ΟΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΤΟΠΩΝ ΥΠΟ ΟΧΗΣ. Η περίπτωση της Λίµνης Πλαστήρα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΟΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΤΟΠΩΝ ΥΠΟ ΟΧΗΣ. Η περίπτωση της Λίµνης Πλαστήρα"

Transcript

1 Θέµα: ΟΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΤΟΠΩΝ ΥΠΟ ΟΧΗΣ Η περίπτωση της Λίµνης Πλαστήρα ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Ευαγγελίας Τζέλη Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Στογιαννίδου Μαριάνθη ΧΙΟΣ Μάρτιος 2010

2 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ... 2 Περίληψη... 5 Abstract... 5 Κεφάλαιο 1. Τουρισµός Έννοια και Ορισµός Η εξέλιξη του τουρισµού σε κοινωνικό φαινόµενο Οι οικονοµικές αξίες του τουρισµού Παράγοντες ώθησης και έλξης Οι επιπτώσεις του τουρισµού στις τοπικές κοινωνίες Οι κοινωνικές επιδράσεις του τουρισµού Οι πολιτιστικές επιδράσεις του τουρισµού Οι επιδράσεις του τουρισµού στο περιβάλλον Οι επιδράσεις του Τουρισµού στα Οικοσυστήµατα Βιώσιµη Τουριστική Ανάπτυξη Φέρουσα Ικανότητα Κεφάλαιο 2. Ο εναλλακτικός τουρισµός Έννοια και ορισµός Τα κίνητρα Κοινωνικές ιαστάσεις των Εναλλακτικών Μορφών Τουρισµού Η συµµετοχή του πληθυσµού Τουρισµός υπαίθρου Προϋποθέσεις ανάπτυξης και άσκησης του τουρισµού υπαίθρου Ενίσχυση τοπικής επιχειρηµατικότητας και απασχόλησης των νέων και γυναικών σε επαγγέλµατα του τουρισµού υπαίθρου Τουρισµός υπαίθρου και βιωσιµότητα ιεθνείς τάσεις του τουρισµού υπαίθρου από την πλευρά της ζήτησης Ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Ανάπτυξη και προβολή του τουρισµού Υπαίθρου Ευαισθητοποίηση και ενηµέρωση της τοπικής κοινωνίας Αγροτικός Τουρισµός Η εξέλιξη και η χωρική κατανοµή των αγροτουριστικών προορισµών στην Ελλάδα

3 Κεφάλαιο 3. Προστατευόµενες περιοχές και τουρισµός Γενικά περί προστατευόµενων περιοχών Κατηγορίες προστατευόµενων περιοχών Προστατευόµενες περιοχές στην Ελλάδα Σχέση προστατευόµενων περιοχών και τουρισµού Κόστος και όφελος του τουρισµού Μορφές προστατευόµενων περιοχών µε τουρισµό και τάσεις ανάπτυξής τους Παραδείγµατα σχέσης προστατευόµενων περιοχών και τουρισµού Κεφάλαιο 4. Η περίπτωση της Λίµνης Πλαστήρα Εισαγωγή Πληθυσµός Αναπτυξιακές πρωτοβουλίες Έργα υποδοµής Ατοµικές Επιχειρήσεις Τουριστικά καταλύµατα Χώροι εστίασης - αναψυχής Επιχειρήσεις που σχετίζονται έµµεσα µε τον τουρισµό ιανυκτερεύσεις στα τουριστικά καταλύµατα Απασχόληση στον τουρισµό Το Τοπικό Σύµφωνο Ποιότητας Η φύση του ΤΣΠ Οι σκοποί του ΤΣΠ Όροι Συµµετοχής υνατότητα Τροποποίησης Όργανα εφαρµογής του ΤΣΠ Επιτροπές Ελέγχου Εφαρµογής Σήµα ιαγραφή µέλους Οι κανόνες του ΤΣΠ ιαχείριση παραπόνων πελατών επισκεπτών Τήρηση αισθητικών προτύπων ιαχείριση τιµών Τα συγκριτικά πλενεκτήµατα των µελών του ΤΣΠ

4 Η συνεισφορά της κοινοτικής πρωτοβουλίας LEADER Οι προοπτικές του ΤΣΠ Οι κάτοικοι Γενικότερη στάση Συµπεράσµατα Στρατηγικές διαχείρισης Βιβλιογραφία ιαδίκτυο (Websites and Links) Παράρτηµα

5 Περίληψη Στην παρούσα εργασία εξετάζεται η ανάπτυξη του αγροτικού τουρισµού στη περιοχή της Λίµνης Πλαστήρα του Νοµού Καρδίτσας. Αρχικά γίνεται παρουσίαση των βασικών εννοιών του τουρισµού και ειδικότερα των εναλλακτικών µορφών τουρισµού και διερευνώνται οι κοινωνικές, οικονοµικές, πολιτιστικές και περιβαντολλογικές επιπτώσεις στους τόπου υποδοχής καθώς και η συµβολή τους στην γενικότερη ανάπτυξη του τόπου προορισµού. Παράλληλα γίνεται αναφορά στη χωρητικότητα και τη φέρουσα ικανότητα των περιοχών ως προς τον αριθµό των τουριστών καθώς και στις περιπτώσεις προστατευόµενων περιοχών στην Ελλάδα. Στη συνέχεια παρουσιάζεται η µελέτη περίπτωσης για τη Λίµνη Πλαστήρα. Τέλος, γίνεται αξιολόγηση των επιπτώσεων του τουρισµού στην περιοχή και προτείνονται κατευθύνσεις µε σκοπό την προστασία του κοινωνικού, πολιτιστικού και φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής. Abstract In this study we examine the development of agriculture tourism in the region of Lake Plastira in the county of Karditsa. Initially there is the presentation of the basic meanings of tourism, particularly the alternative types of tourism and the examination of the effects on the environment along with the social, economic and cultural influence of tourism. The carrying capacity of the destinations as to the number of tourists and the types of the protected areas in Greece is also referred. Following, there is the presentation of the case study of the Lake Plastira. For closure, there is an evaluation of the effects of tourism in the studied region as well as suggestions with directions to the protection of the social, cultural and physical environment. 5

6 Κεφάλαιο 1. Τουρισµός 1.1. Έννοια και Ορισµός Η δραστηριότητα του τουρισµού οριοθετείται εννοιολογικά στις αρχές του 19 ου αιώνα στις χώρες της υτικής Ευρώπης (Βαρβαρέσος 1998, σελ. 15). Η λέξη "τουρισµός" αναφέρθηκε για πρώτη φορά το 1811 στο αγγλικό λεξικό της Οξφόρδης και η λέξη "τουρίστας" έκανε την εµφάνισή της γύρω στο 1800 εννοώντας "το άτοµο που ταξιδεύει για την ευχαρίστηση του ταξιδιού από περιέργεια" (Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 1). Πολλοί δοκίµασαν κατά καιρούς να ορίσουν την έννοια του τουρισµού και του τουρίστα. Μερικοί από αυτούς καθώς και οι ορισµοί τους αναφέρονται παρακάτω (Βαρβαρέσος 1998, σελ ). Η ιεθνής Ακαδηµία του Τουρισµού (A.I.T.-Monte Carlo) ορίζει ότι: "τουρισµός είναι το σύνολο των ανθρώπινων µετακινήσεων και των δραστηριοτήτων που προκύπτουν απ' αυτές. Αυτές υποκινούνται σε διαφoρετικό βαθµό και ένταση από τον πόθο της απόδρασης που ενυπάρχει στα άτοµα". Ο Ν. Αιγινίτης αναφέρει ότι: "Τουρισµός καλείται η από χώρα σε χώρα ή από πόλη σε πόλη µετάβαση ατόµων οµαδικά ή µεµονωµένα για λόγους βραχείας ή µακράς, πάντως όχι µονίµου διαµονής, για αναψυχή, αποκλειόµενης της εργασίας επιφερούσης άµεσον όφελος, πλην εκείνης η οποία δύναται να έχει ως σκοπό ή αποτέλεσµα την διαφήµιση της χώρας στην οποίαν κατευθύνεται ο επιχειρών µία τέτοια µετάβαση". Ο J. Medecin (Revue de Deux Mondes) αναφέρει ότι: "τουρισµός είναι µια δραστηριότητα ευκαιρίας η οποία συνίσταται στο να παραµένει κάποιος µακριά από τον τόπο της µονίµου διαµονής του για λόγους διασκέδασης, ανάπαυσης, εµπλουτισµού της εµπειρίας του, ανύψωσης του µορφωτικού του επιπέδου από την παρουσία νέων µορφών της ανθρώπινης δράσης και από τις εικόνες µιας άγνωστης φύσης". Μια επιστηµονική προσέγγιση του τουρισµού, όπου η τουριστική παραγωγή τείνει να ικανοποιήσει τις τουριστικές ανάγκες, δόθηκε από τους ΗunΖiker και Krapfto (1942). Σύµφωνα µ' αυτούς "τουρισµός είναι το σύνολο των ενεργοποιηµένων σχέσεων και γεγονότων κατά τη διάρκεια της µετακίνησης και παραµονής των ατόµων εκτός του τόπου της συνήθους κατοικίας τους, υπό τον περιορισµό ότι τόσο η µετακίνηση όσο και η παραµονή τους δεν έχουν ως κίνητρο την άσκηση οποιασδήποτε κερδοσκοπικής δραστηριότητας". ύο κύριες έννοιες οριοθετούν ουσιαστικά τον πρώτο επιστηµονικό ορισµό του τουρισµού: 6

7 α. Το κίνητρο, β. Η µετακίνηση Οι ιεθνείς Οργανισµοί (Κοινωνία των Εθνών, U.I.Ο.ΟT., Η.Ε. κλπ.) προκειµένου να προσδιορίσουν εννοιολογικά τον τουρίστα (1937, 1953, 1954, 1957 κλπ.), έλαβαν επίσης υπόψη τους τις παραπάνω έννοιες, οι οποίες θεωρούνται καθαρά περιοριστικές και αντανακλούν: α. Τον σκοπό του ταξιδιού (κίνητρο), β. Τη διάρκεια παραµονής (µετακίνηση) Τον Αύγουστο του 1963, η Συνδιάσκεψη των Ηνωµένων Εθνών για τον Τουρισµό και τα ιεθνή Ταξίδια, η οποία πραγµατοποιήθηκε στη Ρώµη, όρισε ως "επισκέπτη" κάθε άτοµο που µετακινείται σε µια άλλη χώρα διαφορετική από εκείνη της µόνιµης κατοικίας του για οποιονδήποτε άλλο λόγο εκτός από εκείνον της άσκησης αµειβόµενου επαγγέλµατος". Ο ορισµός καλύπτει δύο κατηγορίες επισκεπτών: α. Τους τουρίστες, β. Τους εκδροµείς Αυτοί ορίζονται µε τον ακόλουθο τρόπο: Τουρίστες: είναι οι προσωρινοί επισκέπτες, η παραµονή των οποίων υπερβαίνει τις 24 ώρες στην επισκεπτόµενη χώρα. Τα κίνητρά τους µπορεί να είναι τα ακόλουθα: α. ιακοπές, ανάπαυση, υγεία, θεραπεία, σπουδές και σπορ, β. Επαγγελµατικές υποθέσεις, οικογενειακοί λόγοι, συνέδρια. Εκδροµείς: χαρακτηρίζονται έτσι οι προσωρινοί επισκέπτες, η παραµονή των οποίων δεν υπερβαίνει τις 24 ώρες στην επισκεπτόµενη χώρα. Στις συνδιασκέψεις του 1967, 1971, 1979 κλπ., οι ειδικοί επιστήµονες της Επιτροπής Στατιστικής των Ηνωµένων Εθνών επιβεβαιώνουν την ισχύ του ορισµού της Συνδιάσκεψης της Ρώµης του 1963 που θεωρείται και η πιο επεξεργασµένη. Η 7

8 διάκριση µεταξύ των εννοιών του τουρίστα και του εκδροµέα έχει µεγάλη σηµασία όσον αφορά τη σύγχρονη εννοιολογική προσέγγιση του τουριστικού φαινοµένου και το σχεδιασµό του τουριστικού τοµέα (υποδοµές, µεταφορές, τουριστικά καταλύµατα, υπηρεσίες κλπ.) (Βαρβαρέσος 1998, σελ. 31) Η εξέλιξη του τουρισµού σε κοινωνικό φαινόµενο Οι σηµαντικές διαφοροποιήσεις στον τουρισµό γίνονται µε τις τεχνικές ανακαλύψεις και τη «βιοµηχανική επανάσταση» του 19ου αιώνα, µέσω των οποίων δηµιουργούνται οι συνθήκες και το πλαίσιο ανάπτυξης του τουρισµού, ο οποίος τον 20ο αιώνα αλλάζει ουσιαστικά. Στην αρχή µαζικοποιείται και στη συνέχεια εκδηµοκρατίζεται. Η εξαιρετικά ευρεία τουριστική ανάπτυξη που σηµειώθηκε µετά τη λήξη του 2ου Παγκοσµίου Πολέµου τόσο διεθνώς όσο και στη χώρα µας, ουσιαστικά άλλαξε ριζικά το σκηνικό της κοινωνικής ζωής του σύγχρονου ατόµου. Κι αυτό γιατί η ραγδαία ανάπτυξη και επέκταση του τουρισµού σε ολόκληρο τον πλανήτη έφερε στο φως νέα στοιχεί και δεδοµένα, ενώ παράλληλα αποκάλυψε µία αναµφισβήτητη πραγµατικότητα: ότι ο τουρισµός σαν κοινωνικό, οικονοµικό και ταυτόχρονα πολιτικό φαινόµενο άρχισε σιγά-σιγά να επηρεάζει πέρα από αυτούς τους παράγοντες και το σύνολο της σύγχρονης κοινωνικής ζωής και διαβίωσης. Η µετατροπή του τουρισµού σε σύγχρονο κοινωνικό θεσµό έχει µεγάλη σηµασία, καθώς η ανάπτυξη σε επίπεδο εθνικών κρατών, αλλά και ιδιωτικών επιχειρήσεων είναι πέρα από τα συνήθη σε σύγκριση µε άλλους τοµείς του τριτογενούς τοµέα παραγωγής την ίδια χρονική περίοδο. Αποτέλεσµα των προβληµατισµών που προέκυψαν από τις διαπιστώσεις αυτές, έγινε η συνακόλουθη αναγκαιότητα ενασχόλησης της επιστήµης µέσα από πολλούς και διαφορετικούς κλάδους µε το λεγόµενο τουριστικό φαινόµενο και µάλιστα µε τρόπο όχι απλά εµπειρικό όπως γινόταν στο παρελθόν, αλλά στη βάση ενεργοποίησης καθαρά επιστηµονικών κριτηρίων και πληθώρας µεθοδολογικών εργαλείων, που απαιτούσε η εµβάθυνση και η ερµηνεία. Έτσι πλέον η µεγάλη σειρά των δοκιµών και διαρθρωτικών αλλαγών που σηµειώθηκαν µεταπολεµικά (όπως η επέκταση της πληρωµένης άδειας διακοπών των 3, 4 και 5 εβδοµάδων, όπως η υπερβολική ανάπτυξη των τεχνολογικών δεδοµένων και των µέσων µαζικής µεταφοράς, όπως η χειροτέρευση των περιβαλλοντολογικών συνθηκών και η αλλαγή στον τρόπο 8

9 διατροφής, άσκησης και υγιεινής) ο τουρισµός µετατράπηκε σε σύγχρονη κοινωνική αναγκαιότητα. Απόρροια αυτής της αλλαγής των κοινωνικών συνθηκών είναι και η νέα µορφή του «εκβιοµηχανοποιηµένου» τουρισµού ο οποίος περιβλήθηκε µε ένα κοινωνικό και ανθρωπιστικό σχήµα µεγάλης κοινωνιολογικής σπουδαιότητας, που στο πλαίσιο εµπεριέχει και 4 βασικές θέσεις-αξίες όπως προκύπτουν και από το κείµενο της ιακήρυξης της Μανίλας για τον παγκόσµιο τουρισµό, που είναι οι ακόλουθες: Η πανανθρώπινη και διεθνολογική αξία του τουρισµού. Το ανθρώπινο δικαίωµα που προκύπτει από την ανταλλαγή των χρονικών ορίων ανάµεσα στην εργασία, στη διασκέδαση και στην ψυχαγωγία. Η συµβολή στην προστασία του περιβάλλοντος χώρου και στη διαµόρφωση νέων συνθηκών ζωής. Η επισήµανση της καθολικής ευθύνης για την ανάπτυξη του τουρισµού, που σε τελευταία ανάλυση βοηθάει σηµαντικά και την υπόθεση της διεθνούς ειρήνης και ύφεσης. Η µεγάλη αυτή κοινωνική σπουδαιότητα του τουριστικού φαινοµένου, δηµιούργησε ένα ολόκληρο πλαίσιο επιστηµονικής ανάπτυξης και µε τρόπο µάλιστα εξειδικευµένο, όπου πολλοί και διαφορετικοί επιστηµονικοί κλάδοι αναλύουν και ερµηνεύουν τον τουρισµό. Μαζί µε τους τουρίστες και την ανάπτυξη που επιφέρουν σε κάθε τόπο προορισµού, ο τουρισµός ξεφεύγει από την κλασική εµπειρική του θεώρηση, γίνεται «τεχνοκρατικός» και σιγά-σιγά προκαλεί το ενδιαφέρον πολλών επιστηµονικών κλάδων. Την ίδια στιγµή οι σχέσεις αλληλεπίδρασης που δηµιουργούνται, καθιστούν τον τουρισµό αντικείµενο ενασχόλησης πολλών ειδικών κλάδων και τεχνικών Οι οικονοµικές αξίες του τουρισµού Ο τουρισµός, συµβάλλοντας σηµαντικά στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου του ντόπιου πληθυσµού, στη δηµιουργία θέσεων εργασίας, στην εξασφάλιση κεφαλαίων για νέες επενδύσεις, στη βελτίωση και στην αύξηση της υποδοµής κλπ., χρησιµοποιείται από πολλές κυβερνήσεις ως ένα µέσο οικονοµικής και κοινωνικής 9

10 ανάπτυξης (Vaughan, Andriotis & Wilkes 2000, Andriotis 2001 στο Ανδριώτης 2003, σελ. 139). Οι περισσότερες αναπτυγµένες και αναπτυσσόµενες χώρες έχουν αναπτύξει µια τουριστική πολιτική. Όπως αναφέρεται από τον Π.Ο.Τ. "ο τουρισµός είναι ένα από τα πιο σηµαντικά οικονοµικά, κοινωνικά, πολιτιστικά και πολιτικά φαινόµενα του 20ού αιώνα και η πολιτεία δεν µπορεί να µείνει αδιάφορη σε αυτό" (WTO 1988 στο Healy 1992b, όπως αναφέρεται στο Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 14). Ο Π.Ο.Τ. υποστηρίζει την ιδέα του "βιώσιµου" τουρισµού. Αναφέρει συγκεκριµένα ότι "το καθήκον µας είναι να αναπτύξουµε ένα µοντέλο ή στρατηγική ανάπτυξης τουρισµού που να σχεδιάζει τη χρήση των τουριστικών πόρων, να µειώνει τους κινδύνους και τα κόστη, την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και να βοηθά να αναπτυχθούν πιο βαθιές και αυθεντικές οικονοµικές και κοινωνικο - πολιτιστικές συναλλαγές ανάµεσα στις περιοχές που εµπλέκονται" (WTO 1980 στο Ceballos- Lascurain 1996, σελ 15). Το νέο µοντέλο του Π.Ο.Τ. είναι η αλλαγή από το σχεδιασµό "για"τον τουρισµό στο "µε" τον πληθυσµό. Ένας τρόπος µέτρησης διανοµής του κόστους και του οφέλους του τουρισµού σε µια κοινότητα είναι ο υπολογισµός του εισοδήµατος µέσα σε αυτήν. Είναι σηµαντικό τα οφέλη να διανέµονται ισότοπα και όχι µεµονωµένα σε κάποια άτοµα ή οικογένειες µιας περιοχής (Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 13). Το ίδιο βέβαια ισχύει και για το κόστος, καθώς σε κάποιες προστατευόµενες περιοχές κάποιοι άνθρωποι της κοινότητας κερδίζουν παρέχοντας κατάλυµα, φαγητό και υπηρεσίες στους επισκέπτες, τη στιγµή που κάποιοι που ζουν από άλλες δραστηριότητες που πραγµατοποιούνται µέσα στα όρια της προστατευόµενης περιοχής "χάνουν" από τις απαγορεύσεις που τους επιβάλλονται (Healy 1992b στο Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 13). Η αύξηση της απασχόλησης είναι ακόµα ένα πλεονέκτηµα του τουρισµού. Αυτή χαρακτηρίζεται από τις εξής ιδιοµορφίες (Βαρβαρέσος 1998, σελ. 220): Εποχικότητα (µικρής και µεγάλης διάρκειας απασχόληση), Μερική απασχόληση ή υποαπασχόληση κατά τη διάρκεια της τουριστικής περιόδου, Πολυαπασχόληση, όπου µεταξύ των άλλων δραστηριοτήτων προστίθεται και ο τουρισµός, Παράνοµη ή µη δηλωµένη απασχόληση 10

11 Παρόλο που ο τουρισµός υπόκειται στους νόµους της οικονοµίας, έχει και στοιχεία που δύσκολα προβλέπονται καθώς υπάρχουν εξωγενείς παράγοντες όπως πολιτική αστάθεια και συναλλαγµατικοί περιορισµοί (Diamond 1977 στο Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 10). Ακόµα ένας παράγοντας είναι φυσικά και η µόδα, καθώς προορισµοί γίνονται ξαφνικά διάσηµοι αλλά µπορούν επίσης γρήγορα να γίνουν βαρετοί (Ceballos- Lascurain 1996, σελ. 10) Παράγοντες ώθησης και έλξης Σύµφωνα µε τη διεθνή βιβλιογραφία στη διαδικασία λήψης αποφάσεων για την επιλογή ενός προορισµού διακρίνονται αφενός οι παράγοντες ώθησης (push factors) και αφετέρου οι παράγοντες έλξης (pull factors) (Dann, 1977; Crompton, 1979; Graham, 1981; Yuan and McDonald, 1990; Uysal and Hagan, 1993; Gnoth, 1997; Goossens, 2000; Jang and Cai, 2002; Klenosky, 2002). Αυτοί οι παράγοντες επεξηγούν το φαινόµενο «ταξίδι» αφού περιγράφουν το πώς τα άτοµα ωθούνται από δικές τους εσωτερικές επιθυµίες, και το πώς έλκονται από τους προορισµούς (Uysal & Hagan, 1993; Sirakaya et al., 1997; Hanqin and Lam; 1999). Οι παράγοντες ώθησης περιλαµβάνουν τις γνωστικές διαδικασίες και τα κοινωνικόψυχολογικά κίνητρα που προδιαθέτουν τους ανθρώπους στο ταξίδι (Chon, 1989). Οι περισσότεροι παράγοντες ώθησης αναφέρονται στις άυλες ή εσωτερικές επιθυµίες του επισκέπτη, συµπεριλαµβανοµένης της κοινωνικοποίησης, του γοήτρου, της επιδίωξης για καινοτοµία, της επιδίωξης για περιπέτεια, της εκπλήρωσης ενός ονείρου, της ανάγκης για απόδραση, της επιθυµίας για ησυχία, της ανάγκης για ξεκούραση και χαλάρωση και της επιθυµίας για υγεία (Dann, 1977; Crompton, 1979; Yuang and McDonald, 1990; Uysal and Jurowski, 1994; Chon, 1989; Heung et al., 2001; Kozak, 2002; Lam and Hsu, 2005; Petruzzellis and Trunfio, 2006; Jang and Wu, 2006). Οι παράγοντες έλξης είναι αυτοί που οδηγούν τους τουρίστες να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους σε ένα συγκεκριµένο τουριστικό προορισµό. Περιλαµβάνουν τα απτά και µη απτά χαρακτηριστικά (tangible and intangible cues) (Lam and Hsu, 2005) ενός τουριστικού προορισµού που έλκουν τους ανθρώπους να πραγµατώσουν τις ανάγκες 11

12 της ιδιαίτερης εµπειρίας ενός ταξιδιού, όπως οι παραλίες, τα βουνά, η φύση, το κλίµα, οι ιστορικές τοποθεσίες, η αρχιτεκτονική της περιοχής, η τοπική κοινωνία, οι παραδοσιακές συνταγές - φαγητό, τα καταλύµατα, οι επιπρόσθετες ανέσεις, το κόστος ταξιδιού, η ευκολία πρόσβασης, οι χώροι αναψυχής όπως επίσης και γενικότερα η ελκυστικότητα του προορισµού (Yuan and McDonald, 1990; Uysal and Hagan, 1993; Sirakaya et al., 1997; Heung, 2001; Klenosky, 2002; Kozak, 2002; Lam and Hsu, 2005; Petruzzellis and Trunfio, 2006; Jang and Wu, 2006; Zang et al, 2007). Αρκετές ερευνητικές εργασίες επικεντρώνονται αποκλειστικά στην ανάλυση των παραγόντων έλξης (Fakeye and Crompton, 1991; Hu and Ritchie, 1993; Turnbull and Uysal, 1995; Kim et al., 2000; Kim et al., 2003). Το γενικό συµπέρασµα είναι ότι υπάρχουν διαφορές στους εξαγόµενους παράγοντες έλξης, γιατί αυτοί εξαρτώνται τόσο από τη χώρα, αλλά κυρίως από την περιοχή η οποία µελετάται. Παρ όλα αυτά, οι σηµαντικότεροι παράγοντες έλξης που αναφέρονται στις περισσότερες εργασίες, και οι οποίοι µπορούν να θεωρηθούν ως κοινοί, είναι η πρόσβαση στη φύση και το ιστορικό και φυσικό περιβάλλον, το κόστος, οι ευκολίες (facilities) και η ασφάλεια. Οι παράγοντες έλξης, όπως και οι παράγοντες ώθησης, µπορούν να χρησιµοποιηθούν για την τµηµατοποίηση των τουριστών και την αναγνώριση οµάδων που διαφέρουν ως προς τα κίνητρα που οδηγούν στην επίσκεψη ενός τουριστικού προορισµού (Jeffrey and Xie, 1995; Hanqin and Lam, 1999; Yannopoulos and Rotenberg, 1999; Galloway, 2002; Jang et al., 2002). Αυτό το είδος της τµηµατοποίησης αποκαλείται από αρκετούς ερευνητές ως «τµηµατοποίηση ωφελειών» (Benefit segmentation) (Loker & Perdue, 1992; Morison, 1996). Το πλεονέκτηµα αυτού του τύπου τµηµατοποίησης έγκειται στο ότι είναι ιδιαίτερα χρήσιµη στο σχεδιασµό πακέτων διακοπών καθώς και στο σχεδιασµό των προσφερόµενων υπηρεσιών. Μειονέκτηµα του σχεδιασµού αυτού είναι το γεγονός ότι η µόδα και η τάση της εποχής επηρεάζουν τα επιζητούµενα οφέλη, οπότε τα τµήµατα αυτά είναι ρευστά στην πάροδο του χρόνου (Frochot and Morrison, 2000). Τα κίνητρα ώθησης είναι χρήσιµα στην επεξήγηση της επιθυµίας για ταξίδι, ενώ τα κίνητρα έλξης επεξηγούν την επιλογή του προορισµού (Crompton, 1979). Είναι σηµαντικό να αναφερθεί ότι η εµπειρική έρευνα των κινήτρων των τουριστών µπορεί να βοηθήσει στον προσδιορισµό των ιδιοτήτων - χαρακτηριστικών που θα 12

13 προωθηθούν ώστε να αντιστοιχούν στα κίνητρα τουριστών, ή των αγορών στις οποίες ταιριάζουν τα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα και οι πόροι προορισµού (Kozak, 2001). Όσον δε αφορά στους ξενοδόχους, πληθώρα ερευνητικών εργασιών έχουν διεξαχθεί κυρίως σε τοµείς που άπτονται θεµάτων διοίκησης και διαχείρισης των καταλυµάτων (Ladkin, 1999). Οι Tsang και Qu (2000) αναφέρουν ότι οι ξενοδόχοι έχουν µια καλή αντίληψη των προσδοκιών των τουριστών αναφορικά µε τις παρεχόµενες υπηρεσίες που προσφέρουν τα καταλύµατα. Παρόλα αυτά διαπιστώθηκε ότι οι ξενοδόχοι σε πολλές περιπτώσεις υπερεκτιµούν τις δυνατότητες των παρεχόµενων υπηρεσιών να καλύψουν πλήρως τις απαιτήσεις των τουριστών. Οι Junaheer και Ross (2003) σε αντίστοιχη µελέτη, στην περιοχή του Μαυρικίου, διαπίστωσαν ότι οι αντιλήψεις των πελατών αναφορικά µε την ποιότητα των παρεχόµενων υπηρεσιών από τα ξενοδοχεία υπολείπονταν κατά πολύ εκείνων των προσδοκιών τους. Τέλος, οι Luk και Layton (2002) διαπίστωσαν ότι οι προσδοκίες των τουριστών και οι αντιλήψεις των ξενοδόχων είχαν µεγαλύτερη απόκλιση σε σύγκριση µε τις προσδοκίες των τουριστών και των παρεχόµενων υπηρεσιών Οι επιπτώσεις του τουρισµού στις τοπικές κοινωνίες Ο ρυθµός ανάπτυξης του τουρισµού προκαλεί παγκοσµίως σηµαντικές επιπτώσεις οι οποίες έχουν αποτελέσει πεδίο έρευνας των επιστηµόνων. Οι επιπτώσεις αυτές θεωρούνται θετικές, δεν είναι όµως λίγες οι φορές που µπορεί να είναι και αρνητικές (Haley et al., 2004). Πολλοί επιστήµονες θεωρούν ότι ο τουρισµός αποτελεί εργαλείο ανάπτυξης (Gee et al., 1989) µε πολλά επακόλουθα οικονοµικά οφέλη τα οποία µπορούν να µετρηθούν αντικειµενικά και να χρησιµοποιηθούν για επιπλέον ανάπτυξη (Cohen, 1972). Ωστόσο οι κοινωνικές επιπτώσεις θεωρούνται περισσότερο υποκειµενικές και ακαθόριστες (Haley et al., 2004). Στην αξιολόγηση των κοινωνικών επιπτώσεων βαρύνουσα σηµασία έχει η άποψη της τοπικής κοινωνίας, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για µικρή περιοχή. Ο Rothman (1978) έδειξε ότι οι αρνητικές επιπτώσεις, σύµφωνα µε τους κατοίκους, επικεντρώνονται κυρίως στην ηχητική ρύπανση, την ρύπανση του περιβάλλοντος, το κυκλοφοριακό, την εγκληµατικότητα και την αύξηση των τιµών. εν µπορούµε να παραβλέψουµε όµως και τις σηµαντικές θετικές επιπτώσεις. Οι Belisle και Hoy (1980) έδειξαν ότι στις θετικές επιπτώσεις του τουρισµού συγκαταλέγεται η βελτίωση των υποδοµών της περιοχής, οι Milman και Pizam (1988) και Rothman (1978) σηµειώνουν ότι ο 13

14 τουρισµός αυξάνει τις ευκαιρίες για εργασία και οι Davis, Allen και Cosenza (1988) θεωρούν ότι εξαιτίας του τουρισµού οι επιλογές για διασκέδαση είναι σηµαντικά περισσότερες. Σηµαντικοί παράγοντες οι οποίοι διαµορφώνουν τη στάση και την αντίληψη των κατοίκων, σχετικά µε τον τουρισµό, είναι τα δηµογραφικά και τα προσωπικά τους στοιχεία (Belisle και Hoy, 1980). Θεωρείται πολύ σηµαντική πληροφορία η γνώση της άποψης των κατοίκων η οποία και πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη κατά το σχεδιασµό της τουριστικής πολιτικής από τις τοπικές αρχές. Ανεξαρτήτως του πώς ο τουρισµός θα αναπτυχθεί σε µια µικρή κοινωνία οι κάτοικοι θεωρούνται βασικοί «παίκτες» που η συµπεριφορά τους θα έχει σηµαντικές επιπτώσεις στην επιτυχία ή στην αποτυχία (Haley et al., 2004). Σε κάθε περίπτωση η ανάπτυξη του τουρισµού, ιδιαίτερα σε µικρές κοινωνίες, θα πρέπει να είναι ισορροπηµένη, έτσι ώστε να αναδεικνύονται στο µέγιστο βαθµό οι θετικές και να περιορίζονται στο ελάχιστο οι αρνητικές επιπτώσεις Οι κοινωνικές επιδράσεις του τουρισµού Οι αναλύσεις των κοινωνικών και πολιτιστικών επιδράσεων του τουρισµού στις χώρες υποδοχής των τουριστών φαίνεται να είναι ουσιαστικά υποτιµηµένες ή ακόµα και παραµεληµένες, εφόσον το κύριο βάρος των αναλύσεων αφορά τις οικονοµικές επιδράσεις και όχι τις κοινωνικοπολιτιστικές. Ωστόσο η κοινωνική ανάλυση, η οποία ερευνά τις κοινωνικές και πολιτιστικές επιδράσεις του τουρισµού σχετίζεται άµεσα µε την οικονοµική ανάλυση δεδοµένης της ετερογένειας και της πολυσυνθετότητας που χαρακτηρίζει το τουριστικό φαινόµενο. Εποµένως, η ανάλυση των κοινωνικών και πολιτιστικών επιδράσεων του τουρισµού αποδεικνύεται πολυδιάστατη γιατί ο σύγχρονος τουρισµός, απόρροια της εκβιοµηχάνισης, της αστικοποίησης και της οικονοµίας υπηρεσιών, επιβάλλεται ως µια πρόσθετη µεταβλητή του υπάρχοντος κοινωνικού συστήµατος, µε όλα τα αποτελέσµατα που αυτό συνεπάγεται (Βαρβαρέσος 1998, σελ. 225). Πολλές φορές υπάρχουν αρνητικές επιπτώσεις στις τοπικές κοινωνίες που αποδίδονται στην ανάπτυξη του τουρισµού και στις αλλαγές που αυτός φέρνει. Συχνά οι καταλυτικές επιδράσεις του τουρισµού στις τοπικές κοινωνίες θα πρέπει να σχετίζονται όχι µε το τουριστικό φαινόµενο αυτό καθαυτό, αλλά µε τις εύθραυστες κοινωνικές δοµές και τις εξασθενηµένες τοπικές οικονοµίες (Thurot 1976 στο Βαρβαρέσος 1998, σελ. 230). Η αύξηση της ζήτησης µπορεί να ανεβάσει τόσο τις 14

15 τιµές ώστε να µην είναι πλέον εφικτές για τους ίδιους τους ντόπιους. Ακόµα, η λεγόµενη "ξενοµανία", δηλαδή η προσπάθεια των ντόπιων συνήθως πιο "φτωχών" περιοχών να "αντιγράψουν" τους πιο εύπορους συνήθως τουρίστες µε συνέπεια να δηµιουργείται καταναλωτισµός. Επίσης, η απαγόρευση της πρόσβασης σε περιοχές και πόρους ή η µεταβολή στη χρήσητους και οι διαφορετικοί κανόνες που πολλές φορές ισχύουν για τους τουρίστες είναι πολύπιθανό να προξενήσουν προσβολή για τους ντόπιους. Τέλος, η επιθυµία των τουριστών για ενθύµια (souvenirs) και αντικείµενα τέχνης µπορεί να παρακινήσει την παραγωγή και πιο σπουδαίων πολιτιστικών αντικειµένων αλλά και η µαζική παραγωγή µη γνήσιων αντιγράφων µπορεί να µειώσει την αξία των γνήσιων (Hudman στο Dickman 1989, στο Furze et al. 1996, σελ. 163) Οι πολιτιστικές επιδράσεις του τουρισµού Σε όλα τα κοινωνικά συστήµατα υπάρχουν πολιτιστικοί κανόνες και αξίες που ρυθµίζουν την ανθρώπινη συµπεριφορά στην κοινωνία. Η κουλτούρα αποτελείται από πεποιθήσεις, σκέψεις, τρόπους ζωής, αξίες όπως θρησκευτικά και φιλοσοφικά συστήµατα, θεσµούς και παραδόσεις. Όπου η κουλτούρα έχει διαµορφωθεί έτσι ώστε να υπηρετεί τον τουρισµό, έχει ταυτόχρονα µεταµορφωθεί σε "εµπόρευµα" και µιλάµε για "εµπορευµατοποίηση" της κουλτούρας (Dahlan 1990 στο Furze et al. 1996, σελ. 161). Ωστόσο, θα πρέπει να υπογραµµιστεί ότι όσο πιο πλούσια είναι η τοπική κουλτούρα σε ήθη, έθιµα και παραδόσεις, τόσο πιο δύσκολο είναι να δεχθεί τις αρνητικές επιδράσεις, ειδικά του µαζικού τουρισµού (Βαρβαρέσος 1998, σελ. 230). Τόσο οι τουρίστες όσο και οι ντόπιοι µπορούν να επηρεαστούν και να σοκαριστούν ακόµα από τις συµπεριφορές των "ξένων", όπως για παράδειγµα από την αντιµετώπιση ορισµένων θεµάτων, λόγου χάρη της θρησκείας, της θέσης των γυναικών, της χρήσης αλκοόλ κλπ. Ωστόσο η διατήρηση της πολιτιστικής κληρονοµιάς µπορεί να επιτευχθεί στα πλαίσια της τουριστικής ανάπτυξης του χώρου υποδοχής. Για παράδειγµα πολλά αρχαιολογικά µνηµεία, µοναστήρια, εκκλησίες, παραδοσιακοί οικισµοί κλπ. µαζί µε την παραδοσιακή τους αρχιτεκτονική, τα οποία αποτελούν πόλους έλξης των διεθνών τουριστών και έχουν µεγάλη αξία για τους τοπικούς πληθυσµούς, σώθηκαν χάρη στη σπουδαιότητα του τουριστικού φαινοµένου (Βαρβαρέσος 1998, σελ. 238). 15

16 Οι επιδράσεις του τουρισµού στο περιβάλλον. Η ταχύτατη ανάπτυξη της τουριστικής δραστηριότητας στις χώρες υποδοχής των τουριστών, ενεργοποιηµένη από το τουριστικό "boom" της δεκαετίας του 1970, είχε σηµαντικές επιδράσεις στο περιβάλλον. Το περιβάλλον µπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα αγαθό το οποίο προσφέρεται σε περιορισµένες ποσότητες, είναι φθαρτό και θεωρείται δύσκολο να ανασυντεθεί. Αντίθετα, ο τουρισµός, ο οποίος το καταναλώνει, αντιπροσωπεύει µία δυναµική δραστηριότητα η οποία αναπτύσσεται συνεχώς. Στο πλαίσιο των παραπάνω συσχετισµών τουρισµού και περιβάλλοντος και της διαµορφούµενης σχέσης εξάρτησης του πρώτου από το δεύτερο, τίθεται το ερώτηµα «Ο τουρισµός καταστρέφει τον τουρισµό;». Το ερώτηµα αυτό φαίνεται να απεικονίζει ένα φαινόµενο κυκλικού χαρακτήρα. Η ανάπτυξη του τουριστικού τοµέα της ζώνης υποδοχής των τουριστών ενεργοποιεί την άφιξη του µαζικού τουρισµού, ο οποίος µε τη σειρά του προκαλεί µία υποβάθµιση και αλλοίωση του περιβάλλοντος (κορεσµένες τουριστικές ζώνες, φθορά τουριστικών εγκαταστάσεων, ρύπανση, θόρυβοι κλπ). Η συνέπεια αυτής της κατάστασης που διαµορφώνονται είναι η µελλοντική µείωση των τουριστικών ροών. Αυτό το φαινόµενο, το οποίο τείνει να αναπαραχθεί µελλοντικά σε όλες σχεδόν τις ζώνες υποδοχής των τουριστών, γίνεται έντονο και πιεστικό από την αυξανόµενη αστικοποίηση αυτών των ζωνών. Την κατάσταση που δηµιουργείται, µας απεικονίζει µε αρκετά παραστατικό τρόπο το πλάνο της ανεξέλεγκτης τουριστικής ανάπτυξης των R.Baretje: Ά φάση: Έναρξη της τουριστικής δραστηριότητας. Αναρχία των πρωτοβουλιών ανάπτυξης και κατασκευών. Τιµές οικοπέδων ακόµα προσιτές. Έλλειψη συντονισµού. Έλλειψη αποχέτευσης και συχνά ύδρευσης. Έλλειψη πολεοδοµικών στοιχείων. Ανυπαρξία ζωνών. 16

17 Συγκέντρωση σε µερικά µέρη λόγω µόδας ή µιµητισµού. Συγκέντρωση εποχική. Πλατεία τοπική ή περιφερειακή (µαζικός τουρισµός). Κατασκευή αυθαίρετων κάµπινγκ χωρίς ανέσεις. Σε περίπτωση κορεσµού έχουµε µετακίνηση των τουριστών προς µέρη τουριστικής έλξης. Η υποβάθµιση των συγκεκριµένων ζωνών υποδοχής είναι χαρακτηριστική. Β' φάση: Περίοδος της αποικιοποίησης. Άνοδος της τιµής των οικοπέδων. Σπανιότητα. Ενδείξεις κερδοσκοπίας. Κατάτµηση της γης σε µικρούς κλήρους προς πώληση. Παρέµβαση ιδιωτικών οργανισµών αγοραπωλησίας. Ηλεκτροδότηση - ύδρευση - αποχέτευση. ηµιουργία βιλών και πολυτελών περιοχών. Κατασκευή ξενοδοχείων και εµπορικών κέντρων. Ανταγωνισµός και ασχήµια. Σε περίοδο κρίσης έχουµε την οικονοµική τους παρακµή. Η σχέση η οποία απορρέει από τις δύο παρακάτω φάσεις µπορεί να απεικονιστεί µε τον ακόλουθο τρόπο: o o o o Ανυπαρξία τουριστικού σχεδιασµού Αναρχία κατασκευών Παραµόρφωση της ζώνης υποδοχής των τουριστών Οικονοµική παρακµή Ωστόσο, σε αρκετές περιπτώσεις ο τουρισµός συµβάλλει στη βελτίωση του περιβάλλοντος Οι επιδράσεις του Τουρισµού στα Οικοσυστήµατα. Τα φυσικά οικοσυστήµατα τα οποία «αποτελούν δυναµικά πολύπλοκα πλέγµατα αλληλεπιδράσεων και αλληλεξαρτήσεων που διαχρονικά µεταβάλλονται και εξελίσσονται» - ανάλογα µε την όλη τους οικολογική ευστάθεια, την ικανότητα 17

18 αυτορρύθµισης, την εξάρτησή τους από την τροφή ή την ενέργεια αλλά ιδίως από το βαθµό και το εύρος των ανθρώπινων επεµβάσεων διαιρούνται σε σταθερά (αναλλοίωτα), σε επηρεαζόµενα (από ανθρώπινες δραστηριότητες), σε υποβαθµισµένα (µε συνεχείς διαταραχές οικολογικής ισορροπίας), σε τεχνητά (όπως π.χ. οι µονοκαλλιέργειες) και τέλος σε ασθενή (ανοιχτά οικοσυστήµατα αστικών και βιοµηχανικών περιοχών σε πλήρη οικολογική αποδιοργάνωση). Οι επιδράσεις του τουρισµού στα φυσικά οικοσυστήµατα άπτονται σε µεγάλο βαθµό των περιβαλλοντικών καταστροφών που συντελούνται σε περιοχές φυσικού κάλλους µε την εµφάνιση µεγαθηρίων από µπετόν (που πέραν όλων των άλλων είναι και αντιαισθητικά από αρχιτεκτονικής πλευράς), µε την αλλοίωση του τοπικού πολεοδοµικού και αρχιτεκτονικού χρώµατος (εγκαταλείποντας τα ντόπια υλικά, π.χ. ξύλο και πετρώµατα, και αντικαθιστώντας τα µε γυαλί και µπετόν), µε την εκπληκτική σε εύρος και όγκο περιβαλλοντική καταστροφή λόγω των ανεξέλεγκτων διαφηµιστικών ταµπελών, πινακίδων κλπ. κάθε µορφής (οι οποίες συχνά υποτιµούν τη µέση ανθρώπινη αντίληψη) ή ακόµα µε την εκρηκτική σε εκκωφαντικότητα ηχητική ρύπανση (προϊόν νυχτερινών κέντρων, µηχανών, µοτοποδηλάτων κλπ.) που µαστίζει τους σύγχρονους πολυάριθµους τουριστικού προορισµούς. Όλες οι προαναφερόµενες δράσεις στο χώρο του τουρισµού έχουν ισχυρές και συχνά µη επανορθώσιµες άµεσα επιδράσεις στα φυσικά οικοσυστήµατα, κάτι το οποίο δεν γνώριζε 30 χρόνια πριν η διεθνής κοινότητα. Ούτε τότε όµως µπορούσε, ούτε σήµερα µπορεί, να µετρήσει επακριβώς αυτές τις επιδράσεις, που προέκυψαν ιδίως λόγω της µαζικότητας των επισκεπτών σε έναν τόπο για περιορισµένο µάλιστα χρονικό διάστηµα. Ουσιαστικά µπορεί ανεπιφύλακτα να πει κάποιος ότι µόλις τώρα η επιστήµη, η έρευνα και η τεχνολογία ξεκινούν µία εµπεριστατωµένη αναζήτηση των επιδράσεων του τουρισµού στα φυσικά οικοσυστήµατα κι αυτό σύµφωνα µε τα διεθνή στοιχεία αφορά σε αυτήν τη φάση µόνο τις αναπτυγµένες οικονοµικά και τουριστικά χώρες και το σύγχρονο επιχειρηµατικό περιβάλλον. Οι ποικίλες πιέσεις που ασκούνται στην τοπική κοινωνία για την εξυπηρέτηση του τουριστικού πλήθους οδηγούν σε ανατροπές και αυθαίρετες παρεµβάσεις στην τοπική αρχιτεκτονική κλίµακα, καθώς και αλλοίωση στοιχείων της παραδοσιακής τοπικής 18

19 αρχιτεκτονικής. Το κράτος και οι τοπικές κυβερνήσεις γίνονται συχνά οι κύριοι πρόξενοι αυτών των επιπτώσεων στην προσπάθειά τους να δηµιουργήσουν την απαραίτητη υποδοµή και ανωδοµή για την τουριστικά ανάπτυξη. Η αντίδραση της τοπικής κοινωνίας στην προσδοκία της ανάπτυξης αλλά και οι τουριστικές επιχειρήσεις γίνονται οι άλλοι δύο παράγοντες που οδηγούν σε ανατροπές και αλλοιώσεις των χαρακτηριστικών και παραδοσιακών οικισµών. Ο αριθµός των παραδοσιακών οικισµών ιδιαίτερα στην ύπαιθρο- οι οποίοι µετατρέπονται σε «τουριστικούς» οικισµούς διαρκώς και µεγαλώνει, τόσο λόγω του µαζικού τουρισµού όσο και λόγω της ανάπτυξης των ειδικών και εναλλακτικών µορφών που επικεντρώνουν τη ζήτησή τους σε αυτούς. Οι πιέσεις για λύσεις στο ζήτηµα της προστασίας των παραδοσιακών οικισµών εντάθηκαν όταν παρόµοια προβλήµατα προέκυψαν στα ιστορικά κέντρα πολλών µεγάλων αστικών κέντρων µε µαζικό τουρισµό. Το ερώτηµα ήταν ουσιαστικά αν µπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ο κοινωνικός ιστός µιας περιοχής µε ελκυστικά για τους τουρίστες χαρακτηριστικά δοµηµένου περιβάλλοντος, τα οποία σταδιακά γίνονται αιτία για τη συνολική µετατροπή της σε τουριστικό χώρο µε ιδιαίτερες λειτουργίες και χρήσεις. Η απάντηση σε αυτό το ερώτηµα έφερε στο προσκήνιο το ζήτηµα της τουριστικής χωρητικότητας, αλλά και της φέρουσας ικανότητας των τουριστικών περιοχών που δέχονται πολλούς τουρίστες. Σε πολλές τουριστικές περιοχές οι αναπτυξιακές και πολεοδοµικές παρεµβάσεις οδηγούν στη δηµιουργία οικιστικών συνόλων των οποίων τα αισθητικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά συνθέτουν νέα τουριστικά «περιβάλλοντα» µε ιδιαίτερες επιπτώσεις στον τοπικό πολιτισµό. Ένα πρώτο παράδειγµα παρόµοιων παρεµβάσεων αποτελούν τα ιστορικά και εµπορικά κέντρα των τουριστικών πόλεων τα οποία σταδιακά «µεταµφιέζονται» σε ένα ιδιαίτερο τουριστικό «περιβάλλον» όπου κυριαρχούν τα εµπορικά καταστήµατα καθώς και τα καταστήµατα εστίασης και αναψυχής. Σε αυτή τη διαδικασία που ακολουθεί τις αρχές και τη διακοσµητική αισθητική της σκηνοθετηµένης αυθεντικότητας ολόκληρες συνοικίες ή περιοχές µετατρέπονται σε ένα γιγαντιαίο πολυκατάστηµα προσφοράς τουριστικών υπηρεσιών, ενώ οι περισσότερες λειτουργίες που προϋπήρχαν της τουριστικής ανάπτυξης σταδιακά 19

20 αλλάζουν (π.χ. κατοικίες µετατρέπονται σε καταστήµατα) ή µεταφέρονται σε άλλες περιοχές. Η χρήση στοιχείων του τοπικού πολιτισµού στη διακόσµηση, η διαφηµιστική προβολή που επιδιώκει τον εντυπωσιασµό και η κατάχρηση της διαφηµιστικής πινακίδας συνθέτουν τελικά ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό και πολιτισµικό περιβάλλον όπου κυριαρχεί το κιτς και η έλλειψη µέτρου. Στο νέο αυτό τουριστικό περιβάλλον τα παραδοσιακά κτίσµατα της περιοχής λειτουργούν απλώς ως «κέλυφος» ενός κοινωνικού ιστού που πλέον δεν λειτουργεί, αλλά και ως βάση για την προβολή και πώληση των ποικίλων τουριστικών προϊόντων και υπηρεσιών Βιώσιµη Τουριστική Ανάπτυξη Η κύρια αιτία της προώθησης της πολιτικής βιώσιµης ανάπτυξης του τουρισµού ήταν η εκτίµηση ότι µόνον ένα ήπιο πρότυπο ανάπτυξης µε ισόρροπα χαρακτηριστικά στη σχεδίαση και τη διαχείριση του θα είχε µεσοπρόθεσµα τη δυνατότητα να είναι αφενός βιώσιµο και αφετέρου ανταγωνιστικό. Στόχος είναι µέσω του σχεδιασµού και του προγραµµατισµού να προωθηθούν µέτρα και πολιτικές που θα στρέψουν προς την κατεύθυνση της βιωσιµότητας περιοχές που υιοθέτησαν το πρότυπο του µαζικού τουρισµού αλλά και όσες ακολουθούν τα άλλα πρότυπα ή βρίσκονται στα αρχικά στάδια της ανάπτυξης. Οι κυριότερες παράµετροι της βιώσιµης τουριστικής ανάπτυξης είναι οι ακόλουθες (Κοκκώσης & Τσάρτας, σσ ): (Ι): Η ισορροπία αυτή αποτελεί καθοριστικό στόχο και επιδίωξη του σχεδιασµού στις τουριστικές περιοχές τα τελευταία χρόνια. Ουσιαστικά επισηµαίνει την ιδιαίτερη σηµασία που έχει η ισόρροπη ένταξη του τουρισµού στα ήδη υπάρχοντα δεδοµένα της τοπικής ανάπτυξης µιας περιοχής. Επιπλέον έρχεται σε αντίθεση µε την ακολουθούµενη πολιτική στις περισσότερες περιοχές οργανωµένου µαζικού τουρισµού όπου υποβαθµίζεται η σηµασία του περιβάλλοντος, του πολιτισµού ή της κοινωνίας προς όφελος µία συχνά µη ελεγχόµενης οικονοµίας. (ΙΙ): Όλα τα παραπάνω µέτρα έχουν ως στόχο να συγκροτήσουν ένα σταθερό και ανατροφοδοτούµενο πρότυπο ανάπτυξης του τουρισµού. Βασικό χαρακτηριστικό του είναι η προσπάθεια διεύρυνσης της παραγωγικής βάσης σε τοπικό επίπεδο µέσω συνεργασιών των υπόλοιπων κλάδων (αγροτικός, οικοδοµή, βιοτεχνία, υπηρεσίες 20

21 µεταφορές) µε αυτόν του τουρισµού. Επιπλέον επιδιώκεται η βελτίωση της ποιότητας του ανθρώπινου δυναµικού αλλά και η προβολή του τοπικού τουριστικού προϊόντος στις ενδιαφερόµενες τουριστικές αγορές. (ΙΙΙ): Η προώθηση της βιώσιµης τουριστικής ανάπτυξης συνδέεται άµεσα µε τη θέσπιση ενός ειδικού θεσµικού πλαισίου το οποίο θα αναδεικνύει τη συµµετοχή στο σχεδιασµό όλων των τοπικών επαγγελµατικών, θεσµικών και κοινωνικών φορέων που συνδέονται µε την ανάπτυξη του τουρισµού. Αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της βιώσιµης τουριστικής ανάπτυξης άλλωστε η ανάδειξη της «τοπικότητας» στο σχεδιασµό και τη διαχείριση του τουριστικού προϊόντος. (IV): Το φυσικό και δοµηµένο περιβάλλον αναδεικνύεται στο σηµαντικό ιερό πόρο της βιώσιµης τουριστικής ανάπτυξης αλλά και στον κυρίαρχο πόλο του σχεδιασµού και των πολιτικών διαχείρισης του τοπικού τουριστικού προϊόντος. Εκτιµάται ότι πρόκειται για έναν πόρο ιδιαίτερα πλούσιο αλλά και ευαίσθητο η ζήτηση του οποίου εξαρτάται από την επιλογή της τουριστικής πολιτικής να τον αναδείξει, να τον προστατέψει και να τον προβάλλει µε κοινωνικά και περιβαλλοντικά ισόρροπες πρακτικές και µέτρα. (V): Οι ειδικές και εναλλακτικές µορφές τουρισµού διαθέτουν ορισµένα χαρακτηριστικά στην ανάπτυξη και στη ζήτησή τους τα οποία τις καθιστούν ικανότατη βάση για την προώθηση ενός βιώσιµου προτύπου τουριστικής ανάπτυξης. Συγκεκριµένα πολλές από αυτές εντάσσονται ήπια στην τοπική παραγωγική και κοινωνική δοµή, απαιτούν συνήθως µικρής έκτασης υποδοµές, επιδιώκουν την προστασία και ανάδειξη του περιβάλλοντος, προωθούν τη ζήτηση ενός κοινωνικά υπεύθυνου τουρισµού κ.α Φέρουσα Ικανότητα Η χωρική υπερσυγκέντρωση της τουριστικής δραστηριότητας και τα ανακόλουθα προβλήµατα που αυτή δηµιούργησε στο περιβάλλον και την τοπική κοινωνία, αποτέλεσαν την πρώτη αιτία ενασχόλησης µεγάλου αριθµού επιστηµόνων µε την έννοια της Φ.Ι. (Φέρουσας Ικανότητας) ή της Φ.Ι.Τ.Α. (Φέρουσα Ικανότητα για την Τουριστική Ανάπτυξη) (Παρπαϊρης, 1993, σσ ). Ουσιαστικά µέσω της έννοιας αυτής επιδιώκεται να αναδειχθεί η ανάγκη θέσπισης ορισµών στην 21

22 τουριστική ανάπτυξη εκτιµώντας ότι εφόσον αυτά τα όρια ξεπεραστούν επέρχεται µια συνολικότερη υποβάθµιση της τουριστικής περιοχής ή τουριστικής ζώνης (Κοκκώσης & Τσάρτας, 2001, σσ. 70, 75) για την οποία έχει υπολογιστεί. Ένας βασικός ορισµός είναι αυτός που ακολουθεί: Η φέρουσα ικανότητα στον τουρισµό αναφέρεται σε ένα ανώτατο όριο παρουσίας τουριστών ή δηµιουργίας τουριστικών υποδοµών το οποίο µπορεί να υπάρξει σε µία τουριστική περιοχή ή ζώνη. Η υπέρβαση αυτού του ορίου το οποίο υπολογίζεται µε διάφορους σύνθετους τρόπους εκτιµάται ότι αφενός υποβαθµίζει τους πόρους (περιβάλλον, πολιτισµός) και την ποιότητα ζωής στην περιοχή και αφετέρου υποβαθµίζει την περιοχή ως τουριστικό προορισµό µε συνακόλουθη µείωση της ικανοποίησης των τουριστών και πτώση της ζήτησης. Όπως είναι προφανές η δυναµική διάσταση των ζητηµάτων στα οποία επιδιώκει να δώσει λύσεις η έννοια της φέρουσας ικανότητας ακυρώνει κάθε προσπάθεια στατικών προσεγγίσεων. Η Φ.Ι. αποτελεί ένα χρήσιµο «εργαλείο» στις προσπάθειες σχεδιασµού της τουριστικής ανάπτυξης και ειδικότερα της βιώσιµης ανάπτυξης του. Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να τονιστεί ότι οι διαφορετικές µεθοδολογικές προσεγγίσεις (στις οποίες θα αναφερθούµε στη συνέχεια) και οι δυσκολίες εφαρµογής της Φ.Ι. σχετίζονται µε το γεγονός ότι πρόκειται για έννοια σύνθετη στην οποία οι παράµετροι συγκρότησης συχνά είναι πολύ διαφορετικής µεθοδολογικής και επιστηµονικής προέλευσης. Οι κυριότερες από αυτές τις παραµέτρους είναι οι εξής: (Α). Η έννοια της Φ.Ι. έχει συστηµικά χαρακτηριστικά στην ανάλυσή της (Β). Η Φ.Ι. συνεκτιµά οικονοµικά, περιβαλλοντικά, πολιτισµικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά (Γ). Η έννοια της Φ.Ι. επηρεάστηκε από τις θεωρίες του κύκλου ζωής του προϊόντος και των σταδίων ανάπτυξης µιας τουριστικής περιοχής. ( ). Η Φ.Ι. συνδέθηκε µε θεσµικού χαρακτήρα παρεµβάσεις ελέγχου των ορίων της ανάπτυξης. (Ε). Η Φ.Ι. ως εργαλείο σχεδιασµού συγκροτείται από στατικά αλλά και δυναµικά στοιχεία. 22

23 Κεφάλαιο 2. Ο εναλλακτικός τουρισµός 2.1. Έννοια και ορισµός Για τον επαναπροσδιορισµό της τουριστικής πολιτικής πολλών χωρών, που επιβάλλεται να γίνει ώστε να µπορέσουν να ξεπεραστούν σοβαρά προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι τουριστικές τους οικονοµίες, οι πολιτικές τους εξουσίες αποφασίζουν να αναπτύξουν ορισµένες δυναµικές εναλλακτικές µορφές τουρισµού που σύµφωνα µε τις εκτιµήσεις τους θα δώσουν διέξοδο στα αδιέξοδα των τουριστικών τους οικονοµιών, ενδεχόµενα δε και οριστικές λύσεις σε χρόνια προβλήµατα που αυτές αντιµετωπίζουν. Ο τουριστικός κλάδος αποτελεί αναµφισβήτητα έναν από τους µεγαλύτερους οικονοµικούς κλάδους στον κόσµο. Όπως όµως είναι γνωστό, ο συµβατικός µαζικός τουρισµός, αναπτυσσόµενος άναρχα, προκαλεί έντονες πιέσεις στο φυσικό περιβάλλον, σπαταλά τους φυσικούς πόρους, αλλοιώνει το δοµηµένο περιβάλλον και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των περιοχών, ενώ ένα άλλο χαρακτηριστικό του είναι η άνιση περιφερειακή κατανοµή των κερδών µεταξύ των διαφόρων περιοχών. Η κατάσταση αυτή, σε συνδυασµό µε την ευαισθητοποίηση των πολιτών στα περιβαλλοντικά προβλήµατα που δηµιουργεί ο µαζικός τουρισµός, οδήγησε στην ανάγκη για ανάπτυξη νέων, ήπιων µορφών τουρισµού, που συµβάλλουν στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και της πολιτισµικής κληρονοµιάς, ενώ παράλληλα ενισχύουν το εισόδηµα των κατοίκων στις περιοχές-προορισµούς. Οι εναλλακτικές αυτές µορφές τουρισµού συνθέτουν ένα νέο πρότυπο αειφορικής τουριστικής ανάπτυξης, οι σηµαντικότερες µορφές του οποίου γενικά είναι ο οικοτουρισµός, ο αγροτουρισµός, ο γαστρονοµικός τουρισµός, ο πολιτιστικός τουρισµός, ο θρησκευτικός τουρισµός, ο φυσιολατρικός και περιπατητικός τουρισµός, ο ορειβατικός τουρισµός, ο χειµερινός τουρισµός, ο θαλάσσιος τουρισµός, ο αθλητικός τουρισµός, ο εκπαιδευτικός τουρισµός, ο συνεδριακός τουρισµός, ο τουρισµός υγείας κ.λπ. 23

24 Πρέπει ωστόσο να αναφερθεί ότι συχνά γίνεται δυσδιάκριτος ο διαχωρισµός των εναλλακτικών µορφών τουρισµού τόσο µε τον µαζικό τουρισµό, όσο και µεταξύ τους. Οι εναλλακτικές µορφές τουρισµού διαφέρουν από τον µαζικό τουρισµό όταν: Είναι µικρής, ελεγχόµενης και ρυθµιζόµενης κλίµακας Ενισχύουν οικονοµικά και κοινωνικά τις τοπικές κοινωνίες Ελαχιστοποιούν τις αρνητικές επιδράσεις στο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον Έχουν ποικιλία δραστηριοτήτων σε ατοµική βάση Στηρίζονται σε βιώσιµα πρότυπα ανάπτυξης Προκειµένου η ανάλωση φυσικών πόρων, που απαιτεί η ανάπτυξη του εναλλακτικού τουρισµού, να είναι αποκαταστάσιµη, η ανάπτυξη αυτή πρέπει να είναι ήπια, δηλαδή να εντάσσεται στη λογική της αειφορίας. Γι αυτό, η ανάπτυξη του εναλλακτικού τουρισµού πρέπει να είναι σχεδιασµένη κατά τρόπο που να εξασφαλίζεται ο βιώσιµος χαρακτήρας της και να διαφέρει από περιοχή σε περιοχή, έτσι ώστε να είναι προσαρµοσµένη στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και στις ιδιαίτερες δραστηριότητες της κάθε περιοχής. Η διαφορά ανάµεσα στις διαφορετικές εναλλακτικές µορφές τουρισµού έγκειται τόσο στην οργάνωση και τις υποδοµές της τουριστικής επίσκεψης, όσο και στο κίνητρο µε το οποίο ο επισκέπτης επιλέγει µια µορφή τουρισµού από µια άλλη. εδοµένης της αντίληψης (Mieczkowski, 1995) ότι δεν υπάρχουν σαφή και στατικά όρια για το διαχωρισµό του οικοτουρισµού από τις άλλες εναλλακτικές µορφές τουρισµού, επιχειρείται στη συνέχεια προσέγγιση της εν λόγω έννοιας και ανάλυση της υφιστάµενης οικοτουριστικής δυναµικής στην Ελλάδα. 2.2 Τα κίνητρα. Στον εναλλακτικό τουρισµό ελκυστικά στοιχεία είναι το "νέο, πρωτοποριακό, παρθένο ή ανεξερεύνητο" του προορισµού που τον διαφοροποιούν από άλλες κορεσµένες τουριστικές περιοχές. Ο εναλλακτικός τουρίστας έχει διαφορετικής µορφής κίνητρα που σχετίζονται µε τον τρόπο οργάνωσης του ταξιδιού (αυτονοµία) 24

25 και τον προσανατολισµό της τουριστικής κατανάλωσης σε περιβαλλοντικά προϊόντα. Τα κίνητρά του νοούνται ως αυτά του λεγόµενου ενεργητικού τύπου τουρισµού (περιπλάνηση, περίπατος, αναρρίχηση, "τουρισµός περιπέτειας"), εξερευνητικού χαρακτήρα και συνάντησης (ιστορικοί και αρχαιολογικοί χώροι, συναναστροφή µε τους ντόπιους, τον αυτόχθων πολιτισµό και τα ήθη και έθιµα) και δεσµευτικό χαρακτήρα (εθελοντικές υπηρεσίες σε κράτη του εξωτερικού, προσφορά βοήθειας και ενίσχυσης, συµµετοχή σε αρχαιολογικές ανασκαφές, εργασιακές κατασκηνώσεις κλπ) (Cazes 1989 στο Ανδριώτης 2003, σελ. 144). Συνεπώς, στις εναλλακτικές µορφές τουρισµού οι διακοπές δεν πραγµατοποιούνται σαν µια µεµονωµένη προσπάθεια φυγής από την καθηµερινότητα, αλλά το ταξίδι αποκτά κάποιο νόηµα µε κοινωνικές, πολιτιστικές, περιβαλλοντικές και εκπαιδευτικές προεκτάσεις. Τα κίνητρα του εναλλακτικού τουρίστα και τα καταναλωτικά του πρότυπα, που κατευθύνονται στην αναζήτηση της αυθεντικότητας και στην συναναστροφή του µε την παρθένα φύση και τον αυτόχθων πολιτισµό, περικλείουν ιδιαίτερη σηµασία στην προστασία της κοινωνίας, του πολιτισµού και του περιβάλλοντος της περιοχής υποδοχής τουριστών, συνεισφέροντας έτσι στην αειφόρο ανάπτυξη και στη µακροβιότητα των υπαρχόντων πόρων. Ως εκ τούτου, ο εναλλακτικός τουρισµός υποδεικνύει περιορισµούς αναφορικά µε τη φέρουσα ικανότητα µιας τουριστικής περιοχής και µπορεί να θεωρηθεί ως τουρισµός µειωµένων αρνητικών επιπτώσεων Κοινωνικές ιαστάσεις των Εναλλακτικών Μορφών Τουρισµού. Η µαζική αύξηση των τουριστικών δεδοµένων την τελευταία εικοσαετία σε παγκόσµια κλίµακα, η ευοίωνες προβλέψεις για παραπέρα αύξηση που θα υπερδιπλασιάσει τις αφίξεις, είναι φυσικό επόµενο να προβληµατίσουν την Κοινωνιολογία του Τουρισµού διεθνώς σχετικά µε τις επιπτώσεις αυτής της µαζικότητας στην κοινωνία, στο περιβάλλον και στον πολιτισµό. Για παράδειγµα στις χώρες-µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε ετήσια βάση αυξάνεται το ποσοστό των κατοίκων που κάνουν τουρισµό και διακοπές προς τις χώρες της Μεσογείου κατά τους θερινούς µήνες. Το αποτέλεσµα αυτής της «πληθυσµιακής συσσώρευσης» στη Μεσόγειο κάθε καλοκαίρι είναι: 25

26 Το 24% των ακτών της Μεσογείου είναι ακατάλληλες για κολύµπι λόγω της ρύπανσης. Η πραγµατικότητα αυτή επιφέρει αλυσιδωτές αντιδράσεις στις οικονοµίες των σχετικών περιοχών που πλήττονται και δηµιουργεί ανεργία. 125 παραλιακές πόλεις της Μεσογείου εξακολουθούν, ακόµη και σήµερα, να αδειάσουν τα λύµατά τους στη θάλασσα, αν και το 85% των λυµάτων αυτών δεν έχει υποστεί ούτε υποτυπώδη επεξεργασία βιολογικού καθαρισµού. Ο πληθυσµός των µεσογειακών χωρών, που σήµερα είναι 350 εκατοµµύρια άτοµα, προβλέπεται το 2025 να φτάσει τα 540 εκατοµµύρια. Ακόµη, οι περιοχές υπερδιπλασιάζουν τον πληθυσµό τους το καλοκαίρι λόγω του τουρισµού. Από όλα αυτά γίνεται φανερό γιατί υπάρχει τέτοιας έντασης κινητοποίηση σχετικά µε τις λεγόµενες ήπιες ή εναλλακτικές µορφές τουρισµού, που κερδίζουν καθηµερινά έδαφος σε όλα τα µήκη και πλάτη του πλανήτη µας Η συµµετοχή του πληθυσµού Η συµµετοχή της τοπικής κοινωνίας στην τουριστική ανάπτυξη είναι µια από τις προϋποθέσεις ανάπτυξης του εναλλακτικού τουρισµού και µπορεί να διερευνηθεί από δύο σκοπιές (McIntosh & Goeldner 1986, Timothy 1999, Tosun 2000 στο Ανδριώτης 2003, σελ. 147): 1. Συµµετοχή στα οφέλη από την τουριστική ανάπτυξη και 2. Συµµετοχή στη λήψη αποφάσεων αναφορικά µε την αναπτυξιακή διαδικασία και το σχεδιασµό του προσφερόµενου προϊόντος Πολλές φορές όµως τα οφέλη από την τουριστική ανάπτυξη συγκεντρώνονται στα χέρια ενός περιορισµένου αριθµού ατόµων, τα οποία έχουν τα απαραίτητα κεφάλαια να επενδύσουν στον τουρισµό σε αντίθεση µε άλλες οµάδες της κοινότητας (π.χ. χαµηλής κοινωνικής τάξης, ανεκπαίδευτα και φτωχά άτοµα). 26

27 Οι Pearce, Moscardo & Ross (1996) (στο Ανδριώτης 2003, σελ. 147) έχουν διερευνήσει τη συµµετοχή της κοινωνίας στην τουριστική ανάπτυξη από τη σκοπιά της εµπλοκής όπου µεµονωµένα άτοµα µέσα σε µια τουριστικά προσανατολισµένη κοινότητα εµπλέκονται στη λήψη αποφάσεων και στη διαδικασία υλοποίησής τους αναφορικά µε τις κύριες εκδηλώσεις των πολιτικών και κοινωνικοοικονοµικών δραστηριοτήτων. ιαµέσου της συµµετοχής στην αναπτυξιακή διαδικασία, οι κάτοικοι µιας περιοχής έχουν την ευκαιρία να καθορίσουν οι ίδιοι την έκταση και τη µορφή της τουριστικής ανάπτυξης καθώς και τον τρόπο που θέλουν να "πουλήσουν" την περιοχή τους (Γαλάνη-Μουταφή 1992, Timothy 1998 στο Ανδριώτης 2003, σελ. 147). υστυχώς στην Ελλάδα τις περισσότερες φορές οι κάτοικοι δεν συµµετέχουν στην αναπτυξιακή διαδικασία που επηρεάζει τις ζωές τους (Andriotis 2002c, 2003c, Andriotis & Vaughan 2003b, Papaioannou, Serntedakis and Tsiolis 1998 στο Ανδριώτης 2003, σελ. 147). Σύµφωνα µε τον Hall (2000) (στο Ανδριώτης 2003, σελ. 147) η συµµετοχή των κατοίκων στην αναπτυξιακή διαδικασία είναι µια µορφή σχεδιασµού από κάτω προς τα πάνω (bottomup), που δίνει έµφαση στην τοπικά ελεγχόµενη ανάπτυξη αντί για την ανάπτυξη της ίδιας της κοινότητας. Μόνο µε το να έχουν τους ντόπιους κατοίκους στο πλευρό τους µπορούν οι τουρίστες να συνυπάρξουν ειρηνικά και µόνο τότε η κοινότητα υποδοχής τουριστών µπορεί να διαβεβαιώσει ότι το περιβάλλον το οποίο αποτέλεσε αρχικά πόλο έλξης για τους τουρίστες θα διασφαλιστεί, για τη µακροχρόνια ευηµερία των ντόπιων και την απόλαυση της συνεχής ροής τουριστών (Dogart & Dogart 1996 στο Ανδριώτης 2003, σελ. 148). Παρόλα αυτά αρκετοί επενδυτές και φορείς ανάπτυξης αποφεύγουν την ενεργή εµπλοκή της κοινωνίας, µε τη σκέψη ότι µπορεί να λειτουργήσει ως σπατάλη χρόνου στη λήψη αποφάσεων και ως εκ τούτου αρκετές φορές θεωρείται ανώφελη και δύσχρηστη. Οι τουριστικοί επενδυτές και οι φορείς της ανάπτυξης πρέπει να προσδιορίσουν τις προτιµήσεις τους για µικρής ή µεγάλης κλίµακας επενδύσεις σύµφωνα µε τα είδη των τουριστών που θέλουν να προσελκύσουν (εναλλακτικά ή µη), τα κεφάλαια που διαθέτουν και το επίπεδο του επιθυµητού ελέγχου και της συµµετοχής της ντόπιας κοινωνίας στην τουριστική διαδικασία. Στις περιπτώσεις που η ενδογενής τουριστική ανάπτυξη δεν είναι δυνατή, οι κυβερνήσεις πρέπει να καταβάλλουν προσπάθειες για να διατηρηθεί ο µεγαλύτερος 27

28 έλεγχος της ανάπτυξης από τον ντόπιο πληθυσµό, επιχειρώντας να αυξήσουν τη συµµετοχή της ντόπιας κοινωνίας στην αναπτυξιακή διαδικασία, π.χ. µε τη χορήγηση κινήτρων για επενδύσεις σε τοπικούς επιχειρηµατίες και µε νοµοθεσία που να αυξάνει τις ευκαιρίες για εργασία των ντόπιων κατοίκων. Εναλλακτικά, εάν ο προορισµός έχει τη δυνατότητα και τους οικονοµικούς πόρους για ενδογενή ανάπτυξη, η κυβέρνηση πρέπει να ενθαρρύνει τους ντόπιους κατοίκους να επενδύσουν στην τουριστική βιοµηχανία και να προσπαθήσουν να αξιοποιήσουν λογικά τους διαθέσιµους κοινωνικοπολιτιστικούς και περιβαλλοντολογικούς πόρους (Ανδριώτης 2003, σελ. 149) Τουρισµός υπαίθρου Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται µια αναθέρµανση του ενδιαφέροντος για την ύπαιθρο ως χώρο αναψυχής και ενασχόλησης για επισκέπτες εξειδικευµένων ενδιαφερόντων. Η ύπαιθρος ένας προορισµός που προσελκύει αυξανόµενη πελατεία σε αναζήτηση ενός καθαρού περιβάλλοντος και αυθεντικότητας (Ο. Ιακωβίδου, 2000). Στον ελλαδικό χώρο το φαινόµενο αυτό αποδόθηκε ως «αγροτικός τουρισµός» ή «αγροτουρισµός». Αρχικά ο αγροτουρισµός, όπως ξεκίνησε και όπως επικράτησε στην Κεντρική Ευρώπη, δεν περιλαµβάνει όλες τις µορφές τουρισµού στην ύπαιθρο. Είναι µια ειδική µορφή τουρισµού που συνδυάζει τη διαµονή του επισκέπτη σε µια αγροτική φάρµα µε τη συµµετοχή στις αγροτικές (γεωργικές και κτηνοτροφικές) ασχολίες της φάρµας. Όµως αυτή η µορφή τουρισµού είναι έξω από την ελληνική πραγµατικότητα. Κατ αρχάς διότι στις ορεινές και µειονεκτικές περιοχές της χώρας µας, τις οποίες αφορά ο αγροτουρισµός, δεν υπάρχει ο ζωντανός κοινωνικός ιστός που συναντάµε στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη. Αλλά και πέρα απ αυτό υπάρχει ένας βαθύτερος λόγος, που συνδέεται µε αυτή καθεαυτή τη δοµή της ελληνικής υπαίθρου. Εντελώς αντίθετα προς το κεντροευρωπαϊκό πρότυπο, ο ελληνικός αγροτικός χώρος αναπτύχθηκε επί τη βάσει του σαφούς διαχωρισµού του τόπου κατοικίας, του αγροτικού δηλαδή οικισµού, από τον τόπο της γεωργικής ή κτηνοτροφικής παραγωγικής δραστηριότητας του χωρικού. Έτσι στην Ελλάδα σπανίζουν οι φάρµες που βρίσκουµε στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη ως αυτόνοµα αγροτικά συγκροτήµατα που συνδυάζουν κατοικία και παραγωγική δραστηριότητα. Αυτή είναι η εικόνα του ελληνικού αγροτικού χώρου στη µεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, 28

29 χωρίς βέβαια να αποκλείονται κάποιες λιγοστές εξαιρέσεις που συνιστούν τοπική ιδιοµορφία. Έτσι στην Ελλάδα ο αγροτουρισµός συνδέθηκε εκ των πραγµάτων µε τη διαµονή σε κάποιο ξενώνα, που ως επί το πλείστον βρίσκεται εντός του αγροτικού οικισµού. Η διαµονή αυτή συνδυάζεται όχι τόσο µε τη συµµετοχή στην αγροτική παραγωγική δραστηριότητα όσο µε τη ζωή σε κοινότητα (ζωή σε παρέα, επανασύνδεση µε την ευρύτερη οικογένεια, επαφή µε τους γείτονες) και τη συµµετοχή στην καθηµερινή ζωή και στον παραδοσιακό πολεοδοµικό χώρο της κοινότητας (πλατεία, εκκλησία, καφενείο, ταβέρνα). Αυτή η εµπειρία, που τόσο πολύ λείπει από τους κατοίκους των µεγάλων αστικών κέντρων και ιδιαίτερα από τα παιδιά και τους νέους, είναι το στοιχείο που προσδιορίζει την ιδιαίτερη ταυτότητα του ελληνικού αγροτουρισµού και µπορεί να αποτελέσει το κατ εξοχήν συγκριτικό πλεονέκτηµα του. Από κει και πέρα, άλλα βασικά στοιχεία είναι η γνωριµία µε την τοπική γαστρονοµία και τα τοπικά ήθη και έθιµα (γιορτές, πανηγύρια κλπ), καθώς επίσης η ανακάλυψη της φυσικής και πολιτιστικής κληρονοµιάς της ευρύτερης περιοχής και η συµµετοχή σε δραστηριότητες στην ύπαιθρο (πεζοπορία, δράσεις περιπέτειας κ.α.). Για τους λόγους που προαναφέρθηκαν γίνεται λόγος για «τουρισµό της υπαίθρου» εννοώντας τις ήπιες εναλλακτικές µορφές βιώσιµης τουριστικής ανάπτυξης και πολυδραστηριότητας στον αγροτικό χώρο, που έχει ως στόχο: α) Να γνωρίσει ο επισκέπτης τον αγροτικό χώρο, τα πολιτισµικά στοιχεία και τα αυθεντικά χαρακτηριστικά του, τις αγροτικές ασχολίες, τα τοπικά προϊόντα, την παραδοσιακή κουζίνα και την καθηµερινή ζωή των κατοίκων. β) Να φέρει τον επισκέπτη σε επαφή µε τη φύση, καθώς και µε τις δραστηριότητες στην ύπαιθρο, στις οποίες θα µπορεί να συµµετέχει, να ψυχαγωγηθεί και να νοιώσει τη χαρά της περιήγησης, της γνώσης, της πληροφόρησης και της ανακάλυψης. γ) Να κινητοποιήσει τις παραγωγικές, πολιτισµικές και αναπτυξιακές δυνάµεις του τόπου, συµβάλλοντας έτσι στην αειφόρο οικονοµική και κοινωνική ανάπτυξη του αγροτικού χώρου. 29

30 Σύµφωνα, λοιπόν, µε την παραπάνω εννοιολογική τοποθέτηση ο τουρισµός της υπαίθρου περιλαµβάνει µια οµάδα δραστηριοτήτων, υποδοµών και υπηρεσιών εναλλακτικών µορφών τουρισµού οι οποίες συνθέτουν το περιεχόµενο του. Σε άλλες περιπτώσεις αυτές οι µορφές εντάσσονται πλήρως στον τουρισµό υπαίθρου π.χ Αγροτουρισµός, ενώ σε ορισµένες αυτό γίνεται µε τµήµα των δραστηριοτήτων των υποδοµών του π.χ Αθλητικός τουρισµός. Οι κυριότερες µορφές του τουρισµού της υπαίθρου είναι οι ακόλουθες: Αγροτουρισµός Οικοτουρισµός Τουρισµός περιπέτειας Χιονοδροµικός τουρισµός Πολιτιστικός τουρισµός Θρησκευτικός τουρισµός Αθλητικός τουρισµός Ιαµατικός Τουρισµός Στο σχεδιάγραµµα που ακολουθεί γίνεται προσπάθεια απεικόνισης του τουρισµού της υπαίθρου και των στοιχείων που τον συνθέτουν. Οικοτουρισµός Αγ ροτουρισµ Τουρισµός Περιπέτειας Πολιτιστικός Τουρισµός Τουρισµός Υπαίθρου Θρησκευτικός Τουρισµός Αθλητικός Τουρισµός Χιονοδροµικό ς Τουρισµός Ιαµατικός Τουρισµό Σχεδιάγραµµα 1: Τουρισµός υπαίθρου 30

31 Προϋποθέσεις ανάπτυξης και άσκησης του τουρισµού υπαίθρου Όπως έχει ήδη αναφερθεί ο τουρισµός υπαίθρου είναι µια σύνθετη ειδική µορφή τουρισµού που περιλαµβάνει ένα ευρύ φάσµα τουριστικών δραστηριοτήτων οι οποίες αναπτύσσονται και πραγµατοποιούνται κατά βάση σε ορεινές περιοχές και ως επί το πλείστον κατά την χαµηλή τουριστική περίοδο. Οι περισσότερες από τις επί µέρους µορφές του τουρισµού της υπαίθρου, προέκυψαν από την ανάγκη του σύγχρονου ανθρώπου για µια ουσιαστική επαφή µε τη φύση αλλά και τη συµµετοχή σε ένα πλέγµα τουριστικών δραστηριοτήτων πιο ενεργητικών απ ό,τι το µοντέλο του οργανωµένου µαζικού τουρισµού µπορεί να προσφέρει. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής, κυρίως στα µεγάλα αστικά κέντρα, συνέβαλε µε τον τρόπο του στη σταδιακή διεύρυνση της αγοράς του τουρισµού της υπαίθρου, στην οποία, εκτός από τα άτοµα νεαρής ηλικίας µε διάθεση για περιπέτεια και χαµηλό εισόδηµα, προστέθηκε σιγά σιγά ένα µεγαλύτερο ηλικιακό και εισοδηµατικό φάσµα ατόµων που αναζητούν διέξοδο από το άγχος, τη µονοτονία και τους έντονους εργασιακούς ρυθµούς που η καθηµερινότητα της πόλης επιβάλλει. Με εξαίρεση τον τουρισµό περιπέτειας, και ειδικότερα τον ορειβατικό και τον χιονοδροµικό, που σε πολλές χώρες του κόσµου έχουν αρκετά µακρά παράδοση, οι υπόλοιπες µορφές του τουρισµού της υπαίθρου που αναλύονται στον οδηγό, έχουν µερικά µόνο χρόνια έντονης παρουσίας στη διεθνή τουριστική πραγµατικότητα. Ωστόσο, η ανάπτυξή τους δεν συνάντησε σηµαντικές δυσκολίες, διότι δεν είχε πολλές απαιτήσεις σε µεγάλης κλίµακας έργα υποδοµής και ανωδοµής, αφού ο κύριος πόρος στον οποίο βασίστηκαν ήταν το ίδιο το φυσικό περιβάλλον και οι δυνατότητες που αυτό προσφέρει για εναλλακτικές τουριστικές δραστηριότητες. Εποµένως, οι προορισµοί που διαθέτουν το συγκριτικό πλεονέκτηµα του αξιόλογου φυσικού περιβάλλοντος, ήταν επόµενο να αναπτύξουν τις αντίστοιχες µορφές τουρισµού. Έτσι εκτός από τα µεγάλα έργα γενικής υποδοµής (δρόµοι, αεροδρόµια, κ.λ.π.), οι απαιτήσεις σε ανθρωπογενείς πόρους για την ανάπτυξη των περισσοτέρων δραστηριοτήτων τουρισµού της υπαίθρου είναι σχετικά περιορισµένες. Αντιθέτως, οι απαιτήσεις σε φυσικούς πόρους είναι αρκετά µεγάλες. 31

32 Ο οικοτουρισµός αναπτύσσεται σε περιοχές µε αξιόλογο φυσικό περιβάλλον, οικοσυστήµατα µε πλούσια βιοποικιλότητα, ιδιαίτερα µνηµεία της φύσης, εθνικά πάρκα, σπάνια χλωρίδα και πανίδα και γενικότερα σε προστατευόµενες περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλλους. Πέρα όµως από τους φυσικούς πόρους που είναι απαραίτητοι για την ανάπτυξη των µορφών τουρισµού της υπαίθρου που προαναφέραµε, είναι αναγκαία η ύπαρξη κάποιων κατάλληλων συνθηκών στην ευρύτερη περιοχή πραγµατοποίησής τους. Πιο συγκεκριµένα είναι απαραίτητη η ύπαρξη κάποιων καταλυµάτων που θα αποτελούν σηµείο εκκίνησης για τους συµµετέχοντες στις συγκεκριµένες δραστηριότητες, ένα ανεπτυγµένο δίκτυο υπηρεσιών και υποδοµών στην ευρύτερη περιφέρεια, επαρκής κάλυψη σε θέµατα προληπτικής και θεραπευτικής ιατρικής, ένα οργανωµένο δίκτυο πληροφόρησης (info kiosks, χάρτες, σηµατοδότηση), καθώς και συµπληρωµατικές υποδοµές για παράλληλη υποστήριξη υπηρεσιών και άλλων ειδικών µορφών τουρισµού. Όσον αφορά τον αγροτουρισµό, πέρα από τον φυσικό χώρο ανάπτυξής του που είναι η αγροτική ύπαιθρος, είναι απαραίτητη η επαρκής δραστηριοποίηση του αγροτικού τοµέα σε επίπεδο αγροτουριστικής επιχείρησης αφού εξ ορισµού η συγκεκριµένη µορφή τουρισµού πρέπει να συνδυάζει τουριστικές µε αγροτικές δραστηριότητες. Είναι επίσης επιθυµητή η ανάπτυξή του σε οικισµούς που χαρακτηρίζονται από την αγροτική τους ταυτότητα, τόσο σε επίπεδο οργάνωσης της οικονοµίας και της κοινωνίας όσο και σε επίπεδο ιστορικής παράδοσης Ενίσχυση τοπικής επιχειρηµατικότητας και απασχόλησης των νέων και γυναικών σε επαγγέλµατα του τουρισµού υπαίθρου Ο Τουρισµός της Υπαίθρου στηρίζεται σε µια µεγάλη ποικιλία δραστηριοτήτων διαφορετικών εναλλακτικών µορφών Τουρισµού (Αγροτουρισµός, Οικοτουρισµός, Πολιτιστικός, Αθλητικός κ.α), όπως έχουµε επισηµάνει σε προηγούµενο κεφάλαιο, οι οποίες έχουν ως κοινά χαρακτηριστικά της δυναµική ενίσχυση της τοπικής επιχειρηµατικότητας και της απασχόλησης των νέων. Επιπλέον ενισχύονται: η συµπληρωµατική προς τον Τουρισµό (Ιδιωτική και Τουριστική) απασχόληση στις αγροτικές περιοχές καθώς και δραστηριότητες καινοτοµικού χαρακτήρα (ιδιωτικού 32

33 Τοµέα, ΟΤΑ, Συνεταιρισµών). Με αυτόν τον τρόπο ο Τουρισµός Υπαίθρου συµβάλει δυναµικά στην τοπική απασχόληση, είτε αυτοδύναµα είτε συµπληρωµατικά π.χ προς την αγροτική απασχόληση ή τη µισθωτή εργασία στον ιδιωτικό τοµέα. Στο πλαίσιο 1 που ακολουθεί καταγράφονται αρχικά οι διαφορετικές δραστηριότητες του Τουρισµού Υπαίθρου οι οποίες σχετίζονται µε αντίστοιχη επιχειρηµατική ή άλλη επαγγελµατική απασχόληση (Μισθωτή εργασία, Απασχόληση σε συνεταιρισµό, Απασχόληση σε εταιρείες, ΟΤΑ) Τουρισµός υπαίθρου και βιωσιµότητα Ο Τουρισµός Υπαίθρου έχει όλα τα δεδοµένα ενός βιώσιµου Τουρισµού η ανάπτυξη του οποίου στηρίζεται σε ορισµένες βασικές και πολιτικές αρχές: α) Τον σεβασµό του τοπικού πολιτισµού, β) Την προστασία του φυσικού και δοµηµένου περιβάλλοντος, γ) Την προώθηση πολιτικών και δράσεων για την ενίσχυση της τοπικής απασχόλησης, δ) Τον έλεγχο των επιπτώσεων της τουριστικής ανάπτυξης, ε) Την ενθάρρυνση συνεργειών και καινοτόµων δραστηριοτήτων ανάµεσα στους κλάδους της οικονοµίας ώστε να ανατροφοδοτείται και να διευρύνεται η ανάπτυξη της περιοχής, στ) Η εφαρµογή, σε επιχειρήσεις και προορισµούς, πολιτικών διαχείρισης του περιβάλλοντος και του αριθµού των επισκεπτών, ώστε να µειώνονται οι αρνητικές επιπτώσεις στην περιοχή υποδοχής. Στο σύνολό τους αυτές οι αρχές επισηµαίνουν ότι οι βασικοί εταίροι του σύγχρονου Τουρισµού: Τουρίστες, Ντόπιοι, Επιχειρήσεις, ΟΤΑ και Κράτος, πρέπει πλέον να λειτουργούν µε έναν ολοένα και περισσότερο «υπεύθυνο» τρόπο, είτε στη διάρκεια των ταξιδιών, είτε στον τρόπο λειτουργίας των επιχειρήσεων, είτε στον σχεδιασµό και τη διαχείριση της τουριστικής ανάπτυξης. Σε αυτό το πλαίσιο έχουν προωθηθεί την τελευταία εικοσαετία πολιτικές και δράσεις ιδιαίτερα στην Ευρώπη οι οποίες έχουν ως κοινό στόχο την εµπέδωση αυτής της περισσότερο «υπεύθυνης» συµπεριφοράς, ώστε να εδραιωθεί ο βιώσιµος Τουρισµός. Κοινός παρονοµαστής όλων αυτών των πολιτικών και δράσεων είναι η Τουριστική Παιδεία (Ιεραρχικά οµηµένο και ιαβαθµισµένο Εκπαιδευτικό Σύστηµα), λιγότερο µε τη µορφή της τυπικής εκπαίδευσης και περισσότερο µε αυτήν της µη τυπικής (Οργανωµένη Εκπαιδευτική ιαδικασία έξω από την τυπική εκπαίδευση µε συγκεκριµένους µαθησιακούς στόχους ή οµάδες πληθυσµού) ή άτυπης ( ια βίου διαδικασία απόκτησης στάσεων, δεξιοτήτων και γνώσεων από την εµπειρία και το περιβάλλον του). Πρόκειται άρα για ένα συνδυασµό Προγραµµάτων Σπουδών 33

34 µε αντικείµενο ακολουθώντας την παραπάνω διαίρεση - την βιώσιµη Ανάπτυξη (Τυπική), προγραµµάτων κατάρτισης π.χ στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, µε στόχο συγκεκριµένες οµάδες πληθυσµού ή τους τουρίστες (Άτυπη) και Προγραµµάτων και ράσεων (Μη τυπικών) δια βίου επιµόρφωσης και συνειδητοποίησης του συνόλου των εµπλεκοµένων σε τοπικό επίπεδο, στην ανάπτυξη του Τουρισµού Υπαίθρου. Θα πρέπει να υπογραµµιστεί στο σηµείο αυτό η ανάγκη της «συνέχειας και συνέπειας» στην προώθηση προγραµµάτων αλλά και δράσεων Τουριστικής Παιδείας σε περιοχές µε βιώσιµο Τουρισµό ώστε να επιτευχθούν µακροπρόθεσµα οι αρχές στις οποίες αναφερθήκαµε στην αρχή αυτού του υποκεφαλαίου. Απαιτείται καταρχάς ένα σύνολο εκπαιδευτικών παρεµβάσεων και πολιτικών οι οποίες θα αφορούν στο ανθρώπινο δυναµικό που εργάζεται στις τουριστικές επιχειρήσεις, στους κατοίκους οι οποίοι έρχονται σε συνεχή επικοινωνία µε τους τουρίστες, στους τουρίστες οι οποίοι αναζητούν µια ποιοτική γνωριµία µε τη περιοχή, στις επιχειρήσεις οι οποίες οφείλουν σταδιακά να ακολουθήσουν βιώσιµες και περιβαλλοντικές πρακτικές στη λειτουργία τους και στους ΟΤΑ και το Κράτος οι οποίοι θα πρέπει να υιοθετήσουν και προωθήσουν τις βασικές αρχές της αειφορίας στον σχεδιασµό και τη διαχείριση του Τουρισµού της Υπαίθρου. Πρόκειται ουσιαστικά για αλληλένδετες «ψηφίδες» εκπαίδευσης, οι οποίες συνδέονται µεταξύ τους σε ένα «σύστηµα» Τουριστικής Παιδείας. Με αυτόν τον τρόπο οι διαφορετικοί εταίροι καλούνται, µέσω της εκπαιδευτικής διαδικασίας να αποδείξουν στην πράξη µε συµπεριφορές, έργα και πρακτικές ότι υιοθετούν µια «κοινωνικά υπεύθυνη» στάση στην ανάπτυξη και διαχείριση του βιώσιµου Τουρισµού της Υπαίθρου. Στο πλαίσιο που ακολουθεί καταγράφονται τα προτεινόµενα προγράµµατα εκπαίδευσης, αλλά και οι δράσεις και παρεµβάσεις οι οποίες θα συµβάλουν µέσω της «κοινωνικά υπεύθυνης» Τουριστικής Παιδείας στην µακροπρόθεσµα βιώσιµη ανάπτυξη του Τουρισµού Υπαίθρου στην περιοχή ιεθνείς τάσεις του τουρισµού υπαίθρου από την πλευρά της ζήτησης Οι διεθνείς τάσεις στην αγορά του τουρισµού υπαίθρου από την πλευρά της ζήτησης θα µπορούσαν να συνοψιστούν στα παρακάτω (Gilbert 1989, Mintel Reports 2007): 34

35 Κυριαρχούν νέες διαφοροποιηµένες αντιλήψεις για την έννοια των διακοπών τις οποίες υιοθετούν άτοµα πιεσµένα από τον σύγχρονο τρόπο ζωής. Τα άτοµα αυτά αναζητούν εµπειρίες µέσα από διαφορετικό τρόπο ζωής και άλλες συνθήκες διαβίωσης. Τα άτοµα αυτά ενδιαφέρονται για αλληλεπιδράσεις µε άγνωστες σε αυτά κουλτούρες και πολιτισµούς αλλά και επαφή µε το φυσικό περιβάλλον. Οµάδες ατόµων αναζητούν αυτόνοµες εµπειρίες µακριά από τα πρότυπα του µαζικού τουρισµού. Ο τουρισµός της υπαίθρου µε την κατάλληλη διαχείριση µπορεί να προσφέρει περισσότερες επιλογές και ευελιξία όσον αφορά το πακέτο των εµπειριών που θα ζήσει ο τουρίστας. Παράλληλα υπάρχει η τάση οι τουρίστες να προτιµούν λιτά και λειτουργικά καταλύµατα, χωρίς στοιχεία υπερβολικής πολυτέλειας. Αυτό το γεγονός µπορεί να ανοίξει το δρόµο για καταλύµατα τα οποία δεν θα έχουν υπερβολικό κόστος κατασκευής και συντήρησης στο πλαίσιο της βιώσιµης ανάπτυξης, ενώ αισθητικά εναρµονίζονται µε το τοπίο (π.χ. ανακαινισµένα παραδοσιακά σπίτια). Η αντίληψη για την ανακάλυψη της µεγαλύτερης ευχαρίστησης επικρατεί ολοένα και περισσότερο στις προσδοκίες των τουριστών οι οποίοι την αναζητούν µέσα από πρωτόγνωρες και διαφοροποιηµένες εµπειρίες. Οι νεότερες ηλικιακά οµάδες έχουν την τάση να επιλέγουν εξατοµικευµένες, αυτόνοµες διακοπές κατά τις οποίες θα µπορέσουν να εµπλακούν σε νέες δραστηριότητες (π.χ. τουρισµός περιπέτειας κτλ) Οι σύγχρονες αντιλήψεις για την αναζήτηση της ποιότητας ζωής και της αποφόρτισης από τον αστικό τρόπο ζωής στρέφουν τους τουρίστες στην αναζήτηση πνευµατικών αξιών και ισορροπίας µε τη φύση µέσα από την εµπειρία των διακοπών Ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Ανάπτυξη και προβολή του τουρισµού Υπαίθρου Η Τοπική Αυτοδιοίκηση θα πρέπει να αναλαµβάνει αναπτυξιακές πρωτοβουλίες και πρωτοβουλίες στο χώρο της προβολής του τοπικού τουριστικού προϊόντος γενικά και ειδικότερα των επί µέρους τουριστικών προϊόντων της Υπαίθρου, µόνον εφόσον οι πρωτοβουλίες αυτές βασίζονται σε ολοκληρωµένο και σύγχρονο τουριστικό 35

36 σχεδιασµό και µελέτες. Στις µέρες µας ο Τουρισµός είναι µια εξαιρετικά σύγχρονη δραστηριότητα, που δεν επιτυγχάνει, παρά µόνο αν µελετηθούν συστηµατικά και µάλιστα από διεπιστηµονικές οµάδες οι προϋποθέσεις, οι όροι και οι περιορισµοί στην ανάπτυξή του, οι αγορές ή τα τµήµατα αγορών στα οποία απευθύνεται, η βέλτιστη σύνθεση και το ποιοτικό επίπεδο της τοπικής τουριστικής προσφοράς (και µάλιστα στην περίπτωση του Τουρισµού Υπαίθρου της θεµατικής τουριστικής προσφοράς, οι τρόποι και τα µέσα προσέλκυσης της θεµατικής ζήτησης. Ο Τουρισµός καθίσταται σταδιακά µια από τις πιο σηµαντικές σε παγκόσµιο επίπεδο κοινωνικές και οικονοµικές δραστηριότητες : ο αριθµός των τουριστών (εσωτερικών και εξερχόµενων ή διεθνών) συνεχώς αυξάνεται µε ταχείς ρυθµούς και πολλές χώρες και περιοχές επιδιώκουν να αναπτύξουν τουρισµό λόγω των πολλών ωφελειών του. Ταυτόχρονα υφίσταται δικαιολογηµένη ανησυχία για τις πιθανές αρνητικές επιπτώσεις του τουρισµού και µια όλο και µεγαλύτερη προσπάθεια ανάπτυξης του Τουρισµού µε σχεδιασµένο εκ των προτέρων και ελεγχόµενο τρόπο, ώστε να µεγιστοποιούνται οι ωφέλειες και να προλαµβάνονται τα σοβαρά προβλήµατα. Εκτός από τις χώρες, που τώρα εισέρχονται στο διεθνή τουριστικό χάρτη, και οι χώρες και περιοχές, που έχουν ήδη σηµαντική τουριστική ανάπτυξη επανεξετάζουν τον τουριστικό τους τοµέα και συχνά προβαίνουν σε βελτιώσεις, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απαιτήσεις και τους περιβαλλοντικούς στόχους. Σταδιακά αναγνωρίζεται η ανάγκη ανάπτυξης του τουρισµού µε ολοκληρωµένο τρόπο, έτσι ώστε οι τουριστικοί πόροι να διατηρούνται σε διαρκή χρήση και το φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον µιας περιοχής να υποστηρίζεται και να µην επιδεινώνεται. Ο Τουριστικός Σχεδιασµός σήµερα αποτελεί ένα αναπόσπαστο εργαλείο για µια τουριστική ανάπτυξη, που δεν αποβλέπει σε οικονοµικούς µόνο σκοπούς, δεν στοχεύει µ άλλα λόγια µόνο στην εξασφάλιση αυξηµένων εισοδηµάτων για τους επιχειρηµατίες, τους απασχολούµενους στον Τουριστικό Τοµέα και την τοπική κοινωνία, αλλά ενσωµατώνει τις αρχές της βιώσιµης ανάπτυξης και τις σύγχρονες αντιλήψεις για την συµµετοχή της τοπικής κοινωνίας στο τουριστικό γίγνεσθαι και την καθοριστική σχέση Τουρισµού και Περιβάλλοντος (φυσικού, πολιτιστικού, κοινωνικού).κατά συνέπεια, ο τουριστικός σχεδιασµός πραγµατοποιείται, έτσι ώστε 36

37 οι φυσικοί και πολιτιστικοί πόροι να διατηρούνται επ αόριστον ή ακόµη και να ενισχύονται από τον Τουρισµό. Ασφαλώς, όµως, οι στόχοι της βιώσιµης τουριστικής ανάπτυξης δεν είναι δυνατόν να εξυπηρετούνται µέσω του τουριστικού σχεδιασµού, που πραγµατοποιείται µία φορά και παραµένει µια µελέτη στα ράφια, ή έστω του τουριστικού σχεδιασµού που δεν ανανεώνεται σε τακτική βάση, ώστε να ενσωµατώνει τις εξελίξεις στην περιοχήτουριστικό προορισµό. Ο Τουριστικός Σχεδιασµός θα πρέπει είναι κατά συνέπεια µια διαρκής διαδικασία, τα αποτελέσµατα της οποίας θα πρέπει συστηµατικά να παρακολουθούνται, να πραγµατοποιούνται τυχόν αναγκαίες διορθώσεις, και σε τακτά διαστήµατα να ανανεώνεται στη βάση των τυχόν νέων δεδοµένων. Τουριστικός σχεδιασµός πραγµατοποιείται από τους ιδιώτες, προκειµένου για την ίδρυση ή τον εκσυγχρονισµό µιας τουριστικής επιχείρησης, το Κράτος σε κεντρικό ή αποκεντρωµένο επίπεδο (εθνικός τουριστικός σχεδιασµός, περιφερειακό, τοπικός) και µη κερδοσκοπικούς-µη κυβερνητικούς φορείς/ οργανώσεις σε περιοχές, όπου αναλαµβάνουν δράση. Προϋπόθεση για τον τουριστικό σχεδιασµό είναι η ύπαρξη και θεσµοθέτηση χωροταξικού σχεδιασµού, δηλάδή ο καθορισµός χρήσεων γης (και εποµένως και τουριστικής χρήσης γης, σε όλες τις επί µέρους θεµατικές της µορφές) σε δεδοµένο γεωγραφικό-διοικητικό επίπεδο : εθνικό, περιφερειακό, κλπ αλλά και σε τοµεακό επίπεδο (πχ ειδικά για τον Τουρισµό, τη Βιοµηχανία, τις Ανανεώσιµες Πηγές ενέργειας κ.ο.κ), ώστε να εξασφαλίζεται η βιώσιµη ανάπτυξη και να προλαµβάνονται οι «συγκρούσεις» των χρήσεων (πχ «όχληση» του Τουρισµού από την παρουσία Βιοµηχανίας κ.ο.κ.). Η προηγούµενη εξασφάλιση της εκπόνησης χωροταξικών µελετών και της θεσµοθέτησής τους στο γεωγραφικό-διοικητικό επίπεδο, που καλύπτει τις ανάγκες του προορισµού, είναι για την Τοπική Αυτοδιοίκηση ανάγκη στη σηµερινή συγκυρία ανάπτυξης του Τουρισµού. Σήµερα, βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία θεσµοθέτησης του Εθνικού Χωροταξικού Σχεδίου της Χώρας, στο οποίο αναµένεται να προσαρµοστούν τα υφιστάµενα από το 2003 Περιφερειακά Πλαίσια, ενώ παράλληλα προωθείται και το Ειδικό Πλαίσιο Χωροταξικού Σχεδιασµού και Αειφόρου Ανάπτυξης, που περιλαµβάνει µεταξύ άλλων και θεµατική κατηγοριοποίηση περιοχών, δηλαδή κατηγοριοποίηση και για θεµατικές µορφές τουρισµού. 37

38 Ευαισθητοποίηση και ενηµέρωση της τοπικής κοινωνίας Οι κάτοικοι και οι τοπικοί επιχειρηµατίες (συνήθως σε σηµαντικό βαθµό πολύ µικροί ή µικροµεσαίοι) είναι µεταξύ αυτών προς τους οποίους πρέπει ο ΟΤΑ να «επικοινωνήσει» το Σχέδιο Τουριστικής του Ανάπτυξης, ως κοινό όραµα και προφανώς και την ποιοτική διάσταση της όλης προσπάθειας για την εφαρµογή του. Θα πρέπει να προβλεφθούν ηµερίδες γενικής ενηµέρωσης και κατάρτισης των κατοίκων, των εργαζοµένων σε τουριστικά επαγγέλµατα και των επιχειρηµατιών, αλλά και άλλα µέσα, προκειµένου, µεταξύ άλλων: Να συµµετέχουν στον τουριστικό σχεδιασµό ή επί µέρους µελέτες συνεισφέροντας τις απόψεις και τις προσδοκίες τους Να υπάρξει ικανοποιητική διάδοση του Αναπτυξιακού Προγράµµατος της Περιοχής (δηµοσιότητα) µεταξύ των κατοίκων και των καταγόµενων από την περιοχή κατοίκων των πόλεων. Είναι απόλυτα αναγκαίο να κατανοήσουν όχι µόνο την όλη προσπάθεια, αλλά κυρίως τους επί µέρους στόχους και τους περιορισµούς της (χωροταξικούς και κυρίως περιβαλλοντικούς, αλλά και περιορισµούς που προκύπτουν από τη φύση των θεµατικών προϊόντων και τις απαιτήσεις-προσδοκίες της πελατείας τους). Η σύγκριση µε την ανάπτυξη των υπερανεπτυγµένων περιοχών της Χώρας δεν είναι ο καλλίτερος τρόπος για τους κατοίκους, προκειµένου να συλλάβουν το επιδιωκόµενο αποτέλεσµα. Η διάδοση αυτή θα πρέπει να γίνει και µε πληρωµένες καταχωρίσεις στα ΜΜΕ αλλά και µε την αδάπανη δηµοσιότητα, που θα προκύψει στα ΜΜΕ από συνεντεύξεις, παρουσιάσεις κλπ. Σηµαντικό είναι να «επικοινωνηθεί» µε επιτυχία το πνεύµα της ανάπτυξης. Τέλος, και ίσως πιο σηµαντικό είναι, η εν λόγω διάδοση θα επιτευχθεί µε λαϊκές συνελεύσεις ενηµέρωσης των κατοίκων και γενικά των ενδιαφεροµένων, που θα αναγγελθούν έγκαιρα, και θα πραγµατοποιηθούν σε κατάλληλους χώρους της περιοχής, όπου θα συγκεντρώνονται οι κάτοικοι. Κατά τη διάρκειά τους θα πρέπει να µπορεί να διανεµηθεί έντυπο (και- γιατί όχι - και ηλεκτρονικό υλικό) για το πρόγραµµα, τις επιχειρηµατικές δυνατότητες, τις δυνατότητες απασχόλησης, τα τυχόν προγράµµατα ενίσχυσης κλπ και θα πρέπει επίσης οι κάτοικοι κλπ συµµετέχοντες να µπορούν να θέσουν ερωτήµατα και να λάβουν απαντήσεις 38

39 Επίσης, θα πρέπει να παρουσιαστούν εναλλακτικές µορφές συνεργασίας και επίτευξης οικονοµιών κλίµακας µεταξύ των άµεσα ή έµµεσα ασχολούµενων µε τον Τουρισµό (πχ συνεταιρισµοί γυναικών, Τοπικό Σύµφωνο Ποιότητας κλπ. βλ περισσότερα κατωτέρω). Ιδιαίτερο ρόλο θα µπορούσε να προσφέρει σε µια περιοχή της Υπαίθρου ο θεσµός των γυναικείων συνεταιρισµών, που από την ελληνική και βαλκανική (τουλάχιστον) εµπειρία, έχει αποδείξει ότι συµβάλλει στην κοινωνικοποίηση των γυναικών της υπαίθρου, στη διάσωση παραδοσιακών συνηθειών και τεχνικών (συνταγές, έθιµα, χειροτεχνία κλπ), στην προσφορά στις γυναίκες αυτές µιας δυνατότητας πρόσθετου εισοδήµατος για την οικογένεια αλλά και µερικής έστω οικονοµικής ανεξαρτησίας για τις ίδιες και γενικά στην ανάπτυξη της συντροφικότητας και της αυτοεκτίµησής τους. Είναι απαραίτητο και γι αυτό και τίθεται εν προκειµένω χωριστά, κατά τη διάδοση αυτή του προγράµµατος, να δοθεί πλήρως και µε ειλικρίνεια προς τους κατοίκους κλπ ενδιαφερόµενους η εικόνα, οι όροι και οι προϋποθέσεις της ελεγχόµενης βιώσιµης ανάπτυξης, ώστε να µη δηµιουργηθούν υπερβολικές προσδοκίες στο ντόπιο πληθυσµό, τουλάχιστον βραχυπρόθεσµα και µεσοπρόθεσµα. Το όλο εγχείρηµα της τουριστικής ανάπτυξης της περιοχής δεν είναι απλό ούτε αναµένεται να έχει γρήγορη απόδοση. Αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να το γνωρίζουν και να το κατανοήσουν εκ των προτέρων οι κάτοικοι. Να γίνει κατανοητό το επιδιωκόµενο αποτέλεσµα και οι ωφέλειες, που θα προκύψουν σε µεσοπρόθεσµο και µακροπρόθεσµο επίπεδο από την κοινή προσπάθεια για βιώσιµη τουριστική ανάπτυξη. Στόχος θα πρέπει να είναι ο κάτοικος και ο τοπικός επιχειρηµατίας να είναι σε θέση να αναγνωρίζει αφενός την ανάγκη της δικής του συµβολής και αφετέρου να αναγνωρίζει τη δική µου άµεση και έµµεση ωφέλεια από την εφαρµογή του προγράµµατος όχι µόνο µε οικονοµικούς όρους, αλλά και µε όρους ποιότητας ζωής και γενικά µε κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς όρους. Πιο συγκεκριµένα να γίνει κατανοητό, ότι υπάρχουν συγκεκριµένες ενέργειες που είναι δυνατόν να ναρκοθετήσουν την κοινή προσπάθεια και να ακυρώσουν το κοινό όραµα. Να δοθούν σχετικά παραδείγµατα (αυθαίρετη δόµηση, ρύπανση κλπ). Να εµπεδωθεί η σηµασία της παραδοσιακής φιλοξενίας και ο ρόλος της, όχι ως «εργασιακής υποχρέωσης» στο πλαίσιο της άσκησης συγκεκριµένων επαγγελµάτων, 39

40 αλλά ως πολιτισµικής αξίας της περιοχής και ολόκληρης της Χώρας, µιας αξίας χιλιετηρίδων, που υπάρχει και µεταδίδεται από γενιά σε γενιά, διαφοροποιεί την Ελλάδα και µάλιστα περισσότερο τις αµόλυντες-µη τουριστικές περιοχές της, από την επαρκή, πλην «επαγγελµατική», αντιµετώπιση του τουρίστα στις ανεπτυγµένες περιοχές των ανταγωνιστριών χωρών. Ο κάτοικος θα πρέπει να πιστέψει, ότι αυτό, που ο ίδιος θεωρεί κάτι πηγαίο και λίγο-πολύ αυτονόητο, είναι αξιόλογο και σηµαντικό, διότι δείχνει µεγαλοψυχία, «ανοικτό» χαρακτήρα και µυαλό και σε τελευταία ανάλυση πηγαίο λαϊκό πολιτισµό Να αναλυθεί το «αυθεντικό» και ο ρόλος του στη σηµερινή, παγκοσµιοποιούµενη και οµοιογενοποιούµενη µε ταχείς ρυθµούς, κοινωνία. Να διαχωριστεί το αυθεντικό (στην παραγωγή, αλλά και στην καθηµερινή ζωή και συµπεριφορά), από την «αποµίµηση» από το τεχνητό folklore, από το «δήθεν», που προορίζεται για επιφανειακή κατανάλωση του τουρίστα, χωρίς εµβάθυνση στο χαρακτήρα του προορισµού. Να δοθούν θετικά και αρνητικά παραδείγµατα από τη λαϊκή τέχνη, την παραδοσιακή αρχιτεκτονική, τα πανηγύρια και γενικά τα έθιµα και την επιβίωσή τους στους σύγχρονους καιρούς, ει δυνατόν και από την Ελλάδα και την ίδια της περιοχή. Να διαδοθεί η τουριστική και περιβαλλοντική συνείδηση και να συνδεθεί µε τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του προορισµού. Να καταγραφούν και αναδειχθούν οι αρνητικές επιπτώσεις απουσίας (ή ελαστικότητας) τέτοιας συνείδησης στην επιχειρηµατική και προσωπική µας δράση και στάση και οι συνέπειες τυχόν αρνητικών φαινοµένων, όπως η οικονοµική εκµετάλλευση του τουρίστα (αισχροκέρδεια), η κακή συµπεριφορά και η άγρα πελατών. Να αναλυθούν οι ισχύουσες για τις τελευταίες αυτές περιπτώσεις διοικητικές και ποινικές διατάξεις, οι προβλεπόµενες ποινές, αλλά και η προκαλούµενη δυσφήµιση ολόκληρου του προορισµού. Τέλος, σκόπιµο είναι να προωθείται η ενηµέρωση των κατοίκων και των επαγγελµατιών σε σχέση µε τις υφιστάµενες και τις εν εξελίξει τουριστικές επενδύσεις στην περιοχή, στο βαθµό που οι επενδύσεις αυτές συνιστούν «καλή πρακτική» σε τοπικό επίπεδο και µπορούν να λειτουργήσουν είτε ως «παράδειγµα» είτε ως κίνητρο ενίσχυσης της τουριστικής συνείδησης. 40

