ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ"

Transcript

1 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ Προσωρινή επιτροπή για τη γενετική του ανθρώπου και τις άλλες νέες τεχνολογίες στη σύγχρονη ιατρική ΠΡΟΣΩΡΙΝΟ 26 Ιουλίου 2001 Μέρος 2 ΣΧΕ ΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ για τις κοινωνικές, νοµικές, ηθικές και οικονοµικές προεκτάσεις της ανθρώπινης γενετικής Μέρος 2: Αιτιολογική έκθεση Προσωρινή επιτροπή για τη γενετική του ανθρώπου και τις άλλες νέες τεχνολογίες στη σύγχρονη ιατρική Εισηγητής: Francesco Fiori PR\ doc PE

2 PR\ doc 2/103 PE

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελίδα ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ...5 Ι. Εισαγωγή...6 ΙΙ. Η ανθρώπινη γενετική: µια επιστηµονική και τεχνολογική πρόκληση που αντιστοιχεί σε µια αληθινή επανάσταση...7 ΙΙ.1. DNA Γονίδια Χρωµοσώµατα...8 II.2. Χρωµοσώµατα...10 II.3. Γενετικές ασθένειες...10 II.4. Η λειτουργία των γονιδίων...14 II.5. Συνέπειες του Προγράµµατος Ανθρώπινου Γονιδιώµατος...15 III. Μια µέθοδος εργασίας υπέρ µιας «ολοκληρωµένης προσέγγισης» για µια νέα σχέση επιστήµης και κοινωνίας...17 IV. Αρµοδιότητα της ΕΕ όσον αφορά στην ανθρώπινη γενετική...18 V. ιεθνείς και ευρωπαϊκοί νοµικοί µηχανισµοί...23 VI. Πρόγραµµα εργασίας...27 VI.1. Οι γενετικές δοκιµές...27 VI.1.1 Ηθικές και κοινωνικές προεκτάσεις των γενετικών δοκιµών...28 VI.1.2. Νοµικές και κανονιστικές προεκτάσεις των γενετικών αναλύσεων...32 VI.2. Η θεραπεία γενετικών ασθενειών: η αντιµετώπιση (θεραπεία και φάρµακα)...33 VI.2.1 Η γονιδιακή θεραπεία...33 VI.2.2 Η γενετική ιατρική...33 α) Τα φάρµακα που προέρχονται από τρανσγονιδιακά ζώα...34 β) Η µεταµόσχευση ιστών και οργάνων...34 γ) Η φαρµακογενετική...37 VI.2.3. Οι ηθικές και κοινωνικές προεκτάσεις...39 VI.3. Πεδία προβληµατισµού για µια κοινοτική παρέµβαση που να συνιστά προστιθέµενη αξία...42 VI.4. Οι οικονοµικές επιπτώσεις της ανθρώπινης γενετικής (διάγνωση και θεραπεία)...44 VI.4.1 Η κατάσταση στον τοµέα της γονιδιακής θεραπείας στην Ευρώπη...46 VI.4.2. Η εθνική και ευρωπαϊκή παραγωγή όσον αφορά στην έρευνα για τη γονιδιακή θεραπεία...48 VI.4.3 Σε ποιο βαθµό αποδίδεται δεδηλωµένη προτεραιότητα στη γονιδιακή θεραπεία στα εθνικά συστήµατα χρηµατοδότησης του επιστηµονικού τοµέα;...49 VI.4.4. Πεδία συλλογισµού για ενδεχόµενες συστάσεις προς τα κράτη µέλη της Ένωσης51 VII. Η χρησιµοποίηση της γενετικής πληροφορίας...51 PR\ doc 3/103 PE

4 VIII. Η κατοχύρωση του ζώντος υλικού...53 VIΙΙ.1. Κοινοτικό κανονιστικό πλαίσιο...52 VIII.2. Η καινοτοµία κατοχύρωσης ως φορέας έρευνας...54 VIII. 3. Οδηγία 98/44/ΕΚ σχετικά µε την έννοµη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων...56 VIII.4. Ανθρώπινο γονιδίωµα...58 VIII.5. Κατοχύρωση γονιδιακών ακολουθιών...59 VIII.6. Τα υπέρ και τα κατά της κατοχύρωσης των γονιδίων µε διπλώµατα ευρεσιτεχνίας...61 IX. Το έκτο πρόγραµµα-πλαίσιο για την έρευνα...64 X. Συµπεράσµατα: Ποιος είναι ο ρόλος της Ένωσης;...67 Παραρτήµατα Πρόγραµµα εργασιών της προσωρινής επιτροπής...68 Ευρωπαϊκά και διεθνή νοµικά κείµενα και µηχανισµοί...71 Νοµοθεσίες των κρατών µελών της ΕΕ για την έρευνα επί των εµβρύων...88 Έγγραφα και γεγονότα που αφορούν τη γενετική...93 Χρονολογικός πίνακας για την ανθρώπινη γενετική...98 PR\ doc 4/103 PE

5 Πρόλογος Το παρόν έγγραφο αποτελεί µια σύνθεση του έργου της Προσωρινής Επιτροπής Ανθρώπινης Γενετικής που συστάθηκε στις 13 εκεµβρίου Ο εισηγητής έκρινε σκόπιµο να τονίσει τα ερωτήµατα που τέθηκαν κατά τις συνεδριάσεις που πραγµατοποιήθηκαν τη παρουσία εµπειρογνωµόνων. Κυρίως, το ζήτηµα-κλειδί του ρόλου και της παρέµβασης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο θέµα. Μπορεί η Ένωση να θέσει κανόνες και όρια σε µια «επιστηµονική επανάσταση» συγκρίσιµη µε τις τόσες επαναστάσεις που χάραξαν την πορεία του ανθρώπου; Το παρόν έγγραφο εργασίας απαντά σ αυτό το ερώτηµα ανοίγοντας πεδία συλλογισµού που µπορούν να αποτελέσουν κατευθυντήριες γραµµές για την εκπόνηση της τελικής έκθεσης της οποίας η έγκριση προβλέπεται για το φθινόπωρο. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στα θέµατα ηθικής, κοινωνικής, νοµικής και οικονοµικής φύσεως που θίγει η ανθρώπινη γενετική. Η προσπάθεια να αντιµετωπιστούν τα θέµατα αυτά µας οδηγεί να διερωτηθούµε «εάν» και «πώς» η Ευρώπη, και συγκεκριµένα η Ένωση, θα µπορέσει να δώσει µια απάντηση. Η αντιπαραβολή όλων των θέσεων που εκφράστηκαν κατά τις συνεδριάσεις της επιτροπής έφερε στο φως ένα ουσιαστικό στοιχείο: την ανάγκη να συνδυαστεί η ελευθερία της έρευνας µε την αρχή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αµφότερες αναγνωριζόµενες οµόφωνα σε διεθνές επίπεδο και κατοχυρώθηκε πρόσφατα µε τον Χάρτη Θεµελιωδών ικαιωµάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. PR\ doc 5/103 PE

6 Ι. Εισαγωγή Στα επόµενα χρόνια, η βιοτεχνολογία και ιδιαίτερα η γενετική µηχανική θα προσλάβουν έναν ρόλο-κλειδί, καθώς η γενετική µηχανική µπορεί να συµβάλει µε ουσιαστικό τρόπο στην ευηµερία και την υγεία του ανθρώπου. Οι τεράστιες πρόοδοι που επιτεύχθηκαν στην έρευνα και τις θεραπείες που αποσκοπούν στην ίαση πολλών ασθενειών θα µπορέσουν να βρουν την εφαρµογή τους µόνο εάν ληφθεί υπόψη το δηµόσιο συµφέρον σε θέµατα ασφάλειας, ηθικής και κοινωνικής δικαιοσύνης. Το ζήτηµα των µεθόδων έρευνας και της εφαρµογής των νέων αυτών τεχνολογιών είναι συνεπώς ζωτικό. Ο «ενιαίος ευρωπαϊκός χώρος της έρευνας» κατέστη το πλαίσιο αναφοράς των θεµάτων που αφορούν στην πολιτική της έρευνας στην Ευρώπη. Ο ενιαίος αυτός χώρος τον οποίο εισηγήθηκε η Επιτροπή τον Ιανουάριο του 2000, εγκρίθηκε από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων στα Ευρωπαϊκά Συµβούλια της Λισσαβόνας, της Νίκαιας και πιο πρόσφατα της Στοκχόλµης στις 26 Μαρτίου «... Η ικανότητα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων να κάνουν χρήση των τεχνολογιών θα εξαρτηθεί, ιδίως στην αρχή, από παράγοντες όπως η έρευνα, η επιχειρηµατικότητα, ένα κανονιστικό πλαίσιο που θα ενθαρρύνει την καινοτοµία και την ανάληψη επιχειρηµατικών κινδύνων, συµπεριλαµβανόµενης της ενίσχυσης της βιοµηχανικής ιδιοκτησίας σε κοινοτική κλίµακα µε γενικά ανταγωνιστικές τιµές και η ύπαρξη επενδυτικού ενδιαφέροντος. Για το σκοπό αυτό: Το Ευρωπαϊκό Συµβούλιο εκφράζει τη λύπη του για την έλλειψη προόδου όσον αφορά στην κοινοτική ευρεσιτεχνία και καλεί το Συµβούλιο και την Επιτροπή να επισπεύσουν τις εργασίες σύµφωνα µε τα πορίσµατα της Λισσαβόνας και της Φέιρα και µε πλήρη σεβασµό του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου, Η Επιτροπή θα εξετάσει µαζί µε το Συµβούλιο τα µέτρα που χρειάζονται για να αξιοποιηθεί πλήρως το δυναµικό της βιοτεχνολογίας και για να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα του ευρωπαϊκού αυτού τοµέα, κατά τρόπον ώστε να βρεθούµε στο ίδιο επίπεδο µε τους κύριους ανταγωνιστές µας, εγγυώµενοι ταυτόχρονα ότι οι πρόοδοι θα εξασφαλίζουν την υγεία και την ασφάλεια των καταναλωτών και το περιβάλλον και θα συνάδουν µε τις κοινές θεµελιώδεις αξίες και τις αρχές της ηθικής». Η πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συµβουλίου σχετικά µε το Έκτο Πρόγραµµα Πλαίσιο για την Έρευνα ( ) που προβλέπει τη θέσπιση του ενιαίου ευρωπαϊκού χώρου για την έρευνα αναφέρει: «Στις αρχές του 21 ου αιώνα, η µεγάλη πρόκληση την οποία καλείται να αντιµετωπίσει η επιστήµη είναι η συγκεκριµενοποίηση των επιτευγµάτων στην ανάλυση του ανθρώπινου γονιδιώµατος και του γονιδιώµατος των άλλων ζώντων οργανισµών: Η είσοδος στη «µεταγονιδιωµατική εποχή» µε τον προβλεπόµενο αντίκτυπο στη δηµόσια υγεία, την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων και τη βιοτεχνολογία». Η αποστολή της προσωρινής επιτροπής PR\ doc 6/103 PE

7 Στις 13 εκεµβρίου 2000, το ΕΚ αποφάσισε να συστήσει, για περίοδο ενός έτους, προσωρινή επιτροπή για την ανθρώπινη γενετική και τις άλλες νέες τεχνολογίες στον τοµέα της σύγχρονης ιατρικής 1. Η αποστολή της επιτροπής είναι η εξής 2 : - να καταρτιστεί ο πληρέστερος δυνατός κατάλογος των νέων και των δυνητικών εξελίξεων της ανθρώπινης γενετικής και της εφαρµογής τους, κατά τρόπο ώστε να διαθέτει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο λεπτοµερή ανάλυση των εξελίξεων αυτών που να του επιτρέπει να ανταποκριθεί στις πολιτικές του ευθύνες, - να εξεταστούν τα ηθικά, νοµικά, οικονοµικά και κοινωνικά προβλήµατα που προκύπτουν από τα νέα αυτά επιτεύγµατα, τις δυνητικές εξελίξεις και την εφαρµογή τους, - να αξιολογηθεί σε ποιο βαθµό η κοινή γνώµη απαιτεί συντονισµένη δράση απέναντι σ αυτές τις εξελίξεις και την εφαρµογή τους και να διαµορφωθούν σχετικές συστάσεις, - να παρασχεθούν στο Κοινοβούλιο και στα άλλα κοινοτικά όργανα πληροφορίες σχετικά µε την έρευνα που αφορά στην ανθρώπινη γενετική και στις άλλες νέες τεχνολογίες στον τοµέα της σύγχρονης ιατρικής, καθώς και στην εφαρµογή τους στην πράξη. ΙΙ. Η ανθρώπινη γενετική: µια επιστηµονική και τεχνολογική πρόκληση που αντιστοιχεί σε µια αληθινή επανάσταση Από τότε που ο άνθρωπος θέρισε καλλιέργειες ή εξέθρεψε ζώα, κατέστη σαφές ότι κάθε σπόρος ή ωάριο πρέπει να περιέχει «ένα κρυφό σχέδιο» για την ανάπτυξη του οργανισµού. Ποιο είναι το σχέδιο αυτό, πώς παρουσιάζεται και ποια µορφή οδηγιών ή πληροφοριών περιέχει; Με άλλα λόγια, µε ποιο τρόπο προέρχεται από τους γονείς όλη η αναγκαία πληροφόρηση για την ανάπτυξη των απογόνων; Γιατί τα παιδιά µοιάζουν στους γονείς και πώς γίνεται οι ίδιες ασθένειες να προσβάλλουν τα µέλη της ίδιας οικογένειας; Από το 1860 περίπου, ένας µοναχός ονόµατι Gregor Mendel είχε κάνει πειράµατα για τα χαρακτηριστικά της µπιζελιάς διασταυρώνοντας µεταξύ τους φυτά µε διαφορετικά χαρακτηριστικά. Παρατήρησε σε σταθερή βάση τα χαρακτηριστικά που παρουσίαζαν τα φυτά που προέκυπταν από τη διασταύρωση και διαπίστωσε ότι το νέο προϊόν κληρονοµούσε χαρακτηριστικά από το γονικό φυτό βάσει ενός σταθερού τύπου. Ο Mendel υποστήριξε ότι αφανείς «µονάδες κληρονοµικότητας» όριζαν τα χαρακτηριστικά των φυτών που µελετούσε και ύστερα από πιο προσεκτική µελέτη των συνδυασµών αυτών των χαρακτηριστικών τον οδήγησε στο συµπέρασµα ότι κάθε χαρακτηριστικό προέκυπτε από δύο µονάδες κληρονοµικότητας και ότι καθεµία από τις µονάδες αυτές προερχόταν από ένα εκ των δύο γονικών φυτών. Σήµερα οι µονάδες αυτές ονοµάζονται γονίδια. Κατά τα τέλη του 19 ου αιώνα, οι βιολόγοι είχαν αναγνωρίσει ότι οι φορείς της κληρονοµούµενης πληροφορίας ήταν τα χρωµοσώµατα που γίνονται ορατά στο πυρήνα όταν το κύτταρο αρχίζει να διασπάται, αλλά η απόδειξη ότι το δεσοξυριβονουκλεϊνικό οξύ (DNA), κύριο συστατικό των χρωµοσωµάτων, ήταν η ουσία από την οποία αποτελούνταν τα γονίδια, χρονολογείται µόνο από τα µέσα του 20 ού αιώνα. 1 Για το ιστορικό αναφορικά µε την ανθρώπινη γενετική και τις θέσεις που έλαβαν σχετικά τα κοινοτικά όργανα, βλ. Παραρτήµατα IV και V 2 Ψήφισµα Β5-0898/2000 (Απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη σύσταση προσωρινής επιτροπής για την ανθρώπινη γενετική και τις άλλες νέες τεχνολογίες στον τοµέα της σύγχρονης ιατρικής) PR\ doc 7/103 PE

8 ΙΙ.1. DNA Γονίδια Χρωµοσώµατα Το DNA είναι η κύρια ουσία από την οποία αποτελούνται τα χρωµοσώµατα και συνεπώς τα γονίδια. Συνίσταται σε τέσσερις µόνο υποενότητες, τις χηµικές ουσίες (δεσοξυριβονουκλεοτίδια) που περιέχουν τις βάσεις αδενίνης (Α), κυτοσίνης (C), γουανίνης (G) και θιµίνης (Τ). Αυτές οι υποενότητες, που ονοµάζονται και νουκλεοτίδια συνδέονται µεταξύ τους και δηµιουργούν µια πολύ µακριά γραµµική αλυσίδα. Ένα χαρακτηριστικό µόριο DNA συνίσταται σε δύο µακρές αλυσίδες που τις κρατά ενωµένες η αλληλεπίδραση (συµπληρωµατική σύζευξη των βάσεων) των βάσεων Α και Τ και η αλληλεπίδραση των βάσεων C και G. Η δοµή του µορίου του DNA µοιάζει µε γυριστή σκάλα και αποκαλείται «διπλός έλικας». cytosine base: βάση κυτοσίνης thymine base: βάση θιµίνης guanine base: βάση γουανίνης adenine base: βάση αδενίνης complemetary base pairing: συµπληρωµατική σύζευξη των βάσεων Εικόνα 1: DNA: Οι βάσεις A ενώνονται µε τις βάσεις T, οι βάσεις C ενώνονται µε τις βάσεις G δηµιουργώντας µια δοµή παρόµοια µε ελικοειδή κλίµακα, το διπλό έλικα. Η δοµή αυτή εξηγεί πώς γίνεται η ανταλλαγή των πληροφοριών από το µητρικό στο θυγατρικό κύτταρο: Από τη στιγµή που κάθε σύνδεση περιέχει µια αποστολή νουκλεοτιδίων που είναι ακριβώς συµπληρωµατική µε τη µετάδοση των αντίστοιχων νουκλεοτιδίων, αµφότερες οι συζεύξεις µεταφέρουν την αυτή γενετική πληροφόρηση. Αν αποκαλέσουµε τις δύο συζεύξεις Α και Α, η σύζευξη Α µπορεί να αποτελέσει το σχέδιο για τη δηµιουργία µια νέας σύζευξης Α, ενώ η σύζευξη Α µπορεί να χρησιµεύσει κατά τον ίδιο τρόπο για το σχηµατισµό µιας νέας σύζευξης Α. Πηγή: "Alberts, Bruce et al: Molecular Biology of the cell, 3 η έκδοση, 1994 Όλη η πληροφόρηση που περιέχεται στο DNA παρέχεται από τη σειρά που κατέχουν οι βάσεις αυτές κατά µήκος του µορίου του DNA. Όπως στο αγγλικό αλφάβητο που αποτελείται από 26 γράµµατα, κάθε νουκλεοτίδιο A, C, G ή T µπορεί να θεωρηθεί ως ένα γράµµα σε ένα αλφάβητο τεσσάρων χαρακτήρων που χρησιµοποιείται για τη µεταγραφή βιολογικών µηνυµάτων. Τα τέσσερα αυτά γράµµατα είναι αρκετά για να παρουσιάσουν µια τεράστια γενετική ποικιλία, δεδοµένου ότι ένα χαρακτηριστικό στελεχιαίο κύτταρο αποτελείται από 3 περίπου δισεκατοµµύρια νουκλεΐδια που αντιστοιχούν σε ένα µέτρο DNA. Όταν ένα κύτταρο πρόκειται να διαιρεθεί, το DNA µπορεί να παρατηρηθεί στο µικροσκόπιο υπό µορφή χρωµοσωµάτων στα οποία διοργανώνονται τα µόρια του DNA.Κατά συνέπεια, τα χρωµοσώµατα είναι φτιαγµένα από DNA. Τα γονίδια είναι τµήµατα DNA κατά µήκος των χρωµοσωµάτων και περιέχουν τις οδηγίες που χρειάζεται ο οργανισµός για να λειτουργεί. Για να εξηγήσουµε καλύτερα τη σχέση που υπάρχει µεταξύ DNA, γονιδίων και χρωµοσωµάτων, θα µπορούσαµε να χρησιµοποιήσουµε την εξής παροµοίωση: εάν τα χρωµοσώµατα είναι µια PR\ doc 8/103 PE

9 κασέτα ήχου, το DNA είναι η ταινία της και τα γονίδια είναι τα τραγούδια που είναι µαγνητοφωνηµένα στην ταινία 1. Οργανισµός (άνθρωπος) Ένα ανθρώπινο σώµα αποτελείται από τρισεκατοµµύρια κύτταρα Κάθε κυτταρικός πυρήνας περιέχει ταυτόσηµο σύνολο χρωµοσωµάτων Ένα ειδικό ζεύγος χρωµοσωµάτων Κάθε χρωµόσωµα είναι ένα µακρύ µόριο DNA και τα γονίδια είναι λειτουργικές ζώνες αυτού του DNA Το DNA είναι ένας διπλός έλικας Εικόνα 2: Παρουσίαση της σχέσης µεταξύ DNA, γονιδίων, χρωµοσωµάτων, κυττάρων και οργανισµών Πηγή:"Griffiths, Anthony J.F et al.an introduction to genetic analysis, 6 η έκδοση, «Human genetics: Choice and Responsibility» - British Medical Association 1998 PR\ doc 9/103 PE

10 II.2. Χρωµοσώµατα Το σύνολο του γενετικού υλικού που περιέχεται στα χρωµοσώµατα λέγεται γονιδίωµα. Το µεγαλύτερο µέρος των ανθρώπινων κυττάρων έχει δύο σύνολα 23 χρωµοσωµάτων, το ένα κληρονοµείται από τη βιολογική µητέρα και το άλλο από το βιολογικό πατέρα, συναποτελώντας ένα σύνολο 46 χρωµοσωµάτων. Ωστόσο, τα σπερµικά κύτταρα (τα κύτταρα από τα οποία προέρχονται τα ωάρια και τα σπερµατοζωάρια) έχουν ένα µόνο σύνολο χρωµοσωµάτων (ένα σύνολο 23 χρωµοσωµάτων), αποτελούµενο από ένα µίγµα γονιδίων ληφθέντων από τη µητέρα και τον πατέρα. Συνεπώς, ο τρόπος µε τον οποίο το γενετικό υλικό συνδυάζεται σε κάθε σπερµικό κύτταρο είναι µοναδικός. Κατά τη γονιµοποίηση, όταν το ωάριο και το σπερµατοζωάριο ενώνονται, τα δύο σύνολα των οµολόγων γονιδίων αναδηµιουργούνται και στη διαδικασία µετέχουν και οι δύο γονείς κατά τρόπο τυχαίο. Είκοσι δύο ζεύγη χρωµοσωµάτων (σύνολο 44 χρωµοσώµατα) είναι τα ίδια για τους άρρενες και τις θήλεις. Τα χρωµοσώµατα αυτά καλούνται αυτοσώµατα. Ωστόσο, τα δύο εναποµένοντα χρωµοσώµατα ορίζουν το φύλο του απογόνου και για το λόγο αυτό καλούνται χρωµοσώµατα ορισµού του φύλου. Οι γυναίκες έχουν δύο χρωµοσώµατα «Χ», ενώ οι άνδρες ένα χρωµόσωµα «Χ» και ένα χρωµόσωµα «Υ». Ο καθένας από τους γονείς θα µεταδώσει ένα από τα χρωµοσώµατα αυτά στο τέκνο. Όλα τα ωάρια φέρουν ένα χρωµόσωµα Χ (ένα από τα δύο χρωµοσώµατα Χ της µητέρας) και συνεπώς η µητέρα θα µεταδίδει πάντοτε ένα χρωµόσωµα Χ στο έµβρυο. Ωστόσο ένα σπερµατοζωάριο µπορεί να φέρει ένα χρωµόσωµα Χ ή ένα χρωµόσωµα Υ. Εάν, λοιπόν, το ωάριο γονιµοποιηθεί από ένα σπερµατοζωάριο που φέρει χρωµόσωµα Χ, θα έχουµε θήλυ (ΧΧ), εάν αντιθέτως γονιµοποιηθεί από σπερµατοζωάριο µε χρωµόσωµα Υ, θα έχουµε άρρεν (ΧΥ). Εικόνα 3: Μια πλήρης σειρά ανδρικών χρωµοσωµάτων που γίνονται ορατά µε χρωµατισµό στο µικροσκόπιο Πηγή:"Griffiths, Anthony J.F et al.an introduction to genetic analysis, 6 η έκδοση, 1996 II.3. Γενετικές ασθένειες PR\ doc 10/103 PE

11 Για να µπορέσει ένα κύτταρο να µεταδώσει όλη τη γενετική πληροφορία στην επόµενη γενεά, πρέπει να διπλασιάσει προτού διαιρεθεί ολόκληρο το σύστηµα των χρωµοσωµάτων. Ο µηχανισµός που πραγµατοποιεί αυτή τη διαδικασία δεν είναι τέλειος, και συνεπώς µπορούν να προκύψουν λάθη. Τα λάθη αυτά καλούνται µεταλλάξεις. Οι µεταλλάξεις µπορούν να αφορούν µεµονωµένα γονίδια, αλλά και ολόκληρα χρωµοσώµατα. - Ένα παράδειγµα γενετικής µετάλλαξης που οφείλεται σε σφάλµα κατά την αναπαραγωγή του DNA είναι η αντικατάσταση ενός µοναδικού νουκλεοτιδίου στην ακολουθία του DNA. Για παράδειγµα: αντί για ATGGACG..., το θυγατρικό κύτταρο θα µπορούσε να κληρονοµήσει µια εκδοχή ελαφρώς διαφορετική ATGTACG... λόγω σφάλµατος κατά τη σύζευξη. Αν και µοιάζει κανονικό, το φαινόµενο αυτό µπορεί να προκαλέσει σοβαρές ανωµαλίες: οι ασθενείς που πάσχουν από κυστική ίνωση φέρουν απλές ανταλλαγές νουκλεοτιδίων παρόµοιες µε αυτήν που περιέχεται στο γονίδιο της πάθησης αυτής. - Ένα παράδειγµα χρωµοσωµικής µετάλλαξης που οφείλεται σε σφάλµα κατά τη διαίρεση του κυττάρου είναι η τρισωµία 21, γνωστή επίσης και ως σύνδροµο Down. Γενικά, οι χρωµοσωµικές µεταλλάξεις συνίστανται σε αναδιάταξη των χρωµοσωµάτων, αντικανονικές ποσότητες µεµονωµένων χρωµοσωµάτων ή αντικανονικές ποσότητες οµάδων χρωµοσωµάτων. Είναι γνωστό σήµερα ότι υπάρχουν πολλές χρωµοσωµικές ανωµαλίες που δεν επιζούν του τοκετού, πράγµα που σηµαίνει ότι πολλές χρωµοσωµικές µεταλλάξεις προκαλούν διακοπή της κύησης και λίγα µόνο έµβρυα µε ανωµαλίες καταφέρνουν να επιζήσουν. Πάντως, όλα τα ανθρώπινα όντα φέρουν γονίδια µετάλλαξης που µπορούν να είναι επιζήµια. Η πιθανότητα να προκληθεί ασθένεια από µια γενετική µετάλλαξη εξαρτάται από διάφορους παράγοντες: - τους τρόπους µετάδοσης της ασθένειας, - εάν η ασθένεια προκαλείται από: Τρόποι µετάδοσης - ατέλεια σε ένα µοναδικό γονίδιο (ασθένεια από µονογονιδιακή ατέλεια) - µια πολυγονιδιακή δυσλειτουργία: η ασθένεια που αναπτύσσεται πρέπει να προέρχεται από περισσότερα δυσλειτουργούντα γονίδια - µια δυσλειτουργία οφειλόµενη σε πολλαπλούς παράγοντες: η γενετική βλάβη αυξάνει τον κίνδυνο να εκδηλωθεί η ασθένεια, η οποία όµως προκαλείται ουσιαστικά από εξωτερικούς παράγοντες, όπως η διατροφή, η σωµατική άσκηση, το κάπνισµα, οι βλαπτικές περιβαλλοντικές ουσίες κ.λπ. Κάθε άτοµο κληρονοµεί δύο σειρές χρωµοσωµάτων και κατά συνέπεια δύο σύνολα οµολόγων γονιδίων. Άρα, για οποιοδήποτε ιδιαίτερο γονίδιο, ένα άτοµο µπορεί να κληρονοµήσει δύο κανονικά ζεύγη, ένα κανονικό και ένα ελαττωµατικό ή δύο ελαττωµατικά ζεύγη. Τα άτοµα µε δύο κανονικά ζεύγη ενός ιδιαίτερου γονιδίου δεν θα προσβληθούν από την ασθένεια που προκαλείται από µετάλλαξη του γονιδίου. Τα άτοµα µε δύο ελαττωµατικά ζεύγη θα προσβληθούν. Ωστόσο, για τα άτοµα µε ένα κανονικό και ένα ελαττωµατικό ζεύγος, η εκδήλωση της ασθένειας εξαρτάται από τους τρόπους µετάδοσης αυτής της συγκεκριµένης δυσλειτουργίας. Για τις ασθένειες που προκαλούνται από ατέλεια ενός µεµονωµένου γονιδίου PR\ doc 11/103 PE

12 (ασθένεια προκαλούµενη από ατέλεια ενός µόνο γονιδίου), υπάρχουν τρεις συνήθεις µορφές κληρονοµικότητας: κυρίαρχη, υποτελής και συναρτώµενη µε το χρωµόσωµα Χ. Κυρίαρχες αυτοσωµικές ασθένειες Ένα παράδειγµα αυτοσωµικής κυρίαρχης ασθένειας είναι η ασθένεια του Huntington. Τα άτοµα που κληρονοµούν ένα µοναδικό ζεύγος του ελαττωµατικού γονιδίου θα ασθενήσουν. Τα άτοµα αυτά θα έχουν ένα υγιές και ένα ελαττωµατικό ζεύγος του γονιδίου. Κατά συνέπεια, το ήµισυ των σπερµικών κυττάρων τους θα φέρει υγιές ζεύγος του γονιδίου ενώ το υπόλοιπο θα φέρει ελαττωµατικό ζεύγος. Εάν γονιµοποιηθεί ένα ωάριο που φέρει το ελαττωµατικό ζεύγος, ο απόγονος θα ασθενήσει, ασχέτως της γενετικής συνθέσεως του σπερµατοζωαρίου. Εξάλλου, εάν ένα σπερµατοζωάριο που φέρει το ελαττωµατικό γονίδιο, γονιµοποιήσει ένα ωάριο «υγιές», ο απόγονος θα εκδηλώσει την ασθένεια. Μόνο ο απόγονος που προέρχεται από τη γονιµοποίηση υγιούς ωαρίου και υγιούς σπερµατοζωαρίου δεν θα ασθενήσει. Άρα γι αυτούς που έχουν το ελαττωµατικό γονίδιο, ο κίνδυνος να αποκτήσουν ασθενές τέκνο είναι 50%. (εικόνα 4). πατέρας (ασθενής) µητέρα δύο είδη σπερµατοζωαρίων ωάρια υγιές απόγονοι Μη ασθενές Εικόνα 4 : Κυρίαρχη αυτοσωµική κληρονοµικότητα Πηγή :"British Medical Association Human genetics: Choice and responsibility", 1998 Υποτελείς αυτοσωµικές ασθένειες Ένα παράδειγµα υποτελούς ασθένειας είναι η κυστική ίνωση. Για να εκδηλώσει την ασθένεια, το τέκνο πρέπει να κληρονοµήσει δύο ελαττωµατικά ζεύγη του γονιδίου, από τη στιγµή που ένα κανονικό γονίδιο θα αντισταθµίσει το άλλο γονίδιο µε το ελάττωµα. Τα άτοµα µε ένα ελαττωµατικό γονίδιο και ένα υγιές γονίδιο καλούνται «φορείς» και κατά πάσα πιθανότητα δεν PR\ doc 12/103 PE

13 θα ασθενήσουν. Εάν οι φορείς αποκτήσουν τέκνα µε άλλον φορέα, η πιθανότητα να κληρονοµήσει ο απόγονος δύο ελαττωµατικά ζεύγη και συνεπώς να εκδηλώσει την ασθένεια είναι 25%. Πάντως, οι πιθανότητες να καταστούν φορείς οι ίδιοι οι απόγονοι είναι 50%, ενώ οι πιθανότητες να κληρονοµήσουν δύο υγιή ζεύγη και άρα να µην ασθενήσουν και να µην είναι φορείς, ανέρχονται σε 25% (εικόνα 5). πατέρας (υγιής φορέας) µητέρα (υγιής φορέας) δύο είδη σπερµατοζωαρίων δύο είδη ωαρίων ασθενές υγιείς φορείς ασθενές απόγονοι Εικόνα 5: Υποτελής αυτοσωµική κληρονοµικότητα Πηγή:"British Medical Association Human genetics: Choice and responsibility", 1998 Ασθένειες συναρτώµενες µε το χρωµόσωµα Χ Ένα παράδειγµα αυτής της µορφής ασθένειας είναι η µυϊκή ατροφία του Duchenne. Στις ασθένειες που συναρτώνται µε το χρωµόσωµα Χ, η µετάλλαξη επέρχεται σε γονίδια εντοπιζόµενα στο χρωµόσωµα Χ. Στις γυναίκες, το µεγαλύτερο µέρος των ασθενειών αυτών είναι υποτελείς και άρα το υγιές ζεύγος αντισταθµίζει το ελάττωµα. Κατά συνέπεια, οι ασθένειες αυτές προσβάλλουν µόνο τους άρρενες αφού έχουν ένα µόνο χρωµόσωµα Χ κληρονοµηµένο από τη µητέρα. Τα θήλεα που κληρονοµούν ένα ζεύγος από το ελαττωµατικό γονίδιο θα είναι φορείς και συνήθως δεν εκδηλώνουν την ασθένεια και τούτο λόγω της παρουσίας του δεύτερου χρωµοσώµατος Χ που φέρει το κανονικό γονίδιο (Εικόνα 6). PR\ doc 13/103 PE

14 X Y X X πατέρας µητέρα (υγιής φορέας) δύο είδη σπερµατοζωαρίων δύο είδη ωαρίων Υγιείς απόγονοι Θήλυ υγιής φορέας Άρρεν ασθενές Εικόνα 6: Κληρονοµικότητα συναρτώµενη µε το χρωµόσωµα Χ Πηγή:"British Medical Association Human genetics: Choice and responsibility", 1998 II.4. Η λειτουργία των γονιδίων Τα γονίδια είναι υπεύθυνα για τις λειτουργίες του κυττάρου που χρησιµοποιούνται κατά τη ζωή του οργανισµού. Ωστόσο, τα γονίδια δεν έχουν ενεργό δράση µέσα στον οργανισµό αλλά παρέχουν την πληροφόρηση για την παραγωγή των πρωτεϊνών. Μέσα σε ένα κύτταρο, οι πρωτεΐνες εκτελούν σχεδόν όλα τα καθήκοντα που είναι απαραίτητα για τη λειτουργία του ιδίου του κυττάρου. Μεταξύ των άλλων λειτουργιών, οι πρωτεΐνες µπορούν να µεταφέρουν υλικά, να παράσχουν τη δοµή, να επικοινωνήσουν µε άλλα κύτταρα και να διευκολύνουν τις χηµικές αντιδράσεις. Οι υποενότητες των πρωτεϊνών είναι τα αµινοξέα (αα), που συνδέονται µεταξύ τους µε µια συγκεκριµένη διάρθρωση που δηµιουργεί µακριές αλυσίδες αµινοξέων, δηλαδή µία πρωτεΐνη. Με τον ίδιο τρόπο που διάφοροι οργανισµοί έχουν διαφορετικές ακολουθίες DNA, έτσι και οι διάφορες πρωτεΐνες µέσα σε έναν και τον αυτό οργανισµό παρουσιάζουν PR\ doc 14/103 PE

15 διαφορετική ακολουθία αµινοξέων (που καλείται και αµινοξεϊκή ακολουθία). Όπως αναφέρθηκε ήδη προηγουµένως, τα γονίδια είναι ζώνες επί των χρωµοσωµάτων που κωδικοποιούν για τις πρωτεΐνες. Σηµειωτέον, ωστόσο, ότι οι κωδικοποιητικές ζώνες εντός ενός γονιδίου (εξώνια) διακόπτονται από µη κωδικοποιητικές ζώνες (ιντρόνια) που δεν παρέχουν πληροφορίες για την παραγωγή πρωτεϊνών. Αυτό σηµαίνει ότι δεν έχει ολόκληρο το DNA κωδικοποιητικό ρόλο για τις πρωτεΐνες. Στην πραγµατικότητα φαίνεται µεγάλο µέρος του DNA µας να είναι περιττό και να µην έχει, σύµφωνα µε τις σηµερινές µας γνώσεις, κάποια αναγνωρίσιµη λειτουργία. Η µετάδοση της πληροφορίας από το DNA (από ένα γονίδιο) στην πρωτεΐνη είναι µια περίπλοκη διαδικασία που χωρίζεται σε διάφορες φάσεις: κατά την πρώτη φάση γίνεται αντιγραφή των γονιδίων στα πολυνουκλεοτίδια που αναφέρονται ως ριβονουκλεϊκό οξύ (RNA). Το RNA είναι πολύ παρόµοιο µε το DNA, η βασική διαφορά είναι ότι στο RNA η θιµίνη (T) υποκαθίσταται από την ουρακίλη (U). Ωστόσο, το RNA διατηρεί όλη την πληροφόρηση της ακολουθίας του DNA από το οποίο έχει αντιγραφεί. Η διαδικασία αυτή ονοµάζεται µεταγραφή του DNA. Κατά τη διαδικασία αυτή αντιγράφονται και οι κωδικοποιητικές και οι µη κωδικοποιητικές περιοχές. Για το λόγο αυτό, κατά τη διάρκεια της δεύτερης φάσης, τα ιντρόνια αποβάλλονται από το RNA σε µια διαδικασία που αποκαλείται splicing του RNA (κοπή και επαναρραφή του RNA), από την οποία αποκτάται ένα πιο βραχύ µόριο RNA (το λεγόµενο mrna) που περιέχει µόνο τις κωδικοποιητικές περιοχές του γονιδίου. Αυτό το µόριο mrna µετατρέπεται τέλος σε µια πρωτεΐνη µέσω ενός ιδιαίτερου µηχανισµού. Η µετατροπή γίνεται µε τον εξής τρόπο: Μία ακολουθία τριών νουκλεοτιδίων (π.χ. AUG ) κωδικοποιεί για ένα συγκεκριµένο αµινοξύ (π.χ. AA1). Μια άλλη ακολουθία αποτελούµενη από τρία νουκλεοτίδια (π.χ. CAG ) κωδικοποιεί για ένα άλλο συγκεκριµένο αµινοξύ (π.χ. AA2). ιαβάζοντας την ακολουθία του RNA, το σύστηµα γνωρίζει απολύτως ποια αµινοξέα πρέπει να προστεθούν στα προηγούµενα για να παραχθεί µια αλυσίδα αµινοξέων, δηλ. µια πρωτεΐνη. Συνεπώς, η γραµµική ακολουθία νουκλεοτιδίων σε ένα γονίδιο καθορίζει τη γραµµική ακολουθία των αµινοξέων σε µια πρωτεΐνη. Χάρη στο Πρόγραµµα του Ανθρώπινου Γονιδιώµατος, είναι σήµερα γνωστή η ακολουθία ολόκληρου του ανθρώπινου γονιδιώµατος. Περιέργως, ο ανθρώπινος οργανισµός έχει λιγότερα γονίδια από όσα είχε αρχικά προβλεφθεί. Πράγµατι το ανθρώπινο γονιδίωµα αριθµεί µόνο γονίδια και όχι όπως πίστευαν παλαιότερα, πράγµα που σηµαίνει ότι τα γονίδιά µας είναι µόνο δύο ή τρεις φορές περισσότερα από ό,τι στα µυγαράκια ενός καρπού. II.5. Συνέπειες του Προγράµµατος Ανθρώπινου Γονιδιώµατος Το Πρόγραµµα του Ανθρώπινου Γονιδιώµατος, η γραµµική χαρτογράφηση των γονιδίων στα χρωµοσώµατα και η αναπαράσταση της ακολουθίας ολόκληρου του DNA µας θα έχουν σηµαντικό αντίκτυπο στη βιοϊατρική έρευνα και σε όλες τις προληπτικές θεραπείες και διαγνώσεις. Στον τοµέα της βιολογικής ιατρικής εµφανίζεται µια πληθώρα µεθόδων νέας γενιάς που ξεκινούν από το γενετικό screening, περνούν από τις σπερµικές θεραπείες και φθάνουν στα µοριακά φάρµακα υποσχόµενες επαναστατικές προόδους στην υγεία, από την πρόληψη µέχρι τη διάγνωση και τη θεραπεία. Την τελευταία δεκαετία, η πρόοδος στη γνώση της ανθρώπινης γενετικής και η ανάπτυξη τεχνικών διάγνωσης µε βάση τη µοριακή βιολογία έθεσαν τις βάσεις µιας νέας προληπτικής ιατρικής. Η εξακρίβωση των µοριακών αιτίων των γενετικών ασθενειών PR\ doc 15/103 PE

16 συνεπάγεται στην πράξη µεγάλη διεύρυνση των διαγνωστικών και προληπτικών επιλογών για τη θεραπεία των ασθενειών µε µεγαλύτερη ακρίβεια, πιο προσωπική αντιµετώπιση και µεγαλύτερη αποτελεσµατικότητα σε σχέση µε τη σηµερινή ιατρική. Και τα προβλεπόµενα οικονοµικά πλεονεκτήµατα είναι τεράστια. Πάντως, τα αποτελέσµατα για τον άνθρωπο, σε ό,τι αφορά την υγεία και τα οικονοµικά οφέλη σε ό,τι αφορά το αναπτυξιακό δυναµικό, τη δηµιουργία πλούτου και απασχόλησης, θα µπορέσουµε να τα αξιοποιήσουµε καλύτερα µόνο εάν δηµιουργηθούν στην Ευρώπη οι αναγκαίες προϋποθέσεις-πλαίσιο. Πρόκειται για ένα φαινόµενο που εξελίσσεται µπροστά στα µάτια µας µε πολύ γρήγορο ρυθµό, µια πρόκληση στην ικανότητά µας να αντιληφθούµε σε βάθος τη σηµασία του και τις πιθανές συνέπειές του και το οποίο θέτει αναµφίβολα µια σειρά από προβλήµατα, ορισµένα από αυτά ήδη γνωστά από το παρελθόν αλλά µε νέες διαστάσεις, άλλα καινούργια και πολύ περίπλοκα, επί των οποίων η αντιπαράθεση βρίσκεται ακόµα στα πρώτα της βήµατα. Από τη µια πλευρά δηµιουργούνται µεγάλες ελπίδες και προσδοκίες και από την άλλη προκύπτουν σοβαρές ανησυχίες. εν είναι ακόµα σαφές σε ποιο βαθµό (και πότε) η έρευνα στη βιολογική ιατρική θα είναι σε θέση να µας δώσει και θεραπευτικές λύσεις ικανές να έχουν και στατιστικά σηµαντικά αποτελέσµατα στη δηµόσια υγεία 1. Οι σχετικές εκτιµήσεις διαφέρουν. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι οι κλινικές επιπτώσεις των όσων συµβαίνουν σήµερα στην έρευνα της πιο εξελιγµένης βιολογικής ιατρικής θα είναι τόσο µεγάλες που θα φέρουν µια πραγµατική επανάσταση στον τρόπο άσκησης της ιατρικής. Ορισµένοι όµως επιστήµονες είναι πιο επιφυλακτικοί και τονίζουν ότι τα αποτελέσµατα που µεταφέρονται στην κλινική πρακτική, τουλάχιστον σε θεραπευτικό επίπεδο, παρέχουν περισσότερες υποσχέσεις παρά πρακτικά αποτελέσµατα και ότι, πάντως, δεν πρέπει να διογκώνουµε το µέγεθος αυτής της επανάστασης αφού ο αντίκτυπός της στον τρόπο διάγνωσης και θεραπείας των ασθενειών δεν θα είναι σηµαντικός, µια και η σχέση µεταξύ γονοτύπου και φαινοτύπου στην περίπτωση αυτή είναι πολύ ευαίσθητη και δεν υπάρχει λόγος να προσφύγουµε µαζικά στη γενετική 2. Μόνο η παραπέρα εξέλιξη της έρευνας θα δείξει ποιος έχει δίκιο. Αυτό που ωστόσο εµείς οφείλουµε να κάνουµε είναι να µελετήσουµε τα προβλήµατα που πρέπει να αντιµετωπίσουµε και να επιλύσουµε για να είµαστε σε θέση να διαχειριστούµε µε τον καλύτερο τρόπο, δηλ. προς όφελος της υγείας των ανθρώπων, αυτά που µας προσφέρει η επιστηµονική έρευνα. Η τρέχουσα συζήτηση θίγει ένα µακρύ κατάλογο προβληµάτων που ασφαλώς δεν θα µπορέσουν να αναλυθούν όλα λεπτοµερώς σ αυτό το κείµενο. Η λύση στο πρόβληµα όµως των αποτελεσµατικότερων δηµοσίων κανόνων για τη διαχείριση αυτού του τοµέα της έρευνας στη βιολογική ιατρική αποτελεί αναµφίβολα ένα από τα κύρια καθήκοντα αυτής της επιτροπής. Η επιστηµονική κοινότητα από τη µια πλευρά και η κοινή γνώµη από την άλλη, υπογραµµίζουν την ανάγκη για σαφήνεια και σωστή πληροφόρηση στο θέµα αυτό. Μέσα στο πνεύµα αυτό εργάζονται στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Οµάδα Υψηλού Επιπέδου για τις Βιολογικές Επιστήµες και η Ευρωπαϊκή Οµάδα Ηθικής των Επιστηµών και των Νέων Τεχνολογιών. Η προσωρινή επιτροπή για την Ανθρώπινη Γενετική του Ευρωπαϊκού 1 βλ. Παρέµβαση του καθ. Demetrio Neri συνεδρίαση της προσωρινής επιτροπής της 26 ης Απριλίου βλ. π.χ., N.A. Holtzman, T.M. Marteau, "Will Genetics revolutionize Medicine?", The New England Journal of Medicine, τεύχ. 343, αριθ. 2, 2000, σ PR\ doc 16/103 PE

17 Κοινοβουλίου επιθυµεί να συνεισφέρει στη συζήτηση αυτή. III. Μια µέθοδος εργασίας υπέρ µιας «ολοκληρωµένης προσέγγισης» για µια νέα σχέση επιστήµης και κοινωνίας Με την τεχνολογική και επιστηµονική πρόοδο στον τοµέα της γενετικής στον άνθρωπο δηµιουργούνται όλο και µεγαλύτερα οικονοµικά, χρηµατοπιστωτικά και εµπορικά συµφέροντα και τίθενται υπό αίρεση θεµελιώδεις αρχές και αξίες της κοινωνίας. Μια τέτοια εξέλιξη επιβάλλει στους ερευνητές, στις πολιτικές αρχές, στα όργανα λήψης αποφάσεων στον οικονοµικό και βιοµηχανικό τοµέα καθώς και στους πολίτες να βρουν νέες λύσεις σε νέα προβλήµατα. Προκύπτει συνεπώς η ανάγκη να οικοδοµηθεί µια νέα σχέση µεταξύ επιστήµης, τεχνολογίας και κοινωνίας. Ιδιαίτερα η ανθρώπινη γενετική προκαλεί πολλές συγκρούσεις συµφερόντων και η προσωρινή επιτροπή προέκρινε µια «ολοκληρωµένη προσέγγιση» µε σκοπό να ακούσει τις απόψεις των εµπλεκοµένων στις εργασίες στους διάφορους κλάδους, οι οποίοι αντιµετωπίζουν τα ίδια προβλήµατα, ο καθένας µέσα από το δικό του πρίσµα. Η µέθοδος εργασίας λοιπόν βασίστηκε στους κάτωθι µηχανισµούς: - ακροάσεις εµπειρογνωµόνων - επαφή µε το κοινό µέσω της ιστοθέσης της προσωρινής επιτροπής 1 - συνάντηση µε τους εκπροσώπους των εθνικών κοινοβουλίων των κρατών µελών και των υποψηφίων χωρών - συζήτηση µε τους εκπροσώπους των φορέων της κοινωνίας Με εξαίρεση τις δύο πρώτες συνεδριάσεις όπου τον πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξαν δύο εκπρόσωποι της Οµάδας Υψηλού Επιπέδου για τις Βιολογικές Επιστήµες 2 και τρεις εκπρόσωποι ενώσεων ασθενών, η επιτροπή αυτή άκουσε µια σειρά από εµπειρογνώµονες προερχόµενους κυρίως από τους ιατρικούς, νοµικούς και βιοηθικούς κύκλους πάνω στο ειδικό θέµα της συνεδρίασης. Στόχος ήταν να συλλέγει το αναγκαίο υλικό για να επιτευχθεί µια ισόρροπη αντιµετώπιση του θέµατος. Οι εµπειρογνώµονες επελέγησαν µε βάση την ειδικότητά τους και κυρίως λαµβάνοντας υπόψη µε ισόρροπο τρόπο τις θέσεις που είχαν εκφράσει εν προκειµένω 3. Η συνάντηση µε τους εκπροσώπους των αρµοδίων επιτροπών των εθνικών κοινοβουλίων των κρατών µελών και των υποψηφίων χωρών 4, καθώς και αυτή µε τους εκπροσώπους των κοινωνικών φορέων, έρχονται να συµπληρώσουν και κατ επέκταση να εµπλουτίσουν το φάσµα ενός θέµατος που λόγω της «διακλαδικότητάς» του άπτεται πολλών τοµέων της κοινωνίας µας. Την ευθύνη αντιµετώπισης των θεµάτων που θίγει η ανθρώπινη γενετική έχουν, συνεπώς, η κοινωνία, οι εθνικές πολιτικές αρχές και, σε ορισµένες περιπτώσεις, η Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, η προσπάθεια να συµβάλουµε µε θετικό τρόπο στο διάλογο που έχει ανοίξει συνίσταται στην κατανόηση των διαφόρων πολιτισµικών, εθνικών και θρησκευτικών 1 ιεύθυνση στο ιαδίκτυο: http: \www.europarl/genetics/default.htm 2 βλ. Πρακτικά της συνεδρίασης της προσωρινής επιτροπής της 30ής Ιανουαρίου και της 13 ης Φεβρουαρίου βλ. Συνηµµένο πρόγραµµα εργασιών 4 Μια σηµαντική διάσταση της πρότασης απόφασης σχετικά µε το 6 ο πρόγραµµα πλαίσιο είναι η πλήρης συµµετοχής των υποψηφίων χωρών στο σύνολο των δραστηριοτήτων ως χωρών συνδεδεµένων µε την εφαρµογή του άρθρο 6 PR\ doc 17/103 PE

18 ιδιαιτεροτήτων. Η «ολοκληρωµένη» προσέγγιση ως µέθοδος εργασίας αποσκοπεί λοιπόν στη δροµολόγηση ενός «διαδραστικού διαλόγου» µε τους τελικούς χρήστες και τους κοινωνικούς φορείς, ασθενείς, ειδικούς στη βιοηθική, φορείς, το ευρύ κοινό για να οδηγηθούµε σε επιλογές κοινωνικά υπεύθυνες και στην αποδοχή τους από την κοινή γνώµη. Η συζήτηση επεκτείνεται λοιπόν οριζοντίως σε όλους τους τοµείς εκείνους όπου υπάρχει σηµαντική επίδραση. Και σε επίπεδο υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι σηµαντική µια διατοµεακή προσέγγιση λόγω της αλληλεπίδρασης µεταξύ των διαφόρων κλάδων που επηρεάζει η γενετική. Θα έπρεπε οπωσδήποτε να συµµετάσχουν η Γενική ιεύθυνση (Γ ) της Έρευνας, η Γ Εσωτερικής Αγοράς καθώς και η Γ της Υγείας και της Προστασίας του Καταναλωτή. Θεωρητικά, η συζήτηση θα έπρεπε να ενδιαφέρει και τη Γ Εξωτερικού Εµπορίου αφού πολλά από τα ζητήµατα που µας απασχολούν στην Ευρώπη θα πρέπει να συζητηθούν στην Παγκόσµια Οργάνωση Εµπορίου, κυρίως το ζωτικό θέµα της πνευµατικής ιδιοκτησίας αλλά και της ασφάλειας και της κυκλοφορίας των µεταχειρισµένων υλικών της έρευνας που αποτελούν προϊόντα ή µέρη του ανθρώπινου σώµατος (έστω και αν πρόκειται µόνο για στελεχιαία κύτταρα) 1. Και η Γ Τηλεπικοινωνιών θα έπρεπε να συµµετάσχει για τον απλούστατο λόγο ότι οι βιοτεχνολογίες και η γενετική χρησιµοποιούν τις τεχνολογίες της πληροφορικής µέχρι και τη ροµποτική για να επιτύχουν την εξερεύνηση του γονιδιώµατος. Τέλος, οι υπηρεσίες που είναι αρµόδιες για τα ανθρώπινα δικαιώµατα αφού στο Χάρτη των Θεµελιωδών ικαιωµάτων υπάρχουν πολύ συγκεκριµένες διατάξεις για το θέµα. Η ηθική προβληµατική που βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων για την ανθρώπινη γενετική είναι η εξής: Πώς θα επιλύσουµε τα προβλήµατα σύγκρουσης συµφερόντων; Πώς θα επιτύχουµε τη βελτίωση της υγείας των ανθρώπων και κατά συνέπεια της ποιότητας ζωής, που αποτελούν τη βάση της επιστηµονικής προόδου στην ανθρώπινη γενετική, να συνδυαστούν µε άλλους στόχους, όπως η ασφάλεια των ασθενών και των επερχόµενων γενεών; Ο εισηγητής ερµηνεύει το έργο αυτής της επιτροπής ως µια υπηρεσία χρήσιµη στη σχετική τρέχουσα αντιπαράθεση στην Ευρώπη. Ο απώτερος στόχος είναι να καταλήξουµε σε µία θέση που να µπορεί να γίνει αποδεκτή από άτοµα µε πολύ διαφορετικές ευαισθησίες και επαγγέλµατα. Ίσως πρέπει να γίνουν υποχωρήσεις όσον αφορά στις προσωπικές µας πεποιθήσεις για να δούµε τι µπορούµε να κάνουµε σε ευρωπαϊκό επίπεδο, λαµβάνοντας υπόψη το πλουραλιστικό πλαίσιο που διέπει σήµερα την ίδια την εξέλιξη της Ευρώπης και που σίγουρα θα επιταθεί µε την επικείµενη διεύρυνση. Η µέθοδος που θα έπρεπε να χρησιµοποιηθεί είναι η διαµόρφωση µιας θέσης που να λαµβάνει µάλλον υπόψη αυτή την πολυµορφία παρά να αντικατοπτρίζει τις διάφορες ευαισθησίες. Αυτές κατοχυρώνονται ούτως ή άλλως στις εθνικές νοµοθεσίες. Προκύπτει η ανάγκη τα κράτη µέλη και η Ένωση να φροντίσουν να δηµιουργήσουν τις σωστές προϋποθέσεις ώστε ο τοµέας της γενετικής να προοδεύσει και να επισηµάνουν ποιες είναι οι περιπτώσεις όπου ενδείκνυται µια ευρωπαϊκή δραστηριοποίηση. Πρέπει να ανταποκριθούµε στην εντολή που δόθηκε σ αυτήν την επιτροπή να εντοπίσει τις επιπτώσεις νοµικής, ηθικής, κοινωνικής και οικονοµικής φύσης, περιοριζόµενοι στις αρµοδιότητες που εµπίπτουν στην Ένωση στον εν λόγω τοµέα. IV. Αρµοδιότητα της ΕΕ όσον αφορά στην ανθρώπινη γενετική Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει άµεσες νοµοθετικές αρµοδιότητες στον τοµέα της 1 βλ. Παρέµβαση της κυρίας Lenoir στη συνεδρίαση της προσωρινής επιτροπής της 30ής Ιανουαρίου 2001 PR\ doc 18/103 PE

19 ανθρώπινης γενετικής. Η Συνθήκη δεν περιέχει διατάξεις που να κάνουν ειδική αναφορά στην ανθρώπινη γενετική και στις νέες ιατρικές τεχνολογίες. Ωστόσο, ορισµένα άρθρα της Συνθήκης επιτρέπουν και επέτρεψαν στο παρελθόν να ληφθούν µέτρα που αφορούν στον τοµέα αυτόν. Πιο συγκεκριµένα, για να µπορέσει να εκδοθεί κοινοτική πράξη που να διέπει τα θέµατα που αφορούν στην ανθρώπινη γενετική ή τις νέες τεχνολογίες της ιατρικής, πρέπει ο σκοπός και το περιεχόµενο της πράξης να πληρούν τα κριτήρια που ορίζει το άρθρο εκείνο της Συνθήκης που έχει επιλεγεί ως νοµική βάση για την έγκριση της πράξης. Οι τοµείς στους οποίους δικαιολογείται κοινοτική δράση είναι τρεις, ήτοι: - η δηµόσια υγεία άρθρο 152 της συνθήκης ΕΚ - η έρευνα άρθρα 163 έως 173 της συνθήκης ΕΚ (ιδίως η χρηµατοδότηση του προγράµµατος-πλαίσιο για την έρευνα) Σε αµφότερες τις περιπτώσεις πρόκειται για δράσεις της Κοινότητας µε σκοπό την ενθάρρυνση και τη συµπλήρωση µέτρων των κρατών µελών, - η εσωτερική αγορά άρθρο 95 της συνθήκης ΕΚ 1 (επιτρέπει τη λήψη κοινοτικών µέτρων για τη θέσπιση και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και επιτρέπει µέσα στο πλαίσιο αυτό κοινοτικές δράσεις που έχουν επίπτωση στα θέµατα της γενετικής και των νέων ιατρικών τεχνολογιών) ύο οδηγίες έχουν µεγάλη σηµασία στο θέµα αυτό: - η οδηγία 95/46/ΕΚ του Οκτωβρίου 1995, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδοµένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία αυτών, - η οδηγία 98/44/ΕΚ του Ιουλίου 1998, για την έννοµη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων. Οι διατάξεις της Συνθήκης σχετικά µε τη δηµόσια υγεία Σε ό,τι αφορά στη δηµόσια υγεία, το άρθρο 152 της συνθήκης ΕΚ προβλέπει ότι η δράση της Κοινότητας συµπληρώνει τις εθνικές πολιτικές 2. Πράγµατι, η Κοινότητα δεν διαθέτει αποκλειστική αρµοδιότητα στον τοµέα αυτόν, παρά µόνο µια αρµοδιότητα που περιορίζεται στην «ενθάρρυνση» της συνεργασίας µεταξύ των κρατών µελών και στη «στήριξη» της δράσης τους 3. Καθώς πρόκειται για αρµοδιότητα επικουρική αυτής των κρατών µελών, σηµειωτέον ότι κάθε κοινοτική δράση πρέπει να σέβεται την αρχή της επικουρικότητας που θεσπίζει το άρθρο 5 της Συνθήκης ΕΚ. Το άρθρο 152 της Συνθήκης ΕΚ προβλέπει την έγκριση, µε τη διαδικασία της συναπόφασης, των µέτρων ενθάρρυνσης που αποσκοπούν να προστατεύσουν και να αναβαθµίσουν την υγεία 1 Η απόφαση του ικαστηρίου της 5 ης Οκτωβρίου 2000 για τη διαφήµιση των προϊόντων καπνού υπενθυµίζει ότι το άρθρο 95 εφαρµόζεται και σε θέµατα υγείας, ανεξάρτητα από τις διατάξεις του άρθρου 152, παρ. 4, εδ. γ) ΕΚ. 2 Εκτός από το άρθρο 152 ΕΚ που αφορά ειδικά στις αρµοδιότητες της Κοινότητας σε θέµατα υγείας, ο στόχος της προστασίας της υγείας κατοχυρώνεται και σε άλλες κοινοτικές πολιτικές όπως της προστασίας των καταναλωτών (άρθρο 153, παρ. 1 ΕΚ) ή του περιβάλλοντος (άρθρο 174, παρ. 1, ΕΚ). 3 Γνωµάτευση της νοµικής υπηρεσίας του ΕΚ για τις κοινοτικές αρµοδιότητες σε θέµατα ανθρώπινης γενετικής Απρίλιος 2001 PR\ doc 19/103 PE

20 του ανθρώπου, αλλά απαγορεύει ρητά οποιαδήποτε εναρµόνιση των εθνικών διατάξεων. Η ίδια διάταξη θεσπίζει επίσης την αρµοδιότητα να καθορίζονται, πάντα µε τη διαδικασία της συναπόφασης, «υψηλές προδιαγραφές όσον αφορά στην ποιότητα και την ασφάλεια των οργάνων και ουσιών ανθρώπινης προέλευσης, του αίµατος και των παραγώγων του». Σ αυτήν την τελευταία περίπτωση, η Συνθήκη δεν αποκλείει τη δυνατότητα εναρµόνισης. Πάντως, βρισκόµαστε πάντοτε στο πλαίσιο µιας επικουρικής αρµοδιότητας σ αυτήν των κρατών µελών. Η τελευταία παράγραφος του άρθρου 152 της Συνθήκης ΕΚ υπενθυµίζει την περιορισµένη εµβέλεια της αρµοδιότητας αυτής, υπογραµµίζοντας ότι τα εν λόγω µέτρα «δεν θίγουν τις εθνικές διατάξεις περί δωρεάς και ιατρικής χρήσης οργάνων και αίµατος». Πέρα από τα µέτρα αυτά που µπορούν να ληφθούν µε συναπόφαση, το άρθρο 152 της Συνθήκης ΕΚ ορίζει ότι το Συµβούλιο εκδίδει συστάσεις µε ειδική πλειοψηφία. Για την έγκριση των συστάσεων αυτών δεν απαιτείται γνωµοδότηση του Κοινοβουλίου. Οι διατάξεις του κεφαλαίου για την έρευνα Το κεφάλαιο XVIII της Συνθήκης (άρθρα ) είναι αφιερωµένο στην έρευνα και στην τεχνολογική ανάπτυξη. Πρόκειται για έναν τοµέα που δεν εµπίπτει στις αποκλειστικές αρµοδιότητες της Κοινότητας και συνεπώς οι δράσεις της Κοινότητας «συµπληρώνουν» τις δράσεις που εκτελούν τα κράτη µέλη (άρθρο 164 της συνθήκης ΕΚ). Πράγµατι, σύµφωνα µε το άρθρο 163 της συνθήκης ΕΚ, η Κοινότητα «ενθαρρύνει» τις επιχειρήσεις, τα ερευνητικά κέντρα και τα πανεπιστήµια στις προσπάθειές τους για την έρευνα και «στηρίζει» τη συνεργασία τους. Προς το σκοπό αυτό, η Συνθήκη προβλέπει την έγκριση προγραµµάτων-πλαισίων για την έρευνα µε τη διαδικασία της συναπόφασης. Τα προγράµµατα αυτά εκτελούνται µέσω ειδικών προγραµµάτων που εγκρίνει το Συµβούλιο ύστερα από διαβούλευση µε το Κοινοβούλιο. Όσον αφορά πιο συγκεκριµένα στην ανθρώπινη γενετική, το πέµπτο πρόγραµµα-πλαίσιο που εγκρίθηκε για την περίοδο προβλέπει µεταξύ των δράσεών του την «έρευνα για το γονιδίωµα και τις ασθένειες γενετικής προέλευσης», µε αναφορά στις «νέες τεχνολογίες» που θα πρέπει να συµβάλουν στην αξιοποίηση των πληροφοριών που περιέχονται στο γονιδίωµα υπέρ της υγείας, της βιοµηχανίας και του περιβάλλοντος σε ευρωπαϊκή κλίµακα. Το πρόγραµµα περιλαµβάνει επίσης «τη µελέτη των προβληµάτων ηθικής που συνδέονται µε τη βιολογική ιατρική και βιοηθική» και τονίζεται ότι «µε βάση το παρόν πρόγραµµα-πλαίσιο δεν θα εκτελεστεί καµία δράση έρευνας που να τροποποιεί ή να επιχειρεί να τροποποιήσει τη γενετική κληρονοµιά των ανθρώπινων όντων µε τη µετάλλαξη σπερµικών κυττάρων ή που να επιδρά σε οποιοδήποτε άλλο στάδιο της ανάπτυξης του εµβρύου κατά τρόπο ώστε να καθιστά την αλλοίωση αυτή κληρονοµική». Κατά συνέπεια, και απουσία µιας άµεσης και αποκλειστικής αρµοδιότητας, που να επιτρέπει στον κοινοτικό νοµοθέτη να εγκρίνει κανονισµούς ή οδηγίες σε θέµατα ανθρώπινης γενετικής, η Κοινότητα, στο πλαίσιο των αρµοδιοτήτων της για την έρευνα, µπορεί να ορίσει τα κριτήρια που πρέπει να πληρούνται για τα µέτρα που πρόκειται να χρηµατοδοτηθούν στον τοµέα αυτόν από το πρόγραµµα πλαίσιο. 1 Απόφαση 182/1999, ΕΕ L 26 της , σ. 46 PR\ doc 20/103 PE

21 Η Επιτροπή υπέβαλε πρόσφατα την πρότασή της για απόφαση σχετικά µε το πρόγραµµα πλαίσιο Μεταξύ των προτεραιοτήτων συγκαταλέγονται οι ερευνητικές εργασίες που βασίζονται στην ανάλυση του γονιδιώµατος του ανθρώπου οι οποίες θα συµβάλουν στην ανάπτυξη νέων διαγνωστικών µεθόδων. Η αιτιολογική σκέψη 11 της εν λόγω πρότασης που ακολουθεί τη διαδικασία της συναπόφασης, υπογραµµίζει ότι οι ερευνητικές δραστηριότητες που εκτελούνται στο πλαίσιο του εν λόγω προγράµµατος, πρέπει να διεξάγονται µε σεβασµό των θεµελιωδών ηθικών αρχών, ειδικά εκείνων που κατοχυρώνονται από το Χάρτη Θεµελιωδών ικαιωµάτων. Όντως, ο Χάρτης Θεµελιωδών ικαιωµάτων απαγορεύει πρακτικές επιλογής των χαρακτηριστικών των ατόµων (ευγονική) καθώς και την αναπαραγωγική κλωνοποίηση των ανθρώπων. Απαγορεύει επίσης την εκµετάλλευση του ανθρώπινου σώµατος και των οργάνων του ως πηγής κέρδους (βλ. άρθρο 3 «δικαίωµα στη φυσική ακεραιότητα του ατόµου»). Οι διατάξεις της Συνθήκης για την εσωτερική αγορά Το άρθρο 95, παρ. 1 της Συνθήκης ΕΚ προβλέπει την έγκριση µε τη διαδικασία της συναπόφασης µέτρων «σχετικά µε την προσέγγιση των νοµοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών µελών που έχουν ως αντικείµενο την εγκαθίδρυση και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς». Πρόκειται για µια αυθεντική κοινοτική αρµοδιότητα που παρέχει στην Κοινότητα τη δυνατότητα, όχι µόνο να ενθαρρύνει ή να συµπληρώνει τις δράσεις των κρατών µελών, αλλά και να νοµοθετεί. Με βάση αυτή τη διάταξη µπορούν να εγκριθούν κανονισµοί ή οδηγίες σχετικά µε θέµατα που καλύπτονται από την εντολή της προσωρινής επιτροπής για την ανθρώπινη γενετική και τις άλλες νέες τεχνολογίες στον τοµέα της σύγχρονης ιατρικής, στο µέτρο που, βέβαια, οι διατάξεις αυτές έχουν επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Πράγµατι, για να µπορέσει να εφαρµοστεί η κοινοτική αρµοδιότητα που απονέµει το άρθρο 95 της Συνθήκης ΕΚ, ο σκοπός και το περιεχόµενο της υπό έγκριση πράξης πρέπει να είναι όντως «η εγκαθίδρυση και η λειτουργία της εσωτερικής αγοράς». Εφόσον συντρέχει αυτή η προϋπόθεση, τίποτα δεν εµποδίζει ο κανονισµός ή η οδηγία να αφορά σε θέµατα που άπτονται, για παράδειγµα, της υγείας. Ωστόσο, όπως αποφάνθηκε το ικαστήριο, δεν µπορεί να χρησιµοποιηθεί το άρθρο 95 της Συνθήκης ΕΚ για να παρακαµφθεί η απαγόρευση της εναρµόνισης που επιβάλλει το άρθρο 152, παρ. 4, εδ. γ) της συνθήκης ΕΚ 2. Σύµφωνα µε το ικαστήριο, τα µέτρα που αναφέρονται στο άρθρο 95 παρ. 1 της Συνθήκης ΕΚ, αποβλέπουν στη βελτίωση των προϋποθέσεων θέσπισης και λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς. Η ερµηνεία αυτού του άρθρου κατά τρόπο που να παρέχει στον κοινοτικό νοµοθέτη γενική αρµοδιότητα να ρυθµίζει την εσωτερική αγορά, όχι µόνο θα ήταν αντίθετη µε την ίδια την ουσία των διατάξεων, αλλά θα ήταν αντίθετη και µε την αρχή που θέτει το 3 B της Συνθήκης ΕΚ (που έγινε άρθρο 5 της συνθήκης ΕΚ), σύµφωνα µε την οποία οι αρµοδιότητες της Κοινότητας είναι κατ ανάθεση». 1 COM(2001) 94 της Απόφαση της 5 ης Οκτωβρίου 2000, υπόθεση C-376/98 Γερµανία κατά ΕΚ και Συµβουλίου, σηµείο 79 PR\ doc 21/103 PE

22 Συνεπώς, ακόµη και εάν δεν µπορούν να αφορούν σε θέµατα εµπίπτοντα στις αρµοδιότητες της προσωρινής επιτροπής για την ανθρώπινη γενετική, οι πράξεις που θεσπίζονται δυνάµει του άρθρου 95 της συνθήκης ΕΚ πρέπει να αποσκοπούν στη συγκεκριµένη βελτίωση των προϋποθέσεων λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς σε ένα δεδοµένο τοµέα. Πρέπει να αποφεύγεται οι αποκλίσεις µεταξύ των εθνικών νοµοθεσιών που εφαρµόζονται στην περίπτωση, να είναι τέτοιας µορφής ώστε να µη δηµιουργούν κωλύµατα στις συναλλαγές µεταξύ των κρατών µελών και να µην προκαλούν στρεβλώσεις του ανταγωνισµού µε αποτέλεσµα να µετατρέπονται σε εµπόδιο για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Στο πλαίσιο αυτό µπορούµε να αναφέρουµε επί παραδείγµατι την οδηγία για τα ιατροτεχνολογικά βοηθήµατα που χρησιµοποιούνται στη διάγνωση in vitro 1 ή την οδηγία που αφορά τα ιατρικά βοηθήµατα που περιλαµβάνουν σταθερά παράγωγα ανθρώπινου αίµατος ή πλάσµατος 2 που εγκρίθηκαν δυνάµει του άρθρου 95 της Συνθήκης ΕΚ. Πρέπει επίσης να υπενθυµίσουµε ότι η οδηγία 98/44/ΕΚ για την έννοµη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων που εγκρίθηκε επίσης δυνάµει του άρθρου 95 της συνθήκης ΕΚ, είναι σήµερα αντικείµενο προσφυγής ενώπιον του ικαστηρίου εκ µέρους των Κάτω Χωρών που µεταξύ άλλων αµφισβητούν την ορθότητα της επιλογής της νοµικής βάσης. Εξάλλου, η Ευρωπαϊκή Οµάδα Ηθικής των Επιστηµών και των Νέων Τεχνολογιών (ΕΟΗ) ανέλυσε στη γνωµοδότησή της αριθ. 13 της 30ής Ιουλίου 1999 τις «ηθικές πτυχές της χρησιµοποίησης προσωπικών παραϊατρικών δεδοµένων στην κοινωνία της πληροφόρησης» κάνοντας αναφορά µεταξύ άλλων στην οδηγία 95/46/ΕΚ σχετικά µε την προστασία των δεδοµένων που και αυτή εγκρίθηκε µε βάση το άρθρο 95 της Συνθήκης ΕΚ 3. Η ΕΟΗ επισηµαίνει ότι δεν υπάρχει ακόµη ειδική ευρωπαϊκή νοµοθεσία όσον αφορά στην προστασία των προσωπικών δεδοµένων για την υγεία και προτείνει µια τέτοια οδηγία «να µελετηθεί για να ληφθεί υπόψη ο κίνδυνος που εγκυµονεί η ηλεκτρονική επεξεργασία των στοιχείων αυτών». Να υπενθυµίσουµε εν προκειµένω ότι ο Χάρτης των Θεµελιωδών ικαιωµάτων συµπεριέλαβε στο άρθρο 21 για την απαγόρευση των διακρίσεων, τη µη διάκριση µε βάση τα «γενετικά χαρακτηριστικά». 1 Οδηγία 98/79/ΕΚ του ΕΚ και του Συµβουλίου της 27 ης Οκτωβρίου 1998, ΕΕ L 331 της l , σ.1 2 Οδηγία 2000/70/ΕΚ του ΕΚ και του Συµβουλίου της , ΕΕ L 313 της , σ ΕΕ L 281 της , σ. 31 PR\ doc 22/103 PE

23 V. ιεθνείς και ευρωπαϊκοί νοµικοί µηχανισµοί Πολλές από τις θεµελιώδεις αξίες και τις αρχές όσον αφορά στην ανθρώπινη γενετική αναγνωρίζονται ήδη σε παγκόσµιο επίπεδο, πράγµα που δεν αποκλείει βέβαια οι πολιτικές αρχές να συνεχίζουν να διερωτώνται για την ισχύ και την ενδεχόµενη ανάγκη δηµιουργίας και νέων νοµικών µηχανισµών λόγω των νέων διαστάσεων που προσλαµβάνει το θέµα και να ζητούν µεγαλύτερη συνεργία µεταξύ των διεθνών συµβάσεων και των εθνικών νοµοθεσιών. Οι πρώτες, µαζί µε το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο, δεν µπορούν να µην έχουν σηµαντική επίδραση στις κυβερνητικές επιλογές των κρατών µελών της Ένωσης. Η Οργάνωση των Ηνωµένων Εθνών για την Παιδεία, την Επιστήµη και τον Πολιτισµό (Unesco), η Παγκόσµια Οργάνωση Υγείας (Π.Ο.Υ.), το Συµβούλιο της Ευρώπης και η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτουν διάφορα νοµικά µέσα. Η ΕΕ µε τον Χάρτη των Θεµελιωδών ικαιωµάτων επιτέλεσε ένα πρώτο βήµα προόδου προς τη χάραξη ηθικών προσανατολισµών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Γενικά, αυτό που αποτελεί τον κοινό παρονοµαστή αυτών των διακηρύξεων είναι η απόλυτη προσήλωση στο σεβασµό των αρχών της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της αυτονοµίας του ατόµου, της συναίνεσης για την παροχή πληροφοριών και της εµπιστευτικότητας στην εφαρµογή της ανθρώπινης γενετικής στην ιατρική πρακτική. Στη συνέχεια απαριθµούνται τα κυριότερα άρθρα των σηµαντικότερων ισχυόντων διεθνών νοµικών µηχανισµών. Ο εισηγητής έκρινε σκόπιµο να παρουσιάσει έναν κατάλογο των σχετικών διατάξεων όχι ανάλογα µε τον εκάστοτε διεθνή οργανισµό αλλά µε βάση τις παραµέτρους που αποτελούν, µεταξύ άλλων, αντικείµενο ανάλυσης του παρόντος εγγράφου 1. Αυτές είναι: - το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξιοπρέπειας - η ελευθερία της έρευνας - η προστασία της δηµόσιας υγείας - η µη διάκριση µε βάση τα γενετικά χαρακτηριστικά - η προστασία των προσωπικών δεδοµένων - οι παρεµβάσεις στο ανθρώπινο γονιδίωµα - η απαγόρευση της οικονοµικής εκµετάλλευσης - η προστασία των πνευµατικών δικαιωµάτων και η κατοχύρωση των εφευρέσεων 1 Παραποµπή των άρθρων που αναφέρονται στον πίνακα, βλ. Παράρτηµα II PR\ doc 23/103 PE

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 1. Ο γενετικός κώδικας είναι ένας κώδικας αντιστοίχισης των κωδικονίων του mrna με αμινοξέα στην πολυπεπτιδική αλυσίδα. Σύμφωνα με αυτόν η 3 μετάφραση όλων των mrna αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικό γλωσσάριο. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες. Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη.

Γενετικό γλωσσάριο. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες. Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. 12 Γενετικό γλωσσάριο Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. Ιανουάριος 2009 Τροποποιηµένο από το γλωσσάριο που αρχικά δηµιουργήθηκε από το Πάρκο Γενετικής Γνώσης London IDEAS (London

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Παύλος Αντωνίου

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Παύλος Αντωνίου ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Παύλος Αντωνίου Με μια ματιά: Εισαγωγή στη Βιολογία Ευθυγράμμιση Ακολουθιών Αναζήτηση ομοίων ακολουθιών από βάσεις δεδομενων Φυλογενετική πρόβλεψη Πρόβλεψη

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 ΘΕΜΑ Α Α1.δ Α2.γ Α3.β Α4.γ Α5.β ΘΕΜΑ Β Β1. 4,2,1,6,3,5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ.

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις:

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 o ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Το DNA ενός ανθρώπινου κυττάρου αποτελείται από 6 10 9

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 2005 1 ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 2 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο A: 1-Α, 2-, 3-Γ, 4-Β, 5-Β ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) Β. 1. Σωστή, 2. Λανθασµένη,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Α3. Η εισαγωγή ανασυνδυασμένου DNA σε βακτήριο-ξενιστή ονομάζεται α. μικροέγχυση β. μετασχηματισμός γ. εμβολιασμός δ. κλωνοποίηση.

Α3. Η εισαγωγή ανασυνδυασμένου DNA σε βακτήριο-ξενιστή ονομάζεται α. μικροέγχυση β. μετασχηματισμός γ. εμβολιασμός δ. κλωνοποίηση. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α. Α.1. δ. Α.2. γ. Α.3. β. Α.4. γ. Α.5. β. Θέμα Β.

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α. Α.1. δ. Α.2. γ. Α.3. β. Α.4. γ. Α.5. β. Θέμα Β. Θέμα Α. Α.1. δ Α.2. γ Α.3. β Α.4. γ Α.5. β Θέμα Β. TETAPTH 4 OYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Β.1. 4 2 1-6 3-5 B.2. α.) ) DNA πολυμεράσες β.) ) πριμόσωμα γ.) ) DNA δεσμάση δ.) ) DNA ελικάσες ε.) ) RNA

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ( ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ( ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ( ΣΥΓΓΡΑΦΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Θα περιέχει ερωτήσεις θεωρίας µε απαντήσεις, ασκήσεις ανοικτούκλειστού τύπου µε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β. Β1. 4-2-1-6-3-5 Β2. α) DNA πολυμεράσες β) πριμόσωμα γ) DNA δεσμάσεις δ) DNA ελικάσες ε) RNA πολυμεράσες Β3. σελ 98:

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Κυτταρική διαίρεση: παραγωγή γενετικά πανομοιότυπων θυγατρικών κυττάρων Κυτταρική διαίρεση Μονοκύτταροι οργανισμοί: η διαίρεση του κυττάρου συνεπάγεται αναπαραγωγή ολόκληρου

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 o 1 Β 2 3 Γ 4 5 Β. ΘΕΜΑ 2 o ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Όπως στο σχολικό, σελίδα 20: «Κάθε φυσιολογικό µεταφασικό ως προς τη θέση του κεντροµεριδίου» και σελίδα «Κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. γ A2. β A3.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 Θέµα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β A4. γ A5. β Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β Β1. Η σειρά των βημάτων που οδηγούν στην κατασκευή καρυοτύπου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ Μαλτέζος Ιωάννης Κληρονομικότητα Το σώμα μας αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα εκ των οποίων τα περισσότερα εξ αυτών

Διαβάστε περισσότερα

Για το χρώµα σπέρµατος επικρατής είναι η ιδιότητα κίτρινο και η υπολειπόµενη το πράσινο. Συµβολίζουµε: Κ:Κίτρινο κ: Πράσινο Κ>κ

Για το χρώµα σπέρµατος επικρατής είναι η ιδιότητα κίτρινο και η υπολειπόµενη το πράσινο. Συµβολίζουµε: Κ:Κίτρινο κ: Πράσινο Κ>κ Απαντήσεις Βιολογία Κατεύθυνσης 2011 ΘΕΜΑ Α Α1 α Α2 δ Α3 γ Α4 β Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1 Σελ. 13 «Το 1928 γίνεται αυτό» Β2 Σελ 101 «βλάβες στους επιδιορθωτικά ένζυµα» (Χωρίς να απαιτείται θα θεωρηθεί σωστό να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) Τετάρτη, 4 Ιουνίου 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ 321/2001

ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ 321/2001 ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ 321/2001 "Προσαρμογή στην Οδηγία 98/44/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την έννομη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων" Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Παρασκευή, 22 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ.

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: ΠΑΣΣΙΑ Α. Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Κάθε μεταφορικό RNA

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ 1 ΘΕΜΑ 1 o Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α. Για τις ερωτήσεις 1 5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Τι συµβαίνει σε ένα Εργαστήριο Γενετικής?

Τι συµβαίνει σε ένα Εργαστήριο Γενετικής? 12 εργαστήριο ίσως ελέγξει τα αποθηκευµένα δείγµατα (ιδιαίτερα εάν ο αρχικός έλεγχος δεν έδωσε αποτέλεσµα), αλλά µόνο εάν έχετε δώσει τη γραπτή σας συγκατάθεση για κάτι τέτοιο. Με αυτό τον τρόπο οι ασθενείς

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗ ΣΤΟ ΓΟΝΙ ΙΟ Χ

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗ ΣΤΟ ΓΟΝΙ ΙΟ Χ ΜΥΪΚΗ ΥΣΤΡΟΦΙΑ ΤΥΠΟΥ DUCHENNE Τι είναι η µυϊκή δυστροφία (Μ ) τύπου Duchenne; Υπάρχουν πολλοί τύποι Μ και όλοι προκαλούνται από ελαττώµατα στα γονίδια (οι κληρονοµικές µονάδες που µεταβιβάζουν οι γονείς

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 25 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα.

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα. ΚΕΦ. 1 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ 1. Να κατατάξετε σε σειρά αυξανόμενου μεγέθους τις παρακάτω έννοιες που σχετίζονται με το γενετικό υλικό των οργανισμών: νουκλεόσωμα, χρωμόσωμα, αδενίνη, νουκλεοτίδιο, γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Συροπούλου Ελεάνα ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:

ΤΑΞΗ: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Συροπούλου Ελεάνα ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΑΞΗ: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Συροπούλου Ελεάνα ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: / /2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Η ποσότητα του DNA είναι α. διπλάσια στα νευρικά κύτταρα σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. Πρόταση

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. Πρόταση ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 23.07.2001 COM(2001) 418 τελικό 2001/0166 (COD) Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά µε το δείκτη κόστους εργασίας (υποβληθείσα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (Περιέχει 67 ερωτήσεις θεωρίας µε απαντήσεις, 116 ασκήσεις ανοικτού- κλειστού τύπου µε µ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ÈÅÌÁÔÁ 2008 ÏÅÖÅ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o. ΘΕΜΑ 2 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5)

ÈÅÌÁÔÁ 2008 ÏÅÖÅ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o. ΘΕΜΑ 2 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β: 1- Λάθος, 2- Σωστή, 3- Λάθος, 4- Σωστή, 5- Λάθος ΘΕΜΑ 2 o ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) ΜΟΝΑ ΕΣ 10 (2Χ5) 1. Καρυότυπος είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΜΕΡΟΣ Α' ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ Μάθημα: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και ώρα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25) ΤΣΙΜΙΣΚΗ &ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΗΛ ΓΩΝΙΑ THΛ: 270727 222594 ΑΡΤΑΚΗΣ 12 - Κ. ΤΟΥΜΠΑ THΛ: 919113 949422 ΕΠΩΝΥΜΟ:... ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2008 07:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

***II ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ

***II ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2014-2019 Επιτροπή Περιβάλλοντος, Δημόσιας Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων 12.3.2015 2013/0371(COD) ***II ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ σχετικά με τη θέση του Συμβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ(40 μονάδες) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: / / 2009 ΤΑΞΗ: Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ώρες(βιολογία-χημεία) Όνομα μαθητή /

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου 2001

Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου 2001 Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Α1. Από τη διασταύρωση ενός λευκού µ ένα µαύρο ποντικό όλοι οι απόγονοι είναι γκρίζοι. Τα γονίδια που καθορίζουν το χρώµα τους είναι: α.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΡΑΣΗΣ. Απόφαση 1295/99/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συµβουλίου 1999 ΕΤΗΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟ Ο 1999-2000

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΡΑΣΗΣ. Απόφαση 1295/99/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συµβουλίου 1999 ΕΤΗΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟ Ο 1999-2000 ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ιεύθυνση ΣΤ - ηµόσια υγεία Μονάδα ΣΤ4 -Μεταδοτικές, σπάνιες και νεοεµφανιζόµενες νόσοι ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΡΑΣΗΣ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπή Εσωτερικής Αγοράς και Προστασίας των Καταναλωτών ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Επιτροπή Εσωτερικής Αγοράς και Προστασίας των Καταναλωτών ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Εσωτερικής Αγοράς και Προστασίας των Καταναλωτών 29.6.2011 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ για την εφαρμογή της οδηγίας 2005/36/ΕΚ σχετικά με την αναγνώριση των επαγγελματικών

Διαβάστε περισσότερα

9011/15 ΔΑ/μκρ 1 DG B 3A

9011/15 ΔΑ/μκρ 1 DG B 3A Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 4 Ιουνίου 2015 (OR. en) Διοργανικός φάκελος: 2008/0140 (CNS) 9011/15 ΕΚΘΕΣΗ Αποστολέας: Αποδέκτης: Προεδρία SOC 330 ANTIDISCRIM 6 JAI 338 MI 326 FREMP 114 Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχος της ρύπανσης: οδηγία IPPCΗ

Ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχος της ρύπανσης: οδηγία IPPCΗ Ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχος της ρύπανσης: οδηγία IPPCΗ Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει τις υποχρεώσεις που πρέπει να τηρούνται στο πλαίσιο βιομηχανικών και γεωργικών δραστηριοτήτων υψηλού δυναμικού ρύπανσης,

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας

Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας ΚΆΤΩ ΑΠΌ ΠΟΙΕΣ ΣΥΝΘΉΚΕΣ ΠΡΟΒΛΈΠΕΤΑΙ Ο ΓΕΝΕΤΙΚΌΣ ΈΛΕΓΧΟΣ; ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΉ ΓΕΝΕΤΙΚΉ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΉ ΤΙ ΨΆΧΝΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΓΕΝΕΤΙΚΌ ΈΛΕΓΧΟ; Η ΔΙΚΉ ΣΑΣ ΑΠΌΦΑΣΗ Γενετικός Έλεγχος

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Ευρωπαϊκή Επιτροπή European Commission Enterprise publication ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την εφαρμογή των

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Προεμφυτευτική γενετική διάγνωση (P.G.D) σε χρωμοσωμικές ανωμαλίες και κληρονομικά νοσήματα

Προεμφυτευτική γενετική διάγνωση (P.G.D) σε χρωμοσωμικές ανωμαλίες και κληρονομικά νοσήματα Προεμφυτευτική γενετική διάγνωση (P.G.D) σε χρωμοσωμικές ανωμαλίες και κληρονομικά νοσήματα MAΡΙΑ ΠΑΠΑΛΟΥΚΑ Κλινική Εμβρυολόγος Μονάδα Αναπαραγωγικής Ιατρικής Περιεχόμενα Ορισμός Ιστορική Αναδρομή Γενετική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Το μόριο DNA μιας χρωματίδας μεταφασικού χωμοσώματος ενός φυσιολογικού ευκαρυωτικού κυττάρου περιέχει το 29% των νουκλεoτιδίων του με αζωτούχα βάση την T. a. Ποιο είναι

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Το γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β') ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ε Ν Δ Ε Ι Κ Τ Ι Κ Ε Σ Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ, ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ, ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 18.7.2001 COM(2001) 411 τελικό Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ, ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ περί του καθεστώτος καιτων γενικών όρων άσκησης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER Πιστεύουμε ότι η επιχειρηματικότητα ανθεί μόνο σε κοινωνίες όπου υπάρχει προστασία και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι οι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013 07:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Επιμέλεια: Δημήτρης Κοτρόπουλος ΘΕΜΑ A Να γράψετε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις A1 έως A5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 Ορισμοί Γενετική: μελέτη της κληρονομικότητας και των παραλλαγών της Ιατρική γενετική: η γενετική του ανθρώπινου είδους Κλινική γενετική:

Διαβάστε περισσότερα

Σημαντικές αλλαγές στην επισήμανση & την παραγωγή μελιού

Σημαντικές αλλαγές στην επισήμανση & την παραγωγή μελιού Σημαντικές αλλαγές στην επισήμανση & την παραγωγή μελιού Οδηγία 2014/63/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 15ης Μαΐου 2014 για την τροποποίηση της οδηγίας 2001/110/ΕΚ του Συμβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ, Ph.D. Λέκτορας Εργαστήριο Βιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 19.5.2014 COM(2014) 283 final 2014/0148 (NLE) Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά με την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1387/2013 για την αναστολή των αυτόνομων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ CONFLICT OF INTEREST POLICY

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ CONFLICT OF INTEREST POLICY ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ CONFLICT OF INTEREST POLICY Το νομικό και κανονιστικό πλαίσιο (νομοθεσία) που διέπει τις δραστηριότητες της εταιρείας «ΠΑΝΤΕΛΑΚΗΣ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Το σχεδιάγραµµα πιο κάτω παριστάνει τον αυτοδιπλασιασµό και το διαµοιρασµό των χρωµατοσωµάτων στα θυγατρικά κύτταρα.

Το σχεδιάγραµµα πιο κάτω παριστάνει τον αυτοδιπλασιασµό και το διαµοιρασµό των χρωµατοσωµάτων στα θυγατρικά κύτταρα. ΜΙΤΩΣΗ Η διαίρεση του κυττάρου δεν είναι µια απλή διαδικασία, όπως για παράδειγµα µια φυσαλίδα που καθώς µεγαλώνει χωρίζεται στα δύο. Η κυτταρική διαίρεση περιλαµβάνει τον ακριβοδίκαιο διαµοιρασµό του

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΓΕΝΕΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ Στο DNA (RNA ιών) οι πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά ενός οργανισμού (γονίδια) ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ Από κύτταρο σε κύτταρο και από

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ α) Αφού τα σωµατικά κύτταρα της γάτας έχουν 19 ζεύγη οµολόγων χρωµοσωµάτων, άρα περιέχουν 38 απλοειδή χρωµοσώµατα στην αρχή της Μεσόφασης (G 1 -φάση), πριν

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ 1) ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΩΝ ΧΡΩΜΟΣΩΜΑΤΩΝ ΕΥΠΛΟΕΙΔΙΑ: ΚΑΘΕ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΟ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Ν (ΑΠΛΟΕΙΔΕΣ ΓΟΝΙΔΙΩΜΑ) 3Ν ΑΥΘΟΡΜΗΤΕΣ ΑΠΟΒΟΛΕΣ 4Ν τριπλοειδία Α) Γονιμοποίηση ωαρίου

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. Η απάντηση περιλαμβάνεται στις σελ. 90 91 σχολικού βιβλίου από το παράδειγμα της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας πολλές ομοιότητες με την αρχική.

Διαβάστε περισσότερα

Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη

Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη κληρονομικότητα στον άνθρωπο. 1 Καταρχήν, η πρώτη επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS)

ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) 12 ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. Ιανουάριος 2009 Τροποποιήθηκε από φυλλάδια που εκδόθηκαν από τα νοσοκοµεία Guy s και St Thomas στο Λονδίνο,

Διαβάστε περισσότερα

Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr

Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr ΜΟΡΙΑΚΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr Παρουσιάσεις μαθήματος http://users.auth.gr/~palexios/

Διαβάστε περισσότερα

Όροι Χρήσης της Ηλεκτρονικής Υπηρεσίας ιάχείρισης Μετεγγραφών σε Πανεπιστήµια/Τ.Ε.Ι.

Όροι Χρήσης της Ηλεκτρονικής Υπηρεσίας ιάχείρισης Μετεγγραφών σε Πανεπιστήµια/Τ.Ε.Ι. Όροι Χρήσης της Ηλεκτρονικής Υπηρεσίας ιάχείρισης Μετεγγραφών σε Πανεπιστήµια/Τ.Ε.Ι. Η χρήση της διαδικτυακής υπηρεσίας διαχείρισης µετεγγραφών υπόκειται στους όρους που παρατίθενται στη συνέχεια. Η χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ. σχετικά με την τριμερή κοινωνική σύνοδο κορυφής για την ανάπτυξη και την απασχόληση

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ. σχετικά με την τριμερή κοινωνική σύνοδο κορυφής για την ανάπτυξη και την απασχόληση ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 31.10.2013 COM(2013) 740 final 2013/0361 (APP) Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά με την τριμερή κοινωνική σύνοδο κορυφής για την ανάπτυξη και την απασχόληση EL EL 1.

Διαβάστε περισσότερα

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια Το DNA είναι το γενετικό υλικό 1. Πείραμα Griffith (1928) Βακτήριο πνευμονιόκοκκου (Diplococcus pneumoniae) Χωρίς κάλυμμα Με κάλυμμα (αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΩΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΝ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ, I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΩΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΝ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ, I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 14.6.2014 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 183/5 Ψήφισμα του Συμβουλίου και των αντιπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών, συνερχομένων στα πλαίσια του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 2014,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις)

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Το πρόγραμμα σπουδών του τμήματος Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας πρέπει να ανταποκρίνεται στην εξαγωγή επιστημόνων Γεωπόνων Βιοτεχνολόγων ικανών να μελετούν, να αντιμετωπίζουν και να προτείνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2014/2209(INI) 10.2.2015

ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2014/2209(INI) 10.2.2015 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2014-2019 Επιτροπή Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας 10.2.2015 2014/2209(INI) ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ σχετικά με τις ευκαιρίες πράσινης ανάπτυξης των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (2014/2209(INI))

Διαβάστε περισσότερα

: ERA Romanian Institute of Magistracy. : Bucharest. : The Charter of Fundamental Rights of the European Union in Practice: Seminar for Judges

: ERA Romanian Institute of Magistracy. : Bucharest. : The Charter of Fundamental Rights of the European Union in Practice: Seminar for Judges Φορέας Υλοποίησης : ERA Romanian Institute of Magistracy Τόπος ιεξαγωγής : Bucharest Ηµεροµηνία : 22-23/4/2013 Τίτλος Σεµιναρίου : The Charter of Fundamental Rights of the European Union in Practice: Seminar

Διαβάστε περισσότερα