Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΤΡΕΛΟΚΟΜΕΙΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΓΟΡΑ ΣΗΜΕΡΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΤΡΕΛΟΚΟΜΕΙΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΓΟΡΑ ΣΗΜΕΡΑ"

Transcript

1

2 Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΤΡΕΛΟΚΟΜΕΙΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΓΟΡΑ ΣΗΜΕΡΑ

3

4 CHRIS HARMAN Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΤΡΕΛΟΚΟΜΕΙΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΓΟΡΑ ΣΗΜΕΡΑ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΑΘΗΝΑ, ΜΑΗΣ 2002

5 Chris Harman The economy of the madhouse Bookmarks, London, 1995 ISBN ΚριςΧάρμαν Η οικονομία του τρελοκομείου ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΘΗΝΑ: ΤΘ 8161, Αθήνα ΛΕΥΚΩΣΙΑ: ΤΚ 7280, Λευκωσία Πρώτη έκδοση, Φλεβάρης 1996 Η δεύτερη έκδοση τυπώθηκε τον Μάη του 2002 σε 1500 αντίτυπα. Τη μετάφραση έκανε ο Π. Τσάγκαρης Επιμέλεια: Κώστας Πίττας Εκτύπωση: I. Γκανιήραγας & ΣΙΑ ΟΕ Γερανιού 7, ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΑΘΗΝΑ: Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο, Αναξαγόρα 14Α, Ομόνοια, 10552

6 Η Οικονομία του Τρελοκομείου 5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Περιεχόμενα... 5 Πρόλογος ατην πρώτη έκδοση του Πάνου Γκαργκάνα... 7 Εισαγωγή...11 κεφαλαίο 1: Οι αστοί οικονομολόγοι και ο Μ α ρ ξ κεφαλαίο 2: Οι κυκλικές κρίσεις του περασμένου αιώνα κ εφ α λα ίο 3: Η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους κ εφ α λ α ίο 4: Ο μονοπωλιακός καπιταλισμός και η κρίση του Μεσοπολέμου κ εφ α λ α ίο 5: Η κρίση σήμερα Επίλογος του Σωτήρη Κοντογιάννη

7 6 Η Οικονομία του Τρελοκομείου O Chris Harman είναι στέλεχος του Socialist Workers Party στη Βρετανία και διευθυντής της εφημερίδας Socialist Worker (Σοσιαλιστής Εργάτης). Αλλα Βιβλία του είναι: E x p ia in in g th e C ris is, T h e F ire La st T im e a n d A fte r, T h e C h a n g in g W o r k in g Class, T h e L o s t R e r o lu tio n -G e rm a n y , Class Strugglcs in Eastern Europe, A Peoples H is to ry O f the W orld. Πολλά άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στα περιοδικά Socialist Review και International Socialism. Στα ελληνικά κυκλοφορούν επίσης από τις εκδόσεις Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο τα βιβλία του Μ α ρξισ μ ό ς -θεω ρ ία κ α ι π ρ ά ξη, Π ώ ς χ ά θ η κ ε η Ρ ώ σικη Επανάσταση και Μαρξισμός και Εθνικισμός.

8 Πρόλογος 7 Πρόλογος στην πρώτη έκδοση Τα τελευταία χρόνια κάθε δημόσια συζήτηση γύρω από τα οικονομικά ζητήματα στην Ελλάδα βομβαρδίζει αυτούς που την ακούνε με ένα μόνιμο μοτίβο: ότι το μόνο σύστημα που δουλεύει είναι ο καπιταλισμός και η ελεύθερη αγορα. Από τις συζητήσεις της Βουλής μέχρι τις 'ημερίδες" της ΓΣΕΕ, περνώντας από τις ειδικές ροζ σελίδες των εφημερίδων και τα "τοκ-σόου" της τηλεόρασης, ακούμε τους "ειδικούς" να λένε και να ξαναλένε ότι σήμερα υπάρχει "παγκοσμιοποίηση" ή "διεθνοποίηση" της οικονομίας και ότι κάθε απόπειρα κρατικής παρέμβασης είναι καταδικασμένη σε αποτυχία. Ιδιαίτερα με την επικράτηση των "εκσυγχρονιστών" στο ΠΑΣΟΚ, που επικυρώθηκε με την εκλογή του Σημίτη στην κορυφή της κυβέρνησης, αυτού του είδους η οικονομική ορθοδοξία έχει μετατραπεί σε "ιερό ευαγγέλιο". Δίπλα στους παραδοσιακούς νεοδημοκράτες υμνητές της ελεύθερης αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας έχουν προστεθεί τα στελέχη του "εκσυγχρονιστικού" ΠΑΣΟΚ. Οταν το καλοκαίρι του 95 μια σειρά από επιχειρήσεις που είχαν ιδιωτικοποιηθεί από τις κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας (Ναυπηγεία Ελευσίνας-

9 8 Η Οικονομία του Τρελοκομείου Περατικός, Κλωστήρια Φιλιατών-Αργυρός, Πλαστικά Καβάλας-Πετζετάκις, Ν ΑΥΣI-Καλογερίδης) προχώρησαν σε κλεισίματα είτε οριστικά, είτε εκβιαστικά, η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ αρνήθηκε ρητά να αντιστρέφει τις ιδιωτικοποιήσεις. Ο Πρόεδρος της ΓΣΕΕ, Χρήστος Πρωτόπαππας, μιλώντας σε συγκέντρωση εργαζομένων στην Ελευσίνα διακήρυξε ανοιχτά ότι ο δρόμος των κρατικοποιήσεων οδηγεί στο τέλος στην κατάρρευση, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα των Ανατολικών Χωρών για να δικαιολογήσει τη στάση της κυβέρνησης. Από τότε, η στροφή του ΠΑΣΟΚ είναι καλπάζουσα. Ο ^υπουργός Εθνικής Οικονομίας, Γιάννος Παπαντωνίου, αναπαράγοντας τα επιχειρήματα του Στέφανου Μάνου, έκανε από το βήμα της Βουλής αυτοκριτική για τις απόπειρες κρατικού παρεμβατισμού στην οικονομία τα προηγούμενα χρόνια. Ο Σημίτης θεωρητικοποίησε ακόμα περισσότερο αυτή την παραίτηση μπροστά στις επιταγές της διεθνοποιημένης αγοράς και της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων: "οι μακροοικονομικές επιλογές είναι δεδομένες μέσα στις σημερινές συνθήκες. Η Αριστερά είναι υποχρεωμένη να αναζητήσει τις διαφορές της από τη Δεξιά σε άλλους τομείς, στο πεδίο των ηθικών αξιών". Αυτή η εξέλιξη δεν είναι ελληνικό φαινόμενο. Σε ολόκληρη την Ευρώπη τα Σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, που είχαν ήδη παραιτηθεί από την προσπάθεια να χρησιμοποιήσουν τον Μαρξ για να κατανοήσουν και να αλλάξουν την οικονομία, παραιτούνται ακόμα και από τα παραδοσιακά αστικά εργαλεία του Κέυνς. Το ΠΑΣΟΚ του Σημίτη είναι η ελληνική εκδοχή σε έναν δρόμο που ά νοιξε ο Γκονζάλες στην Ισπανία, ο Ροκάρ στη Γαλλία, ο Μπλερ στη Βρετανία. Στη σκιά αυτής της στροφής των μεγάλων σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων κινούνται και τα πρώην σταλινικά κομμουνιστικά κόμματα και στην Ανατολική και στην Δυτική Ευρώπη. Οι λεγόμενοι 'κόκκινοι που επιστρέφουν" στην Πολωνία και στην Ουγγαρία συνεχίζουν τις ιδιωτικοποιήσεις, ενώ τα πιο μαζικά Κ.Κ. της Δύσης -το Γαλλικό και το Ιταλικό- έχουν από καιρό αναγνωρίσει το προβάδισμα της αγοράς. Κι όμως, όλα αυτά λέγονται την ώρα που η παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία της αγοράς περνάει τη χειρότερη κρίση της από την εποχή του Μεσοπόλεμου. Τα επίπεδα της ανεργίας βρίσκονται σχεδόν παντού στο ψηλότερο σημείο από την εποχή της δεκαετίας του '30. Οι κυβερνήσεις των πιο α ναπτυγμένων χωρών δηλώνουν αδυναμία να διατηρήσουν το κράτος πρόνοιας στα επίπεδα του πρόσφατου παρελθόντος: οι συνταξιούχοι έχουν γίνει παντού "πρόβλημα". Και το πρόβλημα της φτώχειας έχει πάψει από καιρό να

10 Πρόλογος 9 είναι φαινόμενο του Τρίτου Κόσμου. Η ρεφορμιστική αριστερά έχει διαλέξει την πιο ακατάλληλη στιγμή για να διακηρύξει την αδυναμία παρέμβασης στους μηχανισμούς της αγοράς. Στην πραγματικότητα οι σοσιαλιστικές απαντήσεις ποτέ δεν ήταν πιο επίκαιρες τα τελευταία 50 χρόνια. Ποια, λοιπόν, μπορεί να είναι η σοσιαλιστική εξήγηση και απάντηση σήμερα; Στο βιβλίο αυτό ο Κρις Χάρμαν επιστρέφει στις ρίζες του μαρξισμού για να δώσει τις απαντήσεις. Με τρόπο απλό, αλλά χωρίς να αποφεύγει τα "βαθειά νερά", χρησιμοποιεί τη θεωρία του Μαρξ για να δείξει πώς η ίδια η δυναμική του καπιταλισμού οδηγεί προς την κρίση και στις μέρες μας, όπως και τον περασμένο αιώνα, παρά τις αλλαγές που μεσολάβησαν. Οι αλλαγές είναι μεγάλες και σημαντικές τόσο στην ίδια την οικονομία, όσο και στις κυρίαρχες θεωρίες των αστών οικονομολόγων και των κυβερνήσεων: από τον καπιταλισμό του "laissez-faire" στους στρατιωτικοποιημένους καπιταλισμούς των δυο παγκόσμιων πολέμων και στην παγκόσμια αγορά των πολυεθνικών του σήμερα. Από το "κράτος-νυχτοφύλακα" που έπρεπε να απέχει από την οικονομία, μέχρι το μοντέλο του Κέυνς και στη συνέχεια τη θατσερική-μονεταριστική άρνησή του, η οικονομική πολιτική της άρχουσας τάξης έχει περάσει στροφές και γυρίσματα χωρίς να καταφέρει να γιατρέψει το σύστημα από το βασικό πρόβλημά του. Αυτή την πορεία αναλύει ο Χάρμαν δείχνοντας την ανωτερότητα της θεωρίας του Μαρξ σαν το μοναδικό εργαλείο που μπορεί να βάλει τα πράγματα σε μια λογική σειρά και να μας βοηθήσει να βρούμε τη διέξοδο από το τρελοκομείο του σήμερα. Η σοσιαλιστική στρατηγική του Μαρξ, η εργατική επανάσταση για την απαλλοτρίωση των καπιταλιστών και το συλλογικό έλεγχο της παραγωγής από τους ίδιους τους εργαζόμενους, παραμένει η πιο επίκαιρη λύση. Παρουσιάζοντας εδώ την ελληνική μετάφραση αυτού του βιβλίου, πρέπει να απαντήσουμε και στο ερώτημα: πόσο ισχύουν όλα αυτά για την Ελλάδα: Υπάρχει μια ολόκληρη παράδοση που εδώ και δεκαετίες επιμένει ότι όλα τα οικονομικά προβλήματα στην Ελλάδα δεν έχουν σχέση με τις κρίσεις του καπιταλισμού, αλλά αντίθετα με την "στρεβλή" ανάπτυξή του. Το πρόβλημα του ελληνικού καπιταλισμού, μας λένε, βρίσκεται στον "αεριτζίδικο" χαραχτήρα του, στην εξάρτηση και υπανάπτυξή του, που τον κάνει "καπιταλισμόοπερέτα". Αρα δεν μπορούμε να μιλάμε για ανατροπή του πριν από την ολο

11 10 Η Οικονομία του Τρελοκομείου κλήρωση της ανάπτυξής του. Οι αναλύσεις για την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους μπορεί να αφορούν τις οικονομίες της Ευρώπης και της Αμερικής, αλλά όχι την Ελλάδα. Αυτή η θεωρία ήταν λαθεμένη, όπως έδειξε διεξοδικά ο Παντελής Που- λιόπουλος, ήδη από τη δεκαετία του '30. Στο κλασικό βιβλίο του κορυφαίου αυτού Μαρξιστή της Ελλάδας, "Δημοκρατική ή Σοσιαλιστική Επανάσταση;", υπάρχουν όλα τα στοιχεία για την ορμητική ανάπτυξη του καπιταλισμού στον Μεσοπόλεμο. Μια πρόσφατη αναλυτική μελέτη της ελληνικής οικονομίας ε κείνης της εποχής (το βιβλίο του Mark Mazower - The Greek Economy and the Inter-War Crisis) δικαιώνει απόλυτα τις εκτιμήσεις του Πουλιόπουλου. Το βιβλίο του Κρις Χάρμαν μας βοηθάει να καταλάβουμε τις φάσεις που πέρασε ο διεθνής καπιταλισμός από τότε και έτσι να δούμε καθαρότερα και την πορεία του ελληνικού καπιταλισμού. Είναι μια πορεία που ακολουθεί την μεταπολεμική άνθηση των δεκαετιών '50-70 και φτάνει στη σημερινή κρίση όχι γιατί ο ελληνικός καπιταλισμός βρίσκεται στο "αεριτζίδικο περιθώριο", αλλά γιατί είναι αναπόσπαστο κομάτι αυτού του τρελού συστήματος. Στην πραγματικότητα, οι εργάτες στην Ελλάδα δεν έχουμε άλλη επιλογή από την κοινή πάλη των εργατών όλου του κόσμου για να απαλλαγούμε ό λοι μαζί απ' αυτούς που σπαταλάνε με όλο και πιο παράλογους και επικίνδυνους τρόπους τον πλούτο που παράγουμε. Πόνος Γκαργκάνας, Φλεβάρης 1996

12 Εισαγωνή 11 Εισαγωγή Ακούμε συνέχεια ότι ο καπιταλισμός είναι το μόνο οικονομικό σύστημα που μπορεί να λειτουργήσει. Ωστόσο, για τους περισσότερους από εμάς, για την πλειονότητα από τα πέντε δισεκατομμύρια ανθρώπους του πλανήτη, η πραγματικότητα είναι ότι ο καπιταλισμός δεν λειτουργεί προς όφελός μας. Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας αναφέρει ότι ο μεγαλύτερος φονιάς στον κόσμο σήμερα, δεν είναι ο καρκίνος ή η θρόμβωση της στεφανιαίας, αλλά η απόλυτη φτώχεια" στην οποία είναι βουτηγμένοι ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι. Αυτή η φτώχεια είναι φαινόμενο που όλο και επεκτείνεται ακόμη και στις αναπτυγμένες βιομηχανικά κοινωνίες, όπου, σύμφωνα με τους τελευταίους υπολογισμούς της Οργάνωσης για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (ΟΟΣΑ), υπάρχουν 30 εκατομμύρια άνεργοι και τουλάχιστον άλλα 15 εκατομμύρια άνθρωποι σε προσωρινές εργασίες μερικής απασχόλησης. Στις ΗΠΑ -την πλουσιότερη κοινωνία που υπήρξε σ όλόκληρη την παγκόσμια ιστορία- 32 εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν κάτω από το επίσημο όριο φτώχειας το 1988 (στο αποκορύφωμα της οικονομικής άνθησης της δεκαετίας του 1980) και σχεδόν ένα στα πέντε παιδιά γεννιόταν φτωχό. Στην Αγγλία το ένα τρίτο των παιδιών μεγαλώνει μέσα στη φτώχεια.

13 12 Η Οικονομία τοο Τρελοκομείοο Αλλά, και όσοι έχουν δουλειά αντιμετωπίζουν μεγαλύτερη ανασφάλεια και στρες από οποτεδήποτε άλλοτε τα τελευταία πενήντα χρόνια. Ή δουλειά είναι η κύρια αιτία του στρες, σύμφωνα με μια έρευνα που έγινε σε 16 χώρες και συμπεριέλαβε πάνω από εργαζόμενους σε γραφεία", αναφέρουν οι Φαϊνόνσιαλ Τάιμς. "Πάνω από τους μισούς απ όσους απάντησαν, είπαν ότι τα επίπεδα του στρες έχουν αυξηθεί τα τελευταία δύο χρόνια'. Οι εργαζόμενοι υφίστανται μια αδιάκοπη πίεση να δουλεύουν περισσότερο και να πληρώνονται λιγότερο απ' ό,τι στο παρελθόν. Αυτό φαίνεται πιο ξεκάθαρα στις ΗΠΑ, όπου οι πραγματικοί μισθοί μειώνονται συνεχώς τα τελευταία 20 χρόνια. Σύμφωνα με τους Τάιμς του Λος Αντζελες, το αμερικάνικο Υπουργείο Εμπορίου παρατηρεί: Από το 1973 οι πραγματικοί μισθοί έπεσαν με μέσο ετήσιο ρυθμό 0,7%. Αυτή η τάση συνεχίζεται. Στους τρεις μήνες πριν από τον Ιούνιο του 1994, η αγοραστική δύναμη των Αμερικάνων εργατών μειώθηκε κατά 0,7%. Μια μελέτη της Τζούλιετ Σορ με τίτλο Ο ξεθεωμένος Αμερικάνος αναφέρεται στην απρόσμενη μείωση του ελεύθερου χρόνου". Οι Αμερικάνοι δουλεύουν τώρα κατά μέσο όρο 164 ώρες περισσότερο κάθε χρόνο από ό,τι δούλευαν 20 χρόνια πριν. Αυτό σημαίνει ένα μήνα εργασία παραπάνω το χρόνο. Στη Βρετανία, τη Γερμανία και το μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Ευρώπης τα πραγματικά μεροκάματα αυξάνονταν μέχρι πρόσφατα. Ομως, κι εδώ τώρα η πίεση στους εργαζόμενους μεγαλώνει. Στη Βρετανία η κυβέρνηση α- ποπειράθηκε να περάσει ένα ολοκληρωτικό πάγωμα των μισθών στον δημόσιο τομέα. Στην Γ ερμανία, οι νέοι φόροι είναι έτοιμοι να συντρίψουν το βιοτικό επίπεδο των εργατικών οικογενειών. Και στις δυο χώρες οι χώρες οι δεξιοί πολιτικοί μας λένε ότι "φταίμε εμείς" που το παρακάναμε με την καλοπέραση. Ετσι λοιπόν ο Γερμανός καγκελάριος Χέλμουτ Κολ, υποστηρίζει ότι η Γ ερμανία πρέπει να "προσαρμοστεί σε ριζικές αλλαγές στον τρόπο ζωής της και αυτό θα γίνει με αύξηση των εργάσιμων ωρών", ενώ ο Βρετανός υπουργός εργασίας Μάιλς ΠορτΙλο ισχυρίζεται ότι "οι Ευρωπαίοι αμείβονται περισσότερο από το κανονικό", ότι "κάνουν πολύ μεγάλες διακοπές" και ότι "η εργάσιμη βδομάδα είναι πολύ μικρή. Οι πολιτικοί μάς λένε, ότι πρέπει πάψουμε να αναζητούμε "ισόβιες" θέσεις εργασίας και ότι πρέπει να ψάξουμε να βρούμε τρόπους για να περιορίσουμε το "οικονομικό βάρος" της πληρωμής

14 Εισανωγή 13 συντάξεων σε όλο και περισσότερα κομμάτια του πληθυσμού. Ολα τα παραπάνω αποτελούν πλέον κοινό τόπο της οικονομικής φιλοσοφίας που ασπάζονται οι κυβερνήσεις των μεγαλύτερων κρατών. Και ενισχύεται από την αυξανόμενη επιρροή ιδεών που παλιότερα έμοιαζαν περιορισμένες μόνο σε παρανοϊκές παραφυάδες της δεξιάς. Στις ΗΠΑ έχουν αποκτήσει ένα σημαντικό ακροατήριο τύποι σαν τον Τσαρλς Μάρεϊ, που υποστηρίζει ό τι, για τη φτώχεια που χτυπάει όλο και περισσότερους ανθρώπους, φταίει το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας που δημιούργησε μια τάξη" στο περιθώριο της κοινωνίας (underclass), μια τάξη αδύναμων ανθρώπων που δεν είναι ικανοί να αρπάξουν τις ευκαιρίες που ανοίγονται μπροστά τους. Η μόνη απάντηση, ισχυρίζεται αυτή η νέα δεξιά", είναι να καταργηθούν τα επιδόματα κοινωνικής πρόνοιας για τις ανύπαντρες μητέρες που επιμένουν να γεννούν περισσότερα παιδιά. Στην Βρετανία αυξάνεται ο θόρυβος για τον κίνδυνο της εξάρτησης από την κοινωνική πρόνοια", μια φιλολογία που αρχίζει να πιάνει τόπο και στο Εργατικό Κόμμα, όπως, φυσικά, και στους κύκλους των Συντηρητικών. Αν στις βιομηχανικά ανεπτυγμένες χώρες υπάρχουν κάποιες λιμνούλες" φτώχειας, στο μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου υπάρχουν θάλασσες και ωκεανοί. Οι ήπειροι της Αφρικής και της Ασίας στην πραγματικότητα έγιναν φτωχότερες στη δεκαετία του 1970 και του 1980, αφού το κατακεφα λήν εισόδημα μειώθηκε. Ενώ στην Ευρώπη και την Αμερική οι φτωχοί υποχρεώνονται να στριμωχτούν πάρα πολύ για να τα βγάλουν πέρα, σε πολλά μέρη της Αφρικής πεθαίνουν από την πείνα. Ούτε στο πρώην Ανατολικό μπλοκ υπάρχει καμιά ελπίδα. Το 1989 υποσχέθηκαν στον κόσμο ότι η αγορά θα έφερνε ένα νέο οικονομικό θαύμα" για όλους. Πέντε χρόνια αργότερα, οι ολικοί όροι διαβίωσης των ανθρώπων είναι πολύ χειρότεροι από ό,τι ήταν ακόμη και κάτω από τα παλιά δικτατορικά καθεστώτα: το βιοτικό επίπεδο έχει μειωθεί από 40% ως 50%. Παρόλα αυτά δεν είναι όλοι φτωχοί. Οι πολύ πλούσιοι έγιναν ακόμη πλουσιότεροι απ ό,τι ήταν προηγουμένως. Το 1980 τα κορυφαία στελέχη των 300 μεγαλύτερων αμερικάνικων εταιρειών είχαν εισόδημα ο καθένας 29 φορές μεγαλύτερο απ αυτό του μέσου βιομηχανικού εργάτη. Το 1990 το εισόδημά τους ήταν 93 φορές μεγαλύτερο! Τη στιγμή που δύο δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν στα όρια ή και κάτω από τα όρια της επιβίωσης στις χώρες του Τρίτου Κόσμου", μια μικρή μειοψηφία ζει μέσα σε ολοένα και μεγαλύτερη χλιδή. Οι Financial Times, τον Φλεβάρη του 1995, ανέφεραν πως οι ιδιωτι-