41 2.6. Αγροτικός Τουρισµός Ο αγροτικός τουρισµός ή αγροτουρισµός, όπως χαρακτηρίζεται και αλλιώς, αναφέρεται στις δραστηριότητες υπαίθριας αναψυχής και τουρισµού που αναπτύσσονται στον αγροτικό χώρο και εντάσσονται στο πλαίσιο του αγροτικού περιβάλλοντος και της αγροτικής ζωής. Συγκεκριµένα αναφέρεται σε µορφές τουριστικών δραστηριοτήτων που εντάσσονται οργανικά και αρµονικά στον αγροτικό χώρο και περιλαµβάνει διάφορες τουριστικές δραστηριότητες που είναι συµπληρωµατικές ή δεν έρχονται σε σύγκρουση µε άλλες δραστηριότητες, όπως για παράδειγµα οικονοµικές και κοινωνικές, που χαρακτηρίζουν τον αγροτικό χώρο. Σύµφωνα µε τη διεθνή πρακτική και εµπειρία, ο αγροτικός τουρισµός σε δύο βασικές µορφές και συγκεκριµένα: Σε εκείνη που καλύπτει υποδοχή και φιλοξενία τουριστών σε αγροκτήµατα, όπου οι φιλοξενούµενοι συµµετέχουν στη ζωή των αγροτών και στις αγροτικές δραστηριότητες γενικότερα. Η µορφή αυτή αγροτικού τουρισµού είναι ευρύτερα γνωστή σαν διακοπές αγροικιών. Σε εκείνη που αφορά στη δηµιουργία τουριστικών καταλυµάτων και ενοικιαζόµενων δωµατίων σε εξωαστικούς µικροσυνοικισµούς, όχι απαραίτητα αγροτικού χαρακτήρα, και τη φιλοξενία τουριστών σε αυτά συνήθως µε το σύστηµα «κλίνη και πρόγευµα». Η ανάπτυξη του αγροτικού τουρισµού σε οποιαδήποτε αγροτική περιοχή προϋποθέτει τη δηµιουργία της κατάλληλης εκείνης υποδοµής που θα επιτρέψει την ανάπτυξη των σχετικών δραστηριοτήτων, όπως για παράδειγµα εσωτερική διαµόρφωση και εξοπλισµός δωµατίων που προορίζονται για ενοικίαση, διάνοιξη δρόµων ή βελτίωση του ήδη υφιστάµενου οδικού δικτύου, δηµιουργία χώρων εστίασης και αναψυχής, αξιοποίηση των τουριστικών φυσικών πόρων της περιοχής κλπ. Ο αγροτικός τουρισµός είναι µια πολυσυζητηµένη και πολυδιάστατη έννοια για την οποία δεν υπάρχει ένας γενικά αποδεκτός ορισµός µε χαρακτηριστικά και δραστηριότητες ευδιάκριτα και ενιαία σε κάθε χώρα (Sharpley and Sharpley 1997:5, Roberts and Hall 2001:17). Τα βασικά σηµεία ωστόσο, για τον προσδιορισµό της 41

42 έννοιας αφορούν στη λειτουργία των επιχειρήσεων, η οποία πρέπει να στηρίζεται στην αγροτική πραγµατικότητα και οικονοµία, στο µέγεθος της αγροτουριστικής επιχείρησης το οποίο πρέπει να εναρµονίζεται µε το αγροτικό περιβάλλον, στην αυθεντικότητα της εµπειρίας για τους επισκέπτες, στα οφέλη για την τοπική κοινωνία, στην αειφορική ανάπτυξη και βασικότερα στη χωροθέτηση των δραστηριοτήτων, η οποία πρέπει να γίνεται αποκλειστικά σε αγροτικές περιοχές και όχι σε αστικές (Ο.Ε.C.D. 1994:8). Ως εκ τούτου, η χωρική διάσταση του αγροτικού τουρισµού αποτελεί µια βασική παράµετρο η οποία απασχολεί τους ερευνητές. Ο χώρος στον οποίο αναπτύσσεται ή µπορεί να αναπτυχθεί ο αγροτικός τουρισµός παίζει καθοριστικό ρόλο ως προς το προσφερόµενο αγροτουριστικό προϊόν που είναι δυνατόν να διαµορφωθεί. Σύµφωνα µε τον ΕΛ.Ο.Τ. (2003) ένας αγροτουριστικός προορισµός είναι µία αγροτική περιοχή, διακριτή ενότητα, από µορφολογική και ιστορική άποψη, η οποία δεν µπορεί να περιλαµβάνει οικισµούς άνω των κατοίκων. Μπορεί να είναι µια µικρή ή µεγαλύτερη οµάδα οικισµών, ένας νοµός, µια περιφέρεια ή µια γεωγραφική οντότητα ανεξαρτήτως διοικητικών ορίων. Σε κάθε περίπτωση όµως δεν θα πρέπει να έχει αναπτυχθεί σε αυτήν τουριστική προσφορά µαζικού τουρισµού ή προσφορά που να απευθύνεται σε ζήτηση άλλων, µη ήπιων, µορφών τουρισµού. Επίσης, σε έναν αγροτουριστικό προορισµό οι µόνιµοι κάτοικοι απασχολούνται κυρίως µε δραστηριότητες του πρωτογενή τοµέα (γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία) είτε ως κύριο επάγγελµα, ή ως συµπληρωµατικό. Οι αγροτουριστικοί προορισµοί µπορεί να διαθέτουν αξιόλογη γεωµορφολογία, ιδιαίτερο φυσικό και αγροτικό τοπίο, τοπική αρχιτεκτονική και πολιτισµική κληρονοµιά, θρησκευτική παράδοση, χαρακτηριστικές επαγγελµατικές δραστηριότητες, τοπικά παραδοσιακά προϊόντα, τοπική κουζίνα κλπ. ιαθέτουν επίσης, ένα διακριτό δίκτυο υποδοµών φιλοξενίας και δραστηριοτήτων προκειµένου να υποστηρίξουν την διαµορφωµένη ζήτηση (Ιακωβίδου 1998: 97). Κάθε αγροτουριστικός προορισµός δεν είναι απαραίτητο να έχει τον ίδιο χαρακτήρα και να προσφέρει την ίδια εµπειρία αναψυχής στους επισκέπτες αγροτουρίστες. Οι Franic και Grgic (2000) υποστηρίζουν ότι υπάρχουν σχεδόν είκοσι διαφορετικές µορφές αγροτουριστικών προορισµών ανάλογα µε τα ειδικά χαρακτηριστικά µια περιοχής και τους πιθανούς συνδυασµούς τους. Σε κάθε περίπτωση οι 42

43 αγροτουριστικοί προορισµοί είναι περιοχές όπου το φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον έχει διατηρήσει την αυθεντικότητά του και δεν έχει αλλοιωθεί από εξωγενείς παράγοντες. Είναι αγροτικές περιοχές οι οποίες εξασφαλίζουν στον περιηγητή καθαρό και ελκυστικό αγροτικό περιβάλλον, χωρίς ενόχληση από παρακείµενες ασυµβίβαστες χρήσεις (ΕΛ.Ο.Τ. 2003). Αυτό που διαπιστώνεται σήµερα, σε σχέση µε τους αγροτουριστικούς προορισµούς και τους ταξιδιώτες-περιηγητές είναι ότι οι τελευταίο έχουν µεγαλύτερες προσδοκίες απ ότι στο παρελθόν, είναι απαιτητικοί σε ό,τι αφορά το επίπεδο υπηρεσιών φιλοξενίας, διατροφής και δραστηριοτήτων αναψυχής στις οποίες µετέχουν κατά τη διάρκεια παραµονής τους σε έναν αγροτουριστικό προορισµό. Έχουν υψηλό µορφωτικό επίπεδο, πολλές εµπειρίες ( ηµητρίου 1999, Comen 2000) και αναµένουν ένα πρότυπο αγροτουριστικού προορισµού το οποίο να ικανοποιεί τις προσδοκίες τους και να αντικατοπτρίζει τα χρήµατα που δαπανούν (Iakovidou 1997). Τα πρότυπα, γενικά ορίζονται ως σταθερές που έχουν οι επισκέπτες ή οµάδες επισκεπτών προκειµένου να αξιολογήσουν και να συγκρίνουν συµπεριφορές και κοινωνικές περιβαλλοντικές συνθήκες. Αν οι περιηγητές έχουν πρότυπα γύρω από διάφορες διαστάσεις της εµπειρίας αναψυχής και από τον προορισµό που επισκέπτονται τότε αυτά µπορούν να µετρηθούν και να χρησιµοποιηθούν ως βάση για τον καθορισµό προδιαγραφών ποιότητας (Vaske et al. 1986, Shelby and Vaske 1991). Ο καθορισµός προτύπων αποτελεί τη σύγχρονη προσέγγιση στη διαχείριση των δραστηριοτήτων και των προορισµών αναψυχής στην ύπαιθρο και βοηθά στο να οριστεί η ποιότητα της εµπειρίας της αναψυχής στην ύπαιθρο και να καθοριστούν συγκεκριµένοι στόχοι διαχείρισης και προώθησης των προορισµών αναψυχής (Ormiston et al. 1998). Η εξασφάλιση της ποιότητας της εµπειρίας αναψυχής καθορίζεται αναγκαία για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας του αγροτικού τουρισµού (Williams 2001). Προς αυτή την κατεύθυνση έχουν γίνει έρευνες σχετικά µε την ανάπτυξη προδιαγραφών που βοηθούν στον καθορισµό της ποιότητας και στη διαχείριση των αγροτουριστικών προορισµών (Παρταλιδου 2005, Go and Govers 2000). Σήµερα, η εξασφάλιση της ποιότητας των υπηρεσιών που παρέχονται από τους αγροτουριστικούς προορισµούς καθώς και η ανάδειξη της ελληνικής φιλοξενίας της 43

44 υπαίθρου ως κυρίαρχο στοιχείο των παρεχόµενων υπηρεσιών αποτελούν τους σύγχρονους στόχους του αγροτικού τουρισµού στη χώρας απαραίτητοι για την βιώσιµη ανάπτυξή του. Εξάλλου, υποστηρίζεται ότι η τριπλή λειτουργία του αγροτικού τουρισµού (παραγωγής εισοδηµάτων, δηµιουργίας υποδοµών και της ανταλλαγής µεταξύ υπαίθρου και πόλης) µπορεί να είναι πετυχηµένη και ακόµη πιο σηµαντική όταν φθάσει σε ένα υψηλό επίπεδο ποιότητας και εφόσον προσφέρει προϊόντα και υπηρεσίες που ανταποκρίνονται σε µια συνεχώς αυξανόµενη ζήτηση (Requena and Aviles 1993) Η εξέλιξη και η χωρική κατανοµή των αγροτουριστικών προορισµών στην Ελλάδα Στην Ελλάδα, µέχρι και το τέλος της δεκαετίας του 1970, δεν υπήρχαν οργανωµένοι αγροτουριστικοί προορισµοί. Η αρχική µορφή του αγροτικού τουρισµού ήταν ένα δηµιούργηµα των µηχανισµών της αγοράς, συνδεδεµένη και εξαρτώµενη από τον µαζικό παραθαλάσσιο τουρισµό. Αναπτύχθηκε κυρίως ως συµπλήρωµα του υπάρχοντος ξενοδοχειακού δυναµικού, µε τη µορφή των ενοικιαζόµενων δωµατίων και διαµερισµάτων (Ιακωβίδου, 1988). Ως εκ τούτου, και οι αγροτουριστικοί προορισµοί ταυτίζονταν λίγο ως πολύ µε τους ήδη τουριστικά ανεπτυγµένους παραθαλάσσιους προορισµούς. Ως πρώτη πρωτοβουλία αγροτουριστικού χαρακτήρα στη χώρα µας και ενδεχόµενα η οριοθέτηση των πρώτων αγροτουριστικών προορισµών, θα µπορούσε να θεωρηθεί το πρόγραµµα του Ελληνικού Οργανισµού Τουρισµού (Ε.Ο.Τ.) για τη διάσωση και αξιοποίηση παραδοσιακών οικισµών. Το πρόγραµµα αυτό ξεκίνησε το 1975 και κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 80 χρηµατοδοτήθηκε από τα Μεσογειακά Ολοκληρωµένα Προγράµµατα (Μ.Ο.Π.). Αρχικά περιελάµβανε έξι οικισµούςπροορισµούς: τη Βάθεια Μάνης, τη Βυζίτσα Πηλίου, τα Μεστά Χίου, την Οία Σαντορίνης, το Πάπιγκο Ηπείρου και το Φισκάρδο Κεφαλονιάς. Στη συνέχεια, οι επεµβάσεις επεκτάθηκαν και σε άλλες περιοχές: την Αρναία Χαλκιδικής, τους Κoρυσχάδες Ευρυτανίας, τη Μακρινίτσα Πηλίου κ.ά. (Παρταλίδου, 2005). Αργότερα ξεκίνησαν και άλλες πρωτοβουλίες οι οποίες στηρίχτηκαν περισσότερο σε ιδιωτικές ενέργειες. Το Υπουργείο Γεωργίας χρηµατοδότησε γεωργούς προκειµένου να δηµιουργήσουν αγροτουριστικά καταλύµατα σε όλη τη χώρα. Από τις πρώτες 44

45 αξιολογήσεις του προγράµµατος, τουλάχιστον µέχρι τη δεκαετία του 90, προέκυψε ότι τα περισσότερα αγροτουριστικά καταλύµατα δηµιουργήθηκαν κοντά σε παραθαλάσσιες περιοχές (Αποστολόπουλος και Γιάγκου 1998). Εκτός όµως από τους γεωργούς, αγροτουριστικές δράσεις ανέλαβαν αυτή την περίοδο και µόνιµοι κάτοίκοι αγροτικών περιοχών, οι οποίοι δεν είχαν ως κύριο επάγγελµα τη γεωργία. Όλες οι παραπάνω δράσεις αγροτικού τουρισµού ιδιωτικής πρωτοβουλίας (τόσο των γεωργών όσο και των µη γεωργών) στηρίχτηκαν σε διάφορα χρηµατοδοτικά προγράµµατα ενίσχυσης και αναπτύχθηκαν διάσπαρτα σε όλες τις περιοχές της χώρας χωρίς συγκεκριµένο χωρικό προσανατολισµό και χωρίς να οριοθετούν συγκεκριµένους αγροτουριστικούς προορισµούς (ΓΕΩΤ.Ε.Ε. 2000). Από τις αρχές της δεκαετίας του 90 άρχισε η τρίτη και πιο εντατική φάση «άνθησης» του αγροτικού τουρισµού στην Ελλάδα. Ο αγροτικός τουρισµός την περίοδο αυτή γίνεται ευρύτερα γνωστός ως η µορφή του τουρισµού των «3 Φ» (Φύση-Φιλία- Φιλοξενία) και πολλές αγροτικές περιοχές της χώρας, άγνωστες µέχρι πριν στην τουριστική αγορά, µπαίνουν στο χάρτη των εναλλακτικών µορφών τουρισµού ως αγροτουριστικοί προορισµοί (Ιακωβίδου 2003). Αυτή τη περίοδο δόθηκε ακόµη µεγαλύτερη ώθηση στη δηµιουργία αγροτουριστικών επιχειρήσεων µε το Β Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης (Κ.Π.Σ.) και ειδικότερα µε τον Κανονισµό 2328/91. Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκαν και τα Περιφερειακά Επιχειρησιακά Προγράµµατα (Π.Ε.Π.) µέσω των οποίων ενισχύθηκαν ιδιωτικές επενδύσεις αγροτικού τουρισµού, καθιερώνοντας αυτή τη φορά πολλές αγροτικές περιοχές της χώρας ως αγροτουριστικούς προορισµούς (Παρταλίδου, 2005). Σήµερα, ο αγροτικός τουρισµός εισέρχεται σε µια νέα φάση όπου δίνεται βαρύτητα στην οργάνωση των αγροτουριστικών προορισµών και στη διαµόρφωση µιας συγκεκριµένης εικόνας και προφίλ προς τους αγροτουρίστες ώστε να µπορέσουν να είναι ανταγωνιστικοί τόσο σε σχέση µε τους καθιερωµένους τουριστικούς προορισµούς της παραλίας όσο και σε σχέση µε άλλους αγροτουριστικούς προορισµούς σε γειτονικές χώρες. Προς αυτή την κατεύθυνση η στοιχειοθέτηση των διαστάσεων ποιότητας µέσα από ένα συγκεκριµένο πρότυπο του αγροτουριστικού προορισµού (όπως οι ίδιοι οι αγροτουρίστες περιγράφουν) κρίνεται εξαιρετικά σηµαντική. 45

46 Κεφάλαιο 3. Προστατευόµενες περιοχές και τουρισµός 3.1 Γενικά περί προστατευόµενων περιοχών Η τεράστια ποικιλία ειδών και οικοσυστηµάτων που υπάρχει στη φύση αποτελεί ανεκτίµητης αξίας φυσικό κεφάλαιο του πλανήτη και θα πρέπει να µεταβιβάζεται χωρίς αλλοιώσεις στις επόµενες γενιές. Από την τεράστια ποικιλία των ειδών, ο άνθρωπος αντλεί πολύτιµες πρώτες ύλες για την κάλυψη των διατροφικών του αναγκών και την παραγωγή φαρµάκων και άλλων χρήσιµων υλικών. Πέραν της εγγενούς της αξίας, η βιοποικιλότητα καθορίζει την αντοχή του οικοσυστήµατος στην αλλαγή των συνθηκών, καθώς η διατήρησή της σε υψηλά επίπεδα περιορίζει τις δυσµενείς επιπτώσεις φαινοµένων όπως η κλιµατική µεταβολή και οι παρασιτικές εισβολές. Η βιοποικιλότητα είναι επίσης καθοριστικής σηµασίας για τη βιωσιµότητα του πρωτογενούς τοµέα και της ανάπτυξης γενικότερα. Σήµερα οι κίνδυνοι για τη διατήρηση της ποικιλίας των ειδών και την κατάσταση των φυσικών ενδιαιτηµάτων πολλαπλασιάζονται. Σοβαρές απειλές αποτελούν οι εντατικές γεωργικές και αλιευτικές δραστηριότητες, οι αστικές επεκτάσεις, η υπερεκµετάλλευση της παράκτιας ζώνης, οι δασικές πυρκαγιές, ενώ πρόσφατα έχει αρχίσει η συνειδητοποίηση των κινδύνων από την εισβολή των γενετικά τροποποιηµένων οργανισµών. Η αποτροπή των κινδύνων αυτών υπαγορεύει την ενσωµάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στις τοµεακές πολιτικές. Η πρόθεση της πολιτείας για την προστασία των φυσικών πόρων εκφράζεται µε τον αριθµό και την έκταση των προστατευόµενων περιοχών, αλλά και µε τα άµεσα µέτρα αποκατάστασης των φυσικών οικοσυστηµάτων (ΕΚΠΑΑ 2003, σελ. 47). Ο όρος "προστατευόµενη" περιοχή εννοεί τις περιοχές που προστατεύονται και διακρίνεται από αυτόν της "προστατευταίας" που εννοεί αυτές που χρίζουν προστασίας. Οι προστατευτέες δηλαδή είναι εν δυνάµει προστατευόµενες, παρόλο που σε αυτές µπορεί να εφαρµόζεται ήδη κάποιο πρόγραµµα προστασίας. Η επιλογή των προστατευτέων περιοχών µπορεί να έχει ως κριτήριο την διατήρηση ενός όσο το δυνατόν ευρύτερου φάσµατος βιοποικιλότητας ή να σκοπεύει στη διατήρηση κάποιου συγκεκριµένου είδους υπό απειλή ή εξαφάνιση. 46

47 Η ιεθνής Ένωση για την Προστασία της Φύσης (IUCN) (IUCN 1994 στο Furze et al, 1996, σελ 26) προσδιορίζει την προστατευόµενη περιοχή ως µια περιοχή γης και/ ή θάλασσας που είναι ειδικά αφοσιωµένη στην προστασία και συντήρηση της βιολογικής ποικιλότητας και των φυσικών και συνδεόµενων πολιτιστικών πόρων και διοικείται µέσω νοµίµων ή άλλων αποτελεσµατικών µέσων. Η δηµιουργία τέτοιων περιοχών είναι πλέον διεθνώς το πιο θεσµοθετηµένο µέσο διατήρησης φυσικών οικοσυστηµάτων και/ ή πολιτιστικής κληρονοµιάς. Παρόλο που όλες οι προστατευόµενες περιοχές συµβαδίζουν µε τον παραπάνω κανόνα, στην πράξη οι ακριβείς σκοποί για τους οποίους διοικείται κάθε προστατευόµενη περιοχή διαφέρουν πολύ. Οι σκοποί της διαχείρισης σύµφωνα µε την IUCN είναι: Η επιστηµονική έρευνα, Η προστασία της άγριας ζωής, Η διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας και ποικιλότητας των ειδών, Η διατήρηση των περιβαλλοντικών λειτουργιών (π.χ. ο κύκλος του νερού), Η προστασία συγκεκριµένων φυσικών και πολιτιστικών χαρακτηριστικών, Ο τουρισµός και η αναψυχή, Η εκπαίδευση, Η βιώσιµη χρήση των πόρων από τα φυσικά οικοσυστήµατα, Η διατήρηση πολιτιστικών και παραδοσιακών χαρακτηριστικών Σύµφωνα µε στοιχεία του 1992 (World Conservation Monitoring Centre στο Furze et al., 1996) υπήρχαν περίπου 8000 προστατευόµενες περιοχές σε πάνω από 130 έθνη, οι οποίες καλύπταν περίπου εκ. εκτάρια (7,5 δις. στρέµµατα), αποτελώντας το 5,1% των χερσαίων οικοσυστηµάτων. Αν σε αυτές προστεθούν και όσες υπόκεινται σε κάποιο καθεστώς διατήρησης χωρίς αυτό να έχει καθιερωθεί νόµιµα, ο αριθµός τους φτάνει γύρω στις καλύπτοντας περίπου το 10% της επιφάνειας της γης σε όλες σχεδόν τις χώρες (Thorsell 1992 στο Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 29). Βέβαια λίγες από αυτές έχουν αποτελεσµατική διαχείρι- ση ώστε να πετυχαίνουν τον σκοπό τους. Το ποσοστό της έκτασης µιας χώρας που έχει χαρακτηρισθεί ως "προστατευόµενη περιοχή" και η αντιπροσωπευτικότητα των περιοχών αυτών ως προς το είδος των οικοτόπων, την ποσότητα και την κατάσταση των ενδιαιτηµάτων στο σύνολο της εξεταζόµενης γεωγραφικής ζώνης, αποτελεί 47

48 δείκτη βιοποικιλότητας σε επίπεδο ενδιαιτηµάτων. Ταυτόχρονα αντανακλά τη µέριµνα µιας χώρας να προστατεύσει το φυσικό περιβάλλον, µε την προϋπόθεση ασφαλώς ότι τα νοµικά µέτρα προστασίας τηρούνται σε ικανοποιητικό βαθµό (ΕΚΠΑΑ, 2003, σελ. 54). Παρόλο που τα παραπάνω νούµερα υποδεικνύουν µια σχετικά πλούσια προστατευόµενη περιουσία, έχει αναγνωριστεί ένας σηµαντικός αριθµός κοινών απειλών στα συστήµατά της παγκοσµίως. Ο Bridgewater (1992) (στο Furze et al, 1996, σελ 28) τα συνοψίζει ως εξής: Συγκρούσεις µε τους ντόπιους, Έλλειψη ενδιαφέροντος της πολιτικής σε εθνικό επίπεδο, για επαρκή προστατευτικά συστήµατα, Αναποτελεσµατική διαχείριση κάποιων προστατευόµενων περιοχών από το εκπαιδευµένο προσωπικό τους, Ανεπαρκής ή επισφαλής χρηµατοδότηση και Ανεπαρκής κρατική υποστήριξη 3.2 Κατηγορίες προστατευόµενων περιοχών Η ιεθνής Ένωση για την Προστασία της Φύσης στον κατάλογο των Ηνωµένων Εθνών για τα Εθνικά Πάρκα και τις Προστατευόµενες Περιοχές (IUCN 1994 στο Furze et al 1996, σελ 26) ταξινόµησε τις κατηγορίες των προστατευόµενων περιοχών σύµφωνα τους διαχειριστικούς σκοπούς των τοποθεσιών. Έτσι έχουµε έξι κατηγορίες διαχείρισης: 1. Αυστηρώς Φυσικό Καταφύγιο/ Περιοχή Προστασίας Άγριας Ζωής: προστατευόµενη περιοχή που διαχειρίζεται κυρίως για επιστηµονικούς σκοπούς ή σκοπούς προστασίας της Άγριας Ζωής 2. Εθνικό Πάρκο: προστατευόµενη περιοχή που διαχειρίζεται κυρίως για την προστασία του οικοσυστήµατος και δραστηριότητες αναψυχής 3. Εθνικά Μνηµεία: προστατευόµενη περιοχή που διαχειρίζεται κυρίως για διατήρηση συγκεκριµένων φυσικών γνωρισµάτων 48

49 4. Ενδιαίτηµα/ Περιοχή ιαχείρισης Ειδών: προστατευόµενη περιοχή που διαχειρίζεται κυρίως για διατήρηση µε διοικητική µεσολάβηση 5. Προστατευόµενο Ηπειρωτικό/ Θαλάσσιο Τοπίο: προστατευόµενη περιοχή που διαχειρίζεται κυρίως για διατήρηση και δραστηριότητες αναψυχής στο ηπειρωτικό/ θαλάσσιο τοπίο 6. Προστατευόµενη Περιοχή ιαχείρισης Πόρων: προστατευόµενη περιοχή που διοικείται κυρίως για τη βιώσιµη χρήση των φυσικών οικοσυστηµάτων Ο όρος του Εθνικού Πάρκου είναι ο πιο καθιερωµένος τύπος προστατευόµενης περιοχής και είναι και η κατηγορία που χρησιµοποιείται περισσότερο παγκοσµίως για την εξυπηρέτηση τουριστικών σκοπών (Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 32). Οι περισσότερες ωστόσο χώρες έχουν καθιερώσει διάφορες -από τις παραπάνωκατηγορίες προστατευόµενων περιοχών, ώστε να πετυχαίνουν τους διαφορετικούς σκοπούς τους, όπως είναι η αυστηρή προστασία των απειλούµενων ειδών, η πρόβλεψη για δηµιουργική εκµετάλλευση και η προσπάθεια για έσοδα από τουριστική εκµετάλλευση. Έτσι µπορεί να δοθεί βαρύτητα στις πιο σηµαντικές από αυτές (Heyman 1992a στο Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 30). Οι κύριες περιοχές για ανάπτυξη "τουρισµού στη φύση" περιλαµβανοµένου και του οικοτουρισµού είναι εκείνες που έχουν νόµιµη προστασία, καθώς µπορούν να εγγυηθούν ότι θα παρέχουν τις "υπηρεσίες" τους σε βάθος χρόνου. 3.3 Προστατευόµενες περιοχές στην Ελλάδα Η βιολογική ποικιλότητα της Ελλάδας είναι από τις µεγαλύτερες στην Ευρώπη, ενώ η ποικιλότητα σε επίπεδο ενδιαιτηµάτων και οικοσυστηµάτων είναι επίσης ιδιαίτερα σηµαντική. Οι ήπιες ανθρώπινες επεµβάσεις συνετέλεσαν στην ικανοποιητική διατήρηση των στοιχείων της βιολογικής ποικιλότητας δια µέσου των αιώνων, ενώ και η γεωµορφολογία της χώρας βοήθησε στην προστασία των οικοσυστηµάτων που βρίσκονται κυρίως σε ορεινές περιοχές. Η πρώτη προσπάθεια προστασίας της ελληνικής φύσης µέσω της δηµιουργίας προστατευόµενων περιοχών έγινε το 1937 µε την έκδοση του Ν. 856/1937 "Περί Εθνικών ρυµών". Το 1938 ιδρύθηκε ο πρώτος Εθνικός ρυµός στον Όλυµπο 49

50 (Λαζαρίδου et al., ΑΜΦΙΒΙΟΝ: 38, 2001,σελ. 6). Η προσέγγιση που ακολουθήθηκε στα πρώτα στάδια του θεσµού των προστατευόµενων περιοχών ήταν η απόλυτη προστασία φυσικών περιοχών και ο αποκλεισµός των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Στην πορεία, η προσέγγιση αυτή εγκαταλήφθηκε και έδωσε τη θέση της στην αντίληψη της ενσωµάτωσης της προστατευόµενης περιοχής στον περιβάλλοντα χώρο και της στενής σύνδεσης της προστασίας µε την αειφορική χρήση των φυσικών πόρων (http://www.ekby.gr/ekby/el/ekby_profile_el.html). Όσον αφορά το παρόν, οι κατοχυρωµένες από την εθνική νοµοθεσία προστατευόµενες περιοχές της χώρας αποτελούν το 3% της συνολικής της έκτασης, ενώ 17% είναι το ποσοστό της έκτασής της που έχει δηλωθεί προς ένταξη στο ίκτυο NATURA 2000, το οποίο αποτελεί µέσο για την επίτευξη του σκοπού της Οδηγίας 92/43/EOK "για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας". Αξίζει να σηµειωθεί ότι το ποσοστό αυτό είναι υψηλότερο από τον µέσο όρο στην ΕΕ (12,2%) (ΕΚΠΑΑ 2003, σελ. 55). Οι κατηγορίες προστατευόµενων περιοχών φυσικού περιβάλλοντος, σύµφωνα µε την υφι στάµενη εθνική νοµοθεσία, είναι οι ακόλουθες: Εθνικοί ρυµοί (Ν. 996/71) Εθνικά Πάρκα (Ν. 1650/86) Αισθητικά άση (Ν. 996/71) ιατηρητέα Μνηµεία της Φύσης (Ν. 996/71) Καταφύγια Άγριας Ζωής (Ν. 177/75, όπως αυτός τροποποιήθηκε από τον Ν. 2637/98) Ελεγχόµενες κυνηγετικές περιοχές (Ν. 177/75, όπως τροποποιήθηκε από τον Ν. 2637/98) Εκτροφεία θηραµάτων (Ν. 177/75, όπως τροποποιήθηκε από τον Ν. 2637/98) Περιοχές Απόλυτης Προστασίας της Φύσης (Ν. 1650/86) Περιοχές Προστασίας της Φύσης (Ν. 1650/86) Προστατευόµενοι Φυσικοί Σχηµατισµοί και Τοπία (Ν. 1650/86) 50

51 3.4 Σχέση προστατευόµενων περιοχών και τουρισµού Ιστορικά, τουλάχιστον στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στην Ελλάδα οι ανθρώπινες δραστηριότητες είχαν για εκατοντάδες χρόνια συνυπάρξει µε το φυσικό περιβάλλον, συµβάλλοντας στη διαµόρφωσή του (Καράβελλας et al. 2003, σελ. 38). Το 19ο αιώνα δηµιουργήθηκε η ιδέα του εθνικού πάρκου, µε σκοπό τότε την προστασία του περιβάλλοντος παρά τη δηµιουργία ενός ακόµα ταξιδιωτικού προορισµού. Ήταν οι τουρίστες εκείνοι που αργότερα παρείχαν την οικονοµική και πολιτική λογική βάση που ήταν απαραίτητη για να µεταφραστεί η φιλοσοφία σε επίτευγµα (Jackle 1985 στο Butler 1952) (Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 23). Καθώς διευρύνεται η αντίληψη της κοινωνίας όσον αφορά το ρόλο των προστατευόµενων περιοχών, αλλάζει και η προσέγγιση της προστασίας περιοχών. Η αρχική άποψη εξίσωνε την προστασία µε την αποµάκρυνση της ανθρώπινης παρουσίας και οποιασδήποτε ανθρώπινης παρέµβασης, καθώς κυριαρχούσε η πεποίθηση ότι η ανάπτυξη και η προστασία του περιβάλλοντος ήταν έννοιες ασύµβατες και οποιαδήποτε δραστηριότητα θα οδηγούσε µοιραία σε αλλοίωση των φυσικών οικοτόπων, ρύπανση και υπερεκµετάλλευση των φυσικών πόρων. Αυτή ωστόσο η αντίληψη βαθµιαία αποδεικνύεται υπερβολική ή ακόµη και λανθασµένη (Καράβελλας et al., 2003, σελ. 43), καθώς έγινε φανερό ότι η αποµόνωση των προστατευόµενων περιοχών, όχι µόνο δεν εξασφαλίζει τη διατήρηση του προστατευτέου αντικειµένου, αλλά µπορεί να έχει και τα αντίθετα αποτελέσµατα. Η διαπίστωση αυτή οδήγησε σταδιακά στην εγκατάλειψη της ιδέας της απόλυτης προστασίας και στην ανάγκη ενσωµάτωσης της προστατευόµενης περιοχής στον ευρύτερο οικολογικό, οικονοµικό και κοινωνικό περίγυρο. Προωθείται λοιπόν η "ενεργός διαχείριση" των προστατευόµενων περιοχών για την εξυπηρέτηση όλων των αξιών, λειτουργιών και δραστηριοτήτων που έχουν, χωρίς βεβαίως να παραγνωρίζεται ο πρωταρχικός τους ρόλος στη διατήρηση του φυσικού τους περιβάλλοντος (Γκαίτλιχ, ΕΚΠΑΑ 2001, σελ. 39). Οι προστατευόµενες περιοχές είναι οι κατ εξοχήν πρόσφορες περιοχές για την ανάπτυξη υποδοµών αναψυχής, εκπαίδευσης, βιολογικής γεωργίας και κτηνοτροφίας, µικρής κλίµακας παράκτιας αλιείας και, βέβαια, οικοτουρισµού. Στόχος αυτών των δραστηριοτήτων είναι η τόνωση της τοπικής κοινωνίας και η οικονοµική στήριξη της λειτουργίας της προστατευόµενης περιοχής. Με δεδοµένο πως τα προϊόντα που σχετίζονται µε την προστασία της φύσης απευθύνονται σε µια διαρκώς 51

52 αναπτυσσόµενη αγορά, τέτοιας µορφής ήπιες και περιβαλλοντικά φιλικές µορφές ανάπτυξης είναι ιδιαίτερα επικερδείς και µπορούν να δώσουν µια λύση στον µαρασµό µειονεκτικών περιοχών, όπως είναι η ελληνική περιφέρεια. Αν περιοριστούµε στα καθαρά οικονοµικά µεγέθη και στις ευκαιρίες για οικονοµική ανάπτυξη στις προστατευόµενες περιοχές, καταλήγουµε στις παρακάτω βασικές διαπιστώσεις (Καράβελλας et al. 2003, σελ ): Οι ανάγκες προστασίας και διαχείρισης µιας προστατευόµενης περιοχής οδηγούν σε αύξηση της απασχόλησης τοπικά και περιφερειακά Οι προστατευόµενες περιοχές αποτελούν ή µπορούν να αναδειχθούν σε τουριστικό προορισµό, δραστηριότητα που επιφέρει επιπλέον έσοδα, δηµιουργεί θέσεις εργασίας και προωθεί την ανάπτυξη της τοπικής οικονοµίας Οι προστατευόµενες περιοχές είναι συνήθως επιλέξιµες για πολλά εθνικά ή κοινοτικά χρηµατοδοτικά προγράµµατα. Ανάµεσά τους το LIFE, το Interreg, το Leader, τα ιαρθρωτικά Ταµεία, δράσεις στα Επιχειρησιακά Προγράµµατα Περιβάλλοντος, Ανάπτυξης, Αλιείας κ.ά., αλλά και ο δεύτερος πυλώνας της ΚΑΠ για την Περιφερειακή Ανάπτυξη. Για κάποια από αυτά µάλιστα (π.χ. το LIFE), η ένταξη στο δίκτυο NATURA 2000 αποτελεί προϋπόθεση συµµετοχής Πέρα από αυτά, η τοπική κοινωνία καρπούται επίσης την οικονοµική διάσταση των περιβαλλοντικών ωφελειών µιας προστατευόµενης περιοχής, καθώς, για παράδειγµα, το νερό που προορίζεται για πόσιµο θα είναι πιο καθαρό, µπορεί να υπάρχει αυξηµένη προστασία από πληµµύρες, τα αλιεύµατα να είναι καλύτερης ποιότητας κλπ. Υπολογίστηκε ότι το 1999 στην Ευρωπαϊκή Ένωση περίπου άτοµα εργάζονταν σε δουλειές που άµεσα ( θέσεις εργασίας µέσα στα όρια και για τις ανάγκες της προστατευόµενης περιοχής) ή έµµεσα ( θέσεις) σχετίζονταν µε την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος (ECOTEC 2001 στο Καράβελλας et al. 2003, σελ. 50). Εξάλλου τα πλεονεκτήµατα όσον αφορά στην απασχόληση δεν περιορίζονται στα πλαίσια µιας προστατευόµενης περιοχής, αλλά εκτείνονται σε όλο το εύρος των υπηρεσιών που θα εξυπηρετήσουν είτε τις ανάγκες των ίδιων των εργαζοµένων, είτε το αυξηµένο κύµα επισκεπτών. Ο τύπος και το µέγεθος αυτών των 52

53 ωφελειών εξαρτάται, βέβαια, από την περιοχή αλλά και από την επιτυχή διαχείριση, την τοπική αποδοχή και, τελικά, τη διείσδυση της έννοιας της προστασίας στην ευρύτερη τοπική οικονοµία. Επανειληµµένως και σε όλη την Ευρώπη παρατηρείται το φαινόµενο οι τοπικές κοινωνίες να µη γνωρίζουν τις δυνατότητες χρηµατοδότησης που προκύπτουν από εθνικούς ή κοινοτικούς πόρους. Σε αυτή την περίπτωση, η λειτουργία ενός κέντρου πληροφόρησης ή µιας συντονισµένης οµάδας που θα ασχολείται µε τη διαχείριση αποτελεί συνήθως πηγή ενηµέρωσης (Καράβελλας et al. 2003, σελ ). Η ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων σε προστατευόµενες περιοχές, σύµφωνα µε διάφορους ιεθνείς Οργανισµούς στηρίζεται µεταξύ των άλλων και στην υπόθεση ότι η επίτευξη κέρδους δεν είναι ασύµβατη µε τη διαχείριση των προστατευόµενων περιοχών, αρκεί να σέβεται τον πρωταρχικό σκοπό της προστασίας και της διατήρησης των περιοχών και τα διαχειριστικά σχέδια να εµπλέκουν όλους τους ενδιαφερόµενους φορείς. Όλες σχεδόν οι ιεθνείς Οργανώσεις συµφωνούν ότι ο οικοτουρισµός είναι η πιο κατάλληλη µορφή τουρισµού σε προστατευόµενες περιοχές µέσα στην ευρύτερη ιδέα του αειφόρου τουρισµού (IUCN 1999 στο Φωτίου, ΑΜΦΙΒΙΟΝ: 39, 2001, σελ. 6). Αντιµετωπίζεται γενικώς ως ένας αποδεκτός εναλλακτικός τρόπος άντλησης εισοδήµατος από το φυσικό περιβάλλον. Η ανάπτυξη οικοτουριστικών δρα-στηριοτήτων µπορεί να παράγει αµοιβαίες ωφέλειες (a win-win case). Ο τουρισµός χρειάζεται τις προστατευόµενες περιοχές, καθώς αποτελούν προσοδοφόρο πόλο έλξης επισκεπτών και ταυτόχρονα οι κάτοικοι αλλά και οι οργανισµοί διαχείρισης των περιοχών αυτών χρειάζονται τα έσοδα από τον τουρισµό. Απαιτείται όµως πρωτίστως αµοιβαίος σεβασµός και η χρήση µεθό-δων συµµετοχικού σχεδιασµού στη διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος. Επιπλέον δίνεται και η δυνατότητα στους τουρίστες να "γνωρίσουν" τη φύση και να συµβάλλουν ενεργά και αποφασιστικά στη διατήρησή της (Φωτίου, ΑΜΦΙΒΙΟΝ: 39, 2001, σελ. 6-7). Οι προστατευόµενες περιοχές αποτελούν το κατ εξοχήν πεδίο εφαρµογής δράσεων οικοτουρισµού και ως εκ τούτου o οικοτουρισµός µπορεί να αποτελέσει σηµαντική ευκαιρία για την ανάπτυξη της υπαίθρου µε πολλαπλά οφέλη (Σβορώνου 2003, σελ. 11): 53

54 Συµβολή στην προστασία της φύσης και της πολιτιστικής κληρονοµιάς, Στήριξη στην τοπική οικονοµία και την περιφερειακή ανάπτυξη, Συγκράτηση πληθυσµών σε αποµακρυσµένες περιοχές, Ευαισθητοποίηση του κοινού για την προστασία του περιβάλλοντος κλπ. Έχουν εκφραστεί κατά καιρούς όπως αναφέρθηκε και στο πρώτο Κεφάλαιο- έντονες διαµαρτυρίες για την κατάχρηση του όρου "οικοτουρισµός" µε στόχο το "πρασίνισµα" τουριστικών επιχειρήσεων και την εκµετάλλευση του φυσικού πλούτου των αναπτυσσόµενων χωρών προς όφελος των ανεπτυγµένων. Επίσης αναφέρθηκαν οι αρνητικές επιδράσεις του τουρισµού ιδιαίτερα στις πολύ ευαίσθητες προστατευόµενες περιοχές, οι οποίες επιδράσεις µπορούν να χωριστούν σε δύο κατηγορίες, στις άµεσες και στις έµµεσες. Οι άµεσες προκαλούνται από την παρουσία των τουριστών και οι έµµεσες από τη δηµιουργία της απαραίτητης για τις τουριστικές δραστηριότητες υποδοµής (Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 55). Για να υπάρχει σωστή διαχείριση των αρνητικών επιδράσεων του τουρισµού ώστε να αποφευχθούν πιθανές αρνητικές επιδράσεις, είναι απαραίτητη η αναγνώριση και η ανάλυσή τους. Αυτό που προέχει έπειτα είναι η συµµετοχή όλων των εµπλεκόµενων πλευρών. O σκοπός ωστόσο παραµένει να αναχθεί ο τουρισµός σε µέσο ήπιας ανάπτυξης και συµβολής στην προστασία της φύσης, της πολιτιστικής κληρονοµιάς και της τοπικής οικονοµίας και κοινωνίας. Απευθύνεται στους φορείς που έχουν αναλάβει τη διαχείριση προστατευόµενων περιοχών ή συµµετέχουν σε µια τέτοια διαδικασία (Φορείς ιαχείρισης Εθνικών Πάρκων, OΤΑ, Αναπτυξιακές Εταιρείες, ΜΚO κ.ά. φορείς) και αποφασίζουν να αναλάβουν συντονισµένη δράση για το σχεδιασµό και τη διαχείριση του οικοτουρισµού και του τουρισµού Κόστος και όφελος του τουρισµού Το κόστος του τουρισµού όσον αφορά τους πόρους των προστατευόµενων περιοχών, όπως τον αριθµό των ειδών και τις επιδράσεις στους τοπικούς πληθυσµούς είναι πιο δύσκολο να υπολογιστεί από αυτό των υποδοµών, υπηρεσιών κλπ. Το ίδιο ισχύει και για τον υπολογισµό του οφέλους. Τα έσοδα από τα εισιτήρια εισόδου και τις πωλήσεις τουριστικών ειδών είναι εύκολο να υπολογιστούν. εν ισχύει όµως το ίδιο 54

55 και για τον υπολογισµό της αξίας που έχει η δηµιουργία περιβαλλοντικής συνείδησης στον κόσµο, η µελλοντική σηµασία της προστασίας των ειδών και της φυσικής και πολιτιστικής κληρονοµιάς. Έχουν αναπτυχθεί διάφορες µέθοδοι για τον προσδιορισµό της οικονοµικής αποδοτικότητας των πολιτικών αποφάσεων που αφορούν τις χρήσεις της γης (McNeely 1988 στο Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 52). Για να προκύπτουν αµοιβαία οφέλη από τη σχέση τουρισµού διατήρησης περιοχών πρέπει τα στοιχεία της φύσης να παραµένουν όσο γίνεται αναλλοίωτα και αν είναι δυνατόν µάλιστα να βελτιώνεται η κατάστασή τους, ενώ οι επισκέπτες και ο ντόπιος πληθυσµός θα κερδίζουν από την επιστηµονική, εκπαιδευτική, αισθητική και τη δηµιουργική χρήση των πόρων και από τα επερχόµενα οικονοµικά οφέλη. Ετσι µπορεί να περάσει το µήνυµα ότι η διατήρηση της φύσης µπορεί να προσφέρει και µια καλύτερη ποιότητα ζωής (Budowski 1976, 1988 στο Ceballos- Lascurain 1996, σελ. 54). Στην πραγµατικότητα τώρα η σχέση των δύο παραπάνω µεταβλητών συναντά κάποια προβλήµατα που οφείλονται κυρίως σε ανεπαρκή και ακατάλληλη διαχείριση, άγνοια ή και αδιαφορία για τους στόχους που επιδιώκουν οι δύο πλευρές και απότοµη ανάπτυξη αυτού του είδους τουρισµού χωρίς να υπάρχει ο ανάλογος προγραµµατισµός. Συχνά, τα οφέλη που προκύπτουν από µια προστατευόµενη περιοχή σπάνια αναγνωρίζονται στο σύνολό τους, µε αποτέλεσµα η πλήρης σχέση κόστους-οφέλους να µην καθίσταται πάντα κατανοητή στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Πολλά από τα κοινωνικά και οικονοµικά πλεονεκτήµατα των προστατευόµενων περιοχών δεν είναι άλλωστε πάντα δυνατό να αποτιµηθούν µε βάση τους υφιστάµενους νόµους της αγοράς. Οι φορείς διαχείρισης τοπικά και κεντρικά µπορούν να παίξουν εδώ σηµαντικό ρόλο (Καράβελλας et al. 2003, σελ. 55) Μορφές προστατευόµενων περιοχών µε τουρισµό και τάσεις ανάπτυξής τους Προστατευόµενες περιοχές µε ελάχιστη παρουσία τουριστών (κυρίως λόγω γεωµορφολογικών γνωρισµάτων), Προστατευόµενες περιοχές µε ήπια και ελεγχόµενη τουριστική ζήτηση και ανάπτυξη, Προστατευόµενες περιοχές µε σηµαντική τουριστική ζήτηση και οργανωµένο πλαίσιο ανάπτυξης και διαχείρισης, 55

56 Προστατευόµενες περιοχές µε σηµαντική τουριστική ζήτηση, χωρίς οργανωµένο πλαίσιο ανάπτυξης και διαχείρισης (Τσάρτας 2003, ΑΜΦΙΒΙΟΝ: 52, σελ. 7) 3.5 Παραδείγµατα σχέσης προστατευόµενων περιοχών και τουρισµού Πολλοί άνθρωποι και ιδίως τα τελευταία χρόνια επιζητούν να "ξεφύγουν" από την καθηµερινή ζωή (συνήθως της µεγάλης πόλης), αν µιλήσουµε για τις αναπτυγµένες χώρες. Ιδιαίτερη ζήτηση έχουν λοιπόν οι προστατευόµενες περιοχές που όσο όµως πιο περιζήτητες γίνονται, τόσο αυξάνει και η πίεση πάνω στην αρχικά "απείραχτη" µορφή τους. Η ανάπτυξη του τουρισµού φέρνει και την ανάπτυξη ενός "πολιτισµού" που πολλές φορές δεν είναι συµβατός µε το πνεύµα του τουρισµού που σχετίζεται µε τη φύση. Η αλήθεια όµως είναι ότι χωρίς τις διάφορες εγκαταστάσεις, κάποια αξιοθαύµαστα µέρη δεν θα ήταν ποτέ προσβάσιµα και εποµένως δε θα ήταν δυνατή η εκτίµηση και ο θαυµασµός τους από τον περισσότερο κόσµο. Κάτι τέτοιο βέβαια ίσως είναι και επιθυµητό προκειµένου να διατηρηθούν "παρθένες" κάποιες περιοχές, ωστόσο πιστεύεται ότι υπάρχει µια "χρυσή τοµή" στον συνδυασµό όλων των δραστηριοτήτων, των αναγκών και των επιθυµιών, αρκεί να υπάρχει αληθινό ενδιαφέρον και σωστές αξίες που θα φέρουν την κατάλληλη διαχείριση (Ceballos- Lascurain 1996). Προτεραιότητα θα µπορούσαν να αποτελέσουν οι µειονεκτούσες περιοχές, όπως είναι οι αποµονωµένοι οικισµοί σε ορεινές ή νησιωτικές περιοχές που έχουν φυσικό πλούτο και υστερούν ωστόσο αναπτυξιακά, αλλά αυτό µπορεί να αποτελέσει πλεονέκτηµα για τουριστική ανάπτυξη υψηλής ποιότητας, δίνοντας "κίνηση" στην τοπική οικονοµία και εποµένως ζωή στις περιοχές αυτές. Οι προστατευόµενες περιοχές δεν αποτελούν φυσικούς δοκιµαστικούς σωλήνες. Όσες προσπάθειες έγιναν να τις διαχειριστούν αποµονωµένες από τις ανθρώπινες δραστηριότητες δεν είχαν καθόλου ενθαρρυντικά αποτελέσµατα (Καράβελλας et al 2003, σελ. 11). Με άλλα λόγια, ενώ η αιτία για την οποία θεσµοθετήθηκε µια περιοχή ως προστατευόµενη έχει να κάνει µε την επιλογή µιας κοινωνίας που ως σύνολο αποφάσισε για την ανάγκη διαφύλαξης αυτής της κληρονοµιάς, ο τρόπος µε τον οποίο αυτή θα προστατευτεί και η επιτυχία αυτής της επιλογής εξαρτάται κυρίως από τον άνθρωπο και τη σχέση του µε το περιβάλλον. Παρόλο ωστόσο που η ανθρώπινη παρουσία είναι θεµιτή και η οικονοµική ανάπτυξη και η κοινωνική ευηµερία είναι 56

57 εφικτές, αυτό που πρέπει να παραµείνει ως σηµείο αναφοράς και προτεραιότητα είναι η διατήρηση των υφιστάµενων φυσικών και πολιτιστικών αξιών. Η αξία του τουρισµού παγκοσµίως το 1988 έφτανε περίπου το 1 τρισεκατοµµύρια δολάρια (Filion et al στο Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 20) και γι αυτό έχει αποδειχθεί πολλές φορές ένα ισχυρό κίνητρο προστασίας και διατήρησης σε διάφορες περιοχές του κόσµου. Στα τέλη της δεκαετίας του 80 οι προστατευόµενες περιοχές στις Ηνωµένες Πολιτείες είχαν εξελιχθεί στον υπ αριθµό ένα πόλο έλξης για τους τουρίστες που έφταναν τα 260 εκατοµµύρια το Όσο για τα έσοδα των Εθνικών Πάρκων των Ηνωµένων Πολιτειών, αυτά ανήλθαν στα 3 δις. δολάρια το 1991 (Norris 1992 στο Ceballos-Lascurain 1996, σελ. 45). Άλλα παραδείγµατα είναι η Κένυα της οποίας τα πάρκα έλκουν επισκέπτες κάθε χρόνο όπως και η Κόστα Ρίκα έχει γίνει πόλος έλξης για τα εξαιρετικά πάρκα της. Βέβαια οι προστατευόµενες περιοχές εξυπηρετούν και ένα σωρό άλλους σκοπούς, ένας από τους οποίους είναι η προσέλκυση του τουρισµού. Όσο αυξάνονται οι οικοτουρίστες και γενικά αυτός ο τρόπος διακοπών, τόσο θα ασχολούνται οι επιχειρηµατίες τουρισµού µε αυτό το είδος τουρισµού και εποµένως µπορούν να πιέσουν τις κυβερνήσεις να δηµιουργήσουν προστατευόµενες περιοχές ή να βελτιώσουν τις υπάρχουσες και γενικότερα αυτήν την τουριστική στρατηγική. Κατανοώντας τα κίνητρα των τουριστών και τα χαρακτηριστικά τους, µπορούν οι επιχειρηµατίες και οι πολιτικοί να ενεργήσουν κατάλληλα για να ωφεληθεί τόσο η οικονοµία των κυβερνήσεων, όσο και οι ίδιες οι προστατευόµενες περιοχές από τις πιθανές επιπτώσεις (Ceballos-Lascurain 1996, σελ.164). Ο τουρισµός που σχετίζεται µε τη φύση προσφέρει πολλές ευκαιρίες µάθησης ταυτόχρονα µε την επίσκεψη για παράδειγµα, σε κάποια προστατευόµενη περιοχή. Τέτοιου είδους προγράµµατα οργανώνονται από κυβερνητικές και µη οργανώσεις, από φορείς µε εµπορικούς ή ακαδηµαϊκούς σκοπούς και µπορούν να παίξουν ένα πολύ σηµαντικό ρόλο στη διαχείριση των περιοχών αυτών, εξοικειώνοντας τους επισκέπτες µε τη σηµασία της προστασίας, την αποτελεσµατική χρήση των πόρων και τα βραχυχρόνια και µακροχρόνια οφέλη που αποκοµίζουµε από αυτήν (Ceballos- Lascurain 1996, σελ. 171). Αυτά τα εκπαιδευτικά προγράµµατα που σε πολλές χώρες 57

58 έχουν θεσπιστεί και ως πανεπιστηµιακά µαθήµατα, απευθύνονται και είναι απαραίτητα όχι µόνο στους επισκέπτες αλλά και στους ίδιους τους διαχειριστές και το προσωπικό των περιοχών αυτών, στα γραφεία ταξιδίων, στις τοπικές κοινωνίες και τους επιχειρηµατίες που δρουν στη γύρω περιοχή, αλλά ακόµα και στις κυβερνητικές αρχές, ώστε να συµµετέχουν αποτελεσµατικά στη διαδικασία εφαρµογής του οικοτουρισµού. Στις περισσότερες προστατευόµενες περιοχές έχει ήδη αναπτυχθεί τουρισµός, κυρίως εσωτερικός (Σβορώνου 2003, σελ. 23). Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι δεν αποτελούν αποκλειστικά οικοτουριστικούς προορισµούς στη συνείδηση των επισκεπτών. Χαρακτηριστικά παραδείγµατα του εύρους και της ποικιλίας των εφαρµογών του οικοτουρισµού σε προστατευόµενες περιοχές όσον αφορά την Ελλάδα αποτελούν η Κερκίνη, οι Πρέσπες, το Νυµφαίο, τα Ζαγοροχώρια, η Αλόννησος, η λίµνη Πλαστήρα κ.λ.π. 58

59 Κεφάλαιο 4. Η περίπτωση της Λίµνης Πλαστήρα 4.1. Εισαγωγή Η λίµνη Ν. Πλαστήρα βρίσκεται 25 Km δυτικά της Καρδίτσας, σε υψόµετρο περίπου 800 µέτρων, πάνω στην οροσειρά των Αγράφων, η οποία είναι τµήµα της Νότιας Πίνδου. ηµιουργήθηκε από τα νερά του ποταµού Μέγδοβα (πρόκειται για τον αρχαίο Ταυρωπό), παραποτάµου του Αχελώου, τα οποία κατέκλυσαν το οροπέδιο της Νεβρόπολης, µε την κατασκευή του φράγµατος στο τέλος της δεκαετίας του 50. Πρόκειται για τεχνητή λίµνη, της οποίας η κατασκευή ολοκληρώθηκε τη δεκαετία του Η σύλληψη της ιδέας κατασκευής της έγινε το 1925, από τον τότε κυβερνήτη της χώρας Νικόλαο Πλαστήρα, από όπου πήρε και το όνοµά της. Η λίµνη έχει µήκος 14 Km, µε µέγιστο πλάτος 4 Km, µέγιστο βάθος 60 Km, (κοντά στην περιοχή του φράγµατος), επιφάνεια περίπου 25 Κm2 και µέγιστη χωρητικότητα 400 εκατοµµύρια m3. Είναι δενδροειδούς µορφής, µε πολλά µικρά «φιόρδ» που εισχωρούν στη στεριά και σχηµατίζουν µια δαντελωτή ακτογραµµή. Με ειδικό αγωγό, ένα µέρος των υδάτων της µεταφέρονται από υψόµετρο 700 µέτρων προς τον κάµπο, δίνοντας κίνηση στο ηλεκτρικό εργοστάσιο της.ε.η., που παράγει 40 MWH/ εβδοµάδα. Κατόπιν αρδεύουν τον κάµπο και υδρεύουν την πόλη της Καρδίτσας, καθώς και 38 χωριά και κωµοπόλεις του Νοµού. Αυτές οι χρήσεις του νερού της (κυρίως η άρδευση)έχουν ως αποτέλεσµα την εποχιακή αυξοµείωση της στάθµης των νερών της και την παλινδρόµηση στις όχθες της. Η κατασκευή της λίµνης είχε αρχικά αρνητικές συνέπειες στην εξέλιξη της περιοχής. Αφ ενός δυσκόλεψε την επικοινωνία των χωριών µε την πρωτεύουσα του Νοµού την Καρδίτσα, αφ ετέρου διέκοψε την επικοινωνία µεταξύ των χωριών που βρίσκονται περιφερειακά από τη λίµνη. Οι λόγοι αυτοί, σε συνδυασµό µε τις δοµές της ελληνικής γεωργίας και κτηνοτροφίας, και το γενικότερο κλίµα στη χώρα της δεκαετίας του 60, του 70 και του 80, καθώς και την επιθυµία των κατοίκων της περιοχής να επενδύσουν στην πεδιάδα τα χρήµατα των αποζηµιώσεων που αποκόµισαν, είχαν ως συνέπεια τη µετανάστευση σηµαντικού τµήµατος των κατοίκων της περιοχής και τη µείωση του πληθυσµού κατά 30% κατά τις επόµενες τρεις δεκαετίες. Τη δεκαετία του 1990, τοπικοί φορείς αποφάσισαν να σχεδιάσουν και ενθαρρύνουν την ανάπτυξη της περιοχής που βρίσκεται γύρω από τη λίµνη, αξιοποιώντας το βασικό συγκριτικό πλεονέκτηµά της, που είναι τόσο η ίδια η λίµνη, όσο και το φυσικό περιβάλλον της 59

60 ευρύτερης περιοχής. Βασικός άξονας της ανάπτυξης αυτής θα ήταν ο τουρισµός. Προς το σκοπό αυτό, ορίστηκε µια περιοχή γύρω από τη λίµνη Πλαστήρα µε οµοιογενή χαρακτηριστικά και αποφασίστηκε η λήψη αναπτυξιακών δράσεων σε διάφορα επίπεδα, µε σκοπό την ολοκληρωµένη και αειφόρο ανάπτυξη της περιοχής. Η περιοχή αυτή αποτελεί, γεωγραφικά, τµήµα του Νότιο- υτικού τµήµατος του Νοµού Καρδίτσας, στα σύνορα µε το Νοµό Ευρυτανίας. Έχει συνολική έκταση 490,6 χιλιάδες στρέµµατα, που αντιστοιχούν στο 18,6% της συνολικής έκτασης του Νοµού. Περιλαµβάνει 27 οικισµούς, οι οποίοι διοικητικά συνιστούν τέσσερις δήµους: το ήµοιτάµου µε έδρα το Καλλίθηρο, το ήµο Μητρόπολης µε έδρα τη Μητρόπολη, το ήµονεβρόπολης µε έδρα την Πεζούλα και το ήµο Ν. Πλαστήρα µε έδρα το Μορφοβούνι. Τα δηµοτικά διαµερίσµατα της περιοχής µελέτης µε πληθυσµό µικρότερο από 500 κατοίκους ανέρχονται σήµερα σε 12, είναι όλα ορεινά και καταλαµβάνουν ποσοστό 48,8% της συνολικής έκτασης. Τα δηµοτικά διαµερίσµατα µεσαίου µεγέθους, µε πληθυσµό κατοίκους ανέρχονται επίσης σε 12 και καταλαµβάνουν ποσοστό 40,6% της συνολικής έκτασης. Τέλος, υπάρχουν µόνο τρία µεγάλου µεγέθους δηµοτικά διαµερίσµατα µε κατοίκους (Νεοχώρι, Καλλίθηρο και Μητρόπολη) και καταλαµβάνουν 10,6% της συνολικής έκτασης της Περιοχής. Περίπου το 50% της συνολικής έκτασης της περιοχής καλύπτεται από δάση, ενώ οι εκτάσεις που αξιοποιούνται από τη γεωργία και κτηνοτροφία ανέρχονται σε 20% και 25% αντίστοιχα. Αναλυτικότερα οι χρήσεις γης παρουσιάζονται στο παρακάτω γράφηµα. 60

61 Γράφηµα 1: Χρήσεις γης Σύµφωνα µε την απογραφή του 1961 η περιοχή είχε κατοίκους. Ο πληθυσµός αυτός µειώθηκε στους κατοίκους το 1991, ενώ µέχρι το 2001 αυξήθηκε στους (αύξηση 15%). Η αύξηση που παρατηρήθηκε κατά την τελευταία δεκαετία οφείλεται, πέρα από τη γενικότερη τάση συγκράτησης του πληθυσµού στην ύπαιθρο που παρατηρείται στη χώρα την τελευταία δεκαετία, κατά κύριο λόγο στην ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων. Πράγµατι, τα τελευταία χρόνια ο ευρύτερος ορεινός όγκος των Αγράφων και ιδιαίτερα η περιοχή της λίµνης Ν. Πλαστήρα, υποδέχεται ένα µεγάλο αριθµό τουριστών ο οποίος ακολουθεί αυξητικές τάσεις. O υγρός όγκος της λίµνης Ν. Πλαστήρα, το ιδιαίτερο περιβάλλον των ποταµών, τα πλούσια σε βλάστηση χερσαία οικοσυστήµατα και η ποικιλία της πανίδας, δηµιουργεί την βιοποικιλότητα που χαρακτηρίζει ένα τοπίο ως άρτιο, τόσο περιβαλλοντικά, όσο και τουριστικά µε αποτέλεσµα η περιοχή µελέτης να εξελίσσεται σε ένα αξιόλογο τουριστικό κέντρο. Έτσι γύρω από τη λίµνη, έχουν δηµιουργηθεί αρκετές επιχειρήσεις παροχής τουριστικών υπηρεσιών, οι οποίες επιβιώνουν από τον τουρισµό που αναπτύσσεται στην περιοχή και έχει δηµιουργηθεί προσοδοφόρο έδαφος για περαιτέρω ανάπτυξη και οργάνωσή του. Παράλληλα, µε πρωτοβουλία των τοπικών φορέων, έχει αναπτυχθεί στην περιοχή ένα σύνολο υποδοµών που έχουν χρηµατοδοτηθεί από Ευρωπαϊκά και Ελληνικά προγράµµατα, τα οποία υπάγονται κυρίως σε δράσεις περιβαλλοντικών προγραµµάτων και λειτουργούν µε κύριους άξονες την προστασία, διαχείριση και την ανάδειξη του φυσικού περιβάλλοντος. 61

62 4.2. Πληθυσµός Όπως προαναφέρθηκε, από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 έως και αυτή του 1980, παρατηρήθηκε στην περιοχή µελέτης µια έντονη µεταναστευτική τάση των κατοίκων της, ιδιαίτερα των νέων, η οποία είχε ως συνέπεια τη µείωση του συνολικού πληθυσµού κατά το ένα τρίτο. Ο κύριος λόγος αυτής της πληθυσµιακής αιµορραγίας ήταν η αναζήτηση εργασίας και ζωής µε καλύτερες συνθήκες στα αστικά κέντρα. Χαρακτηριστικό είναι επίσης το φαινόµενο, που ισχύει και σε όλη την ελληνική ύπαιθρο, της φυγής των νεότερων θηλυκών µελών της οικογένειας, γεγονός που δευτερευόντως προκαλεί µεταναστευτικές τάσεις και στους νέους άνδρες. Αποτέλεσµα των µεταναστευτικών ρευµάτων είναι το γεγονός ότι η κοινωνική υποδοµή (παιδεία, υγεία) είναι φτωχή, στοιχείο που αποτελεί και πάλι λόγο µετανάστευσης, ιδιαίτερα για το νέο πληθυσµό. ηµιουργήθηκαν λοιπόν προφανή προβλήµατα που εκτός από τη µείωση, ήταν και η γήρανση του µόνιµου πληθυσµού. Πράγµατι, τα δύο τρίτα του µόνιµου πληθυσµού της περιοχής ήταν πάνω από 55 ετών το 1991 (σύµφωνα µε την απογραφή). Ωστόσο, δεν παρατηρήθηκε κάµψη στη δόµηση στην υπό µελέτη περιοχή. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι σηµαντικός αριθµός µεταναστών από την περιοχή, ιδιαίτερα αυτοί που µετανάστευσαν σε κοντινά αστικά κέντρα, συντηρούν την κατοικία τους στο χωριό ή χτίζουν νέα. Και στις δύο περιπτώσεις η κατοικία αυτή χρησιµοποιείται ως δευτερεύουσα. Η τάση αυτή των µεταναστών να διατηρούν στενές σχέσεις µε τον τόπο καταγωγής τους, ενδυναµώνει την τοπική οικονοµία, δεδοµένου ότι κατά τη διάρκεια των σαββατοκύριακων, των αργιών και των διακοπών (ιδιαίτερα των θερινών), παρατηρείται σηµαντική προσέλευση ατόµων. Η µείωση του πληθυσµού (άνιση στο εσωτερικό της περιοχής) είχε σηµαντικές επιπτώσεις στην οικονοµία της περιοχής, η οποία αφορά κατά κύριο λόγο τον πρωτογενή τοµέα. Έτσι, ο αριθµός των γεωργικών και κτηνοτροφικών εκµεταλλεύσεων, ιδιαίτερα των ορεινών περιοχών, µειώνεται γοργά, γεγονός που οφείλεται τόσο στην τάση µετανάστευσης του νέου πληθυσµού, όσο και στις δοµές της ελληνικής γεωργίας και κτηνοτροφίας, αλλά και τη νοοτροπία της ελληνικής κοινωνίας. Το 1991 περίπου το ήµισυ του οικονοµικά ενεργού πληθυσµού της περιοχής απασχολείται στον πρωτογενή τοµέα, ενώ το υπόλοιπο µοιράζεται µεταξύ δευτερογενή και τριτογενή, µε ποσοστά 20% και 30% αντίστοιχα. 62

63 4.3. Αναπτυξιακές πρωτοβουλίες Η κατάσταση ανατρέπεται εν µέρει και η φθίνουσα πορεία της περιοχής αντιστρέφεται κατά τη δεκαετία του 90 µε την παρέµβαση των τοπικών φορέων της περιοχής. Το 1988 η Νοµαρχία Καρδίτσας συνέταξε ένα «Τοπικό Αναπτυξιακό Πρόγραµµα» (ΤΑΠ) της περιοχής µε βασικό στόχο την ήπια τουριστική ανάπτυξή της. Το 1989 το ΤΑΠ χρηµατοδοτήθηκε από τα «Μεσογειακά Ολοκληρωµένα Προγράµµατα» (ΜΟΠ) και κατασκευάστηκαν τα πρώτα έργα υποδοµής. Στη συνέχεια ο φορέας που έπαιξε το σηµαντικότερο ρόλο για την ανάπτυξη της περιοχής ήταν η «Αναπτυξιακή Καρδίτσας» (ΑΝΚΑ), µε τη συνδροµή της οποίας αξιοποιήθηκαν εθνικά και κοινοτικά προγράµµατα για την κατασκευή έργων υποδοµής, καθώς και χρηµατοδοτήσεις επιχειρήσεων. Σηµαντικός ήταν επίσης ο ρόλος της για την κινητοποίηση του τοπικού πληθυσµού, αλλά και των τοπικών φορέων ( ήµων και Κοινοτήτων, Συλλόγων, Συνεταιρισµών κλπ) προς για την αξιοποίηση των ανωτέρω προγραµµάτων. Τα εθνικά και κοινοτικά χρηµατοδοτικά προγράµµατα αγροτουρισµού και αγροβιοτεχνίας που αξιοποιήθηκαν ήταν τα εξής: Κανονισµός 2328/91 της Ευρωπαϊκής Ένωσης: το πρόγραµµα αυτό χρηµατοδοτεί γεωργικές ή κτηνοτροφικές εκµεταλλεύσεις µε σκοπό την ανάπτυξη αγροτουριστικών δραστηριοτήτων στα πλαίσια της εκµετάλλευσης. Περιφερειακά Επιχειρησιακά Προγράµµατα (ΠΕΠ): Αξιοποιώντας τη χρηµατοδότηση των Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης (ΚΠΣ), χρηµατοδοτούνται έργα υποδοµής, αλλά και επιχειρήσεις. LEADER: το κοινοτικό αυτό πρόγραµµα χρηµατοδοτεί µικρού µεγέθους ατοµικές ή συλλογικές επιχειρήσεις, τόσο αγροτουριστικές όσο και βιοτεχνικές, καθώς και φορείς για την κατασκευή έργων υποδοµής. LIFE: χρηµατοδοτεί κατά κύριο λόγο δραστηριότητες που αφορούν την προστασία του περιβάλλοντος. ΕΠΠΕΡ: είναι κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του προηγούµενου προγράµµατος και αφορά την προστασία του περιβάλλοντος. Με την επιχορήγηση των ανωτέρω προγραµµάτων και τις χρηµατοδοτήσεις των φορέων και των φυσικών προσώπων, έχει κατασκευαστεί ένας µεγάλος αριθµός 63

64 έργων υποδοµής και σηµαντικός αριθµός ατοµικών αγροτουριστικών ή βιοτεχνικών επιχειρήσεων. Η αξιοποίηση των διαθέσιµων πόρων έχει προσανατολιστεί προς την ανάπτυξη διαφόρων τύπων εναλλακτικού τουρισµού: του αγροτουρισµού, µε τη διατήρηση και τόνωση του υπάρχοντος πρωτογενούς παραγωγικού συστήµατος του περιβαλλοντικού τουρισµού, µε την κατασκευή έργων υποδοµής. του αθλητικού τουρισµού, µε παρεµβάσεις που υποβοηθούν την άσκηση διαφόρων αθληµάτων του πολιτιστικού τουρισµού, µε την ανάδειξη µνηµείων, παραγωγή έντυπου υλικού κλπ του θρησκευτικού τουρισµού, µε την ανάδειξη µοναστηριών και εκκλησιών της περιοχής και τη διευκόλυνση της πρόσβασης 4.4. Έργα υποδοµής Τα σηµαντικότερα έργα υποδοµής που κατασκευάστηκαν την τελευταία δεκαπενταετία είναι τα εξής: 1. ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Από την κοινότητα Νεοχωρίου έχει παραχωρηθεί το παλιό ηµοτικό Σχολείο, το οποίο ανακαινίστηκε και λειτουργεί ως κέντρο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Περιλαµβάνει χώρο εργαστηρίου µε επιστηµονικό εξοπλισµό, χώρο εκθεµάτων και αίθουσα διδασκαλίας. Παρέχει περιβαλλοντική εκπαίδευση σε µαθητές πρωτοβάθµιας και δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης και ερευνητικές δυνατότητες σε φοιτητές και ερευνητές. 2. Υ ΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ Είναι ένα µόνιµο σύστηµα παρακολούθησης της ποιότητας των υδάτων της λίµνης Πλαστήρα. Μαζί µε το Κέντρο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης αποτελεί τη βάση γύρω από την οποία οργανώνεται ο περιβαλλοντικός και επιστηµονικός τουρισµός. 64

65 3. ΒΟΤΑΝΙΚΟΣ ΚΗΠΟΣ Έχει κατασκευαστεί σε χώρο που παραχώρησε η Κοινότητα Νεοχωρίου. Παρέχει περιβαλλοντική εκπαίδευση και γνωριµία µε τη χλωρίδα της περιοχής. 4. ΟΡΕΙΒΑΤΙΚΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ Έχει κατασκευαστεί σε περιοχή της Κοινότητας Μπελοκοµύτη, πάνω στο µονοπάτι που ενώνει τη λίµνη Πλαστήρα µε την Ευρυτανία. 5. ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ Επισηµάνθηκαν και χαρτογραφήθηκαν δύο µονοπάτια. Το πρώτο είναι στην περιοχή Ζυγογιανέικα και το δεύτερο ενώνει τη λίµνη Πλαστήρα µε την Ευρυτανία. 6. ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΟΡΕΙΒΑΤΙΚΟΥ ΠΟ ΗΛΑΤΟΥ Έχουν καταγραφεί και σηµανθεί οι διαδροµές για ορειβατικό ποδήλατο σύµφωνα µε τις προδιαγραφές του ΕΟΤ. 7. ΤΟΠΙΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Το γραφείο αυτό σκοπό έχει την ενηµέρωση των τουριστών µε την παροχή πληροφοριών και έντυπου υλικού, καθώς και τη γενικότερη προβολή της περιοχής στη χώρα, αλλά και το εξωτερικό. 8. ΕΝΤΥΠΟ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΧΑΡΤΕΣ GIS Έχει εκδοθεί ένα πλούσιο ενηµερωτικό υλικό, το οποίο περιλαµβάνει πληροφορίες και χάρτες της περιοχής µε σκοπό τη διευκόλυνση των τουριστών, αλλά και την πληροφόρηση για την ποικιλία των δυνατών δραστηριοτήτων στην περιοχή. 9. ΑΛΛΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ηµιουργία δύο γυναικείων συνεταιρισµών: ο Συνεταιρισµός Γυναικών Μορφοβουνίου παρασκευάζει παραδοσιακά τοπικά εδέσµατα και ο Συνεταιρισµών Γυναικών Σοφάδων κατασκευάζει παραδοσιακές στολές. Επίσης, εκπαιδεύονται οδηγοί βουνού για τη διευκόλυνση άσκησης αθληµάτων στο βουνό ή πεζοποριών. 65

66 Όπως είναι φανερό, τα παραπάνω βασικά έργα υποδοµής πλαισιώθηκαν από µια πληθώρα έργων, όπως κατασκευές ή βελτιώσεις δρόµων, κτιρίων κλπ Ατοµικές Επιχειρήσεις Τα παραπάνω έργα υποδοµής είχαν σκοπό την παράλληλη κινητοποίηση του ντόπιου πληθυσµού προς την κατεύθυνση της δηµιουργίας επιχειρήσεων και την εξασφάλιση θέσεων εργασίας µόνιµων ή εποχιακών. Πράγµατι, στην περιοχή λειτουργεί σήµερα ένας µεγάλος αριθµός επιχειρήσεων που έχουν είτε άµεση είτε έµµεση σχέση µε τον τουρισµό. Στην περιοχή λειτουργούν συνολικά 303 επιχειρήσεις που προσφέρουν υπηρεσίες στους τουρίστες. Η κατανοµή τους στους τέσσερις ήµους της περιοχής δεν είναι οµοιόµορφη: στο ήµο Ιτάµου λειτουργούν συνολικά 60 τουριστικές επιχειρήσεις (20%), στο ήµο Μητρόπολης 70 (23%), στο ήµο Νεβρόπολης 101 (33%) και στο ήµο Πλαστήρα οι επιχειρήσεις που προσφέρουν υπηρεσίες στους τουρίστες είναι 72 (24%) Τουριστικά καταλύµατα Από τις παραπάνω επιχειρήσεις, οι 64 επιχειρήσεις (21%) είναι τουριστικά καταλύµατα. Από αυτά τα 38 βρίσκονται στο ήµο Νευρόπολης, τα 13 στο ήµο Πλαστήρα, τα 12 στο ήµο Ιτάµου και µόνον 1 στο ήµο Μητρόπολης. Γράφηµα 2. Κατανοµή τουριστικών καταλυµάτων στην περιοχή µελέτης 66

67 Εκτός από µία επιχείρηση στο ήµο Μητρόπολης που είναι κοινοτικός ξενώνας, οι υπόλοιπες επιχειρήσεις τουριστικών καταλυµάτων είναι ατοµικές. Στην πλειοψηφία τους τα τουριστικά καταλύµατα είναι δυναµικότητας 10 κλινών. Μια µικρή µειοψηφία έχει δυναµικότητα κλίνες, ενώ στο ήµο Νεβρόπολης λειτουργεί µία µονάδα δυναµικότητας 150 κλινών Χώροι εστίασης - αναψυχής Στην περιοχή µελέτης, υπάρχουν συνολικά 190 χώροι εστίασης αναψυχής, δηλαδή καφενεία, µπαρ, εστιατόρια, ψησταριές. Το ήµο Ιτάµου κατεγράφησαν 43 χώροι εστίασης αναψυχής, στο ήµο Μητρόπολης 56, στο ήµο Νεβρόπολης 42 και στο ήµο Πλαστήρα 49. ηλαδή, σε επίπεδο ήµων παρατηρείται µια σχετική οµοιοµορφία στην κατανοµή των χώρων εστίασης αναψυχής. Γράφηµα 3. Κατανοµή των χώρων εστίασης αναψυχής στην περιοχή µελέτης Επιχειρήσεις που σχετίζονται έµµεσα µε τον τουρισµό Στο σύνολο της περιοχής µελέτης, δραστηριοποιούνται 47 τουλάχιστον επιχειρήσεις, οι οποίες έχουν έµµεση σχέση µε τον τουρισµό, όπως εργαστήρια χειροτεχνηµάτων, πρατήρια πώλησης παραδοσιακών προϊόντων κ.τ.λ. Στο ήµο Ιτάµου υπάρχουν 4 επιχειρήσεις που σχετίζονται εµµέσως µε τον τουρισµό, στο ήµο Μητρόπολης 13, στο ήµο Νευρόπολης 20 και στο ήµο Πλαστήρα

68 Γράφηµα 4 : Κατανοµή επιχειρήσεων που έχουν έµµεση σχέση µε τον τουρισµό στην περιοχή µελέτης 4.6. ιανυκτερεύσεις στα τουριστικά καταλύµατα Με βάση στοιχεία του Ε.Ο.Τ., το 1999 έγιναν στο Νοµό Καρδίτσας διανυκτερεύσεις. Ο µέσος όρος διανυκτερεύσεων είναι περίπου 3 ηµέρες, µπορούµε λοιπόν να µιλάµε για αφίξεις περίπου ατόµων το Εκτιµάται ότι, εάν εξαιρεθεί η πόλη της Καρδίτσας (4 ξενοδοχεία), στις ορεινές περιοχές γίνεται περίπου το 65-70% των διανυκτερεύσεων.η µέση ετήσια πληρότητα των ξενοδοχειακών µονάδων, σύµφωνα µε στοιχεία του ΕΟΤ, κυµαίνεται γύρω στο 50%. Από τον αριθµό των διανυκτερεύσεων περίπου που αντιστοιχεί στα ορεινά, µε βάση την εµπειρία και την εκτίµηση των στελεχών της Οµάδας Τοπικής ράσης LEADER II, µπορούµε να υποθέσουµε ότι τουλάχιστον διανυκτερεύσεις αντιστοιχούν σε εναλλακτικές µορφές τουρισµού, ενώ οι υπόλοιπες διανυκτερεύσεις είναι από άτοµα χωρίς ιδιαίτερα ενδιαφέροντα σε κάποια µορφή εναλλακτικού τουρισµού. Στον αριθµό διανυκτερεύσεων που έχουν σχέση µε εναλλακτικές µορφές τουρισµού, αντιστοιχεί µεγάλο ποσοστό της τάξης του 80% (περίπου διανυκτερεύσεις) στον ιαµατικό - θεραπευτικό τουρισµό των λουτρών Σµοκόβου και Καϊτσας. Οι υπόλοιπες διανυκτερεύσεις (περίπου άτοµα) µπορούµε να υποθέσουµε ότι είναι από άτοµα που έρχονται αποκλειστικά για εναλλακτικό τουρισµό. 68

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα διπλωµατική εργασία µε τίτλο «Η πόλη της Καστοριάς ως τουριστικός προορισµός», µελετάται η σχέση τουρισµού και πόλης, εξετάζοντας αν η αλλαγή που παρατηρείται σήµερα στη φυσιογνωµία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΟΥΒΑΡΗ ΣΤΑΥΡΙΑΝΗ ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ 2014

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΟΥΒΑΡΗ ΣΤΑΥΡΙΑΝΗ ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ 2014 ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΟΥΒΑΡΗ ΣΤΑΥΡΙΑΝΗ ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ 2014 ΘΕΜΑ : «Η Θεωρητική και Κριτική Διάσταση των Εναλλακτικών και Ειδικών Μορφών Τουρισμού στην Ελλάδα» ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΔΟΙ 1. Η πρώτη τουριστική περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ, ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ, ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 1 ΗΣ ΙΑΛΕΞΗΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ, ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ι. ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τουρισµός είναι η επίσκεψη ενός τόπου της ηµεδαπής ή αλλοδαπής µε σκοπό την ξεκούραση ή ψυχαγωγία

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06)

Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06) Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06) Η χώρα μας είναι ένας από τους πλέον δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως.

Διαβάστε περισσότερα

8. Συµπεράσµατα Προτάσεις

8. Συµπεράσµατα Προτάσεις 8. Συµπεράσµατα Προτάσεις Όπως φάνηκε από όλα τα παραπάνω ο οικότοπος των Μεσογειακών Εποχικών Λιµνίων αποτελεί συγκριτικό πλεονέκτηµα των περιοχών µελέτης και η διατήρηση του µπορεί να συνδυαστεί άµεσα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΖΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ : ΠΟΣΟ «ΤΟΥΡΙΣΜΟ» ΑΝΤΕΧΕΙ Η ΦΥΣΗ ; Της Ελένης Σβορώνου

ΜΑΖΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ : ΠΟΣΟ «ΤΟΥΡΙΣΜΟ» ΑΝΤΕΧΕΙ Η ΦΥΣΗ ; Της Ελένης Σβορώνου 1 ΜΑΖΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ : ΠΟΣΟ «ΤΟΥΡΙΣΜΟ» ΑΝΤΕΧΕΙ Η ΦΥΣΗ ; Της Ελένης Σβορώνου Στη Μεσόγειο (και μάλιστα σε Ισπανία, Ιταλία, πρώην Γιουγκοσλαβία, Ελλάδα, Τουρκία, Κύπρο, Μάλτα, Τυνησία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ. ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και υποστήριξη προς τις τοπικές κοινωνίες

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ. ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και υποστήριξη προς τις τοπικές κοινωνίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ" «Στήριξη και Ανάδειξη Πολυνησιωτικών ΑΕΙ» ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και

Διαβάστε περισσότερα

Βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη - Σχεδιάζοντας αειφόρα κριτήρια για τον προορισμό και τις τουριστικές επιχειρήσεις. Σ. Μυλωνάς s.milonas@msolutions.

Βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη - Σχεδιάζοντας αειφόρα κριτήρια για τον προορισμό και τις τουριστικές επιχειρήσεις. Σ. Μυλωνάς s.milonas@msolutions. Βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη - Σχεδιάζοντας αειφόρα κριτήρια για τον προορισμό και τις τουριστικές επιχειρήσεις Σ. Μυλωνάς s.milonas@msolutions.gr Τουρισμός στη πράξη Περισσότερα από 900 εκ τουρίστες ταξίδεψαν

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς

Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς Σαακιάν Χρήστος Απρίλιος 2013 Εισαγωγή Η παρούσα εργασία ασχολείται με τη Μύκονο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΝΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΕΘΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΕΣ ΙΑ ΡΟΜΕΣ

ΟΙΝΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΕΘΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΕΣ ΙΑ ΡΟΜΕΣ ΟΙΝΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΕΘΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΕΣ ΙΑ ΡΟΜΕΣ Το προσφερόµενο τουριστικό «µενού» της Ελλάδας εξακολουθεί να είναι κατά κύριο λόγο οι διακοπές «κλασσικού τύπου» Μόλις πρόσφατη η συστηµατική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Εισαγωγή. Αειφορία και Τουρισμός. 1.1 Σκοπός και Περίγραμμα τoυ Βιβλίου... 26

Περιεχόμενα. Εισαγωγή. Αειφορία και Τουρισμός. 1.1 Σκοπός και Περίγραμμα τoυ Βιβλίου... 26 κεφάλαιο 1 Εισαγωγή 1.1 Σκοπός και Περίγραμμα τoυ Βιβλίου... 26 κεφάλαιο 2 Αειφορία και Τουρισμός 2.0 Εισαγωγή... 29 2.1 Ανησυχία για το Μέλλον της Ανθρωπότητας... 30 2.2 Ιστορική Αναδρομή... 33 2.3 Ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΛΩΝΕΣ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ

ΠΥΛΩΝΕΣ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΠΥΛΩΝΕΣ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Θα κατατάξουμε τις Θεματικές Ενότητες που απαρτίζουν μια Βιώσιμη κοινότητα σε τέσσερες Πυλώνες Βιωσιμότητας. Ο λόγος είναι αφ ενός μεν η διευκόλυνση στη κατηγοροποίηση

Διαβάστε περισσότερα

1. Οικονομική Πολιτική, Περιφερειακή Πολιτική,

1. Οικονομική Πολιτική, Περιφερειακή Πολιτική, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Ενότητα 1: ( ιάρκεια 50 ώρες ): Περιφερειακή και Πολιτική. Βασικές Θεωρητικές Έννοιες 1. Οικονομική Πολιτική, Περιφερειακή Πολιτική, Περιφερειακή : Βασικές Έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. με τη διατύπωση συγκεκριμένου Αναπτυξιακού Σχεδίου, με την στήριξη του Σχεδίου από μια ισχυρή και βιώσιμη εταιρική σχέση και

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. με τη διατύπωση συγκεκριμένου Αναπτυξιακού Σχεδίου, με την στήριξη του Σχεδίου από μια ισχυρή και βιώσιμη εταιρική σχέση και ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Π 1. SWOT ΑΝΑΛΥΣΗ Στα πλαίσια του παρόντος επιχειρησιακού προγράμματος πρωτοβουλίας LEADER+ θα ενταχθούν περιοχές που θέλουν και μπορούν να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν μια ολοκληρωμένη, βιώσιμη

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΘΜΟΣ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙΣΚΕΠΤΟΝΤΑΙ ΤΟ ΝΟΜΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ. Έρευνα που έγινε από το. για το ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ.

ΒΑΘΜΟΣ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙΣΚΕΠΤΟΝΤΑΙ ΤΟ ΝΟΜΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ. Έρευνα που έγινε από το. για το ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ. 1 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΕΨΕΩΝ ΒΑΘΜΟΣ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙΣΚΕΠΤΟΝΤΑΙ ΤΟ ΝΟΜΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ Έρευνα που έγινε από το ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΕΨΕΩΝ για το ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ

Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ ΘΕΟ ΟΣΗΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Τοπ. Μηχ/κός Πολεοδόµος Προϊστάµενος Τµήµατος Σχεδιασµού Οργανισµού Ρυθµιστικού Σχεδίου και Προστασίας Περιβάλλοντος Αθήνας ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Το ίκτυο Οινοποιών Νοµού Ηρακλείου ιδρύθηκε ως αστική µη κερδοσκοπική εταιρεία τον Νοέµβριο του 2006 και αποτελεί την κύρια συλλογική, συγκροτηµένη και συντονισµένη έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Ορισµός του τουρισµού

Ορισµός του τουρισµού ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ ΑΝΑΨΥΧΗΣ & ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΜΕΑΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ

ΤΟΜΕΑΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Ανταποκρινόμενη στην διεθνή τάση για διεύρυνση και διαφοροποίηση του τουριστικού της προϊόντος, τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα προσφέρει ελκυστικά πακέτα και υπηρεσίες εναλλακτικών μορφών τουρισμού. Εναλλακτικός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Στο παρόν είναι συγκεντρωµένες όλες σχεδόν οι ερωτήσεις κλειστού τύπου που

Διαβάστε περισσότερα

ρ. ιονύσης Σκαρµέας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΑΓΟΡΑΣΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΟΝ ΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΒΟΛΗ

ρ. ιονύσης Σκαρµέας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΑΓΟΡΑΣΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΟΝ ΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΒΟΛΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΑΓΟΡΑΣΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΟΝ ΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΒΟΛΗ ΤΙΜΟΛΟΓΗΣΗ Τι είναι Μάρκετινγκ; Ηδιαδικασία σχεδιασµού

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ

Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ Θ. ΨΥΧΟΓΙΟΣ Τοπ. Μηχ/κός Πολεοδόµος Προϊστάµενος Τµήµατος Σχεδιασµού Οργανισµού Ρυθµιστικού Σχεδίου και Προστασίας Περιβάλλοντος Αθήνας ΕΠΙΠΕ Α ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου

Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου Στο πλαίσιο του έργου CRESCENT που υλοποιεί η αναπτυξιακή σύμπραξη «Καλειδοσκόπιο» στην

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020

Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 23 04 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ Ειδική Υπηρεσία Διαχείρισης ΕΠΠΕΡΑΑ «Το

Διαβάστε περισσότερα

Φορείς ιαχείρισης: Βασικό εργαλείο ιακυβέρνησης στην εφαρµογή πολιτικών προστασίας Ι.. Παντής & Τογρίδου Σ. Α.

Φορείς ιαχείρισης: Βασικό εργαλείο ιακυβέρνησης στην εφαρµογή πολιτικών προστασίας Ι.. Παντής & Τογρίδου Σ. Α. Φορείς ιαχείρισης: Βασικό εργαλείο ιακυβέρνησης στην εφαρµογή πολιτικών προστασίας Ι.. Παντής & Τογρίδου Σ. Α. Τοµέας Οικολογίας, Τµήµα Βιολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Υφιστάµενη κατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ www.romvos.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1) Ο συγγραφέας αναφέρεται στην απαράµιλλη οµορφιά της Ελλάδας, καθώς επίσης και στον κίνδυνο καταστροφής της εξαιτίας του τουρισµού. Επισηµαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΙΔΙΚΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΙΔΙΚΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΙΔΙΚΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Η ανάγκη αναθεώρησης του Ειδικού Πλαισίου Χωροταξικού Σχεδιασμού και Αειφόρου Ανάπτυξης για τον Τουρισμό προκύπτει αφενός από γενικότερες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΜΕ ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ

ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΜΕ ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΜΕ ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΠΟΥ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΝΑ ΤΑΞΙ ΕΥΟΥΝ ΑΠΡΟΣΚΟΠΤΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΘΕΟ ΩΡΟΣ ΠΑΤΣΟΥΛΕΣ ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ, ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ. Πρόλογος... 19 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ. Πρόλογος... 19 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ Πρόλογος................................................. 19 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Κεφάλαιο 1: Ο σύγχρονος τουρισμός και η Ελλάδα ως προορισμός................................ 25 1.1 Το φαινόμενο του

Διαβάστε περισσότερα

Ορεινή µορφολογία, ακραίες καιρικές συνθήκες, µικρή

Ορεινή µορφολογία, ακραίες καιρικές συνθήκες, µικρή ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (ορεινή περιοχή Καλαβρύτων - Ανατολικής Αιγιαλείας) ΟΡΕΙΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ / ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ Γεωµορφολογικά κλιµατικά χαρακτηριστικά Ορεινή µορφολογία,

Διαβάστε περισσότερα

Τουρισμός και φυσικό περιβάλλον

Τουρισμός και φυσικό περιβάλλον Τουρισμός και φυσικό περιβάλλον. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ / /20 Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Νιγρίτας Ο τουρισμός που βασίζεται στο φυσικό περιβάλλον περιλαμβάνει την εμπειρία τόπων ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

ΣΜΑΡΑΓΔΑ ΓΑΒΡΙΗΛ ΔΑΣΟΛΟΓΟΣ- ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΛΟΓΟΣ

ΣΜΑΡΑΓΔΑ ΓΑΒΡΙΗΛ ΔΑΣΟΛΟΓΟΣ- ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΛΟΓΟΣ ΣΜΑΡΑΓΔΑ ΓΑΒΡΙΗΛ ΔΑΣΟΛΟΓΟΣ- ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΛΟΓΟΣ 1 2 ΕΙΝΑΙ: ένας ουσιαστικός τρόπος να συμπληρώνει η οικογένεια το εισόδημά της όλο το χρόνο ένας τρόπος να βρουν απασχόληση οι νέοι, οι αγρότισσες, οι κάτοικοι

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ 1 Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ 2 Τα εργαλεία ανάγνωσης της ταυτότητας της πόλης. Τα εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων

Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων 2η Ηµερίδα για την Ελληνική Πλατφόρµα για την Έρευνα και Τεχνολογία στην Κατασκευή Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων στο πλαίσιο των στόχων της Πλατφόρµας για την Έρευνα και Τεχνολογία στην Κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Δεν μπορούσαμε λοιπόν, παρά να στηρίξουμε την πρωτοβουλία της Helexpo με κάθε τρόπο και βεβαίως να τη θέσουμε υπό την αιγίδα του Συνδέσμου.

Δεν μπορούσαμε λοιπόν, παρά να στηρίξουμε την πρωτοβουλία της Helexpo με κάθε τρόπο και βεβαίως να τη θέσουμε υπό την αιγίδα του Συνδέσμου. «Η Τουριστική αγορά και η δυναμική του Θρησκευτικού και πολιτιστικού τουρισμού» ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΕΛΩΝΗΣ, Πρόεδρος ΗΑΤΤΑ Θεσσαλονίκη, Πέμπτη 22 Νοεμβρίου 2012 Παναγιώτατε, Σεβάσμιοι Μητροπολίτες,. Αξιότιμε κύριε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Στο Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραµµα (Π.Ε.Π.) Νοτίου Αιγαίου 2000 2006 και συγκεκριµένα στον 5 ο Άξονα Προτεραιότητας που αφορά δράσεις για τα Ολοκληρωµένα Προγράµµατα Ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ Εκτός από το γεγονός ότι όπως και αποδείχθηκε από την προηγούµενη οικονοµική ανάλυση η λειτουργία του ΒΙΟΠΑ Πτολεµαΐδας, αναµένεται να είναι οικονοµικά

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογική κρίση και τα µηνύµατά της

Η οικολογική κρίση και τα µηνύµατά της ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η οικολογική κρίση και τα µηνύµατά της Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Η παραγωγή περισσότερων ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ο χώρος µπορεί να διακριθεί σε 2 κατηγορίες το δοµηµένοαστικόχώρο και το µη αστικό, µη δοµηµένο ύπαιθρο αγροτικό ή δασικό χώρο. Αστικός χώρος = ήλιος, αέρας, το νερό, η πανίδα, η χλωρίδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ Ι ΡΥΣΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΠΙΤΕΛΙΚΗ ΣΥΝΟΨΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ Ι ΡΥΣΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΠΙΤΕΛΙΚΗ ΣΥΝΟΨΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ Ι ΡΥΣΗ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΠΙΤΕΛΙΚΗ ΣΥΝΟΨΗ Πρωτοβουλία Ίδρυσης Πανεπιστηµιακού Τµήµατος Τουρισµού στην Κρήτη Μάρτιος 2007 Τουρισµός:

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020

Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 2020 Γεν. Διευθυντής Αναπτυξιακού Κώστας Καλούδης Αναπτυξιακού

Διαβάστε περισσότερα

1η Ελληνο - Γαλλική & Διεθνής Συνάντηση, SD-MED:

1η Ελληνο - Γαλλική & Διεθνής Συνάντηση, SD-MED: Ε ΘΝΙΚΟ Μ ΕΤΣΟΒΙΟ Π ΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ & ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ & ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1η Ελληνο - Γαλλική & Διεθνής Συνάντηση, SD-MED: «Πολιτικές χωρικού σχεδιασμού και διευθέτησης

Διαβάστε περισσότερα

Συµβάσεις Συστάσεις Ψηφίσµατα Χάρτες Αρχές ιακηρύξεις. «Γιατί προστατεύουµε;» «Τί προστατεύουµε;» «Πώς προστατεύουµε;»

Συµβάσεις Συστάσεις Ψηφίσµατα Χάρτες Αρχές ιακηρύξεις. «Γιατί προστατεύουµε;» «Τί προστατεύουµε;» «Πώς προστατεύουµε;» «Γιατί προστατεύουµε;» «Τί προστατεύουµε;» «Πώς προστατεύουµε;» Συµβάσεις Συστάσεις Ψηφίσµατα Χάρτες Αρχές ιακηρύξεις 1931 Συµπεράσµατα του Συνεδρίου των Αθηνών - Χάρτης των Αθηνών (1931) 1933 Συµπεράσµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΙΟΝ ΚΑΙ Η ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΤΩΝ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΟΝ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟ

ΤΟ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΙΟΝ ΚΑΙ Η ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΤΩΝ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΟΝ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 5 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΤΟ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΙΟΝ ΚΑΙ Η ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΤΩΝ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΟΝ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟ Το αγροτουριστικό προϊόν Για το ευρύ κοινό, µέχρι πρόσφατα, οι δραστηριότητες που αναπτύσσονταν στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Οι Ελληνικές Τουριστικές Εισπράξεις

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Οι Ελληνικές Τουριστικές Εισπράξεις ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΕΨΕΩΝ Σταδίου 24, 105 33 Τηλ. 331 2253, 331 0022 Fax: 33 120 33 Email: itep@otenet.gr URL: http://www.itep.gr Αθήνα, 7 Σεπτεµβρίου 2005 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Οι Ελληνικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΓΕΩΠΑΡΚΟΥ

ΤΟΠΙΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΓΕΩΠΑΡΚΟΥ ΤΟΠΙΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΓΕΩΠΑΡΚΟΥ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΓΙΑ ΚΑΤΑΛΥΜΑΤΑ ΣΚΟΠΟΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΚΑΤΑΛΥΜΑΤΑ Σκοπός του συγκεκριμένου Σήματος είναι: Η αναβάθμιση της ποιότητας των υπηρεσιών που παρέχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013»

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 1 «Μέσο-μακροπρόθεσμη στήριξη του ανθρώπινου δυναμικού που υφίσταται τις συνέπειες απρόβλεπτων τοπικών η

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Ι. ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ; Η πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί για την πραγματοποίηση των αντικειμενικών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα FATE ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟΥ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Πρόγραμμα FATE ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟΥ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Πρόγραμμα FATE ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟΥ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Παρατηρήσεις επί της πρότασης/μελέτης Γενικές 1. Η μελέτη δεν έχει τη δομή ούτε μίας οικονομοτεχνικής ή επιχειρησιακής μελέτης αλλά ούτε και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΙΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ, ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ & ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΟΙ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΙΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ, ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ & ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΟΙ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΙΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ, ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ & ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΜΑΣ ΓΙΑ ΤΟ 2021 Το όραμά μας είναι μια αναγεννημένη Ελλάδα που θα εξασφαλίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ Η αυριανή ηµερίδα στόχο έχει την παρουσίαση των αποτελεσµάτων δύο ερευνητικών προγραµµάτων: 1. «ΑΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Γενικά Ο τουρισµός αποτελεί φαινόµενο των σύγχρονων κοινωνιών της µεταπολεµικής περιόδου. Εκφράζει την ανάγκη του σύγχρονου ανθρώπου για ξεκούραση και ανανέωση των

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτικός Τουρισμός. Ενότητα 2 η : Η εμπειρία στον τουρισμό. Όλγα Ιακωβίδου Τμήμα Γεωπονίας ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Αγροτικός Τουρισμός. Ενότητα 2 η : Η εμπειρία στον τουρισμό. Όλγα Ιακωβίδου Τμήμα Γεωπονίας ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Αγροτικός Τουρισμός Ενότητα 2 η : Η εμπειρία στον τουρισμό Όλγα Ιακωβίδου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚ ΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΟΙΚ ΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΟΙΚ ΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Ο Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α Σ Π Ο Υ Δ Ω Ν Σ Τ Η Δ Ι Ο Ι Κ Η Σ Η Υ Π Η Ρ Ε Σ Ι Ω Ν ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ-ΑΘΛΗΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Φοιτητης:Αρης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΜΕΑΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΑΚΑ ΚΕΝΤΡΑ

ΤΟΜΕΑΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΑΚΑ ΚΕΝΤΡΑ Ο επιχειρηματικός τουρισμός αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς τομείς της τουριστικής αγοράς παγκοσμίως. Συνέργιες Αγορών Ο επιχειρηματικός τουρισμός αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς τομείς της τουριστικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΧΩΡΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ Ι. ΤΑ ΚΡΙΣΙΜΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ Οι κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές επηρεάζουν τον χώρο. Ο Χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΥΝΟΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΕ ΟΡΟΥΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ 14 IOYNIΟΥ 2011. Σοφία Αυγερινού-Κολώνια, Καθηγήτρια ΕΜΠ

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΥΝΟΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΕ ΟΡΟΥΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ 14 IOYNIΟΥ 2011. Σοφία Αυγερινού-Κολώνια, Καθηγήτρια ΕΜΠ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΧΩΡΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΑΚΑΔ.ΕΤΟΣ: 2010-2011 ΕΥΝΟΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδεση της σχολικής Φυσικής Αγωγής και των σχολικών δραστηριοτήτων µε δραστηριότητες σε φυσικό περιβάλλον

Σύνδεση της σχολικής Φυσικής Αγωγής και των σχολικών δραστηριοτήτων µε δραστηριότητες σε φυσικό περιβάλλον Σύνδεση της σχολικής Φυσικής Αγωγής και των σχολικών δραστηριοτήτων µε δραστηριότητες σε φυσικό περιβάλλον ρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύµβουλος Φυσικής Αγωγής ιπλή εκπαιδευτική λειτουργία των δραστηριοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Γ Σ Α Τ Σ Ρ Τ Ο Ρ ΝΟ Ν ΜΙΚΕ Κ Σ Ε Δ ΙΑΔ Α ΡΟ Ρ ΜΕΣ

Γ Σ Α Τ Σ Ρ Τ Ο Ρ ΝΟ Ν ΜΙΚΕ Κ Σ Ε Δ ΙΑΔ Α ΡΟ Ρ ΜΕΣ ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ - Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΓΕΥΣΕΩΝ Νοέμβριος 2014 H ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΤΩΝ ΔΙΑΔΡΟΜΩΝ Προσπαθήσαμε να σχεδιάσουμε διαδρομές που στηρίζονται στην τοπική ταυτότητα και στο γαστρονομικό,

Διαβάστε περισσότερα

European Destinations of Excellence EDEN Άριστοι Ευρωπαϊκοί Προορισμοί. «Τουρισμός και Προστατευόμενες Περιοχές» ΕΝΤΥΠΟ ΑΙΤΗΣΗΣ

European Destinations of Excellence EDEN Άριστοι Ευρωπαϊκοί Προορισμοί. «Τουρισμός και Προστατευόμενες Περιοχές» ΕΝΤΥΠΟ ΑΙΤΗΣΗΣ European Destinations of Excellence EDEN Άριστοι Ευρωπαϊκοί Προορισμοί «Τουρισμός και Προστατευόμενες Περιοχές» ΕΝΤΥΠΟ ΑΙΤΗΣΗΣ Η αίτηση θα πρέπει απαραίτητα να υποβληθεί σε τυπωμένη (χειρόγραφες αιτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

«Κοινωνική Οικονομία Μια Εναλλακτική Πρόταση»

«Κοινωνική Οικονομία Μια Εναλλακτική Πρόταση» Η Αναπτυξιακή Σύμπραξη «Κοινωνική Σύμπραξη στο Ν. Κυκλάδων» σας καλωσορίζει στην Ημερίδα: «Κοινωνική Οικονομία Μια Εναλλακτική Πρόταση» 23 Οκτωβρίου 2015 Πνευματικό Κέντρο Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2015

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2015 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2015 1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2015 ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Στο παρόν είναι συγκεντρωµένες όλες σχεδόν οι ερωτήσεις κλειστού τύπου που

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Εγκύκλιος. Οδηγίες εφαρµογής του άρθρου 3 παρ. 1 περ. δ(x) του Ν. 3299/2004 ( επενδυτικά σχέδια δηµιουργίας χώρων κοινωνικών και πολιτιστικών

Εγκύκλιος. Οδηγίες εφαρµογής του άρθρου 3 παρ. 1 περ. δ(x) του Ν. 3299/2004 ( επενδυτικά σχέδια δηµιουργίας χώρων κοινωνικών και πολιτιστικών ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗ /ΝΣΗ Ι ΙΩΤΙΚΩΝ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ /ΝΣΗ ΕΓΚΡΙΣΗΣ & ΕΛΕΓΧΟΥ Ι ΙΩΤΙΚΩΝ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

2 ΦΥΣΙΚΟ & ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΙ ΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: 2.1 ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ

2 ΦΥΣΙΚΟ & ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΙ ΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: 2.1 ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ INTERREG IV ΕΛΛΑ Α ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013 1 η ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΦΟΡΕΑΣ: ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ (ΕΣΑµεΑ) ΑΞΟΝΑΣ: 2 ΦΥΣΙΚΟ & ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΙ ΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: 2.1 ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ (ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΑΓ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΑΛΙΟΥ ΚΑΡΝΑΓΙΟΥ) ΔΗΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ (ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΑΓ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΑΛΙΟΥ ΚΑΡΝΑΓΙΟΥ) ΔΗΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α Ο Λ Ο Κ Λ Η Ρ Ω Μ Ε Ν Ω Ν Π Α Ρ Ε Μ Β Α Σ Ε Ω Ν Α Σ Τ ΙΙ Κ Η Σ Α Ν Α Π Τ Υ Ξ Η Σ Ε.. Τ.. Π.. Α.. & Ε.. Κ.. Τ.. ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΔΗΜΟΥ ΚΑΒΑΛΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστικός τουρισμός

Πολιτιστικός τουρισμός Πολιτιστικός τουρισμός Το πρότυπο του μαζικού τουρισμού Η παραδοσιακή αγορά διακοπών, που περιλαμβάνει και το μεγαλύτερο τμήμα τουριστών, οι οποίοι αναζητούν στο ταξίδι τους κυρίως την ξεκούραση και τη

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ

Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ Νικόλαος Μυλωνίδης Απρίλιος 2007 1 Η έννοια του Επιχειρηματία Αναλαμβάνει δράση Συνδυάζει καινοτομικά και δημιουργικά τους συντελεστές της παραγωγής Παράγει προϊόντα και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ 2007-2013 «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ» (ΠΑΑ) Άξονας 3 3 ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΓΙΑ ΤΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΙΔΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ.

ΘΕΜΑ: ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΓΙΑ ΤΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΙΔΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ. ΘΕΜΑ: ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΓΙΑ ΤΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΙΔΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ. Στο πλαίσιο της τροποποίησης του Ειδικού πλαισίου Χωροταξικού Σχεδιασμού και

Διαβάστε περισσότερα

Κλάδος Τουρισμού.... Επενδύοντας στην Ελληνική αγορά τουρισμού. Οραματιζόμαστε Σχεδιάζουμε Υλοποιούμε

Κλάδος Τουρισμού.... Επενδύοντας στην Ελληνική αγορά τουρισμού. Οραματιζόμαστε Σχεδιάζουμε Υλοποιούμε Κλάδος Τουρισμού... Επενδύοντας στην Ελληνική αγορά τουρισμού. Οραματιζόμαστε Σχεδιάζουμε Υλοποιούμε Ο Τουρισμός ως δραστηριότητα στην Ελλάδα Η εποχή μας συχνά αποκαλείται «μεταβιομηχανική», επειδή μετά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

Εμποροβιομηχανικού Συλλόγου Ι.Π. Μεσολογγίου

Εμποροβιομηχανικού Συλλόγου Ι.Π. Μεσολογγίου Εμποροβιομηχανικού Συλλόγου Ι.Π. Μεσολογγίου Το Γραφείο Τουριστικής Ανάπτυξης στόχο έχει: την συλλογή προτάσεων για την αναβάθμιση της εικόνας της πόλης και την υλοποίηση αυτών, δημιουργώντας μία τουριστική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2011-2012 (Η ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΑ ΓΙΝΕΙ ΣΤΗΝ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακες Εισροών-Εκροών της Ελληνικής Οικονοµίας για τον Τουρισµό. Σύνοψη Μελέτης

Πίνακες Εισροών-Εκροών της Ελληνικής Οικονοµίας για τον Τουρισµό. Σύνοψη Μελέτης Πίνακες Εισροών-Εκροών της Ελληνικής Οικονοµίας για τον Τουρισµό Σύνοψη Μελέτης Η παρούσα µελέτη των Πινάκων Εισροών-Εκροών µε επίκεντρο τους τοµείς τουρισµού του έτους 1992 εκπονήθηκε µε χρηµατοδότηση

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ

ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΗΜΕΡΑ ΘΕΜΑ ΘΕΩΡΙΑ (σε ώρες) ΠΡΑΚΤΙΚΗ (σε ώρες) ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ 1 η Ελληνική Γεωργία στην Ε.Ε. Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ). Παγκοσμιοποίηση αγοράς. Δυνατότητες των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΩΝ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΩΝ ΦΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Βίκυ Φλέγγα Οικονομολόγος, Μ sc περιφερειακή ανάπτυξη Στέλεχος διεύθυνσης οργάνωσης και πληροφορικής Ε.Ε.Τ.Α.Α. Α.Ε. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΣΕ 9 ΒΗΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση», με τη συγχρηματοδότηση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΔΗΜΟΥ ΖΗΡΟΥ

ΚΕΝΤΡΟ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΔΗΜΟΥ ΖΗΡΟΥ ΚΕΝΤΡΟ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΔΗΜΟΥ ΖΗΡΟΥ Ενημερώνουμε όλους τους/τις ενδιαφερόμενους/ες ότι το Κ.Δ.Β.Μ του Δήμου Ζηρού θα υλοποιήσει για την εκπαιδευτική περίοδο 2013 2014 τα ακόλουθα προγράμματα: ΘΕΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006

ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006 ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006 Διανύουμε το τελευταίο έτος εφαρμογής της Γ Προγραμματικής Περιόδου και κατ ακολουθία και αν δεν εδίδετο παράταση λόγω των καταστροφικών

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση. Womens Business Gerasimos Tzamarelos, PhD 27 November 2014 Έννοιες Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Διαβάστε περισσότερα

10. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΠΕ

10. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΠΕ 10. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΠΕ Όπως είδαµε στην Ενότητα 9, οι ΑΞΕ µπορούν να έχουν πολλές θετικές επιδράσεις στις χώρες υποδοχής τους. Οι αναµενόµενες αυτές θετικές επιδράσεις τους οδηγούν συχνά στην

Διαβάστε περισσότερα

Η σύσταση ενός DMO ως Προϋπόθεση Αειφορίας για τον Τουρισµό της Ρόδου

Η σύσταση ενός DMO ως Προϋπόθεση Αειφορίας για τον Τουρισµό της Ρόδου Η σύσταση ενός DMO ως Προϋπόθεση Αειφορίας για τον Τουρισµό της Ρόδου ρ. ηµήτρης Κούτουλας Ειδικός Σύµβουλος Τουριστικού Μάρκετινγκ ιδάσκων Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστηµίου E-Mail: d.koutoulas@ba.aegean.gr

Διαβάστε περισσότερα

«Ποιότητα και Κερδοφορία των Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα»

«Ποιότητα και Κερδοφορία των Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα» «Ποιότητα και Κερδοφορία των Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα» Γκίκας Α. Χαρδούβελης Καθηγητής, Τμήμα Χρηματοοικονομικής και Τραπεζικής Διοικητικής Παν. Πειραιώς Οικονομικός Σύμβουλος Ομίλου Eurobank

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ ΤΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΤΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ 2014 2020

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ ΤΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΤΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ 2014 2020 ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ ΤΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΤΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΔΗΜΟΥΣ 1 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΑ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ 1.1 Αναφερθείτε

Διαβάστε περισσότερα

COSTA NAVARINO, Η ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ (Π.Ο.Τ.Α.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Πετράκος Κώστας

COSTA NAVARINO, Η ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ (Π.Ο.Τ.Α.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Πετράκος Κώστας COSTA NAVARINO, Η ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ (Π.Ο.Τ.Α.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Πετράκος Κώστας ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: Αντικείμενο αυτής της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Το περιβάλλον ως σύστηµα

Το περιβάλλον ως σύστηµα Το περιβάλλον ως σύστηµα Σύστηµα : ηιδέατουστηθεώρησητουκόσµου Το σύστηµα αποτελεί θεµελιώδη έννοια γύρω από την οποία οργανώνεται ο τρόπος θεώρησης του κόσµου και των φαινοµένων που συντελούνται µέσα

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα Πτυχιακής Εργασίας Η Επίδραση της Κινηματογραφικής Εικόνα στη Δημιουργία Τουριστικής Κίνησης. Ονόματα Φοιτήτριας Μαρίνα Πατούλα

Θέμα Πτυχιακής Εργασίας Η Επίδραση της Κινηματογραφικής Εικόνα στη Δημιουργία Τουριστικής Κίνησης. Ονόματα Φοιτήτριας Μαρίνα Πατούλα ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Θέμα Πτυχιακής Εργασίας Η Επίδραση της Κινηματογραφικής Εικόνα στη Δημιουργία Τουριστικής Κίνησης Ονόματα Φοιτήτριας Μαρίνα Πατούλα ΜΑΙΟΣ, 2014 Εισαγωγή Αναφερόμενοι

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικό Μάρκετινγκ

Στρατηγικό Μάρκετινγκ Στρατηγικό Μάρκετινγκ Ενότητα 7: Πρόγραμμα Μάρκετινγκ Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων (Δ.Ε.Α.Π.Τ.) Σκοποί 7 ης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2011-2012 (Η ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΑ ΓΙΝΕΙ ΣΤΗΝ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ. Στρατηγικό & Επιχειρησιακό Σχέδιο Τουριστικής Ανάπτυξης

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ. Στρατηγικό & Επιχειρησιακό Σχέδιο Τουριστικής Ανάπτυξης ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Στρατηγικό & Επιχειρησιακό Σχέδιο Τουριστικής Ανάπτυξης Ο Τουρισμός στο Επίκεντρο της Στρατηγικής της Περιφέρειας ΑΜΘ Ως εργαλείο αειφόρου ανάπτυξης Ως μέσο οικονομικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΓΚΥΡΙΑΣ

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΓΚΥΡΙΑΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΓΚΥΡΙΑΣ ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2008 Εξαµηνιαία Έρευνα Συγκυρίας στις Ξενοδοχειακές Επιχειρήσεις 2 1. Εισαγωγή Το ΙΤΕΠ άρχισε να διεξάγει δύο φορές το χρόνο Έρευνα Συγκυρίας µεταξύ

Διαβάστε περισσότερα