Διήθηση και μετάσταση στον καρκίνο

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Διήθηση και μετάσταση στον καρκίνο"

Transcript

1 48 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Διήθηση και μετάσταση στον καρκίνο Φ. Tζωρτζάτου-Σταθοπούλου ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η διήθηση και μετάσταση στον καρκίνο είναι τα πλέον σοβαρά γεγονότα του καρκίνου. Αν έλειπε η διήθηση και η μετάσταση, ο καρκίνος θα ήταν ένα καλόηθες νόσημα. Η πορεία της διήθησης και μετάστασης είναι πολυσταδιακή, με διαδοχικά στάδια πολλαπλών αλληλεπιδράσεων μεταξύ όγκου και ξενιστή. Ο μηχανισμός που ε- μπλέκεται είναι πολύπλοκος. Ένα κύτταρο ή ομάδα κυττάρων πρέπει να είναι ικανά να αφήσουν τον πρωτοπαθή όγκο και να εισβάλλουν στον παρακείμενο ιστό, να επιβιώσουν σε δεύτερες θέσεις, για όσο χρόνο είναι υπό διακίνηση, να εισέλθουν στην αιματική ή λεμφική κυκλοφορία, να εγκλωβιστούν στα τριχοειδή του νέου οργάνου, να εξαγγειωθούν από την κυκλοφορία και τελικά να πολλαπλασιαστούν και να σχηματίσουν όγκους στις απομακρυσμένες θέσεις. Η επίτευξη κάθε σταδίου μετάστασης απαιτεί συντονισμένες δράσεις ποικίλων οδών και γονιδίων σχετιζόμενων με τη μετάσταση συμπεριλαμβανομένων και των πρωτεϊνικών τυροσινικών φωσφατασών. Η ανάπτυξη νέων αγγείων συμβάλλει στην αύξηση της μετάστασης και αποτελεί σημαντικό στόχο για αντιαγγειογενετικές θεραπείες. Πρόσφατα μερικές πρωτεϊνικές τυροσινικές φωσφατάσες έχει βρεθεί να παίζουν ένα αιτιολογικό παράγοντα στη μετάσταση του καρκίνου και να προσφέρουν ένα έξοχο στόχο για θεραπευτική-ιατρική παρέμβαση. (Δελτ Α Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 2009, 56(1):48-65) Λέξεις ευρετηριασμού: καρκινική διήθηση, μετάσταση. Ογκολογικό εργαστήριο Α Παιδιατρική κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Υποβλήθηκε 15/9/08 Κατά την τελευταία δεκαετία, η ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας και κυρίως της μοριακής βιολογίας συνέβαλε στην κατανόηση των μηχανισμών της διήθησης και μετάστασης του καρκίνου και η έρευνα στο πεδίο αυτό αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα για την επιβίωση των ασθενών. Είναι απαραίτητο να αναγνωριστούν γενετικοί και επιγενετικοί μηχανισμοί που συμβάλλουν στη διήθηση και μετάσταση ώστε να χρησιμοποιηθούν ως θεραπευτικοί στόχοι. Η διήθηση και η μετάσταση είναι τα πιο επίβουλα και θανατηφόρα γεγονότα του καρκίνου και είναι υπεύθυνα για τους θανάτους που

2 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Distant Metastasis Primary Tumor Normal Cell Matrix Metalloproteinases (MMPs) secreted by cancer cells, destroy the ECM, leading to cell release and metastasis to other organs. Cancer Cell ECM Cancer Cells in Capsule MMPs Blood Vessel Brain Metastasis Local Metastasis Lung Metastasis Liver Metastasis Εικόνα 1. Τοπική και απομακρυσμένη μετάσταση. Bone Metastasis Kidney Metastasis Εικόνα 2. Ποικίλες μεταστάσεις. Εικόνα 3. Τοπική ανάπτυξη όγκου. οφείλονται σε αυτόν. Μετάσταση είναι η νεοπλασματική πορεία κατά την οποία τα καρκινικά κύτταρα διασπείρονται από την πρωτοπαθή εστία και δημιουργούν νέους όγκους σε απομακρυσμένα όργανα. Για να επιτευχθεί επιτυχής μετάσταση σε διαφορετική θέση από τον πρωτοπαθή όγκο, νεοπλασματικά κύτταρα μεταναστεύουν από τον πρωτοπαθή όγκο και επιτυχώς διαπερνούν τους ιστικούς φραγμούς. Αυτό μπορεί να εμπλέκει απλή μετακίνηση από μια θέση σε άλλη, δηλαδή από τον πρωτοπαθή όγκο στο διάμεσο στρώμα ή πιθανόν να απαιτείται διείσδυση και πρωτεόλυση των ιστών. Οι μεταστάσεις ποικίλλουν στο μέγεθος, στις παραλλαγές, στις διασκορπισμένες ανατομικές θέσεις Εικόνα 4. Απομακρυσμένη μετάσταση όγκου. και στην ετερογενή σύνθεση. Εάν δεν υπήρχε η διήθηση και η μετάσταση, ο καρκίνος θα ήταν μία καλοήθης νόσος, διότι ο πρωτοπαθής όγκος συνήθως αφαιρείται. Η διήθηση και μετάσταση προκαλεί το θάνατο στο άτομο δια μέσου 2 λειτουργιών: τοπική διήθηση (βλάβη των οργάνων) και απομακρυσμένη διήθηση. Η τοπική διήθηση μπορεί να εμποδίζει τη λειτουργία των εμπλεκομένων ιστών από τοπική συμπίεση, τοπική καταστροφή ή παρεμπόδιση της

3 50 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 Blood vessel 1. Cancer cells invade surrounding tissues and vessels Malignant versus Bening Tumors Bening (not cancer) tumor cells grow only locally and cannot spread by invasion or metastasis Malignant (cancer) cells invade neighboring tissues, enter blood vessels, and metastasize to different sites 2. Cancer cells are transported by the circulatory system to distant sites Time 3. Cancer cells reinvade and grow at new location Εικόνα 6. Διαφορές καλοήθους και κακοήθους όγκου. Genetic Genetic alteration alteration Εικόνα 5. Αγγειακή πορεία μετάστασης. Genetic alteration Environmental factor Normal tissue Pre-malignant lesion Primary tumor Metastasis INVASION AND METASTASIS PRIMARY TUMOR Intravasation Circulating Tumor Cell Εικόνα 7. Διήθηση και μετάσταση. Vessel Extravasation METASTASES φυσιολογικής λειτουργικότητας του οργάνου. Η απομακρυσμένη μετάσταση είναι το πιο σημαντικό και κρίσιμο σημείο της νόσου. Περισσότερο του 90% της νοσηρότητας και θνητότητας του καρκίνου σχετίζεται με την ανάπτυξη δεύτερου όγκου, δηλαδή τη μετάσταση σε άλλο όργανο. Ο ασθενής με μεταστατική νόσο συχνά υποκύπτει στη βλάβη που προκαλείται από τη διασπορά του καρκίνου (μετάσταση, μετάσταση από τη μετάσταση) ή λιγότερο συχνά από τις επιπλοκές που συνδέονται με τις κυτταροτοξικές θεραπείες. Βελτίωση της θεραπείας και της ποιότητας ζωής των ασθενών εξαρτάται πρωταρχικώς από τον έλεγχο : normal cell, : pre-malignant cell, : malignant cell without metastatic ability, : malignant cell with metastatic ability Εικόνα 8. Πορεία ανάπτυξης κακοήθους φαινότυπου του κυττάρου. και την πρόληψη της διήθησης και μετάστασης. Κατά την πορεία της ανάπτυξης του καρκίνου από την έναρξη έως και το προχωρημένο στάδιο, συσσωρεύονται πολλαπλές μεταβολές που συμβάλλουν στη διήθηση και μετάσταση. Η ανάπτυξη της μετάστασης εξαρτάται από την αλληλεπίδραση μεταξύ παραγόντων του ασθενούς και των εγγενών παραγόντων του καρκίνου, όπου διάφοροι μοριακοί μηχανισμοί επιτρέπουν στα καρκινικά κύτταρα να διηθήσουν τους πέριξ ιστούς να διαπεράσουν τα αγγεία και να εξαγγειωθούν σε διάφορες θέσεις. Η ικανότητα για διήθηση μπορεί να μην εκφραστεί αρχικά σε όλους τους όγκους, ως εκ τούτου είναι ικανοποιητικό να θεραπεύουμε τις περισσότερες in situ βλάβες με τοπική αντιμετώπιση μόνο. Εν τούτοις, οι περισσότεροι καρκίνοι βαθμιαία αποκαλύπτουν τη διηθητική τους ικανότητα και έτσι εξελίσσονται σε αληθείς κακοήθειες από προϋπάρχοντες in situ καρκίνους, όπως π.χ. αδενώματα ή διαταραχές επιθηλιακού πολλαπλασιασμού κ.λπ. Υπάρχουν παραδείγματα όπου η διήθηση και η διασπορά αρχίζουν εξαιρετικά ενωρίς. Τοπική μικροδιήθηση έχει αποδειχθεί ότι συμβαίνει ακόμη και εάν δεν είναι εμφανής ο πρωτοπαθής όγκος ή

4 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Primary organ Second site E 2 T FGF-8 CANCER CELL Blood vessel BASEMENT MEMORANE ECM mmp-2, mmp-3, mpa, tpa, etc -C LYMPH VESSEL BLOOD VESSEL Blood-borne metastases FORMATION OF METASTASES Εικόνα 9. Τα κύτταρα ακολουθούν την πορεία των αγγείων. Εικόνα 10. Πολυσταδιακή πορεία διήθησης και μετάστασης (αιματική, λεμφική). The Multistep Process of Metastasis cells grow as a bening tumor in epithelium basal lamina break through basal lamina invade capillary connective tissue Primary malignant tumour Invasion of vesseis capillary travel through bloodstream (less than 1 in 1000 cells will survive to form metastases) Multiplication, invasion and vascularisation Entry of tumour cells into the cardiovascular system A adhere to blood vessel wall in liver escape from blood vessel (extravasation) proliferate to form metastasis in liver Multiplication and vascularisation of secondary deposits in distant sites Β Extravasation of tumour cells in a downstream organ Arrest of tumour cells in downstream organs Survival of high velocity collisions, and elusion of the immune system Εικόνα 11. Α, Β. Πορεία διήθησης και μετάστασης. παραμένει πολύ μικρός ή ακόμη και μικροσκοπικός. Η διήθηση είναι περισσότερο δραστική από τη μετάσταση, με εκατομμύρια κύτταρα να περνούν στην κυκλοφορία κάθε μέρα, αλλά ένα μικρό ποσοστό να σχηματίζει αποικίες. Καρκίνος του μαστού στο στάδιο Ι με νόσο μικρότερη του 1 εκατοστού έχει πιθανότητα υποτροπής 20-25% δείχνοντας ότι η δυνατότητα μετάστασης είναι ένα γεγονός που συμβαίνει πολύ ενωρίτερα από ότι πιστευόταν. Περίπου 30% των ασθενών θα έχουν κλινικά ανιχνεύσιμες μεταστάσεις κατά την αρχική διάγνωση και επιπλέον 30-40% των ασθενών θα έχουν αδιάγνωστες-μη ανιχνεύσιμες μεταστάσεις, με τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται σήμερα. Όγκοι ίδιου μεγέθους και όμοιοι ιστολογικά μπορεί να έχουν μεγάλη διαφορά μεταστατικής ικανότητας, εξαρτώμενη από πολλούς παράγοντες, το γονότυπό τους και από το μοριακό τους φαινότυπο. Ο κακοήθης φαινότυπος του καρκίνου κορυφώνεται μετά από μια σειρά γενετικών αλλαγών του πρωτοπαθούς όγκου που εμπλέκουν αμφότερα θετικά και αρνητικά ρυθμιστικά στοιχεία. Μελέτη της ενεργοποίησης, της ρύθμισης, της μετάλλαξης, ή των απωλειών γονιδίων που κωδικοποιούν αυτά τα ρυθμιστικά στοιχεία είναι βασικές προϋποθέσεις της έρευνας της μετάστασης. Αυτές οι διαταραχές ευθύνονται για το μεγαλύτερο

5 52 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 Ιnvasive Cancer Basement Membrane Εικόνα 12. Βασική μεμβράνη-διηθητικός καρκίνος διαπερνά τη βασική μεμβράνη. Εικόνα 13. Διήθηση από καρκινικά κύτταρα-διάσπαση της βασικής μεμβράνης. Cell-cell adhesions Intracellular attachment protein Tight junction Adhesion belt Cell-adhesion molecules Cytoskeletal protein Desmosome Gap junction Integrin Selectin CAM Focal adhesion Hemi-desmosome Integrin Membrane proteoglycan Glycosaminoglycans Plasma membrane Cell-surface proteoglycan core protein Matrix proteoglycan core protein Cell-matrix adhesions Collagen fiber Multiadhesive protein Εικόνα 14. Μόρια προσκόλλησης. Εικόνα 15. Προσκόλληση κυττάρου προς κύτταρο και στο εξωκυττάριο στρώμα. ποσοστό θανάτων των ασθενών. Η μεταστατική δυνατότητα επηρεάζεται από την αλληλεπίδραση όγκου-ξενιστή και όγκου-στρώματος, την αγγειογένεση, την ανάπτυξη κυτοκινών από τον τοπικό ιστό και το τοπικό μικροπεριβάλλον. Ευθύς ως το νεόπλασμα γίνει διηθητικό, μπορεί να διασπαρεί αμέσως δια μέσου οποιασδήποτε οδού προσιτής σε αυτό, είτε της λεμφικής είτε της αιματικής οδού. Αρκετές αλληλοαντικρουόμενες θεωρίες υφίστανται προσπαθώντας να ερμηνεύσουν τη διηθητική και μεταστατική διεργασία. Η πορεία της μετάστασης είναι πολυσταδιακή, με διαδοχικά στάδια πολλαπλών αλληλεπιδράσεων μεταξύ όγκου και ξενιστή. Ο μηχανισμός που εμπλέκεται είναι πολύπλοκος. Ένα κύτταρο ή ομάδα κυττάρων πρέπει να είναι ικανά να αφήσουν τον πρωτοπαθή όγκο και να εισβάλλουν στον παρακείμενο ιστό και να επιβιώσουν σε δεύτερες θέσεις για όσο χρόνο είναι υπό διακίνηση, να εισέλθουν στην αιματική ή λεμφική κυκλοφορία, να εγκλωβιστούν στα τριχοειδή του νέου οργάνου, να εξαγγειωθούν από την κυκλοφορία και τελικά να πολλαπλασιαστούν και να σχηματίσουν όγκους στις απομακρυσμένες θέσεις. Η επίτευξη κάθε σταδίου μετάστασης απαιτεί συντονισμένες δράσεις ποικίλων οδών και γονιδίων σχετιζόμενων με τη μετάσταση. Η κατανόηση της πορείας και του μηχανισμού της διήθησης και της μετάστασης έχει βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια, αλλά η ικανότητά μας να ανιχνεύουμε την κρυμμένη (αδιάγνωστη) ή την υποτιθέμενη μετάσταση πριν την εμφάνιση της ακόμη υστερεί. Θα πρέπει να τονιστεί η σπουδαιότητα της κα-

6 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, ligand-binding site binds extracellular matrix integrin heterodimer α β extracellular space Τhe Integrin Connection FIBRONECTIN INTEGRIN membrane cytosolic domain binds cytoskeleton intracellular space Εικόνα 16. Ιντεγκρίνες-εξωκυττάριο στρώμα. TALIN rac/rho PKC pp60 SSRC FAK PAXILLIN TENSIN a-actinin VINCULIN F-ACTIN CRP ZYXIN Εικόνα 17. Σύνδεση της ιντεγκρίνης με την ινωδονεκτίνη του εξωκυτταρίου στρώματος και τη μεμβράνη του κυττάρου. β Subunit NH 2 -Terminus Disulfide-Rich Repeats Cytoplasm a Subunit Heavy Chain a Subunit Light Chain Calcium-Binding Sites NH 2- Terminus Εικόνα 18. Ετεροδιμερή ιντεγκρινών, διαμεμβρανικές πρωτεΐνες, που προσδένονται στο εξωκυττάριο στρώμα και συμβάλλουν στη μετανάστευση των κυττάρων. τανόησης της μοριακής μεταστατικής πορείας και η σημασία της ανάπτυξης ομάδας δεικτών που θα συμβάλλει στην έγκαιρη πρόβλεψη, ανίχνευση και θέση ενεργού μεταστατικής νόσου και όπου είναι δυνατόν μη ανιχνεύσιμων μεταστάσεων. Από τις βασικές πειραματικές μελέτες που έχουν γίνει, πιστεύεται ότι κατά την πορεία κάθε σταδίου μόνο τα κύτταρα του όγκου που προσκολλώνται επιβιώνουν. Ένα μικρό ποσοστό (0.01%) των κυκλοφορούντων κυττάρων τελικά αρχίζουν επιτυχώς μεταστατικές αποικίες. Έτσι, η μετάσταση είναι πολύ εκλεκτικά συναγωνιστική ευνοώντας την επιβίωση ενός μικρού υποπληθυσμού μεταστατικών κυττάρων, τα οποία προϋπήρχαν εντός του πρωτοπαθούς όγκου. Επιπλέον, τα καρκινικά κύτταρα πρέπει να επιβιώσουν κατά το στάδιο της αγγειακής μεταφοράς τους και τον εγκλωβισμό τους στο τριχοειδικό πεδίο του απομακρυσμένου οργάνου και να εμπλακούν σε ένα δεύτερο κύκλο διείσδυσης-εξαγγείωσης, όπου τα καρκινικά κύτταρα εξέρχονται από το αγγείο σε νέο περιβάλλον και αναπτύσσονται προοδευτικά σε όγκους. Η κατανομή των μεταστάσεων ποικίλλει ευρέως, εξαρτώμενη από τον ιστολογικό τύπο και την ανατομική θέση της πρωτοπαθούς εστίας. Εν τούτοις, το συχνότερο όργανο μετάστασης σε πολλούς τύπους καρκίνου εμφανίζεται να είναι το πρώτο τριχοειδικό πεδίο ή λεμφικό δέντρο που συναντούν τα κυκλοφορούντα κύτταρα. Έτσι, εξηγείται γιατί οι πνευμονικές και ηπατικές μεταστάσεις είναι οι πρώτες παρεγχυματικές μεταστάσεις που βλέπουμε από τους περισσότερους συστηματικούς καρκίνους. Από την άλλη μεριά, τα καρκινικά κύτταρα διασπείρονται ομοιόμορφα σε όλα τα όργανα, αλλά εκλεκτικά αναπτύσσονται μόνο σε ειδικά όργανα. Υπάρχουν πολλές μεταστατικές θέσεις που δεν μπορούν να προβλεφθούν με βάση την ανατομική μελέτη μόνο, αλλά θα πρέπει να υπολογιστεί και το παράδειγμα του τροπισμού σε ορισμένα όργανα. Το καρκίνωμα του νεφρού από διαυγή κύτταρα συχνά μεθίσταται στο θυρεοειδή, ο καρκίνος του μαστού στις ωοθήκες, το οφθαλμικό μελάνωμα στο ήπαρ, το νευροβλάστωμα στο μυελό των οστών και στα οστά και σπανιώτατα στον πνεύμονα. Ο μηχανισμός γι αυτήν την προτίμηση δεν είναι κα-

7 54 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 ECM α β ECM ECM α β α β HMR-1/cadherin JAC-1/p120catenin F-actin DOCK-180 CRK CAS RAS GRB2 FAK SRC SHC PKC HMR-2/β-cadherin HMR-1/α-catenin Εικόνα 20. Σύμπλεγμα καντερίνης-κατενίνης. P13-K RAF RAC PAK MEK Adherens Junction CDC42 ERK Cell 1 Cell 2 MLCK Plasma Membrane Cytoskeletal alterations, contraction, gene transcription, and integrin modulation Cell invasion and migration Cadherin Dimers α-catenin F-actin Cytoskeleton β-catenin Εικόνα 19. Ο ρόλος των ιντεγκρινών (ετεροδιμερή α και β) στη διήθηση και μετανάστευση. p120 ctn τανοητός. Εντούτοις, υπάρχουν πολλοί θεωρητικοί μηχανισμοί για τον τροπισμό των οργάνων. Κυκλοφορούντα καρκινικά κύτταρα μπορεί να προσκολλώνται ειδικά στη βασική μεμβράνη μόνο σε όργανα στόχους. Η προτίμηση του καρκίνου του μαστού και του προστάτη για τα οστά πιθανόν να αντανακλά ένα βαθμό οργανικού τροπισμού και πιθανόν μερικώς να οφείλεται στην παραγωγή και απομόνωση της osteopontin από τα κύτταρα του όγκου που συμβάλλει στον τροπισμό των οστών και στην επιθετική και κακή συμπεριφορά. Τα κυκλοφορούντα καρκινικά κύτταρα μπορεί να ανταποκριθούν σε διαλυτούς παράγοντες που διαχέονται τοπικά έξω από τα όργανα στόχους. Τέτοιοι παράγοντες μπορούν να δρουν χημειοτακτικά, ώστε να προσελκύουν τα καρκινικά κύτταρα και να προδιαθέτουν στην εξαγγείωση. ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΓΚΟΥ-ΞΕΝΙΣΤΗ ΚΑΙ ΟΓΚΟΥ-ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ Ο εξωκυττάριος χώρος είναι ουσιαστικό μέρος των ιστών. Η βασική μεμβράνη και το υποκείμενο διάμεσο στρώμα που γεμίζει από ένα περίπλοκο Intercellular Space Cytoplasm Εικόνα 21. Σύνδεση καντερίνης-κατενίνης μεταξύ δύο κυττάρων. δίκτυο μακρομορίων συγκροτούν το εξωκυττάριο στρώμα. Το στρώμα αυτό αποτελείται από πρωτεογλυκάνες (ποικιλία πρωτεϊνών) και από ινώδεις πρωτεΐνες, όπως κολλαγόνο, ελαστίνη, ινωδονεκτίνη και λαμινίνη, όπου έχουν δομικές και προσκολλητικές λειτουργίες, απαραίτητες για τη μετάσταση. Tα στοιχεία αυτά εκκρίνονται τοπικά και συναρμολογούνται σε οργανωμένο δίκτυο. Τα συστατικά του στρώματος επηρεάζουν τη συμπεριφορά των κυττάρων στη διήθηση και μετάσταση. Το εξωκυττάριο στρώμα και το μεταστατικό κύτταρο φαίνεται να έχουν μία σοβαρή αλληλεπίδραση

8 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, L. monocytogenes ECM α 2 β 1 Ιntegrin α ν β 3 Ιntegri E-cadherin In1A Vesatin Plasma membrane Syndecan-1 Myosin Vlla Catenins MATRIX ADHESION DEFECTS CELL SPREADING ACTIN CYTOSKELETON Actin Εικόνα 23. Ρύθμιση της αvβ3 ιντεγκρίνης από syndecan-1 σε καρκινικά κύτταρα. Εικόνα 22. Σύνδεση E-canderin με Catenins. PTEN Growth factors/ chemokines PIP2 PIP3 P13Κ NK cells Αctin Cytoskeleton Ιntegrins β-parvin ILK SNAI1 E-Cadherin d Platelet P- Growth factor a e Signalling, proliferation c Thrombin activation d Formation of fibrin coat around tumour cell αpix RAC-GTP/ CDC42-GTP Cell spreading Migration P MLC Myosin phosphatase target subunit Motility PDK1 mtor HIF1a Angiogenesis P AKT GSK3 Caspase-3 Survival NF-κB COX2 P AP1 MMP9 Invasion P EMT α-nac P β-catenin/τcf Cyclin D1 Proliferation b Heparanse Heparin Endothelium Εικόνα 25. Σηματοδοτικές οδοί διήθησης και αγγειογένεσης. Metastasis Εικόνα 24. O ρόλος των heparan-sulphate glycosaminoglycans στη μετάσταση. μεταξύ τους για να μπορέσει να επιβιώσει το καρκινικό κύτταρο. Η βασική μεμβράνη είναι ιδιαίτερη μορφή εξωκυττάριου στρώματος. Η βασική μεμβράνη είναι ένα πυκνό πλέγμα από κολλαγόνα τύπου IV, γλυκοπρωτεΐνες, όπως λαμινίνη, φιμπρονεκτίνη, πρωτεογλυκάνες και εγκλωβισμένους αυξητικούς παράγοντες. Γενικά, ευρείες αλλαγές συμβαίνουν στην οργάνωση, κατανομή και το μέγεθος της βασικής μεμβράνης κατά τη διάρκεια της μετατροπής του in situ καρκινώματος σε διηθητικό, όπου τα καρκινικά κύτταρα διεισδύουν στη βασική μεμβράνη και εισέρχονται στο υποκείμενο διάμεσο στρώμα. Η διήθηση αυτή γίνεται με ενεργό τρόπο. Απώλεια της συνοχής της βασικής μεμβράνης είναι το πλέον σημαντικό στοιχείο της κακοήθειας, π.χ. καλοήθεις υπερπλαστικές ανωμαλίες του μαστού όπως ινοκυστική νόσος, σκληρυντική αδένωση, ενδοπορική υπερπλασία, όλα αυτά έχουν ανωμαλία

9 56 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 attachment tumor cell Mast Cells Macrophages endothelium basement membrane Recruitment Activation stroma Tumor Angiogenic factors Blood vessel local proteolysis Lytic enzymes cleavage of matrix components Extracellular matrix Εικόνα 27. Αγγειογενετική πορεία. migration Production Blood Vessel Growth pseudopodia proτrusion Τhree step hypothesis for invasion for extracellular matrix unit Tumor Tumor Growth Εικόνα 26. Βασική μεμβράνη, προσκόλληση, πρωτεόλυση, μετανάστευση, ψευδοπόδια καρκινικών κυττάρων. στο επιθηλιακό στοιχείο. Αυτές οι καλοήθεις μορφές έχουν μία άθικτη συνεχή βασική μεμβράνη διαχωρίζοντας το επιθήλιο από το στρώμα. Αντιθέτως, το διηθητικό καρκίνωμα έχει σταθερά ελαττωματική εξωκυττάρια βασική μεμβράνη. Έτσι, το χαρακτηριστικό του καρκίνου είναι η διήθηση και όχι ο πολλαπλασιασμός. Το πρώτο γεγονός του καρκινικού διηθητικού κυττάρου είναι να αλλάξει την προσκολλητική αλληλεπίδραση με τη βασική μεμβράνη και επίσης, το καρκινικό κύτταρο να αλληλεπιδράσει με την απροφύλακτη αγγειακή ή λεμφική βασική μεμβράνη. Έτσι, τα κύτταρα δημιουργούν σχισμή στη βασική μεμβράνη δια μέσου της οποίας μετακινούνται κύτταρα, πρωτεϊνικά παράγωγα ή τοπικές κυτοκίνες ή ιστικά μόρια. Ευθύς ως τα καρκινικά κύτταρα διεισδύσουν στο υποκείμενο στρώμα, κερδίζουν πρόσβαση στα λεμφικά και αιματικά αγγεία για απομακρυσμένη διασπορά. ΜΟΡΙΑ ΠΡΟΣΚΟΛΛΗΣΗΣ Αρκετές ομάδες πρωτεϊνών συμμετέχουν στο διηθητικό και μεταστατικό φαινότυπο του κυττάρου. Σε αυτές περιλαμβάνονται προσκολλητικά μόρια όπως Εικόνα 28. Γένεση αγγείων. μέλη της υπεροικογένειας των ανοσοσφαιρινών, των καντερινών και της οικογένειας των ιντεγκρινών, της λαμινίνης κ.λπ. Η λαμινίνη είναι ένα από τα σπουδαιότερα μόρια προσκόλλησης της βασικής μεμβράνης. Οι συνδέσεις μεταξύ των μορίων προσκόλλησης, των ιντεγκρινών και των καντερινών σταθεροποιεί την ακεραιότητα των ιστών, ενώ απώλεια ή μεταβολή αυτών των πρωτεϊνών επιφανείας έχει αποδειχθεί ότι συνδέεται με αυξημένη μεταστατική δυνατότητα. Οι ιντεγκρίνες είναι μία υπεροικογένεια διαμεμβρανικών γλυκοπρωτεϊνών που εμπλέκονται σε πρόσδεση συστατικών του εξωκυττάριου στρώματος και αναγνωρίζονται ως σηματοδοτικά μόρια για τη ρύθμιση της απόπτωσης, της γονιδιακής έκφρασης, του κυτταρικού πολλαπλασιασμού, της μετανάστευσης, της διήθησης και μετάστασης του καρκίνου και της αγγειογένεσης. Τα συνδετικά μόρια του εξωκυττάριου στρώματος για τις ιντεγκρίνες συμπεριλαμβάνουν ποικιλία μορίων όπως κολλαγόνα, λαμινίνη, ινωδονεκτίνη, βιτρονεκτίνη, παράγοντα

10 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Tube formation & migration Macrophage IMMUTE ATTACK NK cell CTL receptor INVASION α6β4, etc. Tumor cells TUMOR EVASION IL-10 TGF-β IDO ADHESION B7-H1 GALECTIN-1 MOLECULES MIC-A/B, etc EpCAM. etc. metastasis RhoA cxcr4 igfbp2, etc TUMOR ANGIOGENESIS EXTRACELLULAR MATRIX DEGRADATION MMPs u-pa, etc. TUMOR ANGIOGENESIS (A-D) R (1-3) FGF, etc Blood vessel Εικόνα 29. Πορεία της αγγειογένεσης. του von Willebrand, θρομβοσπονδίνη κ.λπ. Η ιντεγκρίνη ανβ3 παίζει σημαντικό ρόλο στη διήθηση και αγγειογένεση. Ενεργοποιεί σηματοδοτικές οδούς που οδηγούν στην κινητικότητα του κυττάρου και στην πρωτεόλυση. Η ανβ3 εκφράζεται σε φυσιολογικά ή ήρεμα αιμοφόρα αγγεία, αλλά απορυθμίζεται σημαντικά στο ενδοθήλιο των νεοκυττάρων. Ανταγωνιστές της ανβ3, όπως το μονοκλωνικό αντίσωμα LM609, προκαλεί απόπτωση των κυττάρων των αγγείων και αναστέλλει την αγγειογένεση. Πολλές μελέτες έχουν αποδείξει δραματικές διαφορές στην έκφραση και κατανομή των ιντεγκρινών στα κακοήθη κύτταρα συγκρινόμενα με προνεοπλασματικά κύτταρα του ιδίου τύπου. Οι ιντεγκρίνες εμπλέκονται στη ρύθμιση της δραστικότητας πρωτεολυτικών ενζύμων που αποδομούν τη βασική μεμβράνη. Οι ιντεγκρίνες είναι απαραίτητες για τη μετανάστευση και διήθηση, όχι μόνο επειδή ρυθμίζουν άμεσα την προσκόλληση στο εξωκυττάριο στρώμα, αλλά επίσης επειδή ρυθμίζουν ενδοκυττάριες σηματοδοτικές οδούς που ελέγχουν την οργάνωση του κυτταροσκελετού (για τη διαίρεση και επιβίωση). Τα τελευταία χρόνια η έρευνα έχει αναπτύξει α- ναστολείς των ιντεγκρινών και των πρωτεασών που βρίσκονται σε κλινικές δοκιμές. Μελέτες έδειξαν ότι η διακυττάρια προσκόλληση ρυθμιζόμενη από το σύμπλεγμα καντερίνη κατενίνη παίζει ρόλο στη διήθηση και μετάσταση. Οποιαδήποτε απώλεια στον έλεγχο του μηχανισμού αυτού προάγει τη διηθητική πορεία του καρκίνου. Η καντερίνη Ε (επιθηλιακή) είναι η περισσότερο μελετημένη και έχει αποδειχθεί ότι λειτουργεί ως κατασταλτικός παράγοντας της μετάστασης σε μερικές κυτταρικές σειρές. Σε αυτές τις μελέτες, απώλεια της Εικόνα 30. Πορεία διήθησης-μετάστασης-αγγειογένεσης. έκφρασης του γονιδίου έχει συσχετιστεί με αυξημένη διηθητική και μεταστατική δυνατότητα, ενώ κανονική ή αυξημένη γονιδιακή έκφραση έχει ως αποτέλεσμα την καταστολή της διήθησης. Απώλεια της Ε-καντερίνης των επιθηλιακών κυττάρων της επιφανείας των ωοθηκών είναι συνδυασμένη με απώλεια της επαφής κυττάρου-κύτταρο και αυξημένη μεταστατική δυνατότητα κατά την προοδευτική μετατροπή του επιθηλίου σε καρκινικό. Μη διηθητικά κύτταρα αποκτούν διηθητικό φαινότυπο μετά από θεραπεία με αντισώματα που μπλοκάρουν την Ε-καντερίνη. ΠΡΩΤΕΟΛΥΣΗ Η πορεία της διήθησης δεν είναι παθητική οφειλόμενη σε πίεση από την πληθώρα των κυττάρων που πολλαπλασιάζονται, αλλά είναι μία ενεργός δυναμική πορεία που απαιτεί σύνθεση και αποδόμηση πρωτεϊνών. Τα καρκινικά κύτταρα διηθούν τους ιστούς δια μέσου μιας ενεργούς και εξελικτικής πορείας εκκρίνοντας ένζυμα για να αποδομήσουν το εξωκυττάριο στρώμα και να μπορέσουν να διεισδύσουν επιτυχώς. Σχεδόν όλα τα κύτταρα του όγκου και το περιβάλλον του ξενιστή υπερεκφράζουν ένα ή περισσότερα από αυτά τα ένζυμα. Ένα σημαντικό πρωτεολυτικό γεγονός στον καταράκτη της μετάστασης είναι η αποδόμηση του κολλαγόνου (κολλαγόνο VI) της βασικής μεμβράνης. Η αποδόμηση της βασικής μεμβράνης δεν εξαρτάται μόνο από την παρουσία πρωτεολυτικών ενζύμων αλλά από την ισορροπία ενεργοποιημένων πρωτεασών και των φυσικών αναστολέων τους. Μία θετική συσχέτιση με την επιθετικότητα του όγκου έχει αποδειχθεί για μια ποικιλία ενζύμων αποδόμησης

11 58 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, bfgf + Red Blood Cells mesodermal Cells TUMOR Cells Vasculogenesis and Tumor Angiogenesis β 53 bax BcI-2a angiogenin FGF TGF-β Endothelial Cells Smooth Muscle Endothelial Cells Fibroblast Basement Membrane αγβ3 ΜΜPs Angiogenesis Smooth Muscle Cell Εικόνα 31. Αγγειογένεση. Εικόνα 32. Αγγειογένεση. συμπεριλαμβανομένων ηπαρανασών που είναι γλυκοζαμινάσες (συστατικό των πρωτεογλυκανών που αλληλεπιδρούν με τη μεμβράνη), καθεψίνες και ένζυμα με προσδεδεμένα μέταλλα απαραίτητα για τη δράση τους. Άλλο παράδειγμα αποτελεί ο παγκρεατικός καρκίνος όπου ορισμένα κύτταρα εκκρίνουν ουροκινάση. ΜΕΤΑΛΛΟΠΡΩΤΕΪΝΑΣΕΣ ΤΟΥ ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ Οι μεταλλοπρωτεϊνάσες (ΜΜΡ) του στρώματος είναι πρωτεολυτικά ένζυμα που αποδομούν το ε- ξωκυττάριο στρώμα. Τουλάχιστον 15 δομικά όμοια μέλη με πρωτεολυτική δράση εναντίον στοιχείων του εξωκυτταρίου στρώματος έχουν αναγνωριστεί. Βασιζόμενες στις ειδικότητες του υποστρώματος, οι ΜΜΡ έχουν ταξινομηθεί σε 5 ομάδες όπως κολλαγενάσες, ζελατινάσες, ελαστάσες, στρωμελυσίνες και η προσφάτως αναγνωριζόμενη μεμβρανικού τύπου ΜΜΡ. Εκκρίνονται ως προένζυμα και χρειάζονται ενεργοποίηση. Οι αναστολείς τους είναι επωφελείς για την πρόληψη των μεταστάσεων. Αυξημένη δραστικότητα των ΜΜΡ σχετίζεται με τη διήθηση και μετάσταση στον καρκίνο. Ο τύπος VI του κολλαγόνου είναι ένα κρίσιμο στοιχείο της αρχιτεκτονικής κατασκευής της βασικής μεμβράνης, στο οποίο συγκεντρώνονται η λαμινίνη, η θειική ηπαράνη (γλυκοζαμινογλυκάνη, συστατικό πρωτεογλυκανών που αλληλεπιδρούν με τη μεμβράνη), οι πρωτεογλυκάνες και μικρότερα στοιχεία της βασικής μεμβράνης. Δύο ΜΜΡ, ζελατινάσες, αποδομούν το κολλαγόνο τύπου VI (ζελατινάση Α και Β). Επίσης και άλλες ΜΜΡ (stromelysin, matrilysin) είναι σημαντικές στη μετάσταση, διότι προκαλούν πρωτεόλυση σε άλλες πρωτείνες του στρώματος. Οι μεταλλοπρωτεϊνάσες του στρώματος αναστέλλονται από μέλη των ενδογενών αναστολέων των ΜΜΡ. Υπάρχουν 5 μέλη τέτοιων αναστολέων. Η σχέση μεταξύ των επιπέδων ενεργοποιημένων ΜΜΡ και των ελεύθερων αναστολέων καθορίζει την ισορροπία μεταξύ της αποδόμησης του στρώματος και της σταθερότητας ή το σχηματισμό του στρώματος. Υπάρχουν εκλεκτικές και ειδικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των αναστολέων και των ΜΜΡ. Αμφότερα ΜΜΡ και οι αναστολείς τους βρίσκονται στον ίδιο ιστό ή στον ίδιο ορό. Μπορούν να παραχθούν από τον ίδιο όγκο ή κύτταρα του στρώματος ή και ως λειτουργία του τοπικού μικροπεριβάλλοντος. Μια θετική σχέση έχει βρεθεί μεταξύ δραστικότητας ΜΜΡ, των αναστολέων τους και διήθησης των καρκινικών κυττάρων. Έχει βρεθεί ότι οι αναστολείς των ΜΜΡ αναστέλλουν την αγγειογένεση in vivo και τον πολλαπλασιασμό των ενδοθηλιακών κυττάρων των τριχοειδών και τη μετανάστευση των κυττάρων in vitro. Χαμηλά επίπεδα ΜΜΡ (ΜΜΡ-2) έχει αποδειχθεί ότι παράγονται από φυσιολογικά κύτταρα, από μη μεταστατικά κύτταρα και από μη κακοήθη κύτταρα του μαστού. Αύξηση της ΜΜΡ-2 συνδυάζεται με δυσπλαστικά ή νεοπλασματικά κύτταρα και με προοδευτική αυξητική πορεία, καθώς μετατρέπονται τα κύτταρα από in situ καρκίνο σε διηθητικό καρκίνο. Το ίδιο παρατηρήθηκε και σε νεοπλασίες του εντέρου και του στομάχου. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι μέλη των ΜΜΡ επίσης αυξάνουν την αγγειογένεση του όγκου. ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΤΕΣ ΠΛΑΣΜΙΝΟΓΟΝΟΥ Τα κακοήθη κύτταρα έχουν αυξημένα επίπεδα ενεργοποιητών του πλασμινογόνου.

12 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Οι ενεργοποιητές πλασμινογόνου είναι πρωτεάσες που μετατρέπουν το ανενεργό πλασμινογόνο σε ενεργό πλασμίνη, ένζυμο που αποδομεί ποικιλία πρωτεϊνών συμπεριλαμβανομένων της ινωδονεκτίνης, της λαμινίνης, του κολλαγόνου τύπου VI και της βιτρονεκτίνης και εμπλέκονται στην πρωτεόλυση κατά τη διάρκεια διήθησης και μετάστασης. Οι ενεργοποιητές πλασμινογόνου υπάρχουν στους ιστούς και έχουν άμεσο και έμμεσο ρόλο στη διαμόρφωση και αποδόμηση του εξωκυττάριου στρώματος, αλλά και στη μετανάστευση των καρκινικών κυττάρων και στον πολλαπλασιασμό. Αυξημένα επίπεδα βρέθηκαν σε διάφορες μορφές καρκίνου με φτωχή πρόγνωση. ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΡΚΙΝΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ Η μετανάστευση των καρκινικών κυττάρων είναι απαραίτητη σαν αρχικό γεγονός κατά τη διαδικασία της μεταστατικής πορείας, κατά την οποία τα καρκινικά κύτταρα αφήνουν την πρωτοπαθή εστία τους εισέρχονται στην κυκλοφορία και τέλος, εισέρχονται σε δευτεροπαθή εστία. Για να επιτευχθεί η μετακίνηση, το εισδύον κύτταρο συνδυάζει τοπική πρωτεόλυση με παροδική περιορισμένη προσκόλληση και αποκόλληση. Τα καρκινικά κύτταρα ανταποκρίνονται σε μια ποικιλία παραγόντων στα οποία συμπεριλαμβάνονται αυξητικοί παράγοντες, παράγοντες εκκρινόμενοι από τον όγκο κ.λπ. Αυτοί οι παράγοντες μπορεί να διεγείρουν την έναρξη και διατήρηση της κυτταρικής κινητικότητας και την κατεύθυνση της μετανάστευσης. Ψευδοπόδια προεκβαλλόμενα λόγω χημειοταξίας μπορεί να εξυπηρετούν πολλαπλές λειτουργίες, δρώντας σαν αισθητήρια όργανα για το μεταναστεύον κύτταρο με κατευθυντήρια σήματα, να εκκρίνουν κινητικούς-διεγερτικούς παράγοντες, να παράγουν προωθητικούς ελκυστικούς παράγοντες για τη μετακίνηση και να προάγουν πρωτεόλυση του στρώματος για να βοηθήσει τη διείσδυση του στρώματος. Η περιπλοκότητα της μετανάστευσης του κυττάρου δείχνει ότι πολλοί παράγοντες εμπλέκονται στην κατεύθυνση, στον τόπο και στο μέγεθος της μεταναστευτικής ανταπόκρισης. Η σπουδαιότητα εστιάζεται στις προερχόμενες από τον όγκο χημειοελκτικές ουσίες. Η αποδεδειγμένη σπουδαιότητα των αυτοκρινών αυξητικών παραγόντων οδηγεί στην υπόθεση ότι τα κύτταρα του όγκου εκκρίνουν παράγοντες κινητικούς-διεγερτικούς. Ο πρώτος αυτοκρινής κινητικός παράγοντας που περιγράφηκε χαρακτηρίστηκε ως μία εκτοκινάση επιφανείας. Οι αυξητικοί παράγοντες μεταξύ πολλών άλλων που διεγείρουν την κινητικότητα είναι IGF, HGF, FGF και TGF-β. Ο IGF-I έχει βρεθεί να παράγει χημειοτακτική απάντηση σε πολλούς καρκίνους. Η ανταπόκριση του καρκινικού κυττάρου στην αυτοκρινή κινητική διέγερση και στην ενδοκρινή ή παρακρινή διέγερση από στοιχεία του στρώματος και των αυξητικών παραγόντων που προέρχονται από την πρωτοπαθή εστία είναι σημαντικά για την έναρξη της μετακίνησης και κατεύθυνσης και δυνητικά του καθορισμού του τόπου της μετάστασης. ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΗΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗΣ Η διήθηση και η μετάσταση είναι πολύ περίπλοκες και πολυσταδιακές διαδοχικές διαδικασίες. Επομένως, το προϊόν ενός γονιδίου δεν είναι αρκετό για τη μετάσταση. Ο μεταστατικός φαινότυπος του κυττάρου απαιτεί γενετικές αλλαγές. Έχουν αναγνωριστεί δύο τάξεις προϊόντων των κατασταλτικών γονιδίων της μετάστασης: 1) αυτά που δρουν εξωκυτταρίως και μπλοκάρουν σημαντικά στοιχεία της μετάστασης π.χ. πρωτεόλυση και 2) αυτά που έχουν τη δράση τους ενδοκυτταρίως σε ρυθμιστικές οδούς. Η ύπαρξη κατασταλτικών γονιδίων της μετάστασης έχει περιγραφεί από το 1986, όπου παρουσία διαφορετικών γονιδίων υπάρχει διαφορετική μεταστατική δυνατότητα του ίδιου τύπου καρκίνου. Γονίδια καταστέλλουν τη δραστικότητα ενεργοποιημένων γονιδίων που προκαλούν μετάσταση π.χ. το ΕΙΑ γονίδιο μπλοκάρει το ενεργοποιημένο ras γονίδιο. H απώλεια της ετεροζυγωτίας ογκοκατασταλτικών γονιδίων -ένδειξη αδρανοποίησης γονιδίων- συμβαίνει συχνά σε πολλαπλές χρωμοσωμικές θέσεις σε ποικιλία καρκίνων. Η συσσώρευση τέτοιων μεταβολών σε αρχικά και προχωρημένα στάδια του καρκίνου οδηγεί στην υπόθεση ότι η μεταστατική δραστηριότητα των καρκινικών κυττάρων καθορίζεται από αυτά τα γονίδια των οποίων οι μεταβολές συσσωρεύονται κυρίως σε τελικά στάδια. Μερικά γονίδια που μπορούν να εμπλακούν στη μετάσταση είναι p9ka/mtal, ΚΑΙ1,KiSS, Tiam 1 κ.λπ. Το περισσότερο ενδιαφέρον που ίσως μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν δείκτης για την πιθανότητα διήθησης και μετάστασης σε αρκετούς καρκίνους είναι η ελάττωση της έκφρασης του ΚΑΙ1. Ένας μεγάλος αριθμός ογκογονιδίων έχει περιγραφεί, τα οποία είτε μόνα τους είτε σε συνδυασμούς προκαλούν ανάπτυξη και επέκταση του καρκίνου και μερικά ανεξάρτητα μπορούν να προκαλέσουν διήθηση και μετάσταση. Οι καλύτερες μελέτες ογκογο-

13 60 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 upa Fibroblast Endothlial Cell TRANSFORMATION ANGIOGENESIS MOTILITY & INVASION EMBOLISM & CIRCULATION Cytokines MMP-2 MMP-3 MMP-3 MMPs Angiogenesis Capillaries, Venules, Lymphatics Multicell aggregates (Lymphocyte, platetets) transport Cancer Cell Key: ΜΤ-ΜΜP EMMPRIN Cell Migration Receptors upa Receptor Mobilize Growth Factors Release/induce ECM Degradation upa Inflammatory+ Immute Cell RESPONSE TO MICROENVIRONMENT & PROLIFERATION ANGIOGENESIS EXTRAVASATION INTO ORGAN PARENCHYMA metastases ADHERENCE TO VESSEL WALL METASTASIS OF METASTASES ARREST IN CAPILLARY BEDS Εικόνα 33. Καρκινική αγγειογένεση-οδοί αντιαγγειογενετικής θεραπείας. Εικόνα 34. Η σταδιακή πολυπλοκότητα των μηχανισμών της ανάπτυξης του όγκου και της μετάστασης που είναι στόχοι θεραπευτικών παρεμβάσεων. νιδίων που προκαλούν μεταστατικό φαινότυπο στον καρκίνο είναι του γονιδίου Η-ras. Ενεργοποιημένο H-ras παράγει μεταστάσεις σε πειραματόζωα. ΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΣΗ Το οξυγόνο και τα διατροφικά στοιχεία που παρέχονται δια μέσου της κυκλοφορίας του αίματος είναι απαραίτητα για τη λειτουργικότητα και την επιβίωση των καρκινικών κυττάρων. Έτσι, ο σχηματισμός νέων αγγείων (νεοαγγειογένεση) επιτρέπει την τοπική και συστηματική επέκταση της μάζας του όγκου και αναπτύσσεται από πολλαπλά μόρια που απελευθερώνονται από τα καρκινικά κύτταρα και τα κύτταρα του στρώματος. Άρα, η ανάπτυξη του όγκου εξαρτάται από την αγγειογένεση και είναι η αρχή και το τέλος της μεταστατικής πορείας. Υποτίθεται ότι πρωτοπαθείς όγκοι χωρίς αγγείωση μπορούν να παραμείνουν σε νάρκη διατηρώντας το μέγεθός τους σταθερό με την ισορροπία του πολλαπλασιασμού και της απόπτωσης. Μία μάζα μπορεί να ικανοποιεί τις ανάγκες της σε τροφή με απλή διάχυση σε μέγεθος μερικών χιλιοστών και για να αναπτυχθεί περαιτέρω πρέπει να αποκτήσει αγγειογενετική ικανότητα και να αρχίσει νεοαγγειογένεση. Τα αρχικά σήματα για την αγγειογένεση ξεκινούν από τον (αγγειακός αυξητικός παράγοντας των ενδοθηλίων) και από τους a, b, FGF (αυξητικός παράγοντας ινοβλαστών) (FGF1, FGF2). Αναφέρονται αρκετά πειραματικά δεδομένα για την αγγείωση και την αύξηση του όγκου, όπως ότι όγκοι εμφυτευόμενοι υποδορίως αυξάνονται βραδέως πριν την αγγείωση, η ανάπτυξη ενός όγκου είναι βραδεία σε περιοχή χωρίς αγγεία π.χ. κερατοειδή κ.λπ. Η αγγειογένεση επιτρέπει τη διήθηση και μετάσταση του καρκίνου και ευνοεί την ανάπτυξη της μετάστασης, ειδάλλως η μετάσταση θα μπορούσε να παραμένει σε λανθάνουσα κατάσταση. Η πορεία της δημιουργίας νεόπλαστων αγγείων είναι πολύπλοκη και είναι λειτουργικά όμοια με τη διήθηση του κυττάρου και μπορεί να θεωρηθεί σαν μια μορφή ρυθμιζόμενης διήθησης-μετάστασης με ανεξάρτητα γεγονότα προσκόλλησης, πρωτεόλυσης και μετανάστευσης που χαρακτηρίζει τη μετάσταση των καρκινικών κυττάρων και την εμφάνιση ενεργοποιημένων ενδοθηλιακών κυττάρων. Τα διάφορα στάδια της αγγειογένεσης που είναι παρόμοια με τα στάδια της διήθησης και μετάστασης είναι: Προσκόλληση Πρωτεόλυση Διείσδυση Κινητικότητα-μετανάστευση Πολλαπλασιασμός Ανάπτυξη Αγγειογενετικοί παράγοντες Πρωτεΐνες του στρώματος Διέγερση των ενδογενών αναστολέων Ειδικά μηνύματα επικοινωνίας έχουν αναγνωριστεί (ειδικά σηματοδοτικά μόρια) στα ενδοθηλιακά κύτταρα που καθορίζουν την ειδικότητα των οργάνων. Διαφορετική έκφραση παραγόντων σύνδεσης και προσκόλλησης έχει περιγραφεί και τα ενδοθήλια έχουν διαφορετικές ικανότητες σε διαφορετικά όργανα. Πολλοί αυτοκρινείς αυξητικοί παράγοντες του όγκου δρουν ως αγγειογενετικοί παράγοντες, προκαλώντας πλειότροπο απάντηση σε παραγωγή ενζύμων,

14 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Nucleus Intracellular signalling Gene therapy Signal transduction inhibitors Anti-angiogenic factors Angiogenic factors INFILTRATING IMMUNE CELLS Integrins Antibodies Vasculature Tumor Stroma Pericyte PDGFA TGFβ bfgf Cell membrane ΤUMOR Soluble receptors Receptors VENULE OR CAPILLARY Endothelial cell TGFα HGF Regulation of Upstream targets Tyrosine kinase inhibitors PDGFB Proteinase inhibitors Proliferation Metastasis Tumor cell Oncogenes (HER2, Ras) Estrogen, progedterone Hypoxia HIF1α ARNT HRE Tube formation Invasion CAPILLARY Non-specific EC proliferation blockade increases expression of upa/upar and MMPs ALLOWING both tumor cell egress into existing vasculature and migration of endothelial cells Survival A Proliferation Nucleus of hypoxic tumor cell Migration via Akt Εικόνα 35. Μοριακοί μηχανισμοί της ανάπτυξης του όγκου και της μετάστασης που είναι στόχοι θεραπείας. μετανάστευση και πολλαπλασιασμό ενδοθηλιακών κυττάρων. Όταν αποκτηθεί, η νεοαγγείωση γίνεται διήθηση των γειτονικών ιστών και τα κύτταρα ακολουθούν την οδό των νεοσχηματισμένων αγγείων. ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΣΗΣ Η αγγειογένεση μπορεί να ενεργοποιηθεί από παράγοντες που προκαλούν τη μετανάστευση και τον πολλαπλασιασμό των ενδοθηλιακών κυττάρων. Τα ενδοθηλιακά κύτταρα είναι πολύ εξειδικευμένα κύτταρα που διαθέτουν ενδοκρινικές, εξωκρινικές, κυτταροπροσκολλητικές, πηκτικές και μεταφορικές λειτουργίες. Είναι από τα πιο ήρεμα κύτταρα του σώματος. Η παραγωγή αγγειογενετικών παραγόντων γίνεται από πολλούς τύπους κυττάρων, όπως ινοβλάστες, μακροφάγα, αιμοπετάλια, μαστοκύτταρα, καρκινικά κύτταρα κ.λπ. Οι σημαντικότεροι αγγειογενετικοί παράγοντες είναι: 1) Αυξητικός παράγοντας των ινοβλαστών: όξινος (a-fgf) και βασικός(b-fgf) 2) Αγγειακός ενδοθηλιακός αυξητικός παράγοντας () 3) Αυξητικός παράγοντας α και β μετασχηματισμού (TGFa, TGFb) 4) Αγγειογενίνη 5) Ηπατοκυτταρικός αυξητικός παράγοντας 6) Ιντερλευκίνη 7) Αιμοπεταλιακός αυξητικός παράγοντας των ενδοθηλιακών κυττάρων (PD-EGF) Εικόνα 36. Παράγοντες επηρεάζοντες την καρκινική αγγειογένεση. Ο έχει σημαντικό ρόλο στην αγγειογένεση του όγκου και στη μετάσταση. Η σύνθεσή του επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης και της έκφρασης ογκογονιδίων. Ο δρα σε αμφότερα τα καρκινικά κύτταρα και στα ενδοθηλιακά κύτταρα προάγοντας την επιβίωση, τη μετανάστευση και τον πολλαπλασιασμό (Abbreviations: Akt, protein kinase B; ARNT, aryl hydrocarbon receptor nuclear translocator; bfgf, basic fibroblast growth factor; HER2, human epidermal growth factor receptor 2; HGF, hepatocyte growth factor; HIF1, hypoxia inducible factor 1 ; HRE, hypoxia-response element; MMP, matrix metalloproteinase; PDGF, platelet-derived growth factor; upa/par, urokinase plasminogen activator/upa receptor; TGF, transforming growth factor). 8) Πλειοτροπίνη 9) Προλιφερίνη 10) Φολιστατίνη 11) Μεσοκίνη 12) Αυξητικός παράγοντας των πολυμορφοπυρήνων 13) Προσταγλαδίνη Ε Οι περισσότεροι αυξητικοί παράγοντες είναι ισχυροί μιτογόνοι και χημειοτακτικοί παράγοντες, δρουν στα αγγειακά ενδοθηλιακά κύτταρα, διεγείρουν την ανάπτυξη και την κινητικότητα των ενδοθηλιακών κυττάρων, αυξάνουν την έκκριση πρωτεασών και ανιχνεύονται σε ελάχιστες ποσότητες σε φυσιολογικούς ιστούς, ενώ παράγονται σε μεγάλες ποσότητες από τα καρκινικά κύτταρα. Οι διαφορές μεταξύ φυσιολογικής και καρκινικής αγγειογένεσης είναι σημαντικές. Τα αγγεία του όγκου συγκρινόμενα με τα φυσιολογικά αγγεία φυσιολογικών ιστών έχουν σημαντικές διαφορές, όπως διαφορετική κυτταρική σύνθεση των αγγείων του όγκου, διαφορετική σύνθεση της βασικής μεμβράνης, της

15 62 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 ακεραιότητας και διαπερατότητα της, με διαφορά στις οπές της, που εύκολα διαπερνώνται από τα καρκινικά κύτταρα. Μερικές από αυτές τις διαφορές είναι εμφανείς, όπως π.χ. τα αγγεία του όγκου είναι διασταλμένα, σακκοειδή, γιγαντιαία με αρτηριοφλεβώδεις επικοινωνίες, με καρκινικά κύτταρα στην ενδοθηλιακή στιβάδα. Τα αγγεία του όγκου παρουσιάζουν διαρροή με εύκολη διαπερατότητα από τα καρκινικά κύτταρα που εισέρχονται στην κυκλοφορία σε υψηλά επίπεδα λόγω της λύσης της συνέχειας της βασικής μεμβράνης. Η οργάνωση των αγγείων διαφέρει από θέση σε θέση και η ανάπτυξη του τριχοειδούς κυμαίνεται από 0,23-0,8mm ημερησίως εξαρτώμενη από το είδος του όγκου. Το φυσιολογικό τριχοειδές αγγείο περιέχει 1-2 ενδοθηλιακά κύτταρα ανά αγκύλη, ενώ του όγκου περιέχει Ο πολλαπλασιασμός των ενδοθηλιακών κυττάρων του όγκου είναι περίπου 100 φορές μεγαλύτερος από των φυσιολογικών ιστών. Μία επιπλέον βασική διαφορά είναι η συνεχής και ανεξέλεκτη εστιακή νεοαγγειογένεση. Η αγγειακή φάση επιτρέπει την ανάπτυξη του όγκου και αυξάνει τον αριθμό των κυττάρων που πολλαπλασιάζονται. τα κύτταρα έχουν τη δυνατότητα έντονης διεισδυτικότητας και καταπίεσης των φυσιολογικών ιστών και αυξημένη δυνατότητα μετάστασης. Με την έναρξη της αγγειογένεσης, προκαλούνται συμπτώματα στον ασθενή π.χ. άλγη οστών, καχεξία, παράδοξη έκκριση αντιδιουρητικής ορμόνης. Τα καρκινικά κύτταρα διασπείρονται δια μέσου και του λεμφικού συστήματος στους επιχώριους λεμφαδένες και τελικά σε μεγάλα λεμφαγγεία και επανεισέρχονται στην αιματική κυκλοφορία. Τα λεμφαγγεία του καρκίνου δεν έχουν μελετηθεί εμπεριστατωμένα πιθανόν λόγω έλλειψης μοριακών δεικτών. Εν τούτοις, η λεμφαγγειογένεση φαίνεται να είναι σημαντική στη μετάσταση του καρκίνου. Μορφολογικές μελέτες δεικνύουν διατατικές και διαπερατές μεταβολές των λεμφαγγείων στην περιφέρεια ανάλογες με των αιμοφόρων αγγείων, αλλά εντός του όγκου, τα λεμφαγγεία φαίνονται συμπιεσμένα και μη λειτουργικά. Η ΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΣΗ-ΔΙΗΘΗΣΗ-ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ΣΑΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ Η αναγνώριση ότι η διήθηση και η μετάσταση αρχίζει πολύ νωρίς οδήγησαν στη λογική εφαρμογή έρευνας για αναστολείς αυτών των συμβάντων στην κλινική πράξη. Έτσι, η ρύθμιση της προσκόλλησης, της πρωτεόλυσης, της μετανάστευσης και των σηματοδοτικών οδών άρχισαν να κατευθύνουν την κλινική εφαρμογή αναστολέων. Τα διάφορα αυτά στάδια προσφέρονται για την ανάπτυξη θεραπείας, όπως είναι οι αναστολείς της αγγειογένεσης π.χ. IFN-a-2A AGM-1470 (TNP-470) Carboxyaminotriazole BB94 (British Biotehnology 94) Tecogalen (DS4152) Linomide Thalidomide Minocycline IL-12 Αιμοπεταλιακός παράγων 4 και συνεχώς δοκιμάζονται νέοι αντιαγγειογενετικοί παράγοντες σε κλινικές μελέτες. Επειδή υπάρχει επικάλυψη των μηχανισμών νεοαγγειογένεσης, διήθησης και μετάστασης, πολλοί παράγοντες που χρησιμοποιούνται έχουν αντιαγγειογενετική και αντιδιηθητική δράση π.χ. ΤΝΡ-470 που έχει ανασταλτική δράση στον πολλαπλασιασμό των ενδοθηλιακών κυττάρων, στη μετανάστευση και στον κυτταρικό κύκλο. Η θαλιδομίδη χρησιμοποιείται σαν αντιαγγειογενετικός παράγοντας. Επίσης, ο αντι και το tyrphostin (SU5416) εναντίον του υποδοχέα του μόνα τους ή σε συνδυασμούς δίνουν καλά αποτελέσματα. Η αγγειογενετική δραστηριότητα είναι ανεπαρκής, αν δεν υπερνικηθούν οι τοπικοί αναστολείς. Η έκταση της αγγειογένεσης καθορίζεται από την ισορροπία μεταξύ των παραγόντων που διεγείρουν και εκείνων που αναστέλλουν την ανάπτυξη νέων αιμοφόρων αγγείων. Ενδογενείς αναστολείς είναι: Θρομβοσπονδίνη Αιμοπεταλιακός παράγων 4 Ιστικοί αναστολείς των μεταλλοπρωτεϊνασών Αγγειοστατικά στεροειδή (τετραυδροκορτιζόνη) Αγγειοστατίνη Ενδοστατίνη TGF-β, περικύτταρα IFN-a ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΝΤΙ-ΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΚΑΙ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ (ΧΜΘ) Η αντιαγγειογενετική θεραπεία δεν προκαλεί τις επιπλοκές της ΧΜΘ, δεν προκαλεί ανθεκτικότητα των κυττάρων, δύναται να χορηγείται επί μακρόν. Ο συνδυασμός και των δύο δίνει καλύτερα αποτελέσματα, όπως και ο συνδυασμός ΧΜΘ και ακτινοθεραπείας. Επιπλέον, η αντιαγγειογενετική θεραπεία δύναται να συντηρήσει τις μεταστάσεις σε λανθάνουσα μορφή,

16 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, μετά τη συμπλήρωση της ΧΜΘ και δεν προκαλλεί μετάλλαξη. Ενίοτε δύναται να παρατηρηθεί ανάπτυξη ειδικών αντισωμάτων αδρανοποίησης των αγγειογενετικών παραγόντων. Ο χρόνος ημισείας ζωής της αγγειοστατίνης είναι 2.5 ημέρες και του 3 λεπτά. Το μέλλον των αγγειογενετικών αναστολέων είναι ότι θα αποτελέσουν τα αντιβιοτικά του 21ου αιώνα. ΑΥΞΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗΣ ΣΑΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ Πολλοί αυξητικοί παράγοντες διεγείρουν τα κύτταρα του όγκου και τα ενδοθηλιακά κύτταρα σε πολλαπλασιασμό, προσκόλληση, κινητικότητα και πρωτεόλυση και χρησιμοποιούνται σαν θεραπευτικοί στόχοι. Παράγοντες όπως, EGF, PDGF και οι υποδοχείς τους έχουν αποτελέσει βασικούς στόχους ανάπτυξης θεραπειών για τον καρκίνο. Μικρά μόρια αναστέλλουν ή μπλοκάρουν τους υποδοχείς των παραγόντων αυτών και επιπλέον αντισώματα χρησιμοποιούνται ευρέως ως θεραπείες κυρίως εναντίον των κινασών για να εμποδιστεί η μεταφορά του μηνύματος στον πυρήνα. Σκοπός είναι να χορηγούνται σε συνδυασμούς. Μόρια τα οποία έχουν σαν στόχο τους υποδοχείς χρησιμοποιούνται στην κλινική πράξη, όπως π.χ. το SU101 είναι ειδικό για τον PDGF υποδοχέα. Αντίσωμα εναντίον του χρησιμοποιείται σήμερα στην κλινική πράξη και έχει αποδειχθεί η αντιαγγειογενετική όπως και η αντικαρκινική του δράση. Ο συνδυασμός τους με ΧΜΘ έχει δείξει καλύτερα αποτελέσματα. ΑΝΤΙΠΡΟΣΚΟΛΛΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Περιορισμένοι παράγοντες εναντίον της προσκόλλησης των κυττάρων του όγκου ή των ενδοθηλιακών κυττάρων εφαρμόζονται στην κλινική πράξη, αλλά πολλοί άλλοι βρίσκονται σε ανάπτυξη είτε με τη μορφή μορίων είτε ως αντισώματα. Στόχοι κυρίως είναι οι υποδοχείς των ιντεγκρινών. Ανταγωνιστές του ανβ3 όπως είναι το μονοκλωνικό αντίσωμα LM 609 προκαλεί απόπτωση και δρα σαν αντιαγγειογενετικός παράγοντας. ΑΝΑΣΤΟΛΕΙΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΠΡΩΤΕΪΝΑΣΩΝ ΤΟΥ ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ Ρύθμιση της ισορροπίας των TIMP/MMP (ιστικών αναστολέων/μεταλλοπρωτεϊνασών) είναι κρίσιμη για την τοπική αναστολή της πρωτεόλυσης του στρώματος για τη διήθηση και μετάσταση. Το κλειδί στη λειτουργία του ιστικού ΤΙΜΡ-2 είναι η τοπική πρωτεόλυση. Η θέση λειτουργίας του ΤΙΜΡ-2 και η θέση δέσμευσης του μετάλλου στην ΜΜΡ έχουν αναγνωριστεί σαν κλειδιά στόχοι για θεραπευτικές παρεμβάσεις (drug-μarimastat σε φάση ΙΙΙ κλινικές μελέτες στον καρκίνο της ωοθήκης) με αντιδιηθητικές και αντιαγγειογενετικές δράσεις. ΑΝΤΙΜΕΤΑΣΤΑΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΩΝ ΣΗΜΑΤΟΔΟΤΙΚΩΝ ΟΔΩΝ Η απώλεια της ισορροπίας της κυτταρικής επικοινωνίας ενδέχεται να οδηγεί σε δυσλειτουργία με αποτέλεσμα ογκογένεση, διήθηση και μετάσταση. Θεραπευτικές προσπάθειες πρόληψης και θεραπείας του καρκίνου έχουν εντοπιστεί σε επίπεδο σηματοδοτικών οδών ή σε εκλεκτικές ρυθμιστικές πρωτεΐνες. Η δραστικότητα πρωτεϊνικών κινασών ομοιόστασης του Ca και η ενεργοποίηση του ras είναι σπουδαία σηματοδοτικά μόρια και επομένως κλειδιά για θεραπευτικές παρεμβάσεις. Αρκετά φυσικά προϊόντα έχουν βρεθεί να αναστέλλουν τη δραστικότητα της πρωτεϊνικής τυροσινικής κινάσης και έχουν αντιπολλαπλασιαστική ή αντιδιηθητική δράση. Τέτοια είναι η genistein, herbimycin, lavendustin A κ.λπ. Η genistein είναι ισοφλαβινοειδές που αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό των ενδοθηλιακών κυττάρων και την αγγειογένεση πιθανόν μέσω της αναστολής της τυροσινικής φωσφορυλίωσης και του ΑΤΡ επαγωγή εισόδου του Ca. Τα tyrphostins είναι συνθετικά μόρια που έχουν φτιαχτεί για να μπλοκάρουν τη φωσφορυλίωση των τυροσινικών παραγώγων και είναι ισχυροί ανασταλτές του πολλαπλασιασμού των κυττάρων in vitro με ειδικότητα τους διάφορους υποδοχείς των τυροσινικών κινασών. Προϊόντα εναντίον των υποδοχέων των EGF, PDGF, βρίσκονται σε κλινικές μελέτες. Η ενδοκυττάρια ομοιόσταση του Ca είναι ένας κοινός ρυθμιστής των διαμεμβρανικών σηματοδοτικών οδών και της πορείας της διήθησης, της μετάστασης και της αγγειογένεσης. Αναστολέας της κινητικότητας του ασβεστίου (CAI- carboxyamino-triazole) έχει ανευρεθεί να αναστέλλει την είσοδο του ασβεστίου και τις σηματοδοτικές οδούς τις εξαρτώμενες από τη διείσδυση του ασβεστίου. Το CAI αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό, την παραγωγή των ΜΜΡ-2, την κινητικότητα και τα σήματα των ενδοθηλιακών κυττάρων και βρίσκονται σε κλινικές μελέτες ΙΙ και ΙΙΙ. Η σηματοδοτική οδός της ras ογκοπρωτεΐνης είναι θεραπευτικός στόχος για τη μετάσταση. Η lovostatin είναι αναστολέας της οδού αυτής.

17 64 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 Invasion and metastasis in cancer F. Tzortzatou-Stathopoulou (Ann Clin Paediatr 2009, 56(1):48-65) The process of cancer initiation, progression and metastasis is still not understood well. Cancer invasion and metastasis is considered to be a multifactorial and multi-step process involving a complex interaction of a variety of factors. Tumor cell invasion and metastasis are closely related and both occur within a tumor-host microenvironment where stroma and tumor cells exchange enzymes and cytokines that modify the local extracellular matrix, stimulate cell migration and promote cell proliferation and tumor cell survival. Different molecular mechanisms enable tumor cells to infiltrate the surrounding tissue, invade blood vessels and leave the blood stream at a different site. Proteolytic activity of various types of proteinases and angiogenesis are important factors in invasion and metastasis. The administration of their inhibitors prevents the invasion and metastasis of cancer cells. During the last decade considerable progress has been made in understanding genetic alterations of genes involved in local and systemic tumor growth. Κey words: invasion in cancer, metastasis in cancer. Βιβλιογραφία 1. Bauer W, Igot JP, Le Gal Y. Chronologie du cancer mammaire utilisant un modele de croissance Gompetz. Ann Anat Pathol (Paris) 1980; 25: Bremnes RM, Veve R, Hirsch FR, Franklin WA. The E-cadherin cell-cell adhesion complex and lung cancer invasion, metastasis and prognosis. Lung Cancer 2002; 36: Caruso DJ, Carmack AJ, Lokeshwar VB, et al. Osteopontin and Interleukin-8 Expression is Independently Associated with Prostate Cancer Recurrence. Clin Cancer Res 2008; 14: Cruz-Munoz W, Khokha R. The role of tissue inhibitors of metalloproteinases in tumorigenesis and metastasis. Crit Rev Clin Lab Sci 2008; 45: EcK SM, Hoopes PJ, Petrella BL, Coon CI, Brinckerhoff CE. Matrix metalloproteinase-1 promotes breast cancer angiogenesis and osteolysis in a novel in vivo model. Breast Cancer Res Treat 2008 Jul 3 (Epub ahead of print). 6. Foda HD, Zucker S. Matrix metalloproteinases in cancer invasion, metastasis and angiogenesis. Drug Discov Today 2001; 6: Holland JF, Bast RC Jr, Morton DL, et al. Cancer Medicine 1997, Williams & Wilkins, Baltimore, Maryland, USA. 8. Kahn HJ, Hanna WM, Chapman JA, et al. Biological significance of occult micrometastases in histologically negative axillary lymph nodes in breast cancer patients using the recent American Joint Committee on Cancer breast cancer staging system. Breast J 2006; 12: Keleg S, Büchler P, Ludwig R, Büchler M, Friess H. Invasion and metastasis in pancreatic cancer. Molecular Cancer 2003; 2: Kogure T, Iwasaki T, Ueno Y. Complete remission of a case of hepatocellular carcinoma with tumor invasion in inferior vena cava and with pulmonary metastasis successfully treated with repeated arterial infusion chemotherapy. Hepatogastroenterology 2007; 54: Kohn EC, Allessadro R, Spoonster J, Wersto R, Liotta LA. Angiogenesis role of calcium-mediated signal transduction. Proc Natl Acad Sci USA 1995; 92: Kohn EC, Liotta LA. Molecular insights into cancer invasion strategies for prevention and intervention. Cancer Res 1995; 55: Koscielny S, Tubiana M, Valleron AJ. A simulation model of the natural history of human breast cancer. Br J Cancer 1985; 52: Liao CF, Luo SF, Li LT, Lin CY, Chen YC, Jiang MC. CSE1L/CAS, the cellular apoptosis susceptibility protein, enhances invasion and metastasis but not proliferation of cancer cells. J Exp Clin Cancer Res 2008; 27: Liota LA, Tryggvason K, Garbisa S, Hart I, Foltz CM, Shafie S. Metastatic potential correlates with enzymatic degradation of basement membrane collagen. Nature 1980; 284: Liotta LA. Tumor invasion and metastasis-role of the extracellular matrix. Cancer Res 1986; 46: Liotta LA, Steeg PS, Stetler-Stevenson WG. Cancer metastasis and angiogenesis; an imbalance of positive and negative regulation. Cell 1991; 64: Ma L, Teruya-Feldstein J, Weinberg RA. Tumor invasion and metastasis initiated by microrna-10b in breast cancer. Nature 2007; 449: Oshiro H, Miyagi Y, Kawagushi Y. Endometrial adenocarcinoma without myometrial invasion metastasizing to the pancreas and masquerading as primary pancreatic neoplasm. Pathol Int 2008; 58:

18 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Nicolson GL. Differential organ tissue adhesion, invasion and growth properties of metastatic rat mammary adenocarcinoma cells. Breast Cancer Res Treat 1988; 12: Nicolson GL, Dulski K, Basson C, Welch DR. Preferential organ attachment and invasion in vitro by B16 melanoma cells selected for differing metastatic colonization and invasive properties. Invas Met 1985; 5: Ray JM, Stetler-Stevenson WG. The role of matrix metalloproteases and their inhibitors in tumour invasion, metastasis and angiogenesis. Eur Respir J 1994; 7: Sugarbaker EV. The complex clinical model of metastasis. Adv Exp Med Biol 1988; 233: Sun Q, Xu Q, Dong X, et al. A hybrid protein comprising ATF domain of pro-uk and VAS, an angiogenesis inhibitor, is a potent candidate for targeted cancer therapy. Int J Cancer 2008; 123: Tu G, Xu W, Huang H, Li S. Progress in the development of matrix metalloproteinase inhibitors. Curr Med Chem 2008; 15: Ursini-Siegel J, Muller WJ. The ShcA adaptor protein is a critical regulator of breast cancer progression. Cell Cycle 2008; 7: Yang XR, Xu Y, Shi GM, et al. Cytokeratin 10 and Cytokeratin 19: Predictive Markers for Poor Prognosis in Hepatocellular Carcinoma Patients after Curative Resection. Clin Cancer Res 2008; 14: Wells Alan. Cell Motility in Cancer Invasion and Metastasis. Springer Heidelberg, Wittekind C, Neid M. Cancer Invasion and Metastasis. Oncology 2005; 69 (suppl 1): Zhang H, Zhang Y, Duan HO, et al. TIP30 is associated with progression and metastasis of prostate cancer. Int J Cancer 2008; 123:

94 95 96 97 98 Ο ρόλος της αγγειογένεσης στη μετάσταση Η νεοαγγείωση αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της ογκογόνου διεργασίας που διασφαλίζει τη γρηγορότερη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη του όγκου. Η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Δημοσθένης Σκάρλος Παθολόγος-ογκολόγος, αμ. Εηικ. Καθηγητής Παν/μίου Αθηνών, Διευθυντής β' ογκολογικής κλινικής Νοσοκομείου Ερρίκος Ντυνάν θεραπεία του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια

Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια , Φυσικός MSc 1 Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια O καρκίνος είναι μια νόσος προκαλούμενη από ογκογονίδια, από ογκοκατασταλτικά γονίδια και από γονίδια micrοrna. Οι αλλαγές αυτές είναι συνήθως γεγονότα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ. Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ. Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Δ/ντής Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ» ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΘΗΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

[ΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΚΑΙ ΑΝΤΙΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ]

[ΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΚΑΙ ΑΝΤΙΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ] Βιβλιογραφική Εργασία Εμβιομηχανικής και Βϊοατρικής Τεχνολογίας ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΑΠΟΥΝΑΣ ΙΣΙΔΩΡΟΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ 02109012 [ΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΚΑΙ ΑΝΤΙΑΓΓΕΙΟΓΕΝΕΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ A.A. Σπαντίδοο 1 2, Μ. Χατζηπαναγιώτου 1 2, Β. Ζουμπουρλής 1 2 1. Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών,

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Περιγραφή της περίπτωσης Άνδρας 43 ετών εισάγεται σε κλινική λόγω επιγαστραλγίας. Μετά από έλεγχο ετέθη η διάγνωση του πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015. Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία. Δ Ροντογιάννη

TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015. Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία. Δ Ροντογιάννη TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015 Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία Δ Ροντογιάννη Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα Ταξινόμηση Βιολογικοί δείκτες Μοριακή Παθολογία Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ

Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ 10 ο σνέδριο Φοιηηηών Οδονηιαηρικής τολής Πανεπιζηημίοσ Αθηνών ΓΝΩΣΙΚΟ ΑΝΣΙΚΕΙΜΕΝΟ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΟΛΟΓΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ σμμεηέτονηες: Λαμπροπούλοσ Ν. Οσρανία* Παπαγεωργίοσ

Διαβάστε περισσότερα

Διονυσία Λυμπεράτου Χημικός

Διονυσία Λυμπεράτου Χημικός ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΔΜΠΣ «ΙΑΤΡΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ: ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ» Ο Ρόλος της Αντι-Οιστρογονικής Θεραπείας στο Μεταστατικό Δυναμικό των Καρκινικών Κυττάρων Μαστού Διονυσία Λυμπεράτου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών.

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών. Όλες μαζί οι μορφές καρκίνου αποτελούν, παγκοσμίως τη δεύτερη αιτία θανάτου μετά από τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Τα κρούσματα συνεχώς αυξάνονται και σε πολλές αναπτυγμένες χώρες αποτελεί την πρώτη αιτία

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

ΤΤρωιεΐνες RHO και Καρκίνος

ΤΤρωιεΐνες RHO και Καρκίνος ΑΡΘΡΑ ΤΤρωιεΐνες RHO και Καρκίνος Δημήτριος Μήκας, Στέλλα Λογοθέτη, Στέλλα Καραντανό, Νίκος Κουρί και Βασίλειος Ζουμπουρλής Μονάδα Βιοϊατρικών Εφαρμογών, Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ-ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ. Λυδία Νακοπούλου. Β Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών

ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ-ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ. Λυδία Νακοπούλου. Β Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ-ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ Λυδία Νακοπούλου Β Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ-ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ Ο καρκίνος του μαστού

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ: ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: ΤΣΕΖΟΥ ΑΣΠΑΣΙΑ ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Βασίλης, PhD Λάρισα, 2012 ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΜΑΣΤΟΥ Αποτελεί την πιο κοινή μορφή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΛΑΧΤΣΗΣ ΙΑΤΡΟΣ ΩΤΟΡΙΝΟΛΑΡΥΓΓΟΛΟΓΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΟΓΚΟΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ ΕΙΚΤΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 3 Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκεκριμένο θέμα παρουσιάστηκε ως ανακοίνωση στο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ, ΗILTON CYPRUS.

Το συγκεκριμένο θέμα παρουσιάστηκε ως ανακοίνωση στο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ, ΗILTON CYPRUS. edtime - Σταδιοποίηση Καρκίνου Παχέος Εντέρου Written by Παπασταματίου Μιλτιάδης, Νικολόπουλος Δημήτριος Παρασκευή, 15 Ιανουάριος 2010 There are no translations available Παπασταματίου Μιλτιάδης, MD, PhD,

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Βιταμίνη D και καρκίνος

Βιταμίνη D και καρκίνος Βιταμίνη D και καρκίνος Αντώνης Πολυμέρης Ενδοκρινολόγος Επιμελητής Α Β Ενδοκρινολογικό Τμήμα ΓΝΑ «Αλεξάνδρα» Ιστορικό Αυξημένη επίπτωση καρκίνου παχέος εντέρου στον Βορρά σε σχέση με τον Νότο στις ΗΠΑ

Διαβάστε περισσότερα

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» «ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

EΠIΘHΛIAKA KYTTAPA. Tα επιθηλιακά κύτταρα > σχηµατίζουν στρώµατα κυττάρων που συνδέονται στενά µεταξύ τους > & ονοµάζονται επιθήλια

EΠIΘHΛIAKA KYTTAPA. Tα επιθηλιακά κύτταρα > σχηµατίζουν στρώµατα κυττάρων που συνδέονται στενά µεταξύ τους > & ονοµάζονται επιθήλια EΠIΘHΛIAKA KYTTAPA Tα επιθηλιακά κύτταρα > σχηµατίζουν στρώµατα κυττάρων που συνδέονται στενά µεταξύ τους > & ονοµάζονται επιθήλια λειτουργίες κάλυψη επένδυση > εσωτερικών εξωτερικών επιφανειών & αυλών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΓΙΑΓΚΙΝΗ ΧΗΜΙΚΟΥ Μελέτη των ιστολογικών και βιοχημικών αλλοιώσεων

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΥΘΜΙΣΗ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΟΛΟΣ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΟΥ Ca ++ Μυϊκή συστολή Συναπτική διαβίβαση Συσσώρευση αιμοπεταλίων Πήξη του αίματος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΓΚΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ. Β. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Λέκτορας Νευροχειρουργικής Π.Γ.Ν.Π.

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΓΚΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ. Β. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Λέκτορας Νευροχειρουργικής Π.Γ.Ν.Π. ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΓΚΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Β. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Λέκτορας Νευροχειρουργικής Π.Γ.Ν.Π. ΓΛΟΙΩΜΑΤΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΓΛΟΙΩΜΑΤΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΠΙΛΟΚΥΤΤΑΡΙΚΟ ΑΣΤΡΟΚΥΤΩΜΑ (WHO I) ΑΣΤΡΟΚΥΤΩΜΑ (WHO II) ΑΝΑΠΛΑΣΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανισμοί επούλωσης έλκους διαβητικού ποδιού..σκούτας ιαβητολογικό Κέντρο Π.Γ.Ν.Παπαγεωργίου

Μηχανισμοί επούλωσης έλκους διαβητικού ποδιού..σκούτας ιαβητολογικό Κέντρο Π.Γ.Ν.Παπαγεωργίου Μηχανισμοί επούλωσης έλκους διαβητικού ποδιού.σκούτας ιαβητολογικό Κέντρο Π.Γ.Ν.Παπαγεωργίου ΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟ Ι Κλινική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από φλεγμονή,εξέλκωση εξέλκωση ή καταστροφή των εν τω βάθει

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΟΙ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΥΓΡΑ Μεταφορά τροφών και αποβολή μη χρήσιμων ουσιών: Διάχυση (π.χ. το CO 2 που παράγεται κατά τον μεταβολισμό των κυττάρων, διαχέεται από τα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη

Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη Μιχάλης Κουτσιλιέρης Αναπλ. Καθηγητής Πειραματικής Φυσιολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών έλω να ξεκινήσω την ομιλία μου ευχαριστώντας

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Συσχέτιση της σωματικής δραστηριότητας (ΣΔ) με τον κίνδυνο για νεοπλασίες

Διαβάστε περισσότερα

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική.

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική. Από τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Φυσιολογικά Ανθρώπινα Χαρακτηριστικά Ανταπόκριση στο Περιβάλλον Δέσποινα Σανούδου,, PhD FACMG Επίκουρη Καθηγήτρια Molecular Biology Biomedical

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της χηµειοπροστατευτικής δράσης φαινολικών ουσιών σε in vitro κυτταρικά συστήµατα.

Μελέτη της χηµειοπροστατευτικής δράσης φαινολικών ουσιών σε in vitro κυτταρικά συστήµατα. Παρουσίαση για το πρόγραµµα ΠΕΝΕΔ: «Οίνος και υγεία». 4/7/03 Μελέτη της χηµειοπροστατευτικής δράσης φαινολικών ουσιών σε in vitro κυτταρικά συστήµατα. Ψαχούλια Φαίη Εργαστήριο Γονιδιακής Ρύθµισης Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Καρκινικά κύτταρα. Κρεμιώτης Θωμάς, Φυσικός MSc. Τα καρκινικά κύτταρα αναπαράγονται χωρίς περιορισμό και αποικίζουν ξένους ιστούς.

Καρκινικά κύτταρα. Κρεμιώτης Θωμάς, Φυσικός MSc. Τα καρκινικά κύτταρα αναπαράγονται χωρίς περιορισμό και αποικίζουν ξένους ιστούς. , Φυσικός MSc 1 Καρκινικά κύτταρα Το σώμα κάθε ζώου λειτουργεί ως οικοσύστημα του οποίου τα μέλη είναι τα κύτταρα, που αναπαράγονται με κυτταροδιαίρεση και οργανώνονται σε στενά συνεργαζόμενες δομές, τους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος του μαστού: Νέες προσεγγίσεις

Καρκίνος του μαστού: Νέες προσεγγίσεις Καρκίνος του μαστού: Νέες προσεγγίσεις Μιχάλης Αλέξης Διευθυντής Ερευνών, Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας (ΙΒΕΒ), Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Θέλω να ευχαριστήσω και εγώ τον κ. Σέκερη για τα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΥ. Η κακοήθης νεοπλασία του νεφρού αποτελεί το 3 % των νεοπλασμάτων του ενήλικα. Ασυνήθης είναι η εμφάνιση του σε ηλικίες κάτω των

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΥ. Η κακοήθης νεοπλασία του νεφρού αποτελεί το 3 % των νεοπλασμάτων του ενήλικα. Ασυνήθης είναι η εμφάνιση του σε ηλικίες κάτω των ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΥ. Η κακοήθης νεοπλασία του νεφρού αποτελεί το 3 % των νεοπλασμάτων του ενήλικα. Ασυνήθης είναι η εμφάνιση του σε ηλικίες κάτω των 40 ετών και τυπικά εμφανίζεται στην πέμπτη και έκτη

Διαβάστε περισσότερα

Cell growth, proliferation and cancer

Cell growth, proliferation and cancer Cell growth, proliferation and cancer US Mortality, 2006 Rank Cause of Death No. of deaths % of all deaths 1. Heart Diseases 631,636 26.0 2. Cancer 559,888 23.1 3. Cerebrovascular diseases 137,119 5.7

Διαβάστε περισσότερα

Χειρουργική αντιμετώπιση μη μικροκυτταρικού Ca πνεύμονα. Μαδέσης Αθανάσιος Επιμελητής Α Καρδιοθωρακοχειρουργικής

Χειρουργική αντιμετώπιση μη μικροκυτταρικού Ca πνεύμονα. Μαδέσης Αθανάσιος Επιμελητής Α Καρδιοθωρακοχειρουργικής Χειρουργική αντιμετώπιση μη μικροκυτταρικού Ca πνεύμονα Μαδέσης Αθανάσιος Επιμελητής Α Καρδιοθωρακοχειρουργικής Κλινικής Γ.Ν.Ν.Γ.Παπανικολάου Καρκίνος Πνεύμονα Πρώτη αιτία θανάτου από καρκίνο στις ΗΠΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί

Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί 22 ο Συνέδριο ΔΕΚΕ, Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος 2008 Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί Γεώργιος Γιαννόγλου Καθηγητής Καρδιολογίας Ο σακχαρώδης διαβήτης θεωρείται από τους σημαντικότερους

Διαβάστε περισσότερα

Mόρια προσκόλλησης Νέα εργαλεία στο γρίφο του καρκίνου

Mόρια προσκόλλησης Νέα εργαλεία στο γρίφο του καρκίνου ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2008, 25(Συμπλ 2):7-35 Mόρια προσκόλλησης Νέα εργαλεία στο γρίφο του καρκίνου Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE:

Διαβάστε περισσότερα

21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ 21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Ο καρκίνος του μαστού είναι ο πιο συχνός καρκίνος της γυναίκας. Η επίπτωση παγκόσμια είναι περίπου 89 περιστατικά/100.000 γυναίκες ενώ αναφέρονται 800.000 νέα περιστατικά

Διαβάστε περισσότερα

Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος. Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα

Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος. Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα αιδοίου Σπάνιο, 1,5 ανά 100 000 γυναίκες στις ΗΠΑ Τρειςομάδεςγυναικών:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΗΜΕΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΗΜΕΙΑΣ ΜΙΧΑΛΗΣ Σ. ΧΡΙΣΤΟ ΟΥΛΟΥ ΧΗΜΙΚΟΣ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΕΩΝ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΚΑΙ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΤΟΥΣ ΡΑΣΗΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ΑΘΗΝΑ 2010 ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα Μαρία Ζαμανάκου Βιολόγος-Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Θεωρία ανοσοδιαμόρφωσης του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη

Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη Μωυσίδης Κυριάκος Λέκτορας Ουρoλογίας Β ουρολογική κλινική του Α.Π.Θ. Διευθυντής Καθηγητής Ε. Ιωαννίδης Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη Καρκίνος του προστάτη Yπάρχει κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Prognostic groups in 1676 patients with T3 rectal cancer treated without preoperative

Διαβάστε περισσότερα

φυσιολογικό δέρμα - 1

φυσιολογικό δέρμα - 1 φυσιολογικό δέρμα -1 Επιδερμίδα (επιθήλιο, εξωδερμική προέλευση) Α Α Α Μ θηλώδες χόριο (επιπολής) ακανθωτή στιβάδα βασική στιβάδα χόριο Μ = Μελανοκύτταρο (νευροεξωδερμική προέλευση, νευρική ακρολοφία)

Διαβάστε περισσότερα

Ca Προστάτη. Μοριακοί δείκτες και στρατηγική χειρισμού των ασθενών με νόσο χαμηλού κινδύνου ΣΤΑΥΡΟΣ ΣΠ. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΟΥΡΟΛΟΓΙΑΣ Α.Π.Θ.

Ca Προστάτη. Μοριακοί δείκτες και στρατηγική χειρισμού των ασθενών με νόσο χαμηλού κινδύνου ΣΤΑΥΡΟΣ ΣΠ. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΟΥΡΟΛΟΓΙΑΣ Α.Π.Θ. Ca Προστάτη Μοριακοί δείκτες και στρατηγική χειρισμού των ασθενών με νόσο χαμηλού κινδύνου ΣΤΑΥΡΟΣ ΣΠ. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΟΥΡΟΛΟΓΙΑΣ Α.Π.Θ. Ca Προστάτη Ο δεύτερος σε συχνότητα καρκίνος στους άνδρες 1 στους

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση θεραπειών στον καλοήθη και κακοήθη προστατικό ιστό. Θ. Γεωργιάδης Επιμελητής A, ΔΘΚΑ ΥΓΕΙΑ

Επίδραση θεραπειών στον καλοήθη και κακοήθη προστατικό ιστό. Θ. Γεωργιάδης Επιμελητής A, ΔΘΚΑ ΥΓΕΙΑ Επίδραση θεραπειών στον καλοήθη και κακοήθη προστατικό ιστό Θ. Γεωργιάδης Επιμελητής A, ΔΘΚΑ ΥΓΕΙΑ Προεγχειρητικός ανδρογονικός αποκλεισμός LHRH αγωνιστές (μερικός ) ή και μη στεροειδές αντιανδρογόνο (πλήρης

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 Περιεχόμενα Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii Κεφάλαιο 1 2 3 4 Εισαγωγή 1 Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης.... 3 Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 1 Δράση μέσω φυσικοχημικών

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

Παθογένεση των µικροαγγειακών επιπλοκών

Παθογένεση των µικροαγγειακών επιπλοκών 32 Παθογένεση των µικροαγγειακών επιπλοκών ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΠΑΡΓΙΩΤΑ Λέκτορας Ενδοκρινολογίας, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι μικρο- και μάκρο- αγγειακές επιπλοκές του σακχαρώδη διαβήτη αποτελούν την κύρια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Μονάδα Ανοσολογίας Καρκίνου, Εργαστήριο Ανοσολογίας-Ιστοσυμβατότητας Πνευμονολογική Κλινική, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1.1. Ορισμός του κυττάρου. Το κύτταρο είναι η δομική και λειτουργική μονάδα της ζωής (σχήμα 1). Το κύτταρο αποτελεί τη βάση της δομικής και λειτουργικής οργάνωσης ενός οργανισμού.

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανισμοί ογκογένεσης

Μηχανισμοί ογκογένεσης Μηχανισμοί ογκογένεσης Κ. Ε. Σέκερης Ομοτ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών & Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών σημαντική πρόοδος της Βιοϊατρικής και οι ευεργετικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις. M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας

Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις. M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας Εισαγωγή Σύστημα RhD : - αναγνωρίστηκε το 1939 - το πιο σημαντικό κλινικά σύστημα μετά το ΑΒΟ - προκαλεί αιμολυτικές

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Μαρία Π. Γιαβροπούλου Ενδοκρινολόγος Τμήμα κλινικής και Μοριακής Ενδοκρινολογίας ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ O ομιλητής (προσωπικά ή ως μέλος εργασιακής/ερευνητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΗΠΗΞΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ. Προκαταρτική φάση (ενδογενής & εξωγενής) 4 κύριες φάσεις

ΗΠΗΞΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ. Προκαταρτική φάση (ενδογενής & εξωγενής) 4 κύριες φάσεις ΗΠΗΞΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ Προκαταρτική φάση (ενδογενής & εξωγενής) 4 κύριες φάσεις Θρομβοσθενίνη Σύμφωνα με νεότερη ονοματολογία ως "θρομβοπλαστίνη" χαρακτηρίζεται ειδικά ο "ιστικός παράγοντας" που συμμετέχει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΜΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΝ Α Π Λ Η Ρ Ω Τ Ρ Ι Α Π Ρ Ο Ϊ Σ ΤΑΜ Ε Ν Η ΟΥ Ρ ΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ- Ο Γ ΚΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ Τ Μ Η Μ ΑΤΟ Σ ΑΝ Θ «Θ Ε ΑΓ Ε Ν Ε Ι Ο» ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας H.M. Παράγοντες κινδύνου καρκινώματος τραχήλου Ηλικία κατά την πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση (immune response)

Ανοσιακή απάντηση (immune response) Ανοσιακή απάντηση (immune response) Το σύνολο των μηχανισμών που καθιστούν τον οργανισμό ικανό να αναγνωρίζει,να εξουδετερώνει και να απομακρύνει κάθε ξένη ουσία προς αυτόν χαρακτηρίζεται ως ανοσία. Αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ Είναι συχνός ο καρκίνος του προστάτη; Ποιοί παράγοντες κινδύνου σχετίζονται με τον καρκίνο του προστάτη ;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ Είναι συχνός ο καρκίνος του προστάτη; Ποιοί παράγοντες κινδύνου σχετίζονται με τον καρκίνο του προστάτη ; ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ Είναι συχνός ο καρκίνος του προστάτη; Πρόκειται για το συχνότερο καρκίνο και τη δεύτερη αιτία θανάτου από καρκίνο στους άνδρες. Η συχνότητά του αυξάνει με την αύξηση της ηλικίας και το

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση

Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση Γενετική Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση Δρ Aleksandra Norek Βοηθός Τμήμα Ιατρικής Γενετικής Ινστιτούτο Υγείας Μητέρας και Παιδιού Βαρσοβία, Πολωνία Το μέσο προσδόκιμο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας

Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΙΙ Βλαστοκύτταρα Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας Βλαστοκύτταρα: Κατανόηση βασικών βιολογικών διαδικασιών I.Ανάπτυξη II.Επιδιόρθωση/Αναγέννηση III.Καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Τηλεφωνικό Κέντρο 210 69 66 000 Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές µεταβίβασης του ορµονικού σήµατος ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΟΥΤΣΑΤΣΟΥ

Γενικές αρχές µεταβίβασης του ορµονικού σήµατος ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΟΥΤΣΑΤΣΟΥ 26 Γενικές αρχές µεταβίβασης του ορµονικού σήµατος ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΟΥΤΣΑΤΣΟΥ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Εργαστήριο Βιολογικής Χημείας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η αλµατώδης ανάπτυξη στην διελεύκανση

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της πρωτεΐνης c-src στον καρκίνο του πνεύμονα, στις μεταστάσεις του και στην αντικαρκινική θεραπεία

Ο ρόλος της πρωτεΐνης c-src στον καρκίνο του πνεύμονα, στις μεταστάσεις του και στην αντικαρκινική θεραπεία Άρθρο Σύνταξης Ο ρόλος της πρωτεΐνης c-src στον καρκίνο του πνεύμονα, στις μεταστάσεις του και στην αντικαρκινική θεραπεία Αντώνης Αντωνιάδης, Άννα Μιχοπούλου Πνευμονολογική κλινική Γ.Ν. Σερρών Λέξεις-

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση Ιστοπαθολογίας για τον Καρκίνο του Μαστού.

Έκθεση Ιστοπαθολογίας για τον Καρκίνο του Μαστού. Ο οδηγός σας αναφορικά µε την Έκθεση Ιστοπαθολογίας για τον Καρκίνο του Μαστού. Κάθε φορά που αφαιρείται ιστός από το σώµα µας για να ελεγχθεί ως προς την ύπαρξη καρκίνου, συντάσσεται µια έκθεση η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ. Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ. Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας ΕΓΠΠΑ, Α.Π.Θ. Μαστός Λοβοί: εκβάλουν στη θηλή με γαλακτοφόρο πόρο. Διακλαδιζόμενοι πόροι κατάληξη-λοβιακές λοβιακές μονάδες. Λοβιακή μονάδα: αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογικές μεμβράνες

Βιολογικές μεμβράνες Κυτταρική οργάνωση ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ 4.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ (απλή αναφορά) 4.2 ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΕΥΚΑΡΥΩΤΙΚΟΥ ΚΥΤΤΑΡΟΥ (απλή αναφορά) 4.3 ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΚΑΡΥΩΤΙΚΟ ΣΤΟ ΕΥΚΑΡΙΩΤΙΚΟ ΚΥΤΤΑΡΟ (απλή αναφορά) 4.4 Η ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Προχωρημένος Καρκίνος του Μαστού

Προχωρημένος Καρκίνος του Μαστού Προχωρημένος Καρκίνος του Μαστού 2 Εισαγωγή Περιεχόμενα 3 Εισαγωγή Τα τελευταία 30 χρόνια έχουν διατεθεί σημαντικοί πόροι για την πρόληψη, την έγκαιρη διάγνωση και τη θεραπεία συγκεκριμένων τύπων καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ. Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος. Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ. Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος. Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος Λέκτορας, 2 η Πανεπιστημιακή Κλινική Μαιευτικής Γυναικολογίας Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο καρκίνος ωοθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ

Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ Κουτρούµπα Ι, Χαϊδόπουλος Δ, Θωµάκος Ν, Σωτηροπούλου Μ, Καθοπούλης Ν, Βλάχος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ

ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ε. ΚΟΥΤΣΟΝΙΚΟΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ(ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΩΝ) ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Α.Π.Θ ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

19. ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΑΙΔΟΙΟΥ

19. ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΑΙΔΟΙΟΥ Το 1998 η FIGO (International Federation of Gynecology and Obstetrics) στην ετήσια έκθεση της ανέφερε ότι ο καρκίνος του αιδοίου αποτελούσε το 5% των κακοήθων νεοπλασμάτων του γυναικείου γεννητικού συστήματος.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΥΝΘΕΤΙΚΟΥ ΠΕΠΤΙΔΙΟΥ HB 19 ΣΤΑ HUVEC, ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΥΚΛΕΟΛΙΝΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Γεώργιος Βασιλείου Α.Μ.

ΟΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΥΝΘΕΤΙΚΟΥ ΠΕΠΤΙΔΙΟΥ HB 19 ΣΤΑ HUVEC, ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΥΚΛΕΟΛΙΝΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Γεώργιος Βασιλείου Α.Μ. 1 ΟΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΥΝΘΕΤΙΚΟΥ ΠΕΠΤΙΔΙΟΥ HB 19 ΣΤΑ HUVEC, ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΥΚΛΕΟΛΙΝΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Γεώργιος Βασιλείου Α.Μ.: 2585 Πάτρα, Ιούλιος 2012 2 Ο επιβλέπων καθηγητής/ Επιστημονικός

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΟΡΙΑΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ. ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΖΑΡΟΜΥΤΙΔΟΥ Πυρηνικός Ιατρός Επιμ. Α τμήματος Πυρηνικής Ιατρικής Α.Ν.Θ.

Η ΜΟΡΙΑΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ. ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΖΑΡΟΜΥΤΙΔΟΥ Πυρηνικός Ιατρός Επιμ. Α τμήματος Πυρηνικής Ιατρικής Α.Ν.Θ. Η ΜΟΡΙΑΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΖΑΡΟΜΥΤΙΔΟΥ Πυρηνικός Ιατρός Επιμ. Α τμήματος Πυρηνικής Ιατρικής Α.Ν.Θ. «ΘΕΑΓΕΝΕΙΟ» Μοριακή Απεικόνιση (molecular imaging) Αυτή η μοναδική απεικονιστική

Διαβάστε περισσότερα

Η παγκόσμια οργάνωση υγείας συνιστά την κατάταξη σε 4 βασικούς ιστολογικούς τύπους: καρκίνωμα μεταβατικού επιθηλίου, καρκίνωμα πλακώδους

Η παγκόσμια οργάνωση υγείας συνιστά την κατάταξη σε 4 βασικούς ιστολογικούς τύπους: καρκίνωμα μεταβατικού επιθηλίου, καρκίνωμα πλακώδους ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ. Είναι ο τέταρτος πιο συχνός καρκίνος της στον Δυτικό κόσμο. Η μέση ηλικία κατά την διάγνωση είναι τα 60 με 65 έτη.είναι πιο συχνός στους

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΕΝ ΟΜΗΤΡΙΟΥ

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΕΝ ΟΜΗΤΡΙΟΥ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΕΝ ΟΜΗΤΡΙΟΥ Κ. ΣΥΚΙΩΤΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Γ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ-ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΟΣ - ΟΓΚΟΛΟΓΟΣ Η ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ του καρκίνου του

Διαβάστε περισσότερα

Νέοι παράγοντες για την επούλωση των διαβητικών ελκών

Νέοι παράγοντες για την επούλωση των διαβητικών ελκών Νέοι παράγοντες για την επούλωση των διαβητικών ελκών Παππάς Άγγελος ιαβητολογικό Ιατρείο - Βενιζέλειο ΓΝ Ηρακλείου Εκπαιδευτικό Σεµινάριο Ε Ε 4-5 Νοεµ Ιωνικό Κέντρο Αυξητικοί παράγοντες Πολυπεπτίδια που

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Ψωρίαση: Πέρα από τα όρια Πορταριά, 18-20 Ιανουαρίου 2013 Ελισάβετ Λαζαρίδου Επικ. Καθηγήτρια Δερματολογίας-Αφροδισιολογίας Α Δερματολογική Κλινική Α.Π.Θ. Αντιμικροβιακά

Διαβάστε περισσότερα

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ.

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ. Μαρία Καρδάση Το 1934 ο Κάρλ Μάγιερ απομόνωσε από το υαλώδες υγρό του βόειου οφθαλμού μια άγνωστη μέχρι τότε μη θεϊκή γλυκοζαμινογλυκάνη και την ονόμασε hyaluronan. Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό

Διαβάστε περισσότερα

Κλέωντας Αθανάσιος Ειδικευόμενος Ιατρός Θωρακοχειρουργικής Κλινικής (Επιστημονικός Συνεργάτης Πνευμονολογικής Ογκολογικής Κλινικής)

Κλέωντας Αθανάσιος Ειδικευόμενος Ιατρός Θωρακοχειρουργικής Κλινικής (Επιστημονικός Συνεργάτης Πνευμονολογικής Ογκολογικής Κλινικής) Κλέωντας Αθανάσιος Ειδικευόμενος Ιατρός Θωρακοχειρουργικής Κλινικής (Επιστημονικός Συνεργάτης Πνευμονολογικής Ογκολογικής Κλινικής) ΘΕΑΓΕΝΕΙΟ Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκη Copyright Ατομικό Ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΟΒΡΟΓΧΙΚΗ ΒΡΑΧΥΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΠΝΕΥΜΟΝΟΣ. 2,Β.Αναστασάκος2,

ΕΝΔΟΒΡΟΓΧΙΚΗ ΒΡΑΧΥΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΠΝΕΥΜΟΝΟΣ. 2,Β.Αναστασάκος2, ΕΝΔΟΒΡΟΓΧΙΚΗ ΒΡΑΧΥΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΠΝΕΥΜΟΝΟΣ. Κ. Παπαλλά 1, Δ. Μπισιρτζόγλου2, Αθ. Ζέτος 2,Β.Αναστασάκος2, 2Γ. Ιωαννίδου 1, 2Δ. Ξεσφύγγη 1, Μ.Πλόχωρου1,Μ.Καραβαλλάκης 1 Ι.Τσαλαφουτας 1 Γ. Πολίτης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΔΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΕΚΤΑΣΗΣ ΝΟΣΟΥ

ΣΤΑΔΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΕΚΤΑΣΗΣ ΝΟΣΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΣΤΑΔΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚAΡKINOY ΠΝΕΥΜΟΝΑ 15 Μαρτίου 2014 Ιωάννης Χ. Γκιόζος Πνευµονολόγος MD,FCCP Επ.Συνεργάτης Πανεπιστηµίου Αθηνών Ογκολογική Μονάδα Γ ΠΠ ΓΝΝΘΑ Η Σωτηρία ΣΤΑΔΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή

Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ MD,MSc,FEBU ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ Β, ΟΥΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Α.Ο.Ν.Α Θεωρίες προέλευσης της πολλαπλότητας των όγκων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΧΗΜΙΚΟΣ

ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΧΗΜΙΚΟΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΧΗΜΙΚΟΣ Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Κρήτης ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΠΙΘΕΤΟ: ΟΝΟΜΑ: ΠΑΤΡΩΝΥΜΟ: ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΓΕΝΝΗΣΗΣ: 29/01/1977

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά. Τί είναι ο κληρονομικός καρκίνος; κληρονομικός και σποραδικός καρκίνος. Κληρονομικός καρκίνος - Site Ε.Ο.Π.Ε. - Μ.Σ.

Γενικά. Τί είναι ο κληρονομικός καρκίνος; κληρονομικός και σποραδικός καρκίνος. Κληρονομικός καρκίνος - Site Ε.Ο.Π.Ε. - Μ.Σ. 1 Γενικά Ο καρκίνος προκαλείται από αλλαγές στα υλικά του σώματος μας που ονομάζονται «γονίδια». Πρόκειται για τις μονάδες πληροφοριών σε κάθε κύτταρο του σώματός μας. Τα γονίδια υπαγορεύουν στπν οργανισμό

Διαβάστε περισσότερα