15 14 Η Οικονομία τοο Τρελοκομείο» κές τράπεζες που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες αυτών των πλουσίων γνώριζαν άνθηση: Η Τσέιζ Μανχάταν υπολογίζει άτι οι πλούσιοι στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή έχουν γύρω στο ένα τρισεκατομμύριο λίρες είτε σε ρευστό είτε σε άμεσα ρευστοποιήσιμες μορφές. Η Λατινική Αμερική και η Ασία αντιστοιχούν σε άλλο ένα τρις λίρες ιδιωτικού πλούτου, ένα νούμερο που αυξάνεται πολύ γρήγορα'. Στις ΗΠΑ, κάποιοι πλουσιοπάροχα αμειβόμενοι 'ειδικοί' ζητούν να καταργηθούν τα επιδόματα της κοινωνικής πρόνοιας, προκειμένου να μειωθεί το κόστος που επωμίζονται οι πλούσιοι για να επιζούν οι φτωχοί. Στη Βραζιλία οι πλούσιοι πληρώνουν τις "ομάδες θανάτου" για να σκοτώνουν τους ά στεγους έφηβους που κοιμούνται στους δρόμους. Μέσα σε όλη αυτή τη φτώχεια και τη μιζέρια ανθούν" εκατοντάδες άλλες συμφορές. Εχουν επανεμφανιστεί αρρώστιες του παρελθόντος όπως η φυματίωση, η χολέρα, ακόμη και η πανούκλα. Ο εθισμός στα σκληρά ναρκωτικά απλώνεται καθώς ένας κόσμος τα βλέπει σαν τη μόνη οδό διαφυγής, έ στω και προσωρινής, από τα προβλήματά του. Τα ποσοστά αυτοκτονιών έ χουν αυξηθεί κατακόρυφα. Η εγκληματικότητα έχει επίσης αυξηθεί, καθώς κάποιοι από τη θάλασσα των φτωχών ανθρώπων καταφεύγουν σε αυτή σαν τον μόνο τρόπο να πλησιάσουν την πολυτέλεια της ζωής των πλούσιων, ό πως αυτή παρελαύνει μπροστά τους μέσα από τις διαφημίσεις. Πάνω απ' ό λα, έχουμε μπροστά μας τη φρικτή μάστιγα του πολέμου. Η ετήσια Εκθεση των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη προειδοποιεί ότι η διαρκής απειλή της πείνας, της βίας και των ασθενειών είναι η βαθύτερη αιτία για τον αυξανόμενο αριθμό των εσωτερικών συγκρούσεων παγκόσμια'. Η έκθεση τονίζει ότι όλα τα κράτη, μικρά και μεγάλα, προτιμούν να ξοδέψουν δισεκατομμύρια για σύγχρονα οπλικά συστήματα, παρά για να καλύψουν τις πιο πιεστικές α νάγκες των ανθρώπων. Η φτώχεια και οι αρρώστιες, η πείνα και ο πόνος, η έλλειψη προοπτικής και η απελπισία δεν είναι φυσικά κάτι καινούργιο στην ανθρώπινη κοινωνία. Εχουν υπάρξει κατά τη διάρκεια του μεγαλύτερου μέρους της ιστορίας. Αλλά, σήμερα, η φτώχεια είναι διαφορετική. Συνυπάρχει με μια συσσώρευση πλούτου σε τέτοια κλίμακα, που είναι ικανή να εξαφανίσει τη φτώχεια για πάντα. Το 1992 το συνολικό οικονομικό προϊόν παγκόσμια ήταν 5 φορές μεγαλύτερο από ό,τι το 1950, σύμφωνα με την έκθεση των Ηνωμένων Εθνών για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη. Ομως, την ίδια ώρα η φτώχεια σε πολλά μέρη του κόσμου είναι η ίδια ή και χειρότερη απ' ό,τι ήταν 45 χρόνια πριν. Η πείνα

16 Εισανωνή 15 θερίζει τη στιγμή που δίπλα της υπάρχουν συσσωρευμένα τεράστια αποθέματα τροφίμων -κυπάξτε για παράδειγμα τα αποθέματα τροφίμων της Ευρωπαϊκής Ενωσης που συσσωρεύονται κυριολεκτικά σαν βουνά- και τη στιγμή που οι κυβερνήσεις στην Αμερική και την Ευρώπη επιδοτούν τους αγρότες για να μην καλλιεργούν τη γη τους. Μας λένε ότι δεν υπάρχει αρκετός πλούτος για όλους, ενώ οι εταιρείες κλείνουν τα εργοστάσια και απολύουν κόσμο που θα μπορούσε να παράγει περισσότερο πλούτο. Λένε στις μάζες πως δεν θα μπορέσουν να βρουν δουλειά, παρά μόνο αν δουλεύουν περισσότερες ώρες, σε σκληρότερες συνθήκες για χαμηλότερα μεροκάματα, την ίδια στιγμή που σε κάθε χώρα, μια μικρή μειοψηφία στην κορυφή της κοινωνίας, ζει καλύτερα απ ό,τι ποτέ άλλοτε. Το 1950 το πλουσιότερο ένα πέμπτο του πληθυσμού του πλανήτη ιδιοποιούνταν το 30% του πλούτου, ενώ σήμερα αυτό το ποσοστό έχει γίνει 60%. Ομως, το φτωχότερο ένα πέμπτο της ανθρωπότητας μοιράζεται ένα τιποτένιο 1,4% του συνολικού παγκόσμιου προϊόντος. Ελάχιστοι, από αυτούς που στηρίζουν τη σημερινή οργάνωση της κοινωνίας, αισιοδοξούν ότι τα πράγματα θα γίνουν καλύτερα. Σε πολλές χώρες υ πάρχουν σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, όπως το Εργατικό Κόμμα στην Αγγλία, που κάποτε υπόσχονταν να καλυτερέψουν την κατάσταση των φτωχών, προσφέροντας πλήρη απασχόληση, περισσότερες κοινωνικές δαπάνες και μια ανακατανομή του εισοδήματος, σε βάρος των πλουσίων και υπέρ των φτωχών. Σήμερα μας λένε πως οι ιδέες αυτές είναι παλιομοδίτικες. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα γρίφο που κανένα από τα κατεστημένα πολιτικά κόμματα δεν μπορεί να λύσει. Παράγεται περισσότερος πλούτος απ' ό,τι ποτέ πριν στην ιστορία. Υπάρχουν εφευρέσεις που μπορούν να αυξήσουν την παραγωγή κάθε είδους προϊόντων, συμπεριλαμβανομένων και των βασικών τροφίμων που έχουν στερηθεί γενεές επί γενεών ανθρώπων. Τα ανθρώπινα όντα κατακτούν το διάστημα και εξερευνούν τους βυθούς των ωκεανών. Χρησιμοποιούν μηχανές που μπορούν να επιτελέσουν και τις πιο εξοντωτικές χειρωνακτικές εργασίες ή που μπορούν να στείλουν πληροφορίες από τη μια άκρη του κόσμου στην άλλη σε κλάσματα δευτερολέπτου. Ομως αντί το βάρος για την εξασφάλιση του επιούσιου να γίνεται ελαφρύτερο, γίνεται συχνά βαρύτερο. Αντί οι άνθρωποι να προσδοκούν σε μια πιο άνετη διαβίωση, συχνά ζουν με το φόβο ότι η κατάστασή τους θα χειροτερεύσει. Η φτώχεια αντί να εξαφανίζεται, μεγαλώνει.

17

18 Οι αστοί οικονομολόνοι και ο Μαρξ 17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Οι αστοί οικονομολόγοι και ο Μαρξ Η φτώχεια των οικονομικών θεωριών Οι επαγγελματίες οικονομολόγοι υποτίθεται ότι έχουν σαν σκοπό να μας εξηγούν γιατί συμβαίνουν όλα αυτό. Ομως οποιοσδήποτε επιχειρήσει να διαφωτιστεί απ αυτούς θα νιώσει βαθιά απογοήτευση. Η κυρίαρχη καπιταλιστική οικονομική σχολή λέγεται οριακή" ή νεοκλασική" σχολή. Αυτή τη θεωρία διδάσκουν στα οικονομικά πανεπιστήμια, στα κολέγια ή στις τελευταίες τάξεις του σχολείου. Οι οπαδοί αυτή της σχολής υποστηρίζουν ότι οι οικονομικές τους θεωρίες αποτελούν στην πραγματικότητα ένα τεχνικό επιστημονικό κλάδο, είναι η ανθρώπινη επιστήμη που μελετάει τη σχέση ανάμεσα στη στενότητα των πορών και τις διάφορες ανάγκες που ανταγωνίζονται μεταξύ τους γγ αυτούς τους πόρους". Ισχυρίζονται ότι η παραγωγή γίνεται σύμφωνα με το νόμο της προσφοράς και της ζήτησης". Η ζήτηση εξαρτάται από τις επιλογές που κάνουν τα ά τομα, από τις οριακές προτιμήσεις τους για κάποια πράγματα σε σχέση με κάποια άλλα, όπως φαίνονται από τον τρόπο με τον οποίο ξοδεύουν τα λεφτά τους. Η προσφορά εξαρτάται από το κόστος της παραγωγής των αγα

19 18 Η Οικονομία ιοο Τρελοκομείου θών, δηλαδή από το πόσο κοστίζει η απασχόληση των εργατών και η χρησιμοποίηση των εργαλείων με τα οποία δουλεύουν. Ενα εμπόρευμα θα παραχθεΐ, από τη στιγμή που το επιπλέον ποσό το οποίο οι άνθρωποι είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν γι αυτό το εμπόρευμα ισούται με το επιπλέον κόστος το οποίο απαιτείται για την παραγωγή του. Θαυμάσιες καμπύλες μπορούν να κατασκευαστούν απ αυτές τις θεωρίες, όπου η προσφορά κινείται προς τη μια κατεύθυνση και η ζήτηση κινείται προς την άλλη, και αυτό που τελικά παράγεται να εξαρτάται από το πού συναντιόνται οι δυο αυτές καμπύλες. Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι καμπύλες, στην πραγματικότητα, δεν ερμηνεύουν τίποτα γιατί δεν εξηγούν από πού προέρχεται η προσφορά και η ζήτηση στην αρχική φάση. Από την πλευρά της ζήτησης δεν εξηγούν γιατί οι επιθυμίες κάποιων ανθρώπων (πλούσιων γαιοκτημόνων, εκατομμυριούχων από κερδοσκοπία σε ακίνητα, ή των επικεφαλής των ιδιωτικοποιημένων βιομηχανιών) μετατρέπονται σε 'ενεργή ζήτηση", δηλαδή ζήτηση που εκφράζεται σε ρευστό, ενώ οι απελπισμένες ανάγκες άλλων ανθρώπων (των ανέργων, των χαμηλόμισθων, των πεινασμένων λαών της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής) αγνοούνται. Από την πλευρά της προσφοράς δεν εξηγούν γιατί πράγματα για τα οποία υπάρχει τρομακτική ανάγκη δεν παράγονται, τη στιγμή που οι πόροι για να παραχθούν υπάρχουν εν αφθονία. Οι "οριακοί" οικονομολόγοι υποστηρίζουν, ότι τα εισοδήματα των ανθρώπων, και κατά συνέπεια και η ζήτησή τους, εξαρτάται από το πόσο συμβάλλει ο καθένας στην παραγωγή πλούτου. Οι άνθρωποι, μας λένε, πληρώνονται σύμφωνα με την επιπλέον αξία που δημιουργεί η εργασία τους. Αλλά αυτό δεν απαντάει στο ερώτημα γιατί κάποιοι άνθρωποι πληρώνονται 10 ή 20 φορές περισσότερο από κάποιους άλλους για την εργασία τους, ούτε στο γιατί κάποιοι άνθρωποι πληρώνονται απλώς επειδή κατέχουν πλούτο, ενώ δεν δουλεύουν καθόλου. Τι δουλειά κάνει ο μέτοχος ή ο δανειστής; Η απάντηση είναι εύκολη, λένε οι οικονομολόγοι. Στην παραγωγή προϊόντων δεν μετέχει μόνον η εργασία, αλλά και το κεφάλαιο. Και όπως ακριβώς η εργασία πληρώνεται ανάλογα με τη πόσο συνέβαλε στην παραγωγή του πλούτου, το ίδιο συμβαίνει και με το κεφάλαιο. Κάθε "συντελεστής της παραγωγής" "λαμβάνει μια αμοιβή" ίση με το "οριακό προϊόν" του. Στην πραγματικότητα, αυτό το επιχείρημα δεν απαντά σε τίποτα, πέρα α πό το να διευκολύνει τους ιδιοκτήτες κεφαλαίου να έχουν μια ήσυχη συνείδηση. Ουσιαστικά καταλήγει στο να λέει ότι όσοι είναι πλούσιοι πρέπει να γί

20 Οι αστοί οικονομολόγοι και ο Μαρξ 19 νουν πλουσιότεροι. Πρόκειται για μια ταυτολογία, όπως όταν κάποιος λέει ό τι "2 Ισον 2 ή μια γάτα είναι μια γάτα". Γιατί αν ρωτήσουμε τους οικονομολόγους, πώς υπολογίζουν την αξία του κεφαλαίου, αυτοί αναφέρονται στο 'οριακό προϊόν" που αυτό το κεφάλαιο παράγει. Αλλά αν τους ρωτήσεις πώς υπολογίζεις αυτό το "οριακό προϊόν" αναφέρονται στην αξία του κεφαλαίου που χρησιμοποιήθηκε για να το παράγει. Καταλήγουν, δηλαδή, να λένε πρακτικά ότι η αξία του κεφαλαίου ισούται με την αξία του κεφαλαίου", ή ότι το κέρδος ισούται με το κέρδος. Το μόνο πράγμα που η επίσημη οικονομική θεωρία μπορεί να μας πει είναι ότι ορισμένα πράγματα αγοράζονται και ορισμένα πράγματα πουλιούνται στη συγκεκριμένη στιγμή, χωρίς να μας λέει γιατί παράγονται κάποια προϊόντα και όχι κάποια άλλα, χωρίς να μας λέει γιατί κάποιοι είναι πλούσιοι και κάποιοι είναι φτωχοί και χωρίς να μας λέει γιατί κάποια αγαθά στοιβάζονται απούλητα τη στιγμή που υπάρχουν άνθρωποι που τα χρειάζονται απελπισμένα και δεν τα έχουν. Οι επίσημοι οικονομολόγοι δεν μπορούν να μας πουν γιατί μερικές φορές υπάρχει άνθηση και άλλες ύφεση στην οικονομία. Τέτοιες παρατηρήσεις που αποκρούουν την οριακή οικονομική θεωρία έ χουν γίνει εδώ και ογδόντα τουλάχιστον χρόνια, τόσο από τον Αυστριακό μαρξιστή Ρούντολφ Χίλφερντινγκ όσο και από τον Ρώσο επανάστατη Νικολάι Μπουχάριν. Και έχουν επαναληφθεί πιο πρόσφατα, αυτή τη φορά συγκροτημένες σε μια αυστηρά λογική μορφή, από τους διαφωνούντες ακαδημαϊκούς οικονομολόγους γνωστούς ως "Σχολή του Κέμπριτζ". Υπάρχουν πολλά άλλα παράδοξα μέσα στον ίδιο τον πυρήνα της επίσημης οικονομικής θεωρίας. Το μοντέλο που διαθέτει για την αγορά προϋποθέτει τέλεια γνώση όλων των οικονομικών συναλλαγών που συμβαίνουν, όχι μόνο στο παρόν αλλά και που θα συμβαίνουν στο μέλλον, πράγμα λογικά α δύνατο. Χρησιμοποιεί τη θεωρία του "συγκριτικού πλεονεκτήματος" δανεισμένη από τον Ντέιβιντ Ρικάρντο, τον οικονομολόγο των αρχών του 19ου αιώνα, για να διακηρύξει την ανάγκη για απεριόριστη ελευθερία εμπορίου στις φτωχότερες χώρες του κόσμου, τη στιγμή που η αρχική θεωρία αναπτύχθηκε τότε που το κεφάλαιο δεν είχε τη σημερινή ελευθερία κινήσεων από χώρα σε χώρα. Επιμένει ότι αν το κράτος δεν επεμβαίνει τότε η προσφορά και η ζήτηση ισορροπούν αυτόματα, ωστόσο οι ίδιες οι εξισώσεις του μοντέλου δείχνουν ότι κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Τέλος, η επίσημη οικονομική αντίληψη επιμένει ότι αν εξαφανίζονταν οι πολλαπλοί παράγοντες που εμποδίζουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό στον πραγματικό κόσμο -είτε μιλάμε για τη μονο

21 20 Η Οικονομία του Τρελοκομείου πωλιακή δύναμη των γιγαντιαίων εταιρειών ή για συνδικαλιστές που υπερασπίζονται θέσεις εργασίας- τότε τα πράγματα θα ήταν καλύτερα. Αλλά τα μαθηματικά του μοντέλου τους δείχνουν ότι στην πραγματικότητα η απάλειψη ενός περιοριστικού παράγοντα, όχι όμως και κάποιων άλλων, κάνει τα πράγματα χειρότερα. Τελικά, το μοντέλο δεν προσφέρει κανένα οδηγό, καμιά εξήγηση πάνω στο τι συμβαίνει και τι μπορεί να συμβεί στον πραγματικό κόσμο. Οπως απέδειξε ένας από τους διαφωνούντες οικονομολόγους, ο Πολ Ορμεροντ, στο βιβλίο του Ο Θάνατος των Οικονομικών, η επίσημη οικονομική σοφία είναι τόσο χρήσιμη για την κατανόηση της οικονομικής πραγματικότητας όσο και η μεσαιωνική αστρολογία στην πρόβλεψη των γεγονότων. Οσοι οικονομολόγοι βασίστηκαν πάνω στις ορθόδοξες απόψεις, απέτυχαν παταγωδώς να προβλέψουν τις ανοδικές και τις καθοδικές φάσεις της παγκόσμιας οικονομίας: Οι οικονομικές προβλέψεις είναι πια αντικείμενο ανοιχτού χλευασμού. Η ακρίβειά τους, σε ό,τι αφορά τις εξελίξεις σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο, είναι τραγικά αποτυχημένη. Μέσα στους τελευταίους 12 μήνες μόνο, καθώς γράφεται αυτό το βιβλίο, απέτυχαν να προβλέψουν την ιαπωνική ύφεση, τη δύναμη της αμερικάνικης ανάκαμψης, το βάθος της κατάρρευσης της γερμανικής οικονομίας και την αναταραχή στο Ευρωπαϊκό Νομισματικό Σύστημα. Κι όμως, αυτό το επίσημο πιστεύω εξακολουθεί να διδάσκεται στα σχολεία, να μελετάται στα πανεπιστήμια και να πετάγεται στα μούτρα οποιουδήποτε προτείνει ότι μπορεί να υπάρξει εναλλακτική λύση στο υπάρχον σύστημα του καπιταλισμού της αγοράς. Ο βασικός ισχυρισμός της θεωρίας, ότι η α γορά είναι ο μόνος λογικός τρόπος οργάνωσης της παραγωγής, έχει γίνει αποδεκτός τα τελευταία χρόνια, όχι μόνο από την παραδοσιακή δεξιά, αλλά και από τους ηγέτες των εργατικών, των σοσιαλδημοκρατικών και των πρώην κομμουνιστικών κομμάτων σ' όλο τον κόσμο. Μια τέτοια αποδοχή είναι δυνατή μονάχα αν δεν έρθει κανείς σε αντιπαράθεση με τους παραλογισμούς αυτού του κόσμου. Οι ορθόδοξες" απόψεις βασίζονται στη αποδοχή της εικόνας που παρουσιάζει ο κόσμος σαν αυτοτελής αξία και ουσιαστικά, λένε ότι τα πράγματα είναι έτσι, επειδή έτσι είναι. Αλλά, ένα τέτοιο θεωρητικό δόγμα δεν χρησιμεύει καθόλου σ' όσους βρίσκουν ότι η ζωή στον σημερινό κόσμο γίνεται όλο και πιο ανυπόφορη, σ ό σους θέλουν μια εναλλακτική λύση απέναντι στις μακρές περιόδους ύφεσης

22 Οι αστοί οικονομολόγοι και ο Μαρξ 21 που διακόπτονται από σύντομες ανακάμψεις, απέναντι στην αυξανόμενη α νεργία και τη φτώχεια που γίνεται χειρότερη, απέναντι σε μια κατάσταση ό που υπάρχουν αγαθά που δεν μπορούν να πουληθούν από τη μια μεριά και άνθρωποι που δεν μπορούν να τα αγοράσουν από την άλλη. Για να εξηγηθούν αυτά τα προβλήματα χρειαζόμαστε μια διαφορετική προσέγγιση. Εξηγώντας τον χαοτικό κόσμο Η οικονομική προσέγγιση του Καρλ Μαρξ ήταν πολύ διαφορετική από τα σημερινά επίσημα δόγματα. Ενδιαφέρθηκε για τις οικονομικές θεωρίες γιατί μπόρεσε να δει τον απάνθρωπο παραλογισμό του νέου οικονομικού συστήματος, του καπιταλισμού, που αναπτυσσόταν γύρω του, στη Γερμανία των μέσων της δεκαετίας του Μπορούσε, ήδη, να διακρίνει ότι εϊτρόκειτο για μια κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι άκουγαν διαρκώς ότι πρέπει να δουλεύουν σκληρότερα για να παράγουν πλούτο, αλλά στην οποία οι ίδιοι δεν έ βγαζαν κανένα όφελος από την προσπάθειά τους. Οπως έγραφε το 1844: Οσο περισσότερο παράγει ο εργάτης, τόσο λιγότερο έχει να καταναλώσει. Οσο περισσότερη αξία δημιουργεί, τόσο περισσότερο χάνει τη δική του αξία, τόσο περισσότερο ανάξιος γίνεται... [Το σύστημα] αντικαθιστά την εργασία με μηχανές, αλλά πετάει ένα κομμάτι εργατών σ ένα βάρβαρο είδος εργασίας και μετατρέπει τους άλλους εργάτες σε μηχανές. Παράγει παλάτια, αλλά για τον εργάτη τρώγλες. Παράγει ομορφιά, αλλά για τον εργάτη δυσμορφία. Ο εργάτης νιώθει ότι είναι ο εαυτός του μόνο έξω από τη δουλειά του και στη δουλειά του νιώθει έξω από τον εαυτό του. Νιώθει οικεία όταν δεν δουλεύει, και όταν δουλεύει νιώθει αποξενωμένος. Τέσσερα χρόνια αργότερα έγραφε: Ο εργάτης δουλεύει για να ζήσει. Δεν αναγνωρίζει καν την εργασία ως μέρος της ζωής του, αλλά μάλλον ως μια θυσία της ζωής του. Ο,τι παράγει για τον ε αυτό του δεν είναι το μετάξι που υφαίνει, ούτε το χρυσάφι που βγάζει από το ο ρυχείο, ούτε το παλάτι που χτίζει. Αυτό που παράγει για τον εαυτό του είναι το μεροκάματο, ενώ το μετάξι, ο χρυσός, και το παλάτι μετατρέπονται γγ αυτόν σε μια περιορισμένη και καθορισμένη ποσότητα μέσων επιβίωσης, ίσως σ ένα βαμβακερό σακάκι, κάποια χάλκινα κέρματα και μια γωνία σ ένα υπόγειο...

23 22 Η Οικονομία τοο Τρελοκομείο» Και ο εργάιης που για 12 ώρες υφαίνει, κλώθει, τρυπάει, τορνάρει, χτίζει, φτιαρίζει, σπάει πέτρες, μεταφέρει φορτία κ.λπ., μήπως θεωρεί αυτές τις 12 ώρες ύ φανσης, γνεσίματος, τρυπήματος, τορνέματος, χτισίματος, φτιαρίσματος, σπασίματος πέτρας ως μια έκφραση της ζωής του, ως ζωή; Αντίθετα η ζωή γι αυτόν αρχίζει όταν αυτή η δραστηριότητα σταματάει: στο τραπέζι, στο καηηλιό, στο κρεβάτι. Τα οικονομικά κείμενα του Μαρξ εξηγούν πώς εμφανίστηκε αυτός ο τύπος κοινωνίας και πώς διατηρείται. Σαν τέτοια, τα κείμενα αυτά σχετίζονται με αυτό που οι κατεστημένοι πανεπιστημιακοί στοχαστές αποκαλούν φιλοσοφία", κοινωνιολογία", ιστορία". Δεν ασχολούνται κυρίως με το γιατί τα πράγματα έχουν μια τιμή αντί για μία άλλη, ούτε και με το γιατί και πότε λαμβάνουν χώρα οι οικονομικές κρίσεις. Περισσότερο ασχολούνται με ολόκληρο τον κόσμο της αποξενωμένης εργασίας", έναν κόσμο όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα, αποκτά μια αυτοτελή δική της ζωή και κυριαρχεί πάνω στα ίδια τα ανθρώπινα όντα, έναν κόσμο ατελείωτης δουλειάς και ανεργίας, υπερπαραγωγής και πείνας. Στα παλιότερά του γραπτά ο Μαρξ τόνιζε τον παραλογισμό αυτού του α ναποδογυρισμένου κόσμου. Η λέξη που χρησιμοποιούσε για να περιγράφει αυτήν την αναστροφή ήταν η αλλοτρίωση, λέξη που προέρχεται από τον γερμανό φιλόσοφο Χέγκελ, που τα γραπτά του είναι μερικές φορές σκοτεινά. Ωστόσο, ο Μαρξ βασίστηκε και σε ποικίλες άλλες πηγές. Χρησιμοποίησε τις περιγραφές του καπιταλιστικού οικονομικού συστήματος, τις οποίες βρίσκει κανείς στα γραπτά των ιδρυτών της καπιταλιστικής οικονομικής ορθοδοξίας", όπως του Ανταμ Σμιθ και του Ντέιβιντ Ρικάρντο. Αντλησε ακόμη την εμπειρία των πρώτων εργατικών κινημάτων που αντιστάθηκαν στο σύστημα, συμπεριλαμβανομένων των Χαρτιστών στην Αγγλία. Στα ύστερα οικονομικά γραπτά του, ιδιαίτερα στο τρίτομο έργο του Το Κεφάλαιο εγκατέλειψε μεγάλο μέρος της φιλοσοφικής γλώσσας. Αυτό οδήγησε κάποιους στον ισχυρισμό ότι η όλη του προσέγγιση για τα οικονομικά είχε αλλάξει. Στην πραγματικότητα ο σκοπός του Κεφάλαιου είναι να εξηγήσει τον τρόπο που όλος ο κόσμος της αλλοτριωμένης εργασίας" εξελίσσεται, ως μια απάνθρωπη δύναμη που κυριαρχεί πάνω στα ζωντανά ανθρώπινα όντα. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στα προπαρασκευαστικά κείμενα που έγραψε ο Μαρξ αμέσως πριν συμπληρώσει το τελικό χειρόγραφο του Κεφάλαιου. Ετσι λέει:

24 Οι αστοί οικονομολόγοι κοι ο Μαρξ 23 Η κυριαρχία του καπιταλιστή πάνω στον εργάτη είναι η κυριαρχία του αντικειμένου πάνω στον άνθρωπο, η κυριαρχία της νεκρής εργασίας πάνω στη ζωντανή, η κυριαρχία του προϊόντος πάνω στον παραγωγό, εφόσον στην πραγματικότητα τα εμπορεύματα που γίνονται τα μέσα κυριαρχίας πάνω στον εργάτη είναι... τα προϊόντα της παραγωγικής διαδικασίας. Πρόκειται για τη διαδικασία αλλοτρίωσης της Ιδιας της κοινωνικής εργασίας του. Τονίζει ότι το καπιταλιστικό σύστημα βάζει περιορισμούς σε αυτά που μπορούν να κάνουν τόσο ο μεμονωμένος καπιταλιστής, όσο και ο μεμονωμένος εργάτης. Αλλά ενώ ο εργάτης, ως θύμα του συστήματος, βρίσκεται από την αρχή σε μια σχέση εξέγερσης εναντίον του και βλέπει τη διαδικασία ως υποδούλωση, ο καπιταλιστής είναι ριζωμένος στη διαδικασία της αλλοτρίωσης και βρίσκει σ αυτή τη μεγαλύτερη ικανοποίησή του... Η αυτοεπέκταση του κεφάλαιου είναι ο καθοριστικός, ο κυρίαρχος και υπεράνω όλων σκοπός για τον καπιταλιστή, η απόλυτη προωθητική του δύναμη και στοιχείο της δράσης του..." Παραγωγή και εμπορεύματα Δεν μπορείς να κατανοήσεις καμιά κοινωνία, τόνιζε ο Μαρξ, παρεκτός αν κοιτάξεις το πώς οι άνθρωποι, σ' αυτή την κοινωνία, εξασφαλίζουν τα απαραίτητα για την επιβίωση, δηλαδή την τροφή, τη στέγη και το ρουχισμό. Γιατί, αν δεν τα έχουν εξασφαλίσει αυτά, δεν μπορούν να κάνουν τίποτα άλλο. Αλλά η εξασφάλιση αυτών των πραγμάτων πάντοτε βασιζόταν σε ανθρώπους που εργάζονται συλλογικά προκειμένου να αλλάξουν τον φυσικό κόσμο γύρω τους. Σε αντίθεση με άλλα είδη ζώων, δεν είμαστε εξοπλισμένοι με αιχμηρά δόντια ή νύχια που να μας επιτρέπουν να σκοτώνουμε άγρια ζώα ή να μασουλάμε ωμά φυτά. Δεν έχουμε τρίχωμα για να κρατηθούμε ζεστοί. Ο μόνος τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν να επιβιώσουν και να προστατευτούν από τις ατέλειωτες εναλλαγές της φύσης, είναι η εργασία για να την αλλάξουν. Οπως έλεγε ο Ενγκελς: Η εργασία είναι η πηγή όλου του πλούτου, μαζί με τη φύση... Αλλά επίσης είναι και κάτι ασύλληπτα περισσότερο κι απ αυτό. Είναι η πρωταρχική, η βασική προϋπόθεση για όλη την ανθρώπινη ύπαρξη".

25 24 Η Οικονομία τοο Τρελοκομείου Ιστορικά, η ανθρώπινη εργασία έχει πάρει μια ποικιλία μορφών. Για πολλές δεκάδες χιλιάδες χρόνια η εργασία γινόταν από άντρες και γυναίκες που δούλευαν και ζούσαν μαζί σε ομάδες των 40 περίπου ατόμων, συλλέγοντας καρπούς φυτών και ρίζες και σκοτώνοντας άγρια ζώα. Μπορούσαν να το κάνουν αυτό χωρίς να υπάρχουν κυβερνήτες ή ανδρική κυριαρχία πάνω στις γυναίκες. Αργότερα, περίπου πριν από χρόνια, σε διάφορα μέρη του κόσμου άρχισε η καλλιέργεια των φυτών και η εξημέρωση των ζώων. Αλλά η οργάνωση της εργασίας ακόμα δεν συνεπάγονταν ότι μια ομάδα στην κοινωνία θα τεμπέλιαζε με την ησυχία της, τη στιγμή που όλοι οι άλλοι θα δούλευαν. Διατηρούνταν ακόμη μια βασική ισότητα μεταξύ όλων των ανδρών και όλων των γυναικών, ενώ η διανομή της τροφής, της στέγης και του ρουχισμού γινόταν σύμφωνα με τις ανάγκες των ανθρώπων. Μια κατάσταση που εξακολουθούσε να υπάρχει σε πολλά μέρη του κόσμου, μέχρι και την περίοδο των αποικιακών κατακτήσεων του περασμένου αιώνα. Σ' αυτές τις κοινωνίες δεν υπάρχει ίχνος της εγωιστικής, αρπακτικής, "ανταγωνιστικής", ανθρώπινης φύσης" που παίρνουμε ως δεδομένο στις συνθήκες του καπιταλισμού. Ετσι, ένας παρατηρητής των καλλιεργητών Αϊρόκις, στις αρχές του 18ου αιώνα, τόνιζε: Αν μια ομάδα πεινασμένων Αϊρόκις συναντήσει κάποια άλλη ομάδα, της οποίος οι προμήθειες δεν έχουν εξαντληθεί πλήρως, τότε η τελευταία θα μοιραστεί με τους νεοφερμένους τα λίγα τρόφιμα χωρίς να το έχει ζητήσει κανείς από πριν, παρόλο που έτσι εκτίθενται κι αυτοί που βοηθούν στον ίδιο κίνδυνο με αυτούς που δέχονται τη βοήθεια. Για μια άλλη ομάδα, τους Μοντανιέ, ένας Ιησουίτης ιερέας έγραφε: Η φιλοδοξία και η πλεονεξία δεν υπάρχουν στα μεγάλα δάση... καθώς αρκούνται στο να εξασφαλίζουν μόνο τα προς το ζην, ούτε ένας απ αυτούς δεν έχει παραδοθεί στο διάβολο προκειμένου να αποκτήσει πλούτο. Και μια κλασική μελέτη γύρω από την κτηνοτροφική φυλή των Νούερ στην ανατολική Αφρική αναφέρει: Γενικά αυτό που μπορεί να ειπωθεί είναι ότι σ' ένα χωριό των Νούερ κανείς δεν λιμοκτονεί παρά μόνο αν όλοι λιμοκτονήσουν". Η ταξική διαίρεση και η κυριαρχία των αντρών πάνω στις γυναίκες εμφανίστηκε μόλις πριν από χρόνια περίπου. Αυτό ήταν αποτέλεσμα μιας α κόμη αλλαγής στους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι παρήγαν τα μέσα επιβίωσής τους και που συμπεριλάμβαναν πλέον τις βαριές αγροτικές καλ

26 Οι αστοί οικονομολόγοι και ο Μαρξ 25 λιέργειες, την τήξη των μετάλλων και την ανέγερση των πρώτων πόλεων. Εμφανίστηκαν εκμεταλλεύτριες τάξεις, που ζούσαν από την εργασία της υ πόλοιπης κοινωνίας και που δημιούργησαν κρατικούς μηχανισμούς, δηλαδή μόνιμα σώματα ένοπλων ανδρών οργανωμένα με τη μορφή της στρατιωτικής ή της αστυνομικής δύναμης, προκειμένου να διατηρήσουν έτσι και να α πλώσουν την κυριαρχία τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στην πρώιμη περίοδο της αρχαίας Αιγύτττου, στην αρχαία Μεσοποταμία και στην αυτοκρατορία των Ινκας στη Νότια Αμερική, οι άρχουσες τάξεις χρησιμοποιήσαν κατευθείαν την ισχύ του κρατικού μηχανισμού, προκειμένου να αρπάξουν, μέσω των φόρων, τον πλούτο που είχαν δημιουργήσει εκείνοι που εργάζονταν. Σε άλλες περιπτώσεις, ό πως στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη, είχαν στη δούλεψή τους σκλάβους οι οποίοι έκαναν όλη τη δουλειά. Μερικές φορές, όπως στη μεσαιωνική Ευρώπη, είχαν τον έλεγχο της γης και υποχρέωναν τον πληθυσμό που απασχολούνταν πάνω σ' αυτή είτε να δουλεύει γγ αυτούς χωρίς καμιά ανταπόδοση είτε να τους παραδίνει το μισό, ή και περισσότερο από το προϊόν του. Σε κάθε όμως περίπτωση μια μειοψηφία ανθρώπων ζούσε αναγκάζοντας την πλειοψηφία της κοινωνίας να δουλεύει γγ αυτούς. Σ' όλες αυτές τις κοινωνίες, όμως, υπήρχε κάτι κοινό με τις κοινωνίες ι σότητας που είχαν προϋπάρξει. Ο σκοπός της εργασίας ήταν η άμεση ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών, παρότι τώρα οι ανάγκες της άρχουσας μειοψηφίας είχαν προτεραιότητα απέναντι στις ανάγκες της μεγάλης πλειοψηφίας του κόσμου. Οι δούλοι, οι αγρότες και οι χειροτέχνες, δούλευαν για να παράγουν αγαθά που θα τα χρησιμοποιούσαν άμεσα είτε οι ίδιοι είτε αυτοί που τους εκμεταλλεύονταν. Ετσι λοιπόν, αν ο δουλοκτήτης έτρωγε πάρα πολύ, ή έχτιζε για τον εαυτό του υπερβολικά μεγαλοπρεπή παλάτια ή μαυσωλεία, ο δούλος δεν θα είχε αρκετά για να ζήσει και θα πείναγε. Αν η σοδειά δεν ήταν καλή κάποια χρονιά και ο φεουδάρχης επέμενε να ζει στη χλιδή, ο δουλοπάροικος αγρότης θα λιμοκτονούσε. Αλλά αυτό που ήταν α δύνατο να συμβεί, ήταν μια κατάσταση όπως αυτή που δημιουργεί το σημερινό σύστημα: δεν υπήρχε περίπτωση οι άνθρωποι να πεινάσουν επειδή παράγονταν *πάρα πολλά". Η παραγωγή προοριζόταν για άμεση χρήση, έστω και αν σε μεγάλο βαθμό επρόκειτο για τη χρήση μια τάξης που εκμεταλλευόταν όλους τους άλλους. Γι αυτό το λόγο, ο Μαρξ ακολούθησε την πρακτική άλλων οικονομολόγων αποκαλώντας την παραγωγή αξιών χρήσης". Ομως, στην κοινωνία που ζούμε σήμερα, στον καπιταλισμό, πολύ μικρό

27 26 Η Οικονομία τοο Τρελοκομείου μέρος της παραγωγής προορίζεται για άμεση χρήση. Οι εργάτες της αυτοκινητοβιομηχανίας δεν παράγουν αυτοκίνητα για δική τους άμεση χρήση, ούτε καν για άμεση χρήση του διευθυντή τους. Παράγουν αυτοκίνητα έτσι ώ στε ο εργοδότης τους να μπορεί να τα πουλήσει σε κάποιον άλλο. Το ίδιο ι σχύει για τον μεταλλεργάτη, τον υποδηματοποιό, τον τεχνικό του κινηματογράφου, τον προγραμματιστή κομπιούτερ ή, τελικά, για οποιονδήποτε απασχολείται με μισθωτή εργασία. Μπορείς, λόγου χάρη, να ξοδέψεις όλη σου τη ζωή φτιάχνοντας βίδες, βγάζοντας δεκάδες χιλιάδες τη μέρα δουλεύοντας μπροστά σε μια μηχανή. Ομως ο ίδιος προσωπικά πιθανότατα δεν θα χρησιμοποιούσες ποτέ πάνω από μερικές εκατοντάδες. \ Τα αγαθά παράγονται για να πουληθούν. Είναι εμπορεύματα" που πρέπει να ανταλλαγούν με χρήμα πριν οι παραγωγοί μπορέσουν να έχουν κάποιο ό φελος από την προσπάθειά τους. Φυσικά, τα αγαθά αυτά θα πρέπει να έχουν κάποια χρησιμότητα. Ωστόσο, θα πρέπει να ανταλλαγούν πρώτα. Ετσι, στις συνθήκες του καπιταλισμού, τα αγαθά έχουν μια παράδοξη ιδιαιτερότητα. Πριν μπορέσουν να χρησιμοποιηθούν, πριν γίνουν "αξίες χρήσης", πρέπει να ανταλλαγούν με χρήμα που με τη σειρά του μπορεί να α- νταλλαγεί με άλλα αγαθά. Και για να μετρήσει κανείς την αξία αυτών των α γαθών θα πρέπει να υπολογίσει το πόσα θα πάρει όταν τα ανταλλάξει. Το κλειδί είναι λοιπόν η ανταλλακτική αξία", πόσα λεφτά και κατά συνέπεια πόσα άλλα αγαθά μπορείς να πάρεις. Μέσω της ανταλλαγής η προσπάθεια που κατέβαλε ένα μεμονωμένο ά τομο συνδέεται με την προσπάθεια άλλων εκατομμυρίων ανθρώπων μέσω του παγκόσμιου συστήματος. Αυτό γίνεται σαφές όταν κοιτάξει κανείς το τι αγοράζει με τα λεφτά που πήρε απ' αυτό το οποίο ο ίδιος παρήγαγε. Ας υποθέσουμε ότι αγοράζουμε μια σακούλα τρόφιμα από το πολυκατάστημα Τέσκο. Μέσα σ αυτή τη σακούλα υπάρχει ψωμί που ψήθηκε με σιτάρι από τον Καναδά, μήλα και αχλάδια από τη Νότια Αφρική ή τη Νέα Ζηλανδία, κουνέλι από την Κίνα, κονσέρβες με ατζούγια από το Περού, λουλούδια από την Κένυα, κασσίτερος από τη Μαλαισία ή τη Βολιβία, σίδερο από τις Μεγάλες Λίμνες ο οποίος έχει κατεργαστεί στη Γερμανία, πλαστικά περιτυλίγματα φτιαγμένα από πετρέλαιο που έχει εξορυχθεί στη Σαουδική Αραβία ή στο Κουβέιτ. Ετσι το κάθε μεμονωμένο άτομο είναι συνδεδεμένο με ένα σύστημα που χρησιμοποιεί την εργασία των ανθρώπων απ' όλο τον κόσμο. Αυτές οι παγκόσμιες διασυνδέσεις ανάμεσα στην εργασία πολλών χιλιάδων διαφορετικών ανθρώπων υπάρχουν, παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει

28 Οι αστοί οικονομολόγοι και ο Μαρξ 27 συνειδητός συντονισμός μεταξύ τους. Ολοι δουλεύουν για διαφορετικές, α νταγωνιστικές μεταξύ τους, εταιρείες σε διαφορετικές, ανταγωνιστικές μεταξύ τους, χώρες. Ομως αυτές οι διαφορετικές εργασίες φαίνονται σαν να συνενώνονται μεταξύ τους. Υπάρχει ένα παγκόσμιο σύστημα παραγωγής, αλλά είναι οργανωμένο μέσω του τυφλού ανταγωνισμού των ξεχωριστών ε ταιρειών ή, για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του Μαρξ, υπάρχει "κοινωνική παραγωγή, αλλά ατομική ιδιοποίηση". Εργασία και πλούτος Οι οικονομολόγοι πριν από τον Μαρξ είχαν αρχίσει να δίνουν μια περιγραφή αυτού του συστήματος. Αναφέρονταν στο αόρατο χέρι" που συνδέει μεταξύ τους τις δραστηριότητες των ανθρώπων. Είχαν επίσης επισημάνει και κάτι άλλο που ο Μαρξ αποδέχτηκε. Ολα τα εμπορεύματα έχουν κάτι κοινό: όλα είναι προϊόν της ανθρώπινης εργασίας. Ο Μαρξ στο Κεφάλαιο αναρωτιέται τι το κοινό έχουν δυο πολύ διαφορετικά αντικείμενα που κοστίζουν το ίδιο ποσό χρημάτων, λόγου χάρη ένα ζευγάρι κάλτσες κι ένα καρβέλι ψωμί. Δεν είναι τα φυσικά τους χαρακτηριστικά. Ζυγίζουν διαφορετικό βάρος, αποτελούνται από διαφορετικά μόρια, έχουν διαφορετικά σχήματα κ.λπ. Ούτε είναι η τελική τους χρήση. Συνήθως δε φοράς ένα καρβέλι ψωμί, ούτε τρως ένα ζευγάρι κάλτσες. Το να συγκρίνεις την τελική χρήση του ψωμιού με αυτή της κάλτσας είναι σα να συγκρίνεις το βάρος ε νός ελέφαντα με το χρώμα του ουρανού, αφού πρόκειται για δυο πράγματα εντελώς διαφορετικά. Αντίθετα, υποστήριζε ο Μαρξ, αυτό που τα δύο αυτά α ντικείμενα έχουν κοινό μεταξύ τους είναι το ποσό εργασίας που εμπεριέχουν. Μάλιστα, αυτό είναι που στην πραγματικότητα καθορίζει την αξία τους. Αυτό το καταλαβαίνει κανείς πιο εύκολα όταν οι άνθρωποι φτιάχνουν πράγματα για να τα ανταλλάξουν μεταξύ τους. Ενας ξυλουργός μπορεί να φτιάξει ένα τραπέζι και να το ανταλλάξει με ένα κουστούμι που έφτιαξε έ νας ράφτης, αλλά δεν θα το έκανε αν μπορούσε να φτιάξει ένα κουστούμι της ίδιας ποιότητας σε λιγότερο χρόνο απ' όσο του πήρε για να φτιάξει το τραπέζι. Υπολογίζει ότι το κουστούμι αξίζει τουλάχιστον τον ίδιο αριθμό ω ρών εργασίας με το τραπέζι του. Η ίδια αρχή ισχύει όταν οι άνθρωποι φτιάχνουν πράγματα και τα πουλούν

29 28 Η Οικονομία ιοο Τρελοκομείο» έναντι χρημάτων. Ο ξυλουργός θα πουλήσει το τραπέζι που χρειάστηκε ας πούμε τέσσερις ώρες για να το φτιάξει, για τόσα χρήματα όσα θα του επιτρέψουν να αγοράσει κάτι άλλο που χρειάζεται επίσης τέσσερις ώρες για να φτιαχθεί. Η τιμή του τραπεζιού εκφράζει το ποσό της εργασίας που αφιερώθηκε στην κατασκευή του. Φυσικά δεν είναι όλοι οι ξυλουργοί αρκετά επιδέξιοι για να κάνουν την α- παιτούμενη δουλειά μέσα σε τέσσερις ώρες. Για μερικούς θα έπαιρνε τον διπλάσιο χρόνο (όπως θα συνέβαινε και με μένα αν προσπαθούσα να φτιάξω έ να τραπέζι). Αλλά ουδείς πρόκειται να τους πληρώσει το ισοδύναμο των ο κτώ ωρών δουλειάς για το τραπέζι, όταν κάποιος άλλος θα το προσφέρει για το ισοδύναμο των τεσσάρων ωρών δουλειάς. Η τιμή του τραπεζιού εκφράζει όχι το ποσό εργασίας που έχει καταβάλει κάποιο συγκεκριμένο άτομο, αλλά το ποσό εργασίας που απαιτείται από ένα άτομο μέσης επιδεξιότητας, για τα δεδομένα της κοινωνίας. Μέσω της ανταλλαγής, η εργασία του κάθε ξεχωριστού ατόμου συγκρίνεται διαρκώς με την εργασία μέσα σε ολόκληρο το σύστημα συνολικά. Ή, όπως το εξέφραζε ο Καρλ Μαρξ, η συγκεκριμένη εργασία* του κάθε ατόμου μετριέται ως ένα τμήμα της κοινωνικής εργασίας της κοινωνίας σα σύνολο. Ο Μαρξ δεν ήταν ο πρώτος που πρόβαλε την άποψη ότι η εργασία ήταν η τελική πηγή της αξίας. Αυτή η αντίληψη ήταν αποδεκτή, τουλάχιστο εν μέρει, από πολλούς από τους πρώτους οικονομολόγους που ταυτίστηκαν με το ανερχόμενο καπιταλιστικό σύστημα, από τον Τζον Λοκ στα τέλη του 17ου αιώνα, ως τον Ανταμ Σμιθ τον 18ο αιώνα και τον Ντέιβιντ Ρικάρντο στα μέσα του 19ου αιώνα. Ετσι ο Ανταμ Σμιθ έλεγε: Η πραγματική τιμή οποιουδήποτε πράγματος, αυτό που πραγματικά κοστίζει σ αυτούς που θέλουν να το αποκτήσουν, είναι ο κόπος και ο πόνος που απαιτείται για την απόκτησή του... Δεν είναι μέσω του χρυσού και του ασημιού, που ό λος ο πλούτος του κόσμου αρχικά αποκτήθηκε, αλλά μέσω της εργασίας. Η α ξία του γγ αυτούς που τον κατέχουν και που θέλουν να τον ανταλλάξουν με κάποιο άλλο αντικείμενο είναι ακριβώς ίση με την ποσότητα εργασίας που τους ε πιτρέπει να αγοράσουν ή να εξουσιάσουν. Αλλά εκείνοι οι υποστηρικτές του καπιταλισμού που θέλουν ταυτόχρονα να είναι και οπαδοί οποιοσδήποτε τέτοιας "εργασιακής θεωρίας της αξίας", πάντοτε βρίσκονται μπροστά σ ένα σχεδόν άλυτο πρόβλημα. Αν η εργασία είναι η πηγή της αξίας, από πού προέρχεται το κέρδος;

30 Οι αστοί οικονομολόγοι και ο Μαρξ 29 Αν όλα τα αγαθά ανταλλάσσονται σύμφωνα με την ποσότητα εργασίας που περιέχουν, τότε όλοι στην κοινωνία θα έπρεπε να βρίσκονται σε μια, πάνω-κάτω, ίση κατάσταση. Κάποιοι μπορεί να επέλεγαν να δουλέψουν περισσότερο κι έτσι να έχουν λίγο παραπάνω πλούτο και λίγο λιγότερη σχόλη. Αλλά όλοι οι άνθρωποι θα έπρεπε να έχουν εξίσου ικανοποιητική διαβίωση. Μπορεί κάποιοι πάλι να ήταν λιγότερο επιδέξιοι και στην αρχή να έμεναν πίσω, αλλά με τον καιρό κι αυτοί θα κάλυπταν το χαμένο έδαφος. Από πού, λοιπόν, θα μπορούσε να βγαίνει το συστηματικό κέρδος; Κάποια άτομα μπορεί να κέρδιζαν εξαπατώντας άλλα άτομα. Αλλά αυτό δεν μπορεί να εξηγήσει πώς υπάρχει μια ολόκληρη τάξη πλουσίων. Πολύ περισσότερο, αφού στον σύγχρονο καπιταλισμό σχεδόν όλοι όσοι πουλούν αγαθά είναι πλούσιοι. Οπως τόνιζε ο Μαρξ: Η τάξη των καπιταλιστών ως σύνολο δεν μπορεί να πλουτίσει, δεν μπορεί να αυξήσει το συνολικό της κεφάλαιο... με το να κερδίζει ο ένας καπιταλιστής αυτά που χάνει ένας άλλος. Η τάξη ως σύνολο δεν μπορεί να εξαπατήσει τον εαυτό της. Αλλά αν οι καπιταλιστές δεν βγάζουν τα κέρδη τους ο ένας από τον άλλο, τότε θα πρέπει να τα βγάζουν από αλλού. Αλλά από πού; Ηδη 100 χρόνια πριν από τον Μαρξ, ο Ανταμ Σμιθ είχε προσπαθήσει να ε ξηγήσει την ύπαρξη του κέρδους αναμιγνύοντας τη θεωρία του για την εργασία ως πηγής της αξίας, με μια άλλη άποψη. Την άποψη που θεωρούσε ότι το κεφάλαιο προσθέτει στην αξία παράγοντας μια πρόσοδο". Κάποιες μορφές κεφαλαίου, όπως οι μηχανές, οι κτιριακές εγκαταστάσεις των εργοστασίων κ.λπ., όντως κάνουν την εργασία πιο παραγωγική απ' ό,τι θα ήταν χωρίς αυτά. Ακόμα και το πιο στοιχειώδες εργαλείο προσθέτει αφάνταστα στην ανθρώπινη παραγωγικότητα: ένας εργάτης μ' ένα καρότσι μπορεί να κινήσει πολύ μεγαλύτερο βάρος με πολύ λιγότερη προσπάθεια απ ό,τι κάποιος που κουβαλάει τα πράγματα στην πλάτη του. Ωστόσο, οι μηχανές και τα κτίρια δεν είναι πράγματα που υπάρχουν από μόνα τους. Είναι προϊόν προηγούμενης ανθρώπινης εργασίας. Το καρότσι που βοηθάει τη δουλειά του εργάτη είναι προϊόν της δουλειάς του μεταλλεργάτη. ΓΓ αυτό ο Μαρξ αποκαλούσε τα μέσα παραγωγής "νεκρή εργασία (σε αντίθεση με την τρέχουσα εργασία, που είναι η "ζωντανή εργασία"). Η αξία των αγαθών που πουλιούνται εξακολουθεί να βασίζεται στην ερ

31 30 Η Οικονομία τοο Τρελοκομείο» γασία που χρειάζεται για τη δημιουργία τους, παρόλο που ένα μέρος αυτής της εργασίας έγινε στο παρελθόν και όχι στο παρόν. Αν ένας καπιταλιστής λέει, πώς πρέπει να αμειφθεί επειδή έκανε επένδυση σε κτίρια ή μηχανές, θα πρέπει κάποιος να τον ρωτήσει πώς βρέθηκαν στα δικά του χέρια τα κτίρια και οι μηχανές και όχι στα χέρια αυτών που τα κατασκεύασαν με την εργασία τους. Ακόμα περισσότερο, δεν υπάρχει τρόπος με τον οποίο μια μηχανή να μπορεί να προσθέσει κάτι στην αξία κάποιου πράγματος χωρίς η ζωντανή εργασία να δουλέψει πάνω σ' αυτή τη μηχανή. Μια μηχανή από μόνη της δεν κάνει τίποτα. Το ανθρώπινο ον που χειρίζεται τη μηχανή, αυτό είναι που την κάνει να παράγει νέα αγαθά, με αυξημένη αξία. Το ανθρώπινο ον μπορεί να κάνει πράγματα χωρίς τη μηχανή. Η μηχανή δεν μπορεί να κάνει τίποτα, χωρίς ένα ανθρώπινο ον που θα τη βάλει να δουλέψει. Το γεγονός ότι είναι η ανθρώπινη εργασία αυτή που τελικά καθορίζει την ανταλλακτική αξία των αντικειμένων, φαίνεται από το τι συμβαίνει με τη σύγχρονη τεχνολογική πρόοδο. Αντικείμενα που ήταν πολύ ακριβά πριν από 20 ή 30 χρόνια έχουν γίνει φτηνά, καθώς η τεχνολογική πρόοδος έχει μειώσει την αναγκαία ποσότητα εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή τους, ακόμα και όταν οι μηχανές που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή τους είναι πιο πολύπλοκες και ακριβές. Μια ηλεκτρο-μηχανική μηχανή προσθέσεων κόστιζε 40 ή 50 λίρες στη δεκαετία του '60 (μια τιμή που ισοδύναμε! με 400 ή 500 σημερινές λίρες), ωστόσο σήμερα μπορείς να αγοράσεις έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή μεγαλύτερης δύναμης για μία ή δύο λίρες. Ομοια, ένας κομπιούτερ μέσης δύναμης κόστιζε τότε μισό εκατομμύριο λίρες. Τώρα βρίσκεις κάτι ανάλογο για 600 ή 700 λίρες. Τα αγαθά που δεν έχουν φτηνύνει σύμφωνα με τα παραπάνω είναι εκείνα τα αγαθά που απαιτούν ακόμη και σήμερα σχεδόν τόση εργασία, όση και στο παρελθόν: τα αυτοκίνητα, τα τρόφιμα και τα ποτά, τα τούβλα και η λάσπη για χτίσιμο, καθώς και πολλά ρούχα. Κέρδος και εκμετάλλευση Η ιδέα ότι η εργασία είναι η πηγή κάθε αξίας, συμπεριλαμβανομένης και αυτής που πηγαίνει στον καπιταλιστή ως κέρδος, τόκος και γαιοπρόσοδος, έ- γινε όλο και πιο ενοχλητική για τους απολογητές του καπιταλισμού μετά τον

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές.

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. 1 2 Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. Στόχος: Να αποδείξουν οι φοιτητές από μόνοι τους πόσες πολλές έννοιες βρίσκονται στην τομή των δύο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ;

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Καθώς έχουν περάσει, από το 2008 οπότε και ξέσπασε η μεγαλύτερη καπιταλιστική κρίση μετά την κρίση του 1929, οι πάντες σχεδόν συμπεριφέρονται σαν να έχει ξεπεραστεί η κρίση

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας 3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας Η νεοκλασική θεωρία της προσφοράς εργασίας που αναπτύξαμε προηγουμένως υποστηρίζει ότι οι επιλογές

Διαβάστε περισσότερα

Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας...5

Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας...5 Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας....5 Page 1Τ Το κυνήγι της φώκιας Λεξιλόγιο Καταλαβαίνεις τις λέξεις; 1. Ολοκληρώνομαι

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Διεθνές Εμπόριο και Διανομή του Εισοδήματος Υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι για τους οποίους το διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομική Κεφάλαιο 4 Κατανάλωση, αποταμίευση και επένδυση. 4.1 Κατανάλωση και αποταμίευση

Μακροοικονομική Κεφάλαιο 4 Κατανάλωση, αποταμίευση και επένδυση. 4.1 Κατανάλωση και αποταμίευση Μακροοικονομική Κεφάλαιο 4 Κατανάλωση, αποταμίευση και επένδυση 4.1 Κατανάλωση και αποταμίευση 1) Χωρίς πληθωρισμό και με ονομαστικό επιτόκιο (i).03, κάποιος μπορεί να ανταλλάξει μια μονάδα σημερινής κατανάλωσης

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

1.1. ΟΜΑΔΑ Α. Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος).

1.1. ΟΜΑΔΑ Α. Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος). ΑΘ. ΧΑΡΙΤΩΝΙΔΗΣ : ΑΟΘ για ΕΠΑΛ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1.1. ΟΜΑΔΑ Α 1.1.1. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος).

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομική. Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική. Αναπτύχθηκε ως ξεχωριστός κλάδος: Γιατί μελετάμε ακόμη την. Μακροοικονομική Θεωρία και

Μακροοικονομική. Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική. Αναπτύχθηκε ως ξεχωριστός κλάδος: Γιατί μελετάμε ακόμη την. Μακροοικονομική Θεωρία και Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική Εισαγωγή: με τι ασχολείται Ποια είναι η θέση της μακροοικονομικής σήμερα; Χρησιμότητα - γιατί μελετάμε την μακροοικονομική θεωρία; Εξέλιξη θεωρίας και σχέση με την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι (1886-1964) Καρλ Πολάνυι Ούγγρος διανοητής νομάδας εβραϊκής καταγωγής με έντονη πνευματική και πολιτική δράση, θεμελιωτής του κλάδου της

Διαβάστε περισσότερα

The Economist Events The 17th Roundtable with the Government of Greece

The Economist Events The 17th Roundtable with the Government of Greece Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ: Κυρίες και κύριοι χαίρετε. Στα επόμενα λεπτά της παρουσίασής μου πρόκειται να εστιάσω κυρίως στο εμπορικό κομμάτι, στην εμπορική διάσταση που έχουν οι εξελίξεις στην περιοχή μας όσον

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Περιφερειακή Ανάπτυξη

Περιφερειακή Ανάπτυξη ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Περιφερειακή Ανάπτυξη Διάλεξη 2: Οικονομική Ανάπτυξη και Οικονομική Μεγέθυνση (κεφάλαιο 1, Πολύζος Σεραφείμ) Δρ. Βασιλείου Έφη Τμήμα Οργάνωση και Διοίκηση Επιχειρήσεων Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική Υπάρχουν τριβές αλλά από ζήλο... Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ «Είμαι ικανοποιημένος από τη δεκαεννιάμηνη πορεία της κυβέρνησης.

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ο : Βασικές Οικονομικές Έννοιες ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Πολιτική Οικονομία (Οικονομική Επιστήμη) είναι η επιστήμη που μελετά τα οικονομικά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Α ΤΟΜΟΣ

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Α ΤΟΜΟΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Α ΤΟΜΟΣ ΜΑΝΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Α ΤΟΜΟΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Οικονομικές Επιστήμες Αρχές Οικονομικής Θεωρίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 3 Ιουνίου 2013

Διαβάστε περισσότερα

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr»

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Επεξήγηση web site με λογικό διάγραμμα «Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Web : www.e-base.gr E-mail : support@e-base.gr Facebook : Like Twitter : @ebasegr Πολλοί άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ; ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ; Οικονοµική είναι η µελέτη του τρόπου µε τον οποίο οι άνθρωποι επιλέγουν να κατανείµουν τους σπάνιους πόρους τους. Λόγω της σπανιότητας δεν είναι δυνατόν να εκπληρωθούν όλες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. Α Τρίμηνο 2012

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. Α Τρίμηνο 2012 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Τριμηνιαία Έρευνα Α Τρίμηνο 2012 Αθήνα, Απρίλιος 2012 2 Έρευνα Καταναλωτικής Εμπιστοσύνης Α Τρίμηνο 2012 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

www.onlineclassroom.gr ΜΕΡΟΣ Β Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών

www.onlineclassroom.gr ΜΕΡΟΣ Β Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών ΜΕΡΟΣ Β Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών Β.1 Διαπράττουμε το σφάλμα της σύνθεσης όταν θεωρούμε ότι: α. αυτό που ισχύει για ένα άτομο ισχύει μερικές φορές και για το σύνολο β. αυτό που ισχύει για ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Οι κάτοικοι στην Ελλάδα μετακομίζουν κατά μέσο όρο 3 έως 5 φορές στη ζωή τους, διαμένουν σε ιδιόκτητη κατοικία σε ποσοστό περίπου 70%,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ(EΠΑΛ) ΟΜΑΔΑ Α

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ(EΠΑΛ) ΟΜΑΔΑ Α ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ(EΠΑΛ) ΟΜΑΔΑ Α Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και την λέξη Σωστό, εάν είναι σωστή και Λάθος εάν είναι λανθασμένη. Α1. Ο αντιπραγματισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ δια χειρός Dr. Ε. Φραγκεδάκη ISBN: 978-960-93-3811-0 SAPPHO SOFT Dr. Ε. Φραγκεδάκη ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 109 5. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟ Η ΣΠΑΣΜΕΝΗ ΤΖΑΜΑΡΙΑ

ΠΡΩΤΟ Η ΣΠΑΣΜΕΝΗ ΤΖΑΜΑΡΙΑ ΠΡΩΤΟ Η ΣΠΑΣΜΕΝΗ ΤΖΑΜΑΡΙΑ Μήπως ήσασταν παρόντες τότε που ο Ιάκωβος Καλόπουλος, νοικοκύρης καλός, άστραψε και βρόντηξε με τον ακαμάτη τον γιο του που στα καλά καθούμενα του σπασε μια τζαμαρία; Αν ήσασταν

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση ξεκίνησε στα τέλη του 18 ου αιώνα από την Μ.Βρετανία.

Διαβάστε περισσότερα

Εργαζόμενος - Εργοδότης

Εργαζόμενος - Εργοδότης Οικονομική δραστηριότητα στην Αρχαία Ελλάδα Εργαζόμενος - Εργοδότης Καταναλωτή Επενδυτές Εργαστήρι 1 Η Πρώτη του Μάη δεν είναι αργία είναι απεργία Εικόνες από την απεργία στο Σικάγο 1886 8ώρες δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

(συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08)

(συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08) (συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08) Φ.Κ.: ας επιστρέψουμε τώρα στο μεγάλο θέμα της ημέρας σε παγκόσμια κλίμακα, της Αμερικάνικές προκριματικές εκλογές. Πήραμε

Διαβάστε περισσότερα

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα.

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Δεν είναι πάντα εφικτό να το προγραμματίζουμε κατά προτεραιότητα.

Διαβάστε περισσότερα

Β Ε τάξη ηµοτικού. ιαθεµατικότητα Μαθηµατικά, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Αγωγή Καταναλωτή, Αγωγή Υγείας.

Β Ε τάξη ηµοτικού. ιαθεµατικότητα Μαθηµατικά, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Αγωγή Καταναλωτή, Αγωγή Υγείας. Σχέδιο Μαθήµατος Το ικαίωµα στην Εκπαίδευση Β Ε τάξη ηµοτικού Σκοπιµότητα Να αναγνωρίζουν οι µαθητές το δικαίωµα του παιδιού στην εκπαίδευση ιαθεµατικότητα Μαθηµατικά, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Αγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορές Μεταφορές Καταναλωτής Ε

Μεταφορές Μεταφορές Καταναλωτής Ε ΚΕΦ. 1 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του μαθήματος των Οικονομικών είναι να προσφέρει τις αναγκαίες οικονομικές γνώσεις, ώστε να αντιλαμβανόμαστε σωστά τον τρόπο λειτουργίας της Οικονομίας,

Διαβάστε περισσότερα

Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007. Όνομα: Επώνυμο: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του

Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007. Όνομα: Επώνυμο: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007 Α Όνομα: Επώνυμο: Αριθμός Μητρώου: Έτος: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του 1. Η χώρα Α έχει 10.000 μονάδες εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ 1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ Το διάγραμμα κυκλικής ροής της οικονομίας (κεφ. 3, σελ. 100 Mankiw) Εισόδημα Υ Ιδιωτική αποταμίευση S Αγορά συντελεστών Αγορά χρήματος Πληρωμές συντελεστών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Τίτλος: Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Μπορεί η Ελλάδα να διδαχθεί από την ιστορία του παρελθόντος; [στα πλαίσια της οικονομικής ύφεσης] ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ιστορία κάνει συνεχώς κύκλους.

Διαβάστε περισσότερα

Νέες μορφές απασχόλησης. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση

Νέες μορφές απασχόλησης. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Νέες μορφές απασχόλησης 1 Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Ποιες είναι οι νέες μορφές απασχόλησης; Σύμβαση ορισμένου χρόνου Μερική απασχόληση Προσωρινή απασχόληση Σύμβαση έργου Υπεργολαβία Εκ

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 «ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 1 ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ; Γράφει ο Ηλίας Δερμετζής «Τη ζωή μου χωρίς αριθμούς δεν μπορώ να τη φανταστώ,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 Αγαπητοί συνάδελφοι, κυρίες και κύριοι, Σας ευχαριστώ όλους που ήρθατε στη χώρα μας και

Διαβάστε περισσότερα

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Η βιοµηχανική επανάσταση

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Η βιοµηχανική επανάσταση Ε. ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ 1ο ΣΧΕ ΙΟ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ιάρκεια: Ολιγόλεπτο Θέµατα: 3 Η βιοµηχανική επανάσταση ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΑΞΗ:... ΤΜΗΜΑ:... ΜΑΘΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΧΡΗΜΑΤΟΣ Οι κυριότερες μορφές χρήματος σήμερα είναι: Τα χαρτονομίσματα Τα κέρματα Οι επιταγές

ΜΟΡΦΕΣ ΧΡΗΜΑΤΟΣ Οι κυριότερες μορφές χρήματος σήμερα είναι: Τα χαρτονομίσματα Τα κέρματα Οι επιταγές ΚΕΦ. 5 ΧΡΗΜΑ Τα πολύ παλιά χρόνια η ανταλλαγή των αγαθών γινόταν απευθείας χωρίς τη μεσολάβηση του χρήματος. Γινόταν δηλαδή Αντιπραγματισμός ή φυσική ανταλλαγή (έδινε προϊόντα και έπαιρνε προϊόντα, έκανε

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε τόσο άσχημη κατάσταση, όσο τον καιρό αυτόν. Ο λόγος;

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοικονομική. Ενότητα 1: Εισαγωγικές Έννοιες. Σόρμας Αστέριος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη)

Μικροοικονομική. Ενότητα 1: Εισαγωγικές Έννοιες. Σόρμας Αστέριος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Μικροοικονομική Ενότητα 1: Εισαγωγικές Έννοιες Σόρμας Αστέριος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ

Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΙΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ Παρασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εργασιακή Θεωρία της Αξίας του Μαρξ Σημειώσεις του Λευτέρη Τσουλφίδη Καθηγητή Τμήματος Οικονομικών Επιστημών Ο Νόμος της Αξίας του Μαρξ Ο καπιταλισμός ορίζεται ως το σύστημα

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

Satisfaction, Quality and Value

Satisfaction, Quality and Value Το marketing στη σύγχρονη εποχή ικανοποίηση, ποιότητα και αξία Satisfaction, Quality and Value Οικονομία, κοινωνία και Marketing Τι θα παραχθεί Πως θα παραχθεί Ποιός θα το παράγει Που θα παραχθεί Πότε

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι;

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; Κανένα από αυτά τα ζώα. Στο απόλυτο σκοτάδι είναι αδύνατο να δει κανείς ο,τιδήποτε. Ποια δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΙΜΕΝΟ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΙ ΙΚΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Β ΚΥΚΛΟΥ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ ΠΕΜΠΤΗ 13 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.gr Εισήγηση του Προέδρου του Οικονομικού Επιμελητηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Χριστός Ανέστη. Έχουμε αληθινό πρόβλημα όταν έρχεται στην διαχείριση των χρημάτων. Οι περισσότεροι από μας είμαστε σοβαρά χρεωμένοι.

Χριστός Ανέστη. Έχουμε αληθινό πρόβλημα όταν έρχεται στην διαχείριση των χρημάτων. Οι περισσότεροι από μας είμαστε σοβαρά χρεωμένοι. Αγαπημένοι μου εν Χριστώ Χριστός Ανέστη Χρειαζόμαστε απεγνωσμένα αλλαγή όσον αφορά στο θέμα της διαχείρισης χρημάτων. Οι στατιστικές των χρεών στις ΗΠΑ (Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής) είναι συγκλονιστικές.

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Μάθημα 2 1 Εισαγωγή Χαρακτηριστικά στοιχεία της επιχείρησης ως οργανισμού Συστατικά μέρη και το περιβάλλον της επιχείρησης Διάφορες μορφές επιχειρήσεων που λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Η Ενεργειακή φτώχεια και οι συνέπειες στο περιβάλλον και στην υγεία. του Κώστα Φωτεινάκη

Η Ενεργειακή φτώχεια και οι συνέπειες στο περιβάλλον και στην υγεία. του Κώστα Φωτεινάκη Η Ενεργειακή φτώχεια και οι συνέπειες στο περιβάλλον και στην υγεία του Κώστα Φωτεινάκη Στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Συνεδρίου που οργάνωσε το Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ 10-12 Οκτωβρίου 2013 στην Αθήνα με

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt - Ι - Αυτός είναι ένας ανάπηρος πριν όμως ήταν άνθρωπος. Κάθε παιδί, σαν ένας άνθρωπος. έρχεται, καθώς κάθε παιδί γεννιέται. Πήρε φροντίδα απ τη μητέρα του, ανάμεσα σε ήχους

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή στη µακροοικονοµική

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή στη µακροοικονοµική Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη µακροοικονοµική Περίγραµµα κεφαλαίων Ποιο είναι το αντικείµενο της µακροοικονοµικής Με τι ασχολούνται οι µακροοικονοµολόγοι; Γιατί διαφωνούν οι µακροοικονοµολόγοι Ποιο είναι το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 13 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Κεφ. Ιο Η Συνεισφορά της Ιστορίας της Οικονομικής Σκέψης Εισαγωγή 17 1.1. Η Σύγχρονη Κάμψη της Ιστορίας της Οικονομικής Σκέψης..

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15

ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15 ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15 ΕΝΟΤΗΤΑ Νο. 1 ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ : ΣΤΟΧΟΙ, ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ, ΒΑΣΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ & ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ PETER SANFEY REGIONAL ECONOMIST FOR SOUTHEASTE EUROPE AND GREECE, EBRD TO THE EVENT «RESURRECTING THE GREEK ECONOMY: GREAT EXPECTATIONS?» ΠΕΜΠΤΗ 9 ΙΟΥΛΙΟΥ 2015 THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ ALVARO PEREIRA ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΜΕΛΕΤΩΝ ΧΩΡΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΟΣΑ ΣΤΟ 19 th ROUNDTABLE WITH THE GOVERNMENT OF GREECE EUROPE: THE COMEBACK? GREECE: HOW RESILIENT? ΠΕΜΠΤΗ 14 ΜΑΪΟΥ 2015

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13

Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13 Περιεχόμενα Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Οι διεθνείς συναλλαγές και τα συγκριτικά πλεονεκτήματα... 17 Ι. Η αρχή των συγκριτικών πλεονεκτημάτων... 17 Α. Κόστος εργασίας και εξειδικεύσεις...

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε. ΕΠΟ 11: Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 4 η εργασία ακαδημαϊκού έτους 2012-13 Θέμα: «Συγκρίνετε τις οικονομικές πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

Και τα τέσσερα κτίρια της Εποχής 1 της επέκτασης μπορούν να ανακαινιστούν. Η ιδιότητα

Και τα τέσσερα κτίρια της Εποχής 1 της επέκτασης μπορούν να ανακαινιστούν. Η ιδιότητα Η επέκταση αυτή εισάγει κάποια νέα στοιχεία ώστε να εμπλουτίσει το βασικό παιχνίδι. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν ξεχωριστά ή σε οποιονδήποτε συνδυασμό. Πεμπτοσ Παικτησ Προφητειεσ Ξύλινα κομμάτια για πέμπτο

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ Μέρος πρώτο: Η πορεία προς μία κοινή ενεργειακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ανάγκη για

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΥΠΡΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑTΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (Α.Ε.Π.) - Καθαρό Εθνικό Προϊόν

1.1 Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (Α.Ε.Π.) - Καθαρό Εθνικό Προϊόν ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ : ΑΡΓΥΡΏ ΜΟΥΔΑΤΣΟΥ 1. ΕΘΝΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ 1.0 Γενικά Αντικείµενο της Μακροοικονοµικής είναι ο καθορισµός (υπολογισµός) των συνολικών µεγεθών της οικονοµίας, πχ. της συνολικής

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων. Χρήσιµο για τις συναλλαγές. Μία µορφή πλούτου. Επάρκεια. Χωρίς Χρήµα. Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy)

Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων. Χρήσιµο για τις συναλλαγές. Μία µορφή πλούτου. Επάρκεια. Χωρίς Χρήµα. Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy) Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων Χρήµα Χρήσιµο για τις συναλλαγές Μία µορφή πλούτου Χωρίς Χρήµα Επάρκεια Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy) 1 Λειτουργίες του Χρήµατος Μέσο διατήρησης της αξίας Μονάδα

Διαβάστε περισσότερα

ECONOMIST CONFERENCES ΟΜΙΛΙΑ

ECONOMIST CONFERENCES ΟΜΙΛΙΑ ECONOMIST CONFERENCES ΟΜΙΛΙΑ MUSTAFA OSMAN ISMAIL ALAMIN MINISTER OF INVESTMENT, REPUBLIC OF SUDAN TO THE SECOND GREEK EU PRESIDENCY CONFERENCE «Europe and the Arab World: