλιπ Βέχτερ Μετάφραση: Ριάνα Μιχαλάκη Σελ. 86 Δραστηριότητες για τις Γ, Δ & Ε τάξεις Ο συγγραφέας: Γεννήθηκε στην Τσεχοσλοβακία.

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου :21

Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου :21 Ημερομηνία 12/12/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://now24.gr/ Μαίρη Γκαζιάνη http://now24.gr/i-singrafeas-giota-gouveli-ke-i-proti-kiria/ Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Σκέψεις για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Σαμπάνη «Σκανταλόπετρα» από την Ιουλία Ιωάννου

Σκέψεις για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Σαμπάνη «Σκανταλόπετρα» από την Ιουλία Ιωάννου Ημερομηνία 20/11/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://agrinio-life.gr/ Ιουλία Ιωάννου http://bit.ly/1skxbmb Σκέψεις για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Σαμπάνη «Σκανταλόπετρα» από την Ιουλία Ιωάννου 42 Views November

Διαβάστε περισσότερα

Τίτσα Πιπίνου: «Οι ζωές μας είναι πολλές φορές σαν τα ξενοδοχεία..»

Τίτσα Πιπίνου: «Οι ζωές μας είναι πολλές φορές σαν τα ξενοδοχεία..» Ημερομηνία 11/8/2016 Μέσο Συντάκτης Link artpress.sundaybloody.com Βασόλης Κάργας http://artpress.sundaybloody.com/?it_books=%cf%84%ce%af%cf%84%cf%83%ce%b1- %CF%80%CE%B9%CF%80%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CF%85-%CE%BF%CE%B9-

Διαβάστε περισσότερα

Μιλώντας με τα αρχαία

Μιλώντας με τα αρχαία Επίσκεψη στο μαντείο της Δωδώνης Πώς έβλεπαν το μέλλον οι αρχαίοι; Πώς λειτουργούσε το πιο αρχαίο μαντείο της Ελλάδας; Τι μορφή, σύμβολα και ρόλο είχε ο κύριος θεός του, ο Δίας; Τι σημασία είχαν εκεί οι

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΞΗ ΩΣ «ΛΕΣΧΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ» «ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ»

Η ΤΑΞΗ ΩΣ «ΛΕΣΧΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ» «ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ» Η ΤΑΞΗ ΩΣ «ΛΕΣΧΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ» «ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ» Στόχοι: Η καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας, η ανάπτυξη, δηλαδή, μέσα στην τάξη-λογοτεχνικό εργαστήρι εσωτερικών κινήτρων, ώστε να εδραιωθεί μια σταθερότερη

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία του Θοδωρή Μάρκου Α 3 Γυμνασίου. στο λογοτεχνικό ανάγνωσμα. «ΠΑΠΟΥΤΣΙΑ ΜΕ ΦΤΕΡΑ» της Μαρίας Παπαγιάννη

Εργασία του Θοδωρή Μάρκου Α 3 Γυμνασίου. στο λογοτεχνικό ανάγνωσμα. «ΠΑΠΟΥΤΣΙΑ ΜΕ ΦΤΕΡΑ» της Μαρίας Παπαγιάννη Εργασία του Θοδωρή Μάρκου Α 3 Γυμνασίου στο λογοτεχνικό ανάγνωσμα «ΠΑΠΟΥΤΣΙΑ ΜΕ ΦΤΕΡΑ» της Μαρίας Παπαγιάννη Α ομάδα 1. Στο βιβλίο παρουσιάζονται δύο διαφορετικοί κόσμοι. Ο πραγματικός κόσμος της Ρόζας,

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β Ερώτηση 1 α Το βιβλίο με τίτλο «Χάρτινη Αγκαλιά», της Ιφιγένειας Μαστρογιάννη, περιγράφει την ιστορία ενός κοριτσιού, της Θάλειας, η οποία αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας. Φεύγει

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΛ. 264 ΣΕΛ. 320 TIMH 11,00 ΣΕΛ. 248

ΣΕΛ. 264 ΣΕΛ. 320 TIMH 11,00 ΣΕΛ. 248 Η Άλκη Ζέη στο Η μωβ ομπρέλα Οι μεγάλοι και τα παιδιά. Δυο κόσμοι τόσο διαφορετικοί. Ο καθένας κουβαλάει τη δική του αλήθεια. Γι αυτό άλλωστε και πίσω από μια μωβ ομπρέλα μπορεί να κρύβονται πολλές! ΣΕΛ.

Διαβάστε περισσότερα

Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε

Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΣΤΗ: http //blgs.sch.gr/anianiuris ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: Νιανιούρης Αντώνης (email: anianiuris@sch.gr) Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε Διηγούμαστε ή αφηγούμαστε ένα γεγονότος, πραγματικό

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Θεοτόκης: Η Τιµή και το Χρήµα (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 108-120)

Κωνσταντίνος Θεοτόκης: Η Τιµή και το Χρήµα (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 108-120) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Κωνσταντίνος Θεοτόκης: Η Τιµή και το Χρήµα (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 108-120) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική περίληψη του βιβλίου:

Συνοπτική περίληψη του βιβλίου: ΕΡΩΤΑΣ ΣΤΑ ΨΕΜΑΤΑ Συνοπτική περίληψη του βιβλίου: Η Μακένζι «Μαξ» Μίλερ βρίσκεται μπροστά σ ένα πρόβλημα: την αιφνιδιαστική επίσκεψη των γονιών της. Γιατί αν δουν τα βαμμένα μαλλιά της, τα τατουάζ και

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις της Μαριάννας Κουτάλου Σημειώσεις της Μαριάννας Κουτάλου Σημειώσεις του Άγγελου Κοβότσου

Σημειώσεις της Μαριάννας Κουτάλου Σημειώσεις της Μαριάννας Κουτάλου Σημειώσεις του Άγγελου Κοβότσου Το Σενάριο Σημειώσεις της Μαριάννας Κουτάλου... 2-10 Σενάριο Ντοκιμαντέρ Σημειώσεις της Μαριάννας Κουτάλου. 11 12 Σημειώσεις για ένα Σενάριο Ντοκιμαντέρ Σημειώσεις του Άγγελου Κοβότσου... 13-19 Το σενάριο

Διαβάστε περισσότερα

«ΣΤΟ ΤΣΙΜΕΝΤΕΝΙΟ ΔΑΣΟΣ» της Λότης Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου

«ΣΤΟ ΤΣΙΜΕΝΤΕΝΙΟ ΔΑΣΟΣ» της Λότης Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου «ΣΤΟ ΤΣΙΜΕΝΤΕΝΙΟ ΔΑΣΟΣ» της Λότης Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου Περιληπτική αναδιήγηση της ιστορίας σε α πρόσωπο (αφηγητήτρια= Κόννη Σκουφίτση) Βρίσκομαι στο αεροδρόμιο περιμένοντας ανυπόμονα την πτήση μου

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

«Οι σελίδες αφηγούνται»

«Οι σελίδες αφηγούνται» Πειραματικό Δ.Σ. Φλώρινας Υπεύθυνη εκπαιδευτικός : Πουγαρίδου Παρασκευή Τάξη : Δ «Οι σελίδες αφηγούνται» 1. Θέμα project κριτήρια επιλογής θέματος Η επιλογή του συγκεκριμένου project σχετίζεται άμεσα με

Διαβάστε περισσότερα

Αναμνήσεις της Κωνσταντίνας από τη Γερμανία. Κατερίνα Προκοπίου

Αναμνήσεις της Κωνσταντίνας από τη Γερμανία. Κατερίνα Προκοπίου Αναμνήσεις της Κωνσταντίνας από τη Γερμανία Αλκη Ζέη http://www.ekebi.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=node&cnode=462&t=78 http://www.alkizei.com/ Κατερίνα Προκοπίου https://www.youtube.com/watch?v=ksyzbbgs4qw

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφέας. Ραφαέλα Ρουσσάκη. Εικονογράφηση. Αμαλία Βεργετάκη. Γεωργία Καμπιτάκη. Γωγώ Μουλιανάκη. Ζαίρα Γαραζανάκη. Κατερίνα Τσατσαράκη

Συγγραφέας. Ραφαέλα Ρουσσάκη. Εικονογράφηση. Αμαλία Βεργετάκη. Γεωργία Καμπιτάκη. Γωγώ Μουλιανάκη. Ζαίρα Γαραζανάκη. Κατερίνα Τσατσαράκη Συγγραφέας Ραφαέλα Ρουσσάκη Εικονογράφηση Αμαλία Βεργετάκη Γεωργία Καμπιτάκη Γωγώ Μουλιανάκη Ζαίρα Γαραζανάκη Κατερίνα Τσατσαράκη Μαρία Κυρικλάκη Μαριτίνα Σταματάκη Φιλία Πανδερμαράκη Χριστίνα Κλωνάρη

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 14/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thessalikipress.gr Θεοδώρα Τζανή http://www.thessalikipress.gr/eidiseis/biblio/e-stigmoula-einai-dunate-ste-thessalikepress.html MEAT INFO ''Η στιγμούλα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Bίντεο 1: Η Αµµόχωστος του σήµερα (2 λεπτά) ήχος θάλασσας

Bίντεο 1: Η Αµµόχωστος του σήµερα (2 λεπτά) ήχος θάλασσας ΘΥΜΑΜΑΙ; Πρόσωπα Ήρωας: Λούκας Αφηγητής 1: Φράνσις Παιδί 1: Ματθαίος Παιδί 2: Αιµίλιος Βασίλης (αγόρι):δηµήτρης Ελένη (κορίτσι): Αιµιλία Ήλιος: Περικλής Θάλασσα: Θεοδώρα 2 ΘΥΜΑΜΑΙ; CD 1 Ήχος Θάλασσας Bίντεο

Διαβάστε περισσότερα

Α. Κείμενο: Μαρούλα Κλιάφα, Ο δρόμος για τον Παράδεισο είναι μακρύς. 1 Δεκεμβρίου. Αγαπημένη μου φίλη Ελένη,

Α. Κείμενο: Μαρούλα Κλιάφα, Ο δρόμος για τον Παράδεισο είναι μακρύς. 1 Δεκεμβρίου. Αγαπημένη μου φίλη Ελένη, Α. Κείμενο: Μαρούλα Κλιάφα, Ο δρόμος για τον Παράδεισο είναι μακρύς 1 Δεκεμβρίου Αγαπημένη μου φίλη Ελένη, Έλαβα το γράμμα σου και χάρηκα πολύ, γιατί φοβόμουνα πως με την αλλαγή της διεύθυνσης μπορούσε

Διαβάστε περισσότερα

Η Πένυ Παπαδάκη μας μιλά με αφορμή την επανέκδοση του βιβλίου της "Φως στις σκιές"

Η Πένυ Παπαδάκη μας μιλά με αφορμή την επανέκδοση του βιβλίου της Φως στις σκιές Η Πένυ Παπαδάκη μας μιλά με αφορμή την επανέκδοση του βιβλίου της "Φως στις σκιές" Κυρία Παπαδάκη, το βιβλίο σας Φως στις Σκιές που επανεκδίδεται από τις εκδόσεις Ψυχογιός, πραγματεύεται δύσκολα κοινωνικά

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής. Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη

Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής. Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη Γενικά Δημήτρης Χατζής Περιεχόμενα «Το διπλό βιβλίο» Περίληψη Ιστορικό πλαίσιο Τίτλος του έργου Δομή

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Τζιρίτα: Να μην παύουμε ποτέ να παλεύουμε για τον καλύτερο εαυτό μας

Μαρία Τζιρίτα: Να μην παύουμε ποτέ να παλεύουμε για τον καλύτερο εαυτό μας Τετάρτη, 13 Ιανουαρίου 2016 Μαρία Τζιρίτα: Να μην παύουμε ποτέ να παλεύουμε για τον καλύτερο εαυτό μας Η συγγραφέας Μαρία Τζιρίτα Η Μαρία Τζιρίτα μιλά για το τελευταίο της βιβλίο «Ιόλη», στο Πινάκιο, μέσω

Διαβάστε περισσότερα

Μια νύχτα. Μπαίνω στ αμάξι με το κορίτσι μου και γέρνει γλυκά στο πλάϊ μου και το φεγγάρι λες και περπατάει ίσως θέλει κάπου να μας πάει

Μια νύχτα. Μπαίνω στ αμάξι με το κορίτσι μου και γέρνει γλυκά στο πλάϊ μου και το φεγγάρι λες και περπατάει ίσως θέλει κάπου να μας πάει Μια νύχτα Μπαίνω στ αμάξι με το κορίτσι μου και γέρνει γλυκά στο πλάϊ μου και το φεγγάρι λες και περπατάει ίσως θέλει κάπου να μας πάει Μια νύχτα σαν κι αυτή μια νύχτα σαν κι αυτή θέλω να σου πω πόσο σ

Διαβάστε περισσότερα

Έτσι, αν το αγόρι σου κάνει τα παρακάτω, αυτό σημαίνει ότι είναι αρκετά ανασφαλής. #1 Αμφιβάλλει για τα κίνητρα σου

Έτσι, αν το αγόρι σου κάνει τα παρακάτω, αυτό σημαίνει ότι είναι αρκετά ανασφαλής. #1 Αμφιβάλλει για τα κίνητρα σου Οι τσακωμοί θα μπορούσε να πει κανείς, ότι είναι κάτι πολύ συνηθισμένο σε μια σχέση. Θεωρείται το αλάτι και το πιπέρι σε αυτή. Ωστόσο, αν είναι συνεχόμενοι τότε αυτό σημαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά...

Διαβάστε περισσότερα

Μανώλης Ισχάκης - Πνευματικά δικαιώματα -www.manolisischakis.gr για περισσότερη εκπαίδευση

Μανώλης Ισχάκης - Πνευματικά δικαιώματα -www.manolisischakis.gr για περισσότερη εκπαίδευση 1 Τέταρτο Μάθημα Οδηγός Δραστηριότητας Επισκόπηση... 3 Περίληψη... 3-5 Ώρα για δράση... 6-14 Σημειώσεις... 15 2 Μάθημα Πέμπτο- Επισκόπηση Σε αυτό το μάθημα θα μάθεις πώς να διαχειριστείς την λεπτή γραμμή

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία

Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία 1. Εισαγωγή 2. Τύποι 3. Ασκήσεις Γρηγοριάδης Ιωάννης Φυσική Η φυσική αποτελεί πεδίο στο οποίο μπορούν να διαπρέψουν οι μαθητές με δυσλεξία καθώς η ιδιαιτερότητα τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα 5 ο. Κριτικός Εγγραµµατισµός

Μάθηµα 5 ο. Κριτικός Εγγραµµατισµός Μάθηµα 5 ο Κριτικός Εγγραµµατισµός Παραδοχή: Όση σχέση έχει ο γραπτός λόγος µε σύµβολα και κώδικες, άλλη τόση έχει µε αξίες, ιδεολογίες, υποκειµενικότητες, ερµηνείες, κρίσεις, ενδιαφέροντα, συµφέροντα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ο θαυμαστός κόσμος της ΑΛΚΗΣ ΖΕΗ ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ για τους μαθητές και τις μαθήτριες της Δ, Ε και ΣΤ Δημοτικού Νοέμβριος 2011-Μάιος 2012 Υπό την αιγίδα του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Μαραθώνιος

Διαβάστε περισσότερα

Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί"

Σόφη Θεοδωρίδου: Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί" Το clickatlife επιλέγει ρήσεις από έντεκα συγγραφείς της παγκόσμιας κλασσικής λογοτεχνίας για να ανοίξει διάλογο με σύγχρονους

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Γιώργος Παπαδόπουλος Κυπραίος και τα 101 Διδάγματα Ζωής

Ο Γιώργος Παπαδόπουλος Κυπραίος και τα 101 Διδάγματα Ζωής Ημερομηνία 24/11/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://koukidaki.blogspot.gr/ Τζένη Κουκίδου http://koukidaki.blogspot.gr/2015/11/101-didagmata-zois-giorgos-papadopouloskipreos.html Ο Γιώργος Παπαδόπουλος Κυπραίος

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι

Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι Αφηγηματικές τεχνικές Οι λειτουργίες του αφηγητή 0 αφηγητής μπορεί να είναι πρόσωπο της αφήγησης, με πρωταγωνιστικό ή δευτερεύοντα ρόλο, ή μπορεί να είναι αμέτοχος

Διαβάστε περισσότερα

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά,

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, http://www.amis-kazantzaki.gr./ Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, ταξιδιωτικά Τα πιο γνωστά του έργα: Αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις λυρισµό 2.

Απαντήσεις λυρισµό 2. Απαντήσεις 1. Η λιτότητα, η εκφραστική καθαρότητα, ο δωρικός χαρακτήρας της αφήγησης, το απλό και λιτό ύφος, ο αφαιρετικός και συνάµα περιεκτικός λόγος, είναι µερικά από εκείνα τα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α

Διαβάστε περισσότερα

Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά

Ο Παραμυθάς Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά 18 Ιαν 2014 Χανιά (18/1), Σταλός (19/1), Χανιά 18.01 έως 19.01 Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά Ο Παραμυθάς των παιδικών μας χρόνων έρχεται στην Κρήτη Όταν

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου

Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου Η γυναίκα ως σύζυγος και μητέρα Η γυναίκα ως πολεμικό λάφυρο Γυναίκα και επιτάφιες τιμές ηρώων Η τύχη του γυναικείου πληθυσμού μετά την άλωση μιας πόλης

Διαβάστε περισσότερα