ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ"

Transcript

1

2 SYDNEY B R E N N E R ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Η αφήγηση του Sydney Brenner στον Lewis Wolpert Απόδοση στα ελληνικά: Αθανάσιος Κατσικερός Επιστημονική επιμέλεια: Νίκος Μοσχονάς E-BOOK ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυτική δωρεά Παγκρητικής Eνώσεως Aμερικής Hρακλειο 2011

3 ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυμα Tεχνολογιασ και Eρευνας Hράκλειο Kρήτης, T.Θ. 1385, Tηλ , Fax: Aθήνα: Κλεισόβης 3, Tηλ , Fax: ΣΕΙ ρα: ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΛΑΪΚΕΥΣΗ ΔΙΕΥ ΘΥ ΝΤΗΣ ΣΕΙ ρασ: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΡΑΧΑΝΑΣ Τίτλος πρωτοτύπου: Sydney Brenner: My Life in Science 2001: Science Archive Limited για την ελληνική γλώσσα 2008: Πα νε πι στη μια κες Εκ δο σεις Κρη της Απόδοση στα ελληνικά: Αθανάσιος Κατσικερός Επιστημονική επιμέλεια: Νίκος Μοσχονάς, Καθηγητής Ιατρικής Μοριακής Γενετικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών Επι μέ λεια κειμένου: Νίκος Κουμπιάς (Π.Ε.Κ.) Στοιχειοθεσία & σελιδοποίηση: Παρασκευή Βλάχου (Π.Ε.Κ.) Ε κτύ πω ση & βιβλιοδεσία: ΤΥΠΟΚΡΕΤΑ Σχε δί α ση εξω φύλ λου: Βάσω Αβραμοπούλου ISBN

4

5 Περιεχόμενα Πρόλογος στην ελληνική έκδοση...ix Πρόλογος... Πρόλογος του αφηγητή...xv Κεφαλαιο 1 Μεγαλώνοντας στη Νότια Αφρική....1 Κεφαλαιο 2 Βλέποντας το DNA...23 Κεφαλαιο 3 Στην Αμερική και πάλι πίσω...51 Κεφαλαιο 4 Ανακαλύπτοντας το αγγελιοφόρο RNA Κεφαλαιο 5 Αποκρυπτογραφώντας τον γενετικό κώδικα Κεφαλαιο 6 Ανατομία της αντιγραφής του DNA Κεφαλαιο 7 Η πρόκληση των ανώτερων οργανισμών Κεφαλαιο 8 Caenorhabditis elegans και μοριακή βιολογία Κεφαλαιο 9 Eξέλιξη της γενετικής και γενετική της εξέλιξης Κεφαλαιο 10 Εν κατακλείδι Ευρετήριο xiii

6 Πρόλογος στην ελληνική έκδοση Η ζωή του Sydney Brenner είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την ιστορία της μοριακής βιολογίας, η οποία δεν ξεπερνά σε διάρκεια τα 60 χρόνια αλλά έχει να επιδείξει εντυπωσιακά επιτεύγματα. Η ιστορία αυτή σηματοδοτείται από τον προσδιορισμό της τριδιάστατης δομής της διπλής έλικας του DNA, δομής που περικλείει τη θεμελιώδη ιδιότητα της έμβιας ύλης, την πιστή αν και όχι αλάθητη, μεταβίβαση της γενετικής πληροφορίας από γενεά σε γενεά μέσω της αντιγραφής. Η συνέχεια έρχεται με την ανακάλυψη του αγγελιοφόρου RNA, του «συνδετικού κρίκου» στην αλυσίδα ροής της γενετικής πληροφορίας από το DNA στις πρωτεΐνες, τα λειτουργικά μακρομόρια του κυττάρου, την αποκρυπτογράφηση του γενετικού κώδικα και την αναγνώριση του καταλυτικού ρόλου των ριβοσωμάτων στη μετάφραση, δηλαδή στην υλοποίηση των γενετικών εντολών. Σε αυτή την πρώιμη φάση της μοριακής βιολογίας, η συμβολή του Brenner υπήρξε καθοριστική. Θεμελιώδη ερωτήματα προσεγγίζονται με έξυπνα γενετικά πειράματα, αξιοποιώντας απλά βιολογικά συστήματα. Τα πρώτα χρόνια, ο πειραματισμός με το DNA αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό από την κοινότητα των τότε επιφανέστερων βιοχημικών. Σύντομα, όμως, τα εντυπωσιακά επιτεύγματα της αρχικά μικρής ομάδας των μοριακών βιολόγων γίνονται αποδεκτά και επιζητούν, πλέον, συνδυαστικές προσεγγίσεις. Η μοριακή βιολογία αλληλοσυμπληρώνεται με τη γενετική ανάλυση, την παρατήρηση των υποκυτταρικών δομών στο μικροσκόπιο και τα βιοχημικά πειράματα, διεγείρεται από τη γοητεία της αναπτυξιακής βιολογίας, εμπνέεται από τη φυσική, υποστηρίζεται από μαθηματικές θεωρίες και επιτα-

7 x ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ χύνει τον βηματισμό της αξιοποιώντας τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Στο Καίμπριτζ, ο Brenner επί 20 χρόνια μοιράζεται το γραφείο του και ανταλλάσσει τις ιδέες του με τον Francis Crick, γράφοντας και σβήνοντας μαζί του, σε έναν μαυροπίνακα. Γαλουχεί μια προοδευτική και δημιουργική κοινότητα νέων ερευνητών κάθε εθνικής προέλευσης, με βασικές σπουδές στη φυσική, τη χημεία, την εμβρυολογία, τα μαθηματικά, τη ζωολογία, τη μηχανική..., επιλέγοντας τα μέλη της με μοναδικό κριτήριο τη δίψα τους να συμβάλουν στην αποκάλυψη των μυστηρίων της έμβιας ύλης, της γονιδιακής ρύθμισης, των μηχανισμών της ανάπτυξης, της λειτουργίας του νευρικού συστήματος και του εγκεφάλου. Το ανήσυχο πνεύμα και η ευρυμάθειά του αποτέλεσμα κριτικής μελέτης και παρατήρησης τον οδηγούν στην καθιέρωση ενός απλού πρότυπου οργανισμού, του νηματώδη σκώληκα Caenorhabditis elegans, στην υπηρεσία της γενετικής ανάλυσης και της αναπτυξιακής βιολογίας. Ενθουσιάζεται με την επανάσταση που φέρνει η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA και διαβλέπει την ώθηση στη βιοϊατρική, που συνεπάγεται η κλωνοποίηση του γενετικού υλικού και η συσχέτιση μεταλλαγμένων γονιδίων και πρωτεϊνών με κληρονομικά νοσήματα. Υποστηρίζει με πάθος την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών στην ανάλυση πολύπλοκων βιολογικών συστημάτων και οργανισμών και στρέφει τις προσπάθειές του στην υλοποίηση του προγράμματος ανάλυσης του γονιδιώματος του ανθρώπου. Εισηγείται την παράκαμψη του τεχνικού εμποδίου που συνεπάγεται το τεράστιο μέγεθος του ανθρώπινου γονιδιώματος λόγω του πλεονασματικού DNA, προτείνοντας την ανάλυση και χαρτογράφηση, κατά προτεραιότητα, των μεταγραφικών αντιγράφων, δηλαδή των κωδικών περιοχών όλων των γονιδίων, ενώ παράλληλα εμπλουτίζει την ομάδα των οργανισμών-μοντέλων γονιδιωματικής ανάλυσης με το φούγκου, ένα ψάρι με σχεδόν εξ ολοκλήρου μοναδιαίο DNA. Η συνέχεια, με την ολοκλήρωση της ανάλυσης του ανθρώπινου γονιδιώματος, επιβεβαιώνει την αξία της μελέτης του φούγκου, που με αυτό τον τρόπο συμβάλλει στον προσδιορισμό των λειτουργικών γονιδίων του ανθρώπου, ανοί-

8 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ xi γει τον δρόμο της συγκριτικής γονιδιωματικής και εμπλουτίζει το οπλοστάσιο της εξελικτικής γενετικής. Tο 2002, o S. Brenner τιμήθηκε, μαζί με τους H. Robert Horvitz και John Sulston, με το βραβείο Nobel στη Φυσιολογία ή την Ιατρική για τη συμβολή του στη γενετική ρύθμιση της οργανογένεσης και τον προγραμματισμένο κυτταρικό θάνατο. Εδώ, σε αυτό το βιβλίο, γραμμένο σε ρέοντα λόγο, παρουσιάζεται η διαχρονική ερευνητική του προσπάθεια, συνυφασμένη με τη ζωή και τον γοητευτικό τρόπο σκέψης του. Τα επιστημονικά επιτεύγματα, οι θέσεις και οι κρίσεις του για την έρευνα, τη διαχείριση και την ανάπτυξή της, συνδυάζονται με ιστορίες ανεκδοτικού χαρακτήρα, που σκιαγραφούν τον άνθρωπο Brenner και τους διάσημους συνεργάτες του, τον Francis Crick, τον James Watson, τον Seymour Benzer, τον François Jacob, τον John Sulston, αλλά και μεταφέρουν στον αναγνώστη το περιβάλλον του ερευνητικού εργαστηρίου, ένα περιβάλλον λιτό, χωρίς τυπικότητες, δημιουργικό μέσα από ατέλειωτες συζητήσεις και πειραματικές δοκιμές, συνεργατικό και συχνά ανατρεπτικό, όπου η κατάρριψη της αυθεντίας του αρχαιότερου, δεν είναι η εξαίρεση. Το Ζώντας με την επιστήμη απευθύνεται στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό που ενδιαφέρεται για τα επιτεύγματα της μοριακής βιολογίας όπως παρουσιάζονται εδώ, στην ιστορική τους εξέλιξη. Ευελπιστούμε, όμως, ότι θα αποτελέσει και μια πολύτιμη πηγή γνώσης και τρόπου σκέψης για τους ειδικούς, ιδιαίτερα για τους νέους ερευνητές. Αφιερώνεται σε όσους μοχθούν στα εργαστήρια και τις αίθουσες διδασκαλίας για να συνεισφέρουν στο διεθνές ερευνητικό γίγνεσθαι, οικοδομώντας την ελληνική παράδοση στις βιολογικές επιστήμες. Νίκος Μοσχονάς Δεκέμβριος 2008

9 Πρόλογος Το δευτερο μισο του 20ο υ αιωνα θα μείνει στην ιστορία ως μια από τις σημαντικότερες περιόδους αν όχι η σημαντικότερη στην ιστορία της βιολογίας και ο Sydney Brenner ως ένας από τους πρωταγωνιστές της χρυσής αυτής εποχής. Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας αποτελεί μεταγραφή μιας δεκαπεντάωρης βιντεοσκοπημένης αυτοβιογραφίας, όπως την αφηγήθηκε ο ίδιος ο Sydney Brenner στον Lewis Wolpert, καθηγητή της Ιατρικής Βιολογίας στο Τμήμα Ανατομίας και Αναπτυξιακής Βιολογίας του University College του Λονδίνου. Κατά την επιμέλεια του κειμένου, προσπαθήσαμε να αποτυπώσουμε τις σημαντικότερες στιγμές της μακράς και γόνιμης σταδιοδρομίας ενός εκ των σπουδαιότερων βιολόγων του 20ού αιώνα, αλλά και να σκιαγραφήσουμε ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του, όπως την ευφυΐα και το χιούμορ του, την αντισυμβατικότητα και τον ριζοσπαστισμό του, αλλά και τη βαθιά γνώση της βιολογίας στις πολλές και ποικίλες εκφάνσεις της. Προσπαθήσαμε να παρέμβουμε όσο το δυνατόν λιγότερο στον προσωπικό λόγο του Brenner. Ωστόσο, για λόγους νοηματικής συνέχειας και συνοχής του κειμένου, ο Errol Friedberg πρόσθεσε κάποια μικρά επεξηγηματικά κείμενα, τα οποία παρατίθενται με διαφορετικά τυπογραφικά στοιχεία. Ελπίζουμε ότι το βιβλίο αυτό θα προσφέρει τόσο στους βιολόγους όσο και στο ευρύτερο κοινό τη δυνατότητα να «ζήσουν» από κοντά μια τόσο ξεχωριστή περίοδο για τη βιολογία. Errol C. Friedberg και Eleanor Lawrence

10 Πρόλογος του αφηγητή Νομιζω οτι το σημαντικοτερο πραγμα που γνωρίζουμε για τους ζωντανούς οργανισμούς είναι ότι διαθέτουν γονίδια, κι αυτό επειδή μέσω των γονιδίων αποκτούν απογόνους που τους μοιάζουν. Ο διάσημος θεωρητικός φυσικός Richard Feynman είχε πει κάποτε ότι το πιο σημαντικό πράγμα που ξέρουμε για την ύλη είναι ότι αποτελείται από άτομα και ότι, αφού οι ζωντανοί οργανισμοί αποτελούνται από ύλη, δεν μπορεί παρά να αποτελούνται κι αυτοί από άτομα. Ωστόσο, εκείνο που διακρίνει τα έμβια συστήματα είναι ότι περιέχουν γονίδια. Κατά τη γνώμη μου, λοιπόν, κάθε ερμηνεία των έμβιων συστημάτων πρέπει να διατυπώνεται με βάση τα γονίδια. Χωρίς αμφιβολία, η πιο παλιά παρατήρηση του ανθρώπινου γένους είναι ότι τα φυτά γεννούν άλλα φυτά που τους μοιάζουν, οι άνθρωποι ανθρώπους και οι ψύλλοι ψύλλους. Θα λέγαμε, λοιπόν, πως η αρχαιότερη βιολογική παρατήρηση είναι ότι το όμοιον γεννά το όμοιον, «ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ». Αυτό που κατάφερε η επιστήμη είναι να μας πει ότι αυτό συμβαίνει επειδή οι οργανισμοί διαθέτουν γονίδια στα οποία είναι με κάποιον τρόπο εγγεγραμμένος ο μελλοντικός οργανισμός. Εμείς λοιπόν καλούμαστε να περιγράψουμε αλλά και να εξηγήσουμε αυτό τον τρόπο. Sydney Brenner Καίμπριτζ, 1994

11 1 Μεγαλώνοντας στη Νότια Αφρική Ο 20ο ς αιωνας ξεχωριζει για δύο θεμελιώδους σημασίας επιστημονικές επαναστάσεις η πρώτη στη φυσική και η δεύτερη στη βιολογία οι οποίες συνέβαλαν αποφασιστικά στη διαμόρφωση όχι μόνο του επιστημονικού, αλλά και του πνευματικού, με την ευρύτερη έννοια του όρου, τοπίου της εποχής μας. Επίκεντρο της πρώτης αποτελούν το άτομο και τα μυστικά του, ενώ της δεύτερης το γονίδιο και ο μηχανισμός του. Ο Sydney Brenner, ο οποίος γεννήθηκε στη Νότια Αφρική, αλλά σταδιοδρόμησε κυρίως στην Αγγλία, υπήρξε ένας από τους πρωταγωνιστές που συνέβαλαν στη γέννηση της μοριακής βιολογίας. Στο απόσπασμα με τα λόγια του Brenner, που προλογίζει το ανά χείρας βιβλίο, αυτός ο σημαντικός επιστήμονας συγκρίνει την άποψη των φυσικών για τον έμβιο κόσμο με τη δική του ως βιολόγου. Όπως και άλλοι εκπρόσωποι της βιολογικής «επανάστασης», σαγηνεύτηκε από την ικανότητα των φυσικών να παρακάμπτουν τις σκοτεινές και αόριστες λεπτομέρειες για να συλλάβουν την ουσία ενός προβλήματος και να επινοήσουν νέους τρόπους προσέγγισής του. Πάνω από όλα, όμως, παρέμεινε ένας πειραματικός βιολόγος, προσηλωμένος αυστηρά στα αντικειμενικά δεδομένα της επιστήμης του. Σε αντίθεση με αρκετούς συναδέλφους του, δεν έπαψε ποτέ να είναι ένας δραστήριος πειραματικός βιολόγος, του οποίου η συμβολή στην επιστήμη της βιολογίας είναι τεράστια, λόγω της πρωτοτυπίας,

12 2 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ της ευρύτητας και του βάθους της ελάχιστοι συνάδελφοί του έχουν να επιδείξουν τέτοιο χάρισμα για καινοτόμα πειράματα όσο ο Brenner. Όπως συμβαίνει συχνά, πολλά από αυτά διαψεύστηκαν, ενώ την ίδια τύχη είχαν και ορισμένες θεωρητικές θέσεις του. Σε γενικές γραμμές, πάντως, ό,τι έπιανε γινόταν χρυσός. Γι αυτό και πάρα πολλοί πιστεύουν ότι θα έπρεπε να του έχει ήδη απονεμηθεί το Βραβείο Nobel για την τεράστια συμβολή του στην ανάπτυξη της βιολογίας. [Σ.τ.Ε.Ε.: Τελικά, ο Brenner τιμήθηκε με το βραβείο Nobel Ιατρικής μαζί με τους H. Robert Horvitz και John E. Sulston το 2002.] Στο μοναδικό στυλ και ταλέντο του Brenner συνέβαλαν καθοριστικά τα πρώτα του βιώματα. Καταγόμενος από φτωχή οικογένεια και ζώντας σε μια απομονωμένη χώρα μακριά από τα επιστημονικά και πνευματικά ρεύματα της εποχής του, διακρινόταν για τη διανοητική του αυτάρκεια και αυτοπειθαρχία. Τα στοιχεία αυτά, σε συνδυασμό με την ευφυΐα του, τον έκαναν από τα νιάτα του βαθιά σκεπτικιστή, με αποτέλεσμα να αμφισβητεί πάντοτε την κατεστημένη γνώση. Όπως πολλοί άλλοι Εβραίοι της Ανατολικής Ευρώπης, ο λιθουανικής καταγωγής πατέρας του Brenner μετανάστευσε στη Νότια Αφρική λίγα χρόνια πριν ξεσπάσει στη Ρωσία η Οκτωβριανή Επανάσταση, και πιο συγκεκριμένα το Σκοπός του ήταν να πάει στην Αμερική, όπου ζούσε η αδερφή του όταν όμως έφτασε στο Λονδίνο, διαπίστωσε ότι τα χρήματά του δεν επαρκούσαν για τα εισιτήρια του υπερατλαντικού ταξιδιού, με αποτέλεσμα να καταλήξει στη Νότια Αφρική, όπου είχε ήδη εγκατασταθεί ο αδερφός του. Στη Λιθουανία υπήρχε η φήμη ότι η Νότια Αφρική ήταν μια πλούσια χώρα που προσέφερε πολλές ευκαιρίες στους μετανάστες και γι αυτό δεν δίστασε να αλλάξει τον αρχικό του προορισμό. Ο πατέρας του Brenner εγκαταστάθηκε σε μια μικρή πόλη έξω από το Γιοχάνεσμπουργκ, το Τζέρμιστον, και παντρεύτηκε μια Λιθουανή μετανάστρια. Σε όλη του τη ζωή εργάστηκε ως τσαγκάρης. Στις 13 Ιανουαρίου 1927, γεννήθηκε ο Sydney Brenner, το μικρότερο από τα δύο παιδιά του. «Ζούσαμε σε δυό δωμάτια πίσω από το μαγαζί, όπως συνήθιζαν πολλοί άνθρωποι την εποχή εκείνη. Θυμάμαι ακόμη αμυδρά να παίζω στο μαγαζί του πατέρα μου, αλλά και την έντονη μυρωδιά

13 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 3 του δέρματος που κυριαρχούσε στα πρώτα χρόνια της ζωής μου. Σε αντίθεση με τη μητέρα μου, που ήταν μια βαθιά θρησκευόμενη ορθόδοξη Εβραία, ο πατέρας μου ήταν απόλυτα αγνωστικιστής δεν συμμετείχε σε καμιά θρησκευτική τελετουργία και ήταν σφοδρός πολέμιος κάθε θρησκείας. Μαζί μας ζούσε και η γιαγιά μου, που μιλούσε μόνο Ρωσικά και Γίντις. Έτσι, όταν ήμουν παιδί, είχα μάθει λίγα Ρωσικά. Ξέραμε πως όταν οι γονείς και η γιαγιά μας μιλούσαν Ρωσικά, ήθελαν να συζητήσουν μεταξύ τους κάτι που εμείς δεν έπρεπε να ακούσουμε. Γι αυτό και ήταν πολύ σημαντικό να ξεσκεπάσουμε το μυστικό τους!»ο πατέρας μου συνέχισε να δουλεύει και μετά τα ογδόντα του χρόνια. Ανήκε σε εκείνη την κατηγορία ανθρώπων που πιστεύουν πως αν σταματήσουν τη δουλειά θα σταματήσουν και να ζουν. Ποτέ στη ζωή του δεν έμαθε να γράφει ή να διαβάζει. Γι αυτό, όταν απέκτησε τη νοτιοαφρικανική ιθαγένεια, χρειάστηκε να πληρώσει δικηγόρο για να του συμπληρώσει τα χαρτιά. Ωστόσο, είχε μια ξεχωριστή ικανότητα να μαθαίνει ξένες γλώσσες έτσι, εκτός από Αφρικάανς [Σ.τ.Ε.: διάλεκτος της Νότιας Αφρικής προερχόμενη από τα Ολλανδικά] ήξερε να μιλά δύο ακόμα αφρικανικές γλώσσες.»πολύ κοντά μας, ζούσε η χήρα ενός ράφτη. Η κυρία αυτή γνώριζε την οικογένεια της μητέρας μου από τη Λιθουανία και με έπαιρνε συχνά στο μικρό σπίτι της, όπου μαγείρευε μό νο για την ίδια. Αυτή με έμαθε να διαβάζω από τις εφημερίδες που έστρωνε πάνω στο τραπέζι αντί για τραπεζομάντηλο. Έτσι, ήδη από ηλικία τεσσάρων χρονών διάβαζα με μεγάλη άνεση.»ο πατέρας μου είχε μια πελάτισσα, την κα MacCartney. Η κυρία αυτή με είδε να διαβάζω πρέπει να ήμουν τότε τεσσεράμισι χρονών και σύστησε στον πατέρα μου να με στείλει στο νηπιαγωγείο, αλλά εκείνος της απάντησε πως δεν μπορούσε γιατί δεν είχε λεφτά. Η κυρία αυτή, όμως, διηύθυνε ένα τοπικό νηπιαγωγείο που υποστηριζόταν οικονομικά από κάποια εκκλησία και του είπε ότι μπορούσε να με δεχθεί σ αυτό δωρεάν.

14 4 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Έτσι, στα πέντε μου χρόνια, πήγα για πρώτη φορά στο νηπιαγωγείο.» Ο Brenner διέπρεψε στα σχολεία του Τζέρμιστον. Οι εξαιρε τικές πνευματικές του ικανότητες αναγνωρίστηκαν αμέσως, με αποτέλεσμα να πηγαίνει τρεις τάξεις μπροστά από τους συνομηλίκους του. Αν και έχει κάποιες, μάλλον αμυδρές αναμνήσεις από βραβεύσεις, οι λιγότερο ευτυχισμένες στιγμές του στο σχολείο τον σημάδεψαν πολύ περισσότερο. Όντας μάλλον κοντός (αν και αρκετά γεροδεμένος) και πολύ νεότερος από τους συμμαθητές του, έπρεπε να αντιμετωπίζει στωικά τα πειράγματα και τους τραμπουκισμούς τους. «Έγινα συστηματικά δειλός, από ανάγκη. Για να αποφύγω την τυραννική συμπεριφορά των συμμαθητών μου, αναγκάστηκα να συμφωνώ σε όλα μαζί τους. Ήταν κι αυτός ένας τρόπος να απωθώ τη σκληρή πραγματικότητα και να καλλιεργώ δ ιάφορες φαντασιώσεις για το πώς θα μπορούσα να πάρω εκδίκηση!»στο γυμνάσιο είχα μερικούς κυριολεκτικά απαίσιους καθηγητές. Ένας από αυτούς είχε μανία με το να φοράμε γραβάτες και γι αυτό μας μάθαινε πώς να τις δένουμε. Νομίζω ότι η απέχθειά μου για τις γραβάτες οφείλεται σ αυτή την αρνητική εμπειρία. Αν πήγαινες σχολείο χωρίς γραβάτα, μπορούσε να δέσει τα σκοινιά του φεγγίτη γύρω από τον λαιμό σου και να σε σηκώσει ελάχιστα πάνω από το έδαφος. Οπότε έπρεπε είτε να πατάς στα νύχια των ποδιών σου όση ώρα διαρκούσε το μάθημα είτε να χαλαρώσεις και να στραγγαλιστείς! Αυτά τα πράγματα ήταν πολύ συνηθισμένα εκείνη την εποχή στη Νότια Αφρική.»Θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι στον καθηγητή μου των Αγγλικών δεν άρεσε το πώς απήγγειλα τον Βασιλιά Ληρ του Σαίξπηρ το μόνο κομμάτι αγγλικής ποίησης που ήξερα απέξω. Πρόκειται για κείνο το θαυμάσιο απόσπασμα όπου ο Έντμουντ αναθεματίζει το ότι είναι μπάσταρδος στο απόσπα σμα αυτό κυριαρχούν λέξεις όπως παρακατιανός, μπάσταρδος και ποταπός, που δεν ήταν καθόλου εύκολο να αρθρώσει κανείς δημόσια εκείνη

15 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 5 την εποχή και με τον σωστό τόνο, βεβαίως. Αν όμως ο καθηγητής ένιωθε προσβεβλημένος, αυτό αρκούσε για να σε αναγκάσει να συρθείς σαν σκυλί μέσα στην τάξη και μετά να γονατίσεις δίπλα στο θρανίο σου μέχρι να σου δώσει την άδεια να σηκωθείς!»οι καθηγητές μου δεν ήταν σπουδαίοι δάσκαλοι. Βέβαια επρόκειτο για ένα μικρό σχολείο σε μια μικρή επαρχιακή πόλη μιας περιφερειακής χώρας, πράγμα που σήμαινε ότι το επίπεδο σπουδών δεν μπορούσε να είναι και πολύ υψηλό. Στο γυμνάσιο δεν ήμουν ποτέ ο καλύτερος μαθητής ήμουν απλά καλός, αν και βρισκόμουν πάντα μεταξύ των έξι πρώτων. Ίσως γι αυτό κανείς δεν είπε ποτέ για μένα αυτός θα γίνει σπουδαίος!. Ωστόσο, όπως αποδείχτηκε, όσοι θεωρούνταν σπουδαίοι στο σχολείο δεν ξέφυγαν στη ζωή τους από την πνευματική μετριότητα. Αυτό με οδήγησε αργότερα στο συμπέρασμα ότι αν ένας φοιτητής μου έπαιρνε τον καλύτερο βαθμό, θα έπρεπε να μου αποδείξει ότι, αν προσπαθούσε, θα μπορούσε να πάρει και τον δεύτερο καλύτερο βαθμό! Η αποστήθιση ενός βιβλίου και η επιτυχία στις εξετάσεις δεν ήταν ποτέ το φόρτε μου. Πολύ γρήγορα, συνειδητοποίησα πως όσα μας δίδασκαν οι καθηγητές της φυσικής και της χημείας βρίσκονταν όλα στα βιβλία του σχολείου και ότι, για να περάσω τις εξετάσεις, μου αρκούσε να τα διαβάσω.» Ο επαρχιωτισμός του εκπαιδευτικού συστήματος της Νότιας Αφρικής υποχρέωσε τον Brenner να καλλιεργήσει ακόμα περισσότερο το φυσικό ταλέντο και την περιέργειά του. Απέκτησε έτσι μια ιδιαίτερη ικανότητα στο να εκπαιδεύει τον εαυτό του, πράγμα που δεν έπαψε να κάνει σε όλη του τη ζωή. «Το πιο ενδιαφέρον πράγμα που θυμάμαι από εκείνη την επο χή ήταν η ανακάλυψη της δημόσιας βιβλιοθήκης. Ο κόσμος των βιβλίων ήταν πάντα για μένα πολύ σημαντικός. Αν και στο σπίτι μας δεν υπήρχε βιβλίο ούτε για δείγμα, πολύ γρήγορα άρχισα να επισκέπτομαι τη δημόσια βιβλιοθήκη και να διαβάζω αχόρταγα κάθε είδους βιβλίο. Θυμάμαι πολύ καλά δύο επιστημονικά

16 6 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ βιβλία που διάβασα όταν ακόμα πήγαινα στο δημοτικό σχολείο. Το ένα λεγόταν Ο νεαρός χημικός. 1 Το είχε γράψει κάποιος Sherwood Taylor και έδινε πολλές και χρήσιμες οδηγίες για το πώς μπορεί κάποιος να κάνει πει ράματα χημείας. Έτσι, σε ηλικία 10 ετών άρχισα να κάνω πειράματα στο γκαράζ του σπιτιού στο οποίο είχαμε μόλις με τα κομίσει. Το 1937 δεν μου ήταν εύκολο να βρίσκω τα κατάλληλα σύνεργα, αλλά με αιματηρές κυριολεκτικά οικονομίες αγόραζα πού και πού κανέναν δοκιμαστικό σωλήνα και κάποια αντιδραστήρια από το τοπικό φαρμακείο. Θυμάμαι ότι έκανα πειράματα που περιλάμβαναν την παρασκευή χρωστικών. Μετά από λίγο καιρό, μάλιστα, άρχισα να κάνω και κάποια στοιχειώδη πειράματα βιοχημείας, μια και ασχολήθηκα με την εκχύλιση φυσικών χρωστικών από φύλλα, πέταλα λουλουδιών κ.τ.λ. Έτσι, ανακάλυψα ότι η χρωστική ανθοκυανίνη αντιδρούσε στο ph. Περιττό να σας πω ότι δεν ήταν και τόσο πρωτότυπη ανακάλυψη.»το βιβλίο, ωστόσο, που με παρακίνησε να ασχοληθώ με τη βιολογία ήταν Η επιστήμη της ζωής των Wells, Huxley και Wells. 2 Πρέπει να σας εξομολογηθώ ότι το έκλεψα από τη δημόσια βιβλιοθήκη, λέγοντάς τους ότι το έχασα. Επειδή δεν είχα λεφτά να το αγοράσω, προτίμησα να πληρώσω το πρόστιμο που μου επέβαλαν! Το βιβλίο αυτό μιλούσε για όλες τις μέχρι τότε γνωστές εξελίξεις στον τομέα της βιολογίας. Από αυτό έμαθα ό,τι ήταν γνωστό για τη φυσιολογία, δηλαδή για το πώς λειτουργεί ένας οργανισμός. Υπήρχε αυτή η μαγεία για τη γνώση καθαυτή για το ότι ο άνθρωπος ανακάλυψε π.χ. ότι στη φωτοσύνθεση συμμετέχουν χρωστικές και για τη διαφαινόμενη δυνατότητα να αποκαλύψουμε τα μυστικά της φύσης. Έτσι, συνειδητοποίησα πως δεν χρειαζόταν να ρωτήσω τους άλλους για το πώς θα κάνω κάτι, αφού με τη βοήθεια ενός καλού βιβλί- 1 Taylor FS. The Young Chemist. London: Nelson & Sons, Wells HG, Huxley J, Wells GP. The Science of Life. London: Cassell & Co, 1931.

17 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 7 ου μπορούσα να το κάνω μόνος μου. Πρέπει να σας πω ότι αυτό δεν το ξέχασα ποτέ στη ζωή μου, μια και δεν έμαθα ποτέ τίποτα παρακολουθώντας μαθήματα από κάποιον άλλο. Αν ήθελα να ασχοληθώ με κάτι, έπαιρνα ένα βιβλίο και άρχιζα να το μελετώ. Πρόκειται για μια συμβουλή που δεν έπαψα ποτέ να δίνω στους φοιτητές μου. Όταν για παράδειγμα στις αρχές της δεκαετίας του 1960 άρχισα να ενδιαφέρομαι για τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, ξεκίνησα μαθαίνοντας μια γλώσσα προγραμματισμού και πώς να προγραμματίζω έναν υπολογιστή.»στο σημερινό περιβάλλον κανείς δεν μπορεί να μάθει κάτι αν δεν παρακολουθήσει μαθήματα με κάποιο οργανωμένο σύστημα. Προσωπικά, δεν είχα ποτέ τέτοια εμπειρία, μια και δεν είχα ποτέ κάποιον να με διδάξει με αυτό τον τρόπο. Έτσι καλλιέργησα, ίσως από ανάγκη, αλλά και από έφεση, την ιδέα ότι η γνώση βρίσκεται διαθέσιμη κάπου εκεί έξω. Αν δεν μπορείτε να αγοράσετε ένα βιβλίο, λοιπόν, δανειστείτε το ή, στην ανάγκη, κλέψτε το από μια δημόσια βιβλιοθήκη!»το ευτύχημα είναι ότι μεγάλωσα μέσα σε μια πολιτισμική παράδοση που έδινε μεγάλη σημασία στη γνώση. Οι Εβραίοι μετανάστες στη Νότια Αφρική έβλεπαν με καλό μάτι τη γνώση και δεν έλεγαν ποτέ Αυτό δεν έχει νόημα. Έτσι, κανένας δεν στάθηκε εμπόδιο στις αναζητήσεις μου. Βέβαια, η μητέρα μου δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει ότι αν γινόμουν γιατρός ή δικηγόρος τα πράγματα θα ήταν καλύτερα. Πάντοτε έλεγε ότι, αν και δεν πρέπει κανείς να παντρεύεται ένα κορίτσι μόνο για τα λεφτά του, είναι εξίσου εύκολο το να ερωτευτεί ένα πλούσιο όσο και ένα φτωχό κορίτσι!»πιστεύω, πράγματι, ότι δεν χρειαζόμαστε κάποιο ιδιαίτερο κίνητρο για να γνωρίσουμε τον κόσμο, μια και αυτός είναι πάντοτε διαθέσιμος. Εξάλλου, τα περισσότερα αγόρια, πιθανότατα και κορίτσια, εκδηλώνουν ένα έμφυτο ενδιαφέρον για τη φύση. Αυτό το έχω διαπιστώσει και στα εγγόνια μου. Τους αρέσει, για παράδειγμα, να μαζεύουν σπόρους ή ζωύφια και να τα εξετάζουν

18 8 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ με μεγεθυντικό φακό. Πιστεύω, όμως, ότι η οργανωμένη σχολική εκπαίδευση καταστρέφει αυτή την έμφυτη τάση. Αποφάσισα να γίνω βιολόγος γιατί πίστεψα πως ήταν μια δουλειά που μπορούσα να κάνω. Εξάλλου, θεωρούσα ότι η βιολογία είναι μια σπουδαία και ελκυστική επιστήμη. Από την άλλη πλευρά, πίστευα ότι δεν ήμουν αρκετά έξυπνος για μαθηματικός, ενώ έβρισκα ότι η φυσική, όπως τουλάχιστον την είχα διδαχτεί, είχε απομακρυνθεί από τη φύση και ασχολούνταν μόνο με εκκρεμή και άλλα τέτοια περίεργα πράγματα!» Η τριτοβάθμια εκπαίδευση στη Νότια Αφρική ακολουθούσε τα αγγλικά πρότυπα αυτό σήμαινε ότι ένας καλός μαθητής μπορούσε να πάει κατευθείαν από το γυμνάσιο (δευτεροβάθμιο σχο λείο) στο πανεπιστήμιο και να σπουδάσει νομικά, ιατρική, γεωπονική ή ό,τι άλλο ήθελε. Η φιλοδοξία των γονιών του να γίνει γιατρός βόλευε για την ώρα τον Brenner. Εξάλλου, λόγω έλλειψης χρημάτων για σπουδές στη βιολογία, ο μόνος τρόπος να πάει στο πανεπιστήμιο ήταν να πάρει την υποτροφία που έδινε ο δήμος για ιατρικές σπουδές. Έτσι, ο Brenner βρέθηκε να σπου δάζει ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Βιτβάτερσραντ, στο Γιοχάνεσμπουργκ, με ετήσια υποτροφία 60 λιρών, η οποία όμως κάλυπτε μόνο τα δίδακτρα. Μπήκε στο πανεπιστήμιο το 1942, σε ηλικία μόλις 14 ετών, πράγμα που σήμαινε ότι ήταν τρία ή τέσσερα χρόνια μικρότερος από τους συμφοιτητές του. «Οι γονείς μου δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να μένω στο Γιοχάνεσμπουργκ και έτσι ήμουν αναγκασμένος να επιστρέφω καθημερινά στο Τζέρμιστον. Αυτό σήμαινε ότι έπρεπε να σηκώνομαι κάθε μέρα στις έξι παρά τέταρτο το πρωί, να πηγαίνω με το ποδήλατο μέχρι τον σιδηροδρομικό σταθμό, να παίρνω το τρένο για το Γιοχάνεσμπουργκ και από εκεί να περπατάω μέχρι το πανεπιστήμιο. Επειδή η οικογένειά μου ήταν από τις πιο φτωχές, μου προσφέρθηκε μια δουλειά στη συναγωγή, από την οποία κέρδιζα έξι πένες την ημέρα (περίπου πέντε αμερικανικά σέντς). Πήγαινα λοιπόν κάθε πρωί στη συναγωγή,

19 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 9 Οι γονείς του Sydney Brenner. που βρισκόταν στον δρόμο για τον σταθμό, και διάβαζα προσευχές για τους νεκρούς τις λεγόμενες κάντις (kaddish). Γι αυτή τη δουλειά χρειάζονταν 10 άντρες ή αγόρια μεγαλύτερα των 13 χρονών. Έτσι, πέρασα πολλές ώρες ως ο 10ος άνθρωπος των κηδειών. Πρέπει να σας πω ότι τώρα πια δεν πάω ποτέ σε κηδείες, γιατί πέρασα τέσσερα χρόνια από τη ζωή μου ως επαγγελματίας μοιρολόγος. Βέβαια, δεν θα καταφέρω να αποφύγω τη δική μου, αλλά σίγουρα όχι ως ο 10ος άνθρωπος!» Στο πανεπιστήμιο, ο Brenner δεν άργησε να δώσει δείγματα των διανοητικών ικανοτήτων του. Όπως όλοι οι φοιτητές της ιατρικής, έπρεπε να υπομείνει κάποιες βαρετές παραδόσεις, αλλά το ενδιαφέρον του για τη βιολογία τον οδήγησε πολύ σύντομα στα ερευνητικά εργαστήρια και τα πειράματα. «Στο πρώτο έτος της ιατρικής κάναμε βοτανική, ζωολογία, χημεία και φυσική, αποκτώντας έτσι ορισμένες θεμελιώ δεις επιστημονικές γνώσεις. Ωστόσο, αυτό που θυμάμαι από την εποχή εκείνη είναι ότι, μετά το τέλος των μαθημάτων, πήγαινα κατευθείαν στα ερευνητικά εργαστήρια του Τμήματος Βοτανικής. Εκεί συνάντησα έναν πολύ ενδιαφέροντα άνθρωπο, τον λέκτορα Weinstein, ο οποίος μου έμαθε πολλά πράγ ματα. Πολλές φορές, μάλιστα, τον βοηθούσα στο εργαστήριο. Εκείνος μου έδειξε πώς γίνεται η χρωματογραφία. Όλα γίνονταν με τη βοήθεια ενός απορ-

20 10 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ροφητικού υλικού που λεγόταν διατομίτης (kieselguhr). Η διαδικασία συνίστατο στον διαχωρισμό των καροτενοειδών χρωστικών με προσρόφηση, κάτι που θυμάμαι πως έβρισκα εξαιρετικά εντυπωσιακό. Πρέπει να σας πω ότι μου αρέσουν οι χρωστικές αγαπώ τα χρώματα, γιατί μπορεί κανείς να τα δει. Πάντα με γοήτευαν οι χρωστικές και το ότι μπορεί κανείς να χρωματίσει και να εξετάσει τα κύτταρα και τους ιστούς. Γι αυτό και πράγματι θεωρούσα ότι η χρήση χρωστικών θα αποτελούσε αποτελεσματικότατο τρόπο μελέτης των βιολογικών φαινομένων.»ένας άλλος σημαντικός επιστήμονας που με επηρέασε πολύ όσο ήμουν στο πανεπιστήμιο ήταν ο καθηγητής της Βο τα νικής Edward Roux, ο οποίος αντιμετώπιζε το αντικείμενό του με έναν τρόπο που θύμιζε αυτό που σήμερα ονομάζουμε φυσιολογία των φυτών. Η ζωολογία είχε μεγαλύτερη σχέση με τον θάνατο παρά με τη ζωή. Κάναμε ανατομία σε σκυλόψαρα και αποστηθίζαμε κυριολεκτικά τις πληροφορίες που συλλέγαμε. Ωστόσο, πρέπει να πω ότι η έννοια της λειτουργίας των ζωντανών οργανισμών ήταν περιορισμένη.»ο [Manfred] Karnovsky, που αργότερα πήγε στο Χάρβαρντ, ήταν ο καθηγητής μου στη χημεία. Κάποτε, μέσα στην τά ξη, επειδή διαφώνησα μαζί του, του είπα ότι δεν ξέρει τι λέει κι εκείνος όπως ήταν φυσικό με πέταξε έξω από το αμ φι θέατρο. Τελικά, πάντως, εγώ είχα δίκιο!»στο δεύτερο έτος της ιατρικής κάναμε ανατομία και φυσιολογία, πράγμα που εξήψε το ενδιαφέρον μου, γιατί βρήκα τη φυσιολογία πολύ σπουδαίο και ξεχωριστό μάθημα. Ωστόσο, αυτό που με ενδιέφερε πάνω απ όλα ήταν η βιοχημεία, η οποία τότε αποτελούσε ένα μικρό τμήμα της φυσιολογίας. Στη βιβλιοθήκη είχα βρει ένα βιβλίο με τον τίτλο Προοπτικές της βιοχημείας, 3 το οποίο περιείχε ορισμένα από τα καλύτερα κείμενα που είχα διαβάσει μέχρι τότε. Ήταν αυτό ακριβώς το βιβλίο που με εισή- 3 Needham J (επιμ.). Perspectives in Biochemistry. Cambridge: Cambridge University Press, 1937.

21 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 11 γαγε στον μαγικό κόσμο της μοριακής ερμηνείας των διαδικασιών του έμβιου κόσμου. Και νομίζω ότι ήταν τότε γύρω στο 1943 που συνειδητοποίησα δύο πράγματα: πρώτον, ότι έπρεπε να σπουδάσω χημεία και βιολογία και δεύτερον, ότι έπρεπε να δημιουργηθεί μια νέα επιστήμη που θα μελετούσε τη λειτουργία των κυττάρων εκείνη την εποχή δεν μπορούσα να της δώσω κάποιο όνομα συνδυάζοντας στενά τη χημεία με τη ζωή.»στο βιβλίο αυτό διάβασα ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Scott Moncrieffe σχετικά με τη γενετική των χρωστικών ουσιών στα φυτά, το οποίο κατά κάποιο τρόπο έκλεισε τον κύκλο των δικών μου πειραματισμών με εκχυλίσματα φύλλων και πετάλων. Επρόκειτο για μια πρώτη προσέγγιση της επιστήμης της βιοχημικής γενετικής, αλλά και για τη συνειδητοποίηση της σημασίας των γονιδίων, για τα οποία τότε δεν ήξερα απολύτως τίποτα, μια και δεν υπήρχε κάποιο σχετικό μάθημα στο επίσημο πρόγραμμα σπουδών. Μπορούσα, ωστόσο, να βλέπω στο μικροσκόπιο τα κύτταρα ενός οργανισμού, πράγμα που με γοήτευε τρομερά.» Καθοριστική σημασία στην επιστημονική και επαγγελματική εξέ λιξη του Brenner είχε η συνειδητοποίηση του ότι αν συνέχιζε τις σπουδές του θα ολοκλήρωνε την εξαετή φοίτησή του στην ιατρική σχολή πριν κλείσει ακόμα τα 21 του χρόνια, που ήταν το κατώτατο ηλικιακό όριο για να γίνει κανείς γιατρός στη Νότια Αφρική. Γι αυτό και έπρεπε να δει τι θα κάνει τη χρονιά που του περίσσευε. Όμως, μετά την ολοκλήρωση του δεύτερου χρόνου, η διοίκηση της σχολής έδωσε σε όλους τους φοιτητές τη δυνατότητα, εφόσον το ήθελαν, να πάρουν πτυχίο ανατομίας και φυσιολογίας και, μετά από έναν χρόνο, να συνεχίσουν και να ολοκληρώσουν κανονικά τις σπουδές τους στην ιατρική και τη χειρουργική. Αν και οι φοιτητές που εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία αυτή ήταν λίγοι, ο Brenner την είδε ως μια επιλογή που αφ ενός διεύρυνε τους επιστημονικούς του ορίζοντες και αφ ετέρου του έλυνε το πρόβλημα της πρώιμης αποφοίτησης. Έτσι το 1945, μαζί με μια μικρή ομάδα φοιτητών, άρχισε να παρακολουθεί μαθήματα ανατομίας και φυσιολογίας. Το νέο περιβάλλον αποδείχτηκε αναπάντεχα συναρπαστικό.

22 12 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ «Ξαφνικά συνειδητοποιήσαμε ότι είχαμε να κάνουμε με μια πραγματική επιστήμη. Στο Τμήμα Ιστολογίας, ιδιαίτερα, ορισμένοι φοιτητές όχι μόνο είχαν πάρει το πτυχίο τους, αλλά είχαν κάνει και Master s. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν πάει εκεί για να κάνουν έρευνα. Εκείνη λοιπόν τη χρονιά άρχισα να κά νω κι εγώ έρευνα στον τομέα της βιολογίας. Ήμουν πολ ύ εντυπωσιασμένος από το ότι μπορούσα να μελετήσω τη φυσιολογία των κυττάρων. Κατασκεύασα, μάλιστα, το δικό μου μανόμετρο Warburg για να μετρώ την πρόσληψη οξυγόνου από τους ιστούς, πράγμα που με έκανε να σκεφτώ Τώρα πια, ξέρω τι θέλω! Θέλω να σπουδάσω κυτταρική φυσιολογία!. Αλλά και από ιστολογική άποψη, μου άρεσε να κοιτάζω τα κύτταρα στο μικροσκόπιο στην πραγματικότητα, οι δύο αυτές προσεγγίσεις συνέπεσαν χρονικά. Ήμουν ενθουσιασμένος που είχα τη δυνατότητα να κάνω ιστοχημεία ή κυτταροχημεία, όπως την έλεγαν τότε. Πίστευα ότι κατά κάποιο τρόπο έπρεπε να υπάρχει ένα είδος αλληλεπίδρασης αλληλοσυσχετισμού ενός συστήματος, στο οποίο παρεμβαίνει κανείς ενεργά, με ένα άλλο που μπορεί να παρατηρήσει.»στο τμήμα αυτό υπήρχαν πολλοί ενδιαφέροντες άνθρωποι. Ένας από αυτούς ήταν ο Joseph Gillman, λέκτορας Ιστολογίας και, αργότερα, καθηγητής Φυσιολογίας. Ο Joseph ασκούσε μεγάλη πνευματική επιρροή σε έναν ευρύτερο κύκλο ανθρώπων. Περνούσαμε πολλές ώρες μαζί, συζητώντας διάφορους όρους, όπως την απόσπαση/evocation και την επαγωγή/induction στην εμβρυολογία. Την ώρα του γεύματος διαβάσαμε μαζί το βιβλίο του Needham Βιοχημεία και Μορφο γένεση 4. Θυμάμαι ότι με τον Joseph αγοράζαμε δύο σάντουιτς, καθόμασταν και, τρώγοντας, διαβάζαμε δυνατά τρεις-τέσσερεις σελίδες ο καθένας. Σαν να διαβάζαμε το Ταλμούδ!»Ο Joseph ήταν μαρξιστής και πίστευε σε έννοιες όπως η διαλεκτική σύνθεση που, αν και δεν την κατάλαβα ποτέ, ουσιαστι- 4 Needham J. Biochemistry and Morphogenesis. Cambridge: Cambridge University Press, 1942.

23 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 13 κά θέλει να πει ότι δεν μπορούμε να μάθουμε τίποτα από τη μηχανιστική αποικοδόμηση των πραγμάτων. Αργότερα, όταν διάβασα το βιβλίο του Λένιν Υλισμός και εμπειριο κριτικισμός, 5 κατάλαβα από πού προέρχονταν όλες αυτές οι ιδέες. Θα μπορούσε κανείς να ρωτήσει πώς έφτασα στο σημείο να διαβάσω ένα τόσο θεωρητικό βιβλίο. Πρέπει να σας πω ότι ένα από τα σπουδαιότερα υποχρεωτικά μαθήματα στο Πανεπιστήμιο ήταν η ιστορία και φιλοσοφία της επιστήμης, την έδρα της οποίας είχε ένας υποστηρικτής του λογικού θετικισμού, ο Brian Farrell. Για μένα ήταν ένα πολύ σημαντικό μάθημα. Πάντοτε με γοήτευαν τα βιβλία για ανθρώπους που, αν και δεν είχαν σπουδάσει φιλοσοφία, ενδιαφέρθηκαν για την επιστήμη, τη μελέτησαν ήταν βέβαια κι αυτοί οπαδοί του λογικού θετικισμού και κατασκεύασαν ένα ολόκληρο φιλοσοφικό σύστημα. Έκτοτε δεν έπαψα να ασχολούμαι με τη φιλοσοφία, πράγμα που επηρέασε σημαντικά τη στάση μου στον χώρο της επιστήμης.»άρχισα να διαβάζω οτιδήποτε είχαν γράψει οι φυσικοί για τη φιλοσοφία. Αλλά εκείνο που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Max Born [βλ. Σ.τ.Ε.Ε., σελ. 205] για την αιτιότητα στη φυσική. Με το βιβλίο αυτό γνώρισα όλα τα προβλήματα της κβαντομηχανικής. Την ίδια περίπου εποχή διάβασα και τα πιο προσιτά βιβλία του Αϊνστάιν, που τόνωσαν το ενδιαφέρον μου γι αυτή την πλευρά της επιστήμης.»βέβαια ο πόλεμος δεν είχε ακόμα τελειώσει, κάτι που ενθάρρυνε το ενδιαφέρον και την ενασχόλησή μου με την πολιτική ζωή της Νότιας Αφρικής. Είναι όμως πολύ δύσκολο να περιγράψω τις συνθήκες εκεί. Βρισκόμουν σ αυτό τον απομακρυσμένο τόπο, τον βουτηγμένο στον επαρχιωτισμό, που ήταν αποκομμένος απ όλα, και ταυτόχρονα προσπαθούσα εναγωνίως να συλλάβω τον αιώνα στον οποίο ζούσα.» 5 Λένιν VI. Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός: Κριτικά σημειώματα για μια αντιδραστική φιλοσοφία. Αθήνα: Αναγνωστίδης (197;), Σύγ χρονη Εποχή (1988).

24 14 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Για όσο διάστημα είχε διακόψει τις κανονικές σπουδές του στην ιατρική, ο Brenner δεν έπαιρνε την υποτροφία του. Γι αυτό, και μέχρι να τις ξαναρχίσει, εργάστηκε ως έμμισθος εργαστηριακός βοηθός στο Τμήμα Ανατομίας. «Έπαιρνα στο χέρι πολύ λίγα χρήματα τα υπόλοιπα πήγαιναν για την πληρωμή των διδάκτρων μου. Εκεί έμαθα να φιξάρω (σταθεροποιώ) και να εμποτίζω ιστούς για ιστολογική παρατήρηση, να προετοιμάζω και να βάφω ιστολογικές τομές. Εκεί ανακάλυψα και τη σπουδαιότητα του διαλύματος Pacini, το οποίο δεν έχει καμιά σχέση με την όπερα! Ήταν ένα συντηρητικό που αποτελούνταν κατά 95% από αλκοόλη και 5% από γλυκερίνη. Η γλυκερίνη είναι απαραίτητη για να μειωθεί η τραχύτητα της αλκοόλης. Ένα Σάββατο απόγευμα, μάλιστα, αποφάσισα να το δοκιμάσω, με αποτέλεσμα να ξυπνήσω την Κυριακή το πρωί στο πάτωμα του εργαστηρίου, κρατώντας ακόμα στο χέρι μου τον κύλινδρο μέτρησης. Προφανώς, είχα πιει πολύ περισσότερο από μία γουλιά!»μετά την ολοκλήρωση των σπουδών μου, αποφάσισα να κάνω μια διπλωματική εργασία μεταπτυχιακής ειδίκευσης (Master s). Ήθελα να αφήσω για έναν ακόμα χρόνο την ιατρική, μπας και ξεχνούσα να επιστρέψω! Εκείνη ακριβώς την περίοδο άρχισα να μελετώ γενετική. Ήδη από την εποχή που δούλευα στο Τμήμα Ιστολογίας είχαν αρχίσει να με ενδιαφέρουν πολύ τα χρωμοσώματα και τα γονίδια. Στο τελευταίο έτος των σπουδών μου, μάλιστα, είχα διαβάσει το πολύ σημαντικό βιβλίο του Edmund B. Wilson Το κύτταρο στην εξέλιξη και την κληρονομικότητα. 6 Στο έργο αυτό, ο Wilson υποστήριζε ότι τα χρωμοσώματα είναι οι φορείς της κληρονομικότητας. Αυτό με οδήγησε στο συμπέρασμα ότι εκεί έπρεπε να εστιάσω την προσοχή μου στην παρατήρηση των χρωμοσωμάτων. Αποφάσισα, λοιπόν, να ασχοληθώ με την κυτταρογενετική. 6 Wilson EB. The Cell in Development and Heredity. New York: Johnson Reprint Corp., 1966 (Πρώτη έκδοση, 1896).

25 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 15»Εκείνη την εποχή, κανείς άλλος δεν δραστηριοποιούνταν σ αυτό το επιστημονικό πεδίο σε ολόκληρη τη Νότια Αφρική. Ουσιαστικά, ήμουν ο πρώτος που ασχολήθηκε με την κυτταρογενετική στη χώρα αυτή. Έμαθα τις τεχνικές της δια βάζοντας δύο βιβλία. Το πρώτο ήταν ένα εξαιρετικά δυσνόη το βιβλίο του Cyril Darlington με τίτλο Πρόσφατες εξελίξεις στην κυτταρογενετική, που αν δεν κάνω λάθος είχε εκδοθεί το Το άλλο ήταν ένα μικρό βιβλίο των Darlington και LaCour με τίτλο Ο χειρισμός των χρωμοσωμάτων (The Handling of Chromosomes), 8 που σου εξηγούσε τις τεχνικές της κυτταρογενετικής. Στη Νότια Αφρική ζει ένα πολύ ενδιαφέρον τρωκτικό που ονομάζεται Elephantulus (ελεφαντούλος) πρόκειται για ένα μικρό θηλαστικό με εύκαμπτο ρύγχος που μοιάζει πολύ με εκείνο του ελέφαντα. Αποφάσισα, λοιπόν, να προσδιορίσω τον αριθμό των χρωμοσωμάτων του. Κάθισα και διάβασα περί κυτταρογενετικής, χρωμοσωμάτων και αλλοκυκλίας [Σ.τ.Ε.Ε.: αναφέρεται στο απενεργοποιημένο χρωμόσωμα Χ των θηλαστικών, που εμφανίζεται συμπυκνωμένο στα μεσοφασικά κύτταρα των θηλυκών ατόμων], ξετινάζοντας το βιβλίο του Darlington. Ετσι, η διπλωματική εργασία μου είχε τίτλο Το χρωμοσωματικό συμπλήρωμα του Elephantulus (The chromosome complement of Elephantulus). Δημοσίευσα, μάλιστα, και μια ανακοίνωση, 9 που όμως ήταν εσφαλμένη γιατί προσδιόρισα μόνο τα μισά χρωμοσώματα του Elephantulus δούλευα, βλέπετε, με απλοειδή κύτταρα από τους όρχεις του ζώου. Φυσικά, την εποχή εκείνη ένα τέτοιο λάθος ήταν αποδεκτό!»ο Harold Daitz, ένας φίλος και συνάδελφος, υπήρξε εκεί νος που μου δίδαξε την τεράστια σημασία του να θέτεις ερωτήμα- 7 Ο ορθός τίτλος είναι Πρόσφατες εξελίξεις στην κυτταρολογία (Recent Advances in Cytology). London: Churchill, Μια τέταρτη, αναθεωρημένη έκδοση αυτού του βιβλίου δημοσιεύτηκε στο Λονδίνο το 1962 από τον εκδοτικό οίκο G. Allen and Unwin. 9 Brenner S. «Πολυπολική μείωση στο Elephantulus» (Multipolar Meiosis in Elephantulus). Nature :

26 16 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ τα στο πεδίο της επιστήμης. Περνούσαμε ώρες ακόμη και ολόκληρες νύχτες στο εργαστήριο, συζητώντας για διάφορα επιστημονικά θέματα (κάτι που έγινε μια από τις πιο ευχάριστες ενασχολήσεις μου). Αυτό είναι κάτι που η μητέρα μου δεν κατάλαβε ποτέ και νομίζω πως ούτε η γυναίκα μου το έχει καταλάβει ακόμη.» Η υποχρεωτική μελέτη της ανατομίας στο πλαίσιο των ιατρικών του σπουδών οδήγησε τον Brenner στο να ενδιαφερθεί για την παλαιοντολογία, ενδιαφέρον που διατητηρήθηκε σε όλη του τη ζωή. Μία από τις αιτίες πίσω από το ενδιαφέρον αυτό ήταν ο επικεφαλής του Τμήματος Ανατομίας του Πανεπιστήμιου του Βιτβάτερσραντ, ένας από τους πιο διακεκριμένους ανατόμους και παλαιοντολόγους της εποχής εκείνης, ο Raymond Arthur Dart. Ο Dart, ένας εκπατρισμένος Αυστραλός, έγινε διάσημος μετά την ανακάλυψη του απολιθωμένου κρανίου ενός ανθρωπίδη, του Australopithecus africanus (Αυστραλοπίθηκου της Αφρικής), γνωστού και ως «παιδί της Ταούνγκ», από τη μικρή νοτιοαφρικα νική πόλη κοντά στην οποία βρέθηκε το συγκεκριμένο απολίθωμα. Ο Dart ήταν ιδιαίτερα χαρισματικός άνθρωπος και η προσωπικότητά του επηρέασε τον Brenner, ο οποίος γνώρισε τόσο τις ξαφνικές εφόδους του στην αίθουσα ανατομίας όσο και τις συναρπαστικές παραδόσεις του στην εμβρυολογία, την ανατομία και, ιδιαίτερα, την ανθρωπολογία. «Ο Dart είχε γίνει διάσημος σε όλο τον κόσμο από την ανα κά λυψη του Αυστραλοπίθηκου. Πλην του Dart, υπήρχε και ο εξίσου διάσημος Robert Broom, που είχε αρχίσει να κά νει ανασκαφές στα σπήλαια του Στέρκφοντεϊν (Sterkfontein) και του Κρόμντρααϊ (Kromdraai), λίγο έξω από το Γιοχάνεσμπουργκ. Ο Broom ανακάλυψε το επίσης περίφημο κρανίο του Στέρκφοντεϊν. Ως φοιτητής, συνόδευσα τον Broom σε διάφορες αποστολές του στο Στέρκφοντεϊν, πράγμα που με ενθάρρυνε να ασχοληθώ σοβαρά και σε βάθος με την αρχαιολογία και την παλαιοντολογία. Η σχέση μου με τις δύο αυτές επιστήμες απηχούσε το ευρύτερο ενδιαφέρον μου για

27 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 17 τη φύση και με έφερε σε άμεση επαφή με προβλήματα που αφορούν την εξέλιξη.»πηγαίναμε στο Στέρκφοντεϊν και μέναμε όλο το Σαββατοκύριακο, σκάβοντας όλη μέρα στις σπηλιές ή ξεδιαλέγοντας τα υλικά της εκχωμάτωσης. Τη νύχτα όμως παίζαμε πόκερ, χρησιμοποιώντας χαρτί τουαλέτας αντί για χρήματα. Ένα βρά δυ, συνέβη το εξής κοσμοϊστορικό γεγονός. Όπως ήταν φυσικό, όλοι γνωρίζαμε για το κρανίο του Στέρκφοντεϊν. Γύρω στις δύο το πρωί, λοιπόν, κατάφερα αυτό που έκτοτε αποκλήθηκε χαρτωσιά του Στέρκφοντεϊν. Επρόκειτο για ένα φλος ρουαγιάλ του ρήγα κούπα! Ήταν η πρώτη και τελευταία φορά που μου συνέβη κάτι τέτοιο, με αποτέλεσμα να τους αφήσω όλους χωρίς χαρτί τουαλέτας! Ποτέ δεν θα το ξεχάσω! Θυμάμαι, μάλιστα, ότι τους ξυπνήσαμε όλους για να τους δείξουμε το μεγάλο επίτευγμα.» Τη χρονιά που ο Brenner ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό του, ο διακεκριμένος Άγγλος ανατόμος Σερ Wilford LeGros Clark, τότε καθηγητής Ανατομίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, επισκέφθηκε την Ιατρική Σχολή του Γιοχάνεσμπουργκ ως προσκεκλημένος του Dart. Έναν χρόνο νωρίτερα, ο Harold Daitz είχε γίνει δεκτός ως υπότροφος ερευνητής στο Τμήμα του LeGros Clark στην Οξφόρδη. Μια παρόμοια πρόσκληση έλαβε και ο Brenner από τον διακεκριμένο επιστήμονα αυτοπροσώπως. Μπήκε σε μεγάλο δίλημμα. Διχασμένος ανάμεσα στο έντονο ενδιαφέρον του για τη φυσιολογία των κυττάρων ιδιαίτερα για τα γονίδια και τα χρωμοσώματα και τη γοητεία που συνέχιζε να του ασκεί η παλαιοντολογία, ο Brenner δεν ήξερε τι να κάνει. Γι αυτό ζήτησε τη συμβουλή του μέντορά του, του Dart, τότε κοσμήτορα της Ιατρικής Σχολής. «Έχω την εντύπωση ότι εκείνο που σε ενδιαφέρει πάνω απ όλα θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε βιοχημεία. Ωστόσο, δύσκολα θα βρεις δουλειά σ αυτό τον τομέα αν δεν δουλέψεις σε κάποια ιατρική σχολή, μου είπε ο Dart. Αυτό που σε συμβουλεύω, λοιπόν, είναι να ολοκληρώσεις τις σπουδές σου στην ιατρική και μετά να γίνεις βιοχημικός. Πιστεύω πως είμαι ο μόνος άνθρωπος

28 18 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ που αποφοίτησε από την ιατρική σχολή χωρίς να έχει δει έστω και έναν ασθενή πριν από τις πτυχιακές εξετάσεις. Πολύ απλά, απέφευγα συστηματικά τους νοσοκομειακούς θαλάμους.» Στις ελάχιστες περιπτώσεις που επισκέφθηκε μαζί με τους άλλους συναδέλφους του τις πτέρυγες των ασθενών, ο Brenner ήταν συχνά προκλητικός. Στη μόνιμη στήλη που έχει στο περιο δικό Current Biology έγραψε πρόσφατα κάποιες αναμνήσεις του από εκείνη την εποχή: «Ποτέ δεν μου άρεσε η κλινική ιατρική. Θυμάμαι ότι, σε μια επίσκεψή μας στο θωρακοχειρουργικό τμήμα, δεν μπόρεσα να μην ξεκαρδιστώ στα γέλια όταν ένας θεόχοντρος χειρουργός υποστήριξε με πομπώδες ύφος ότι η χειρουργική είναι τό σο ακριβής επιστήμη όσο η χημεία και η φυσική, πράγμα που προκάλεσε την άμεση αποπομπή μου από την αίθουσα.» Το σύστημα με το οποίο γίνονταν οι πτυχιακές εξετάσεις στις ιατρικές σχολές της Νότιας Αφρικής προέβλεπε την εξέταση ασθενών από τους τελειόφοιτους φοιτητές παρουσία του καθη γητή και τη βαθμολόγησή τους ανάλογα με την ακρίβεια της γνω μάτευσης που θα έκαναν. Ο Brenner, λοιπόν, έπρεπε να εξετάσει την αναπνοή ενός διαβητικού ασθενούς και να διαγνώσει άμεσα ότι πάσχει από διαβήτη λόγω της παρουσίας ακετόνης στην αναπνοή του. «Κόπηκα, γιατί είπα πολύ σωστά ότι η αναπνοή του μύριζε οδοντόκρεμα Maclean, ενώ θα έπρεπε να πω ότι μυρίζει ακετόνη!» Το επεισόδιο αυτό κόστισε στον Brenner ένα ακόμη εξάμηνο για να πάρει το πτυχίο της ιατρικής. Από την άλλη πλευρά, θα πρέπει να σημειώσουμε εδώ ότι στη γυναικολογία και τη μαιευτική ήταν πάντα μεταξύ των πρώτων στην τάξη του.

29 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 19 «Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι, για να ειδικευτούμε στη γυναικολογία, έπρεπε να πάμε απαραιτήτως σε κάποια μαιευτική κλινική, πράγμα που δεν μπορούσαμε να αποφύγουμε με τίποτα. Εμένα με έστειλαν σε ένα νοσοκομείο για μαύρους στο Ντέρμπαν της Νότιας Αφρικής. Το νοσοκομείο βρισκόταν κοντά στο λιμάνι. Εγώ και τρεις συμφοιτητές μου μέναμε σε ένα γειτονικό ξενοδοχείο, όπου η δυσεντερία ήταν η ηπιότερη ασθένεια που μπορούσαμε να κολλήσουμε! Όπως μπόρεσα να διαπιστώσω, το υπόλοιπο ξενοδοχείο είχε καταληφθεί από κυρίες που διασκέδαζαν τους ναυτικούς των πλοίων. Σε αυτό το νοσοκομείο δεν κάναμε τίποτα άλλο από το να μαθαίνουμε πώς να ξεγεννάμε γυναίκες και να μελετάμε μαιευτική και γυναικολογία. Αφού δεν μπορούσα να το αποφύγω, λοιπόν, έμαθα μαιευτική και μάλιστα τέλεια. Σ εκείνο το μέρος έμαθα όμως και πολλά πράγματα για τη ζωή!» Παρ όλα αυτά, η σταδιοδρομία του Brenner στον χώρο της επιστημονικής έρευνας συνεχιζόταν. «Μία από τις ανακοινώσεις μου της περιόδου αυτής αφορούσε τη σύνθεση πολλών χρωστικών, γιατί με ενδιέφερε η χρώση ζώντων μιτοχονδρίων. Είχα διαβάσει μια δημοσίευση που έδειχνε ότι τα μικροσωματικά σωμάτια του Claude ήταν τα ίδια με τη χρωμιδιακή ουσία ή το εργαστόπλασμα των ιστολόγων, γεγονός που συνδεόταν με τη σύνθεση των πρωτεϊνών. Ο Claude 10 είχε κλασματώσει κύτταρα στην υπερφυγόκεντρο, αποδεικνύοντας αφενός ότι τα σωμάτια καταλάμβαναν μια συγκεκριμένη ζώνη και αφετέρου ότι περιείχαν νουκλεϊκό οξύ (ριβονουκλεϊκό οξύ, RNA). Πρόκειται βέβαια για τα ριβοσώματα, όπως τα λέμε 10 Albert Claude ( ). Βέλγος κυτταροβιολόγος, που το 1974 βραβεύτηκε από κοινού με τους Christian de Duve και George Palade με το Nobel Φυσιολογίας ή Ιατρικής, για τις ανακαλύψεις τους σχετικά με τη δομή και την οργάνωση του κυττάρου.

30 20 ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ σήμερα την καρδιά της πρωτεϊνοσύνθεσης. Οι ιστολόγοι έβαφαν τη χρωμιδιακή ουσία ή το εργαστόπλασμα με χρωστικές, από τις οποίες γνωστότερη ήταν η πυρονίνη του πράσινου του μεθυλίου, που χρησιμοποιούνταν για τη χρώση του ριβονουκλεϊκού οξέος. Ωστόσο, το θέμα ήταν πώς θα αποδεικνύαμε ότι αυτά που βάφονταν ήταν τα ριβοσώματα. Τα μικροσωματικά σωμάτια ήταν πολύ μικρά για να τα δει κανείς με τη βοήθεια του οπτικού μικροσκοπίου. Εκτός αυτού, στην ιατρική σχολή δεν υπήρχαν υπερφυγόκεντροι. Έτσι, πήρα κομμάτια συκωτιού, τα έβαλα σε μια φυγόκεντρο που περιστρεφόταν με αέρα και τα φυγοκέντρησα με μεγάλη ταχύτητα. Στη συνέχεια, έκοψα τμήματα συκωτιού και τα έβαψα. Κάθε κύτταρο συμπεριφέρθηκε σαν ένας μικρός σωλήνας υπερφυγοκέντρου και το βαμμένο εργαστόπλασμα καθίζανε στο ίδιο επίπεδο που είχε καθιζάνει και στον δοκιμαστικό σωλήνα περίπου πάνω από τη ζώνη του γλυκογόνου. Ήμουν πολύ περήφανος για το πείραμα αυτό και θα έλεγα ότι αποτέλεσε την πρώτη μου επαφή με αυτό που θα ονόμαζε κανείς σύγχρονη μοριακή βιολογία ή σύγχρονη κυτταρική βιολογία. Δηλαδή, τη χρήση ποικίλων νέων τεχνικών για να εξακριβώνει κανείς τι συμβαίνει μέσα στο κύτταρο.»τελικά, κατά τη διάρκεια της διπλής καριέρας μου αρχικά ως απρό θυμου φοιτητή της ιατρικής και ερευνητή επιστήμονα, αλλά και λίγο αργότερα ως λέκτορα φυσιολογίας και πανεπιστημιακού δάσκαλου, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι έπρεπε να πάω στο εξωτερικό. Αυτό, βέβαια, ήταν κάτι που έκαναν πολλοί μετά τον πόλεμο. Είχα ήδη απορρίψει την πρόταση του LeGros Clark να πάω στην Οξφόρδη. Τότε, γύρω στο 1948, ήρθε στη Νότια Αφρική ο Conrad Waddington και η διοίκηση του πανεπιστημίου ζήτησε από έναν φίλο μου και μένα να τον φροντίσουμε στο πλαίσιο της φιλοξενίας του. Ο Waddington ήταν ένας μεγάλος εμβρυολόγος της παλιάς σχολής και υπήρξε για μένα ένας άνθρωπος που με τίμησε με τη φιλία του σε όλη του τη ζωή. Εκείνος μου είπε για το Καίμπριτζ και για όλα τα ενδιαφέρο-

31 1. ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ 21 ντα πράγματα που συνέβαιναν εκεί στον τομέα της βιοχημείας. Μου είπε, μάλιστα, ότι μόλις είχε μετακομίσει στο Εδιμβούργο και ότι, αν ήθελα, μπορούσα να πάω εκεί. Εγώ όμως ήθελα να πάω στο Καίμπριτζ. Εκεί ανθούσε η βιοχημεία. Έτσι, λοιπόν, έγραψα ένα γράμμα στον AC Chibnall, που τότε ήταν καθηγητής εκεί, αλλά δεν πήρα ποτέ καμία απάντηση. Εν τω μεταξύ είχα μιλήσει στον Humphrey Raikes, πρύτανη του Πανεπιστημίου του Βιτβάτερσραντ έναν πραγματικά σπουδαίο άνθρωπο που είχε εργαστεί παλιότερα ως φυσικοχημικός στην Οξφόρδη γι αυτό που ήθελα να κάνω. Εκείνος μου μίλησε για τον Σερ Cyril Hinshelwood, τότε Καθηγητή Φυσικοχημείας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ο οποίος είχε γράψει ένα βιβλίο με τίτλο Η χημική κινητική του βακτηριακού κυττάρου. 11»Όντας ακόμα πολύ νέος και ανώριμος, προσπαθούσα να εντοπίσω Η μια επιστήμη προεπισκόπηση με μέλλον. Όπως εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς, ο τρόπος που σκεφτόμουν ήταν μάλλον ανόητος. Έλεγα των στον εαυτό επόμενων μου Η τοπολογία θα σελίδων σου δώσει τη δυνατότητα να κάνεις μια σπουδαία ανακάλυψη άρα δεν έχεις παρά να σπουδάσεις δεν τοπολογία!. είναι Έτσι, διαθέσιμη ασχολήθηκα με πολλά και διάφορα, όπως με τη ρεολογία (μηχανική των ρευστών) είχα μάλιστα πάθος μ αυτήν, ενώ έμαθα τα πάντα για τον θιξοτροπισμό [Σ.τ.Ε.Ε.: ιδιότητα των μη νευτώνειων υγρών να αλλάζουν ιξώδες υπό διαφορετικές συνθήκες] και τη ρεοπηξία [Σ.τ.Ε.Ε.: ιδιότητα ορισμένων υλικών να αλλάζουν ιξώδες ανάλογα με τη διατομή του σκεύους από το οποίο διέρχονται], γιατί πίστευα ότι το να προσπαθήσω να μάθω τα πάντα για τη φυσικοχημεία του κυτταροπλάσματος δεν ήταν καθόλου κακή ιδέα. Τελικά, έκανα αίτηση στον Hinshelwood και έγινα δεκτός στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Διάβασα μάλιστα και το βιβλίο του, το οποίο ήταν γεμάτο εξισώσεις και δεν έλεγε σχεδόν τίποτα για την ερευνητική δουλειά που γινόταν στο εργαστήριό του. Εν τω μεταξύ, κατάφερα 11 Hinshelwood C. The Chemical Kinetics of the Bacterial Cell. Oxford: Clarendon Press, 1946.

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες

αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες Σύμβολο της μεθόδου "Κείμενο για Όλους" Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Τμήμα Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Μάρτιος 2009 Ποια είναι τα δικαιώματα των μαθητών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες Ο Νόμος

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά Δράση 2 Σκοπός: Η αποτελεσματικότερη ενημέρωση των μαθητών σχετικά με όλα τα είδη συμπεριφορικού εθισμού και τις επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή! Οι μαθητές εντοπίζουν και παρακολουθούν εκπαιδευτικά βίντεο,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων. ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ)!"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.!"σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Στη διερεύνησή μας μετρήθηκε ο χρόνος που χρειάστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 4 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 4 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Ήταν ο Σοτός στην τάξη και η δασκάλα σηκώνει την Αννούλα στον χάρτη και τη ρωτάει: Αννούλα, βρες μου την Αμερική. Σην βρίσκει η Αννούλα και ρωτάει μετά τον Σοτό η δασκάλα: -Σοτέ, ποιος ανακάλυψε την Αμερική;

Διαβάστε περισσότερα

(συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08)

(συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08) (συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08) Φ.Κ.: ας επιστρέψουμε τώρα στο μεγάλο θέμα της ημέρας σε παγκόσμια κλίμακα, της Αμερικάνικές προκριματικές εκλογές. Πήραμε

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σταδιοδρομία 2014. Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης 30-11-2014. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Σταδιοδρομία 2014. Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης 30-11-2014. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου Επάγγελμα: Γενετιστής - Μοριακός Βιολόγος Σταδιοδρομία 2014 Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου 30-11-2014 20 Νοεμβρίου, 2010 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!»

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!» 26 σχεδιασε μια ΦωτογρΑΦιΑ τήσ προσκλήσήσ που ελαβεσ Απο τον ΔΑσκΑλο σου. παρουσιασε το λογοτυπο και το σλογκαν που χρήσιμοποιει το σχολειο σου για τήν εβδομαδα κατα τήσ παρενοχλήσήσ. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

κάνουμε τι; Γιατί άμα είναι να είμαστε απλώς ενωμένοι, αυτό λέγεται παρέα. Εγώ προτιμώ να παράγουμε ένα Έργο και να δούμε.

κάνουμε τι; Γιατί άμα είναι να είμαστε απλώς ενωμένοι, αυτό λέγεται παρέα. Εγώ προτιμώ να παράγουμε ένα Έργο και να δούμε. Εισήγηση του Ν. Λυγερού στη 2η Παγκόσμια Συνδιάσκεψη Ποντιακής Νεολαίας "Οι προκλήσεις του 21ου αιώνα, η ποντιακή νεολαία και ο ρόλος της στο οικουμενικό περιβάλλον". Συνεδριακό Κέντρο Ιωάννης Βελλίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΕΓΓΟΝΟΣ: Παππού, γιατί προτιμάς να βάζεις κανέλα και όχι κύμινο στα σουτζουκάκια; ΠΑΠΠΟΥΣ: Το κύμινο είναι κομματάκι δυνατό. Κάνει τους ανθρώπους να κλείνονται

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα;

Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα; Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα; Στη διερεύνηση που κάναμε με τα παιδιά, όπως φαίνεται και από τον τίτλο ασχοληθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας. Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες

Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας. Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες Τίτλος πράξης: Κατηγορία Πράξης: Ενέργεια: Μέτρο: Επιστ. Υπεύθυνος: "Επιμόρφωση - Πιστοποίηση Γυναικών Αρχικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Φοιτητής: Παύλου Νικόλαος, Α.Ε.Μ: 2245, Ε Εξάμηνο Σχολείο: 1 ο Πειραματικό

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας

Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: DNA Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc29 Μηλαθιανάκης Μιχάλης

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα.

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Δεν είναι πάντα εφικτό να το προγραμματίζουμε κατά προτεραιότητα.

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ 1 of 18 4/16/2015 4:11 PM ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Το ερωτηματολόγιο αυτό έχει διάφορες ενότητες για τα ψηφιακά παιχνίδια που παίζονται σε συσκευές κινητής τεχνολογίας και ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom Στις 28 Φεβρουαρίου, δύο από τους εθελοντές του Edurom από το Μεσογειακό Σχολείο της Ταρραγόνα βρέθηκαν στην Ημέρα Εκπαίδευσης του «Δικτύου για τη δημοκρατική εκπαίδευση των ενηλίκων: μπροστά με τη δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Α (αρχάριο) Δεύτερη διδακτική πρόταση Ανέκδοτα-Αινίγματα Ενδεικτική διάρκεια: 1 διδακτική ώρα (εναλλακτικά, να δίνονται ένα ή δύο ανέκδοτα στο πρώτο ή τελευταίο δεκάλεπτο

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007 1 / 13 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Α. Τσιάμης, Μ.Α., CPsychol Εκπαιδευτικός Ψυχολόγος

Α. Τσιάμης, Μ.Α., CPsychol Εκπαιδευτικός Ψυχολόγος Α. Τσιάμης, Μ.Α., CPsychol Εκπαιδευτικός Ψυχολόγος Ο εαυτός μας Τι μπορούμε να κάνουμε Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας μας Πως αντιδρούμε σε καταστάσεις ή περιβάλλοντα Είδη / Τύποι «Εαυτού»

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)...

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)... Eισαγωγικό σημείωμα: «Οι κατ οίκον εργασίες στη διδασκαλία των μαθηματικών» Οι εργασίες «για το σπίτι» ή όπως λέγονται στις παιδαγωγικές επιστήμες οι κατ οίκον εργασίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΟΜΑΔΑ Λ Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΒΙΟΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Τι είναι η βιοπληροφορική; Αποκαλείται ο επιστημονικός κλάδος ο οποίος προέκυψε από

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-2014 Μάθημα: Ελληνικά σε Ξενόγλωσσους Επίπεδο: Ε3 Διάρκεια:

Διαβάστε περισσότερα

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011)

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) 3 ο βραβείο Βασιλεία Παπασταύρου 1 ο Δημοτικό Σχολείο Ν. Ερυθραίας 2 Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε ο Καραγκιόζης

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ.

ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ. Είδαμε πως το 4.2% των μαθητών στο δείγμα μας δεν έχουν ελληνική καταγωγή. Θα μπορούσαμε να εξετάσουμε κάποια ειδικά χαρακτηριστικά αυτών των ξένων μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ;

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; Με την επιστημονική συνεργασία της Αιματολογικής Μονάδας, Γ Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Με

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήμη των Υπολογιστών, ηπληροφορική

Η Επιστήμη των Υπολογιστών, ηπληροφορική Η Επιστήμη των Υπολογιστών, ηπληροφορική και οι απαντήσεις στα ερωτήματα σας Παρασκευή Ραυτοπούλου, ΕΕ ΙΠ Τμ. Ε&ΤΥ, Παν. Πελοποννήσου Ποια είναι τώρα αυτή; Τι έχω σπουδάσει; Τι δουλειά κάνω; Γιατί είμαι

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεόραση και διαφήμιση

Τηλεόραση και διαφήμιση Τηλεόραση και διαφήμιση Δείτε τι έγραψαν μερικά παιδιά για τις διαφημίσεις:... Σε κάθε σπίτι σήμερα έχει μπει η τηλεόραση και, όπως γνωρίζουμε, κάθε μέρα βομβαρδιζόμαστε από τις διάφορες διαφημίσεις που

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 «ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 1 ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ; Γράφει ο Ηλίας Δερμετζής «Τη ζωή μου χωρίς αριθμούς δεν μπορώ να τη φανταστώ,

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ «Δεν γράφω για να είμαι αγαπητή» Βικτόρια Χίσλοπ: «Τον Ερντογάν τον φοβάμαι. Είναι δικτάτορας!» H Βικτόρια Χίσλοπ Η συγγραφέας Βικτόρια Χίσλοπ, γνωστή για «Το Νησί» που μεταφέρθηκε με μεγάλη επιτυχία στην

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010 Έμπλεη ευγνωμοσύνης, με βαθιά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

«Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια»

«Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #39 «Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια» (Ρόδος Δωδεκάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #39 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt - Ι - Αυτός είναι ένας ανάπηρος πριν όμως ήταν άνθρωπος. Κάθε παιδί, σαν ένας άνθρωπος. έρχεται, καθώς κάθε παιδί γεννιέται. Πήρε φροντίδα απ τη μητέρα του, ανάμεσα σε ήχους

Διαβάστε περισσότερα

17.Α.ΜΕΓΑΛΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 1 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ

17.Α.ΜΕΓΑΛΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 1 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Μια φορά η δασκάλα του Τοτού του είπε να γράψει 3 προτάσεις. Όταν πήγε σπίτι του ρωτάει τη μαμά του που έκανε δουλειές: - Μαμά πες μου μια πρόταση. - Άσε με τώρα, δεν μπορώ. Ο Τοτός τη γράφει. Μετά πηγαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

KEΦΑΛΑΙΟ 1 AN HMΟΥΝ ΜΕΓΑΛΟΣ. Όταν είσαι μικρός ένα πράγμα είναι σίγουρο. Ότι θέλεις να μεγαλώσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται.

KEΦΑΛΑΙΟ 1 AN HMΟΥΝ ΜΕΓΑΛΟΣ. Όταν είσαι μικρός ένα πράγμα είναι σίγουρο. Ότι θέλεις να μεγαλώσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται. KEΦΑΛΑΙΟ 1 AN HMΟΥΝ ΜΕΓΑΛΟΣ Όταν είσαι μικρός ένα πράγμα είναι σίγουρο. Ότι θέλεις να μεγαλώσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται. Ο μπαμπάς μου λέει ότι αυτά είναι χαζομάρες και ότι όταν μεγαλώσω θα θέλω να ήμουν

Διαβάστε περισσότερα

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ το Δημοτικό η δασκάλα λέει στους μαθητές της: -Παιδιά, ελάτε να κάνουμε ένα τεστ εξυπνάδας! Ριχάρδο, πες μου ποιο είναι αυτό το ζωάκι: Περπατά στα κεραμίδια, έχει μουστάκι, κάνει νιάου και αλλά έχει και

Διαβάστε περισσότερα

Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ»

Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» Δ τάξη, 2013-2014 Παρουσίαση γραπτής εργασίας «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2013 Τα βήματα που ακολουθήσαμε ήταν: 1. Αφού η δασκάλα μας έγραψε

Διαβάστε περισσότερα

Schools for Change Αξιολογήσεις μαθητών και εκπαιδευτικών από τα εκπαιδευτικά εργαστήρια του προγράμματος

Schools for Change Αξιολογήσεις μαθητών και εκπαιδευτικών από τα εκπαιδευτικά εργαστήρια του προγράμματος Schools for Change Αξιολογήσεις μαθητών και εκπαιδευτικών από τα εκπαιδευτικά εργαστήρια του προγράμματος Λίγα λόγια για τις εκπαιδευτικές δράσεις της ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ Στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της, εδώ

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ 1. Ποιο από τα παρακάτω αποτυπώνει τη διαμονή σας, αυτό το ακαδημαϊκό έτος;

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ 1. Ποιο από τα παρακάτω αποτυπώνει τη διαμονή σας, αυτό το ακαδημαϊκό έτος; ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ Το παρόν ερωτηματολόγιο αφορά έρευνα για τις συνήθειες των φοιτητών. Οι πληροφορίες που θα συγκεντρωθούν μένουν αυστηρά προσωπικές και χρησιμοποιούνται μόνο για στατιστικούς λόγους. Σας

Διαβάστε περισσότερα

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr»

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Επεξήγηση web site με λογικό διάγραμμα «Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Web : www.e-base.gr E-mail : support@e-base.gr Facebook : Like Twitter : @ebasegr Πολλοί άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Μαθήματος Νο3 «SimSafety» Σενάριο Παιχνιδιού: «Κλοπή» (Theft)

Σχέδιο Μαθήματος Νο3 «SimSafety» Σενάριο Παιχνιδιού: «Κλοπή» (Theft) Σχέδιο Μαθήματος Νο3 «SimSafety» Σενάριο Παιχνιδιού: «Κλοπή» (Theft) 1. Μάθημα (κατά το οποίο μπορεί να διδαχτεί η συγκεκριμένη δραστηριότητα): Αγγλικά, Πληροφορική, Ευέλικτη ζώνη στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΙ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. γενικής ηαιεείας. Β'τόξης ενιαίου (ΙυΗείου ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΣΕΟΣ ΑΙΔΑΚΤΙΚΟΝ BIBA1QN ΑΘΗΝΑ

ΙΝΣΤΙΤΙ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. γενικής ηαιεείας. Β'τόξης ενιαίου (ΙυΗείου ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΣΕΟΣ ΑΙΔΑΚΤΙΚΟΝ BIBA1QN ΑΘΗΝΑ ΓΕΙΟΕ ΑΙ ΚΑ ΙΝΣΤΙΤΙ ΒΙΟΛΟΓΙΑ γενικής ηαιεείας Β'τόξης ενιαίου (ΙυΗείου ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΣΕΟΣ ΑΙΔΑΚΤΙΚΟΝ BIBA1QN ΑΘΗΝΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γενικής Παιδείας Β' ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΟΜΑΔΑ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη από τη. ηµοσιογράφοι. κα Τατιάνα Στεφανίδου. Είµαι πολλά χρόνια δηµοσιογράφος, από το 1992.

Συνέντευξη από τη. ηµοσιογράφοι. κα Τατιάνα Στεφανίδου. Είµαι πολλά χρόνια δηµοσιογράφος, από το 1992. ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΤΟ ΙΑΒΑΣΕΙΣ Συνέντευξη από τη δηµοσιογράφο κα Τατιάνα Στεφανίδου ηµοσιογράφοι Χάρης Μιχαηλίδης ηµήτρης Μαρούδας Φένια Πάσσα Αµαλία Τζήµα Λυδία Τούµπη Συντονισµός -επιµέλεια κειµένου Όµιλος δηµοσιογραφίας

Διαβάστε περισσότερα

Η Άννα και ο Αλέξης ενάντια στους παραχαράκτες

Η Άννα και ο Αλέξης ενάντια στους παραχαράκτες Η Άννα και ο Αλέξης ενάντια στους παραχαράκτες Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις και έχουν ζήσει συναρπαστικές περιπέτειες. Είναι αδύνατον

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΑΣΗ ΘΕΜΑΤΟΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗΣ ΔΡΑΣΗΣ

ΠΡΟΤΑΣΗ ΘΕΜΑΤΟΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗ ΘΕΜΑΤΟΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗΣ ΔΡΑΣΗΣ Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μαρία Λαγουδάκη ΠΕ19 ΣΕΛ. 1 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ: 12/11/2013 7 η ώρα Οι μαθητές συγκεντρώθηκαν στο εργαστήριο Πληροφορικής. Αρχικά δόθηκαν πληροφορίες σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ - Α,α,α,α,α,α,α! ούρλιαξε η Νεφέλη - Τρομερό! συμπλήρωσε η Καλλιόπη - Ω, Θεέ μου! αναφώνησα εγώ - Απίστευτα τέλειο! είπε η Ειρήνη και όλες την κοιτάξαμε λες και είπε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμια με Κλάδους Διατροφολογίας Διαιτολογίας

Πανεπιστήμια με Κλάδους Διατροφολογίας Διαιτολογίας Πανεπιστήμια με Κλάδους Διατροφολογίας Διαιτολογίας Ερευνητική Εργασία B 3 2 ο Γενικό Λύκειο Θεσσαλονίκης Εμμανουέλλα Στρογγύλη-Τσιότσου Λάζαρος Τράικος Ελένη Φαρμάκη Η Διαιτολογία Η Διαιτολογία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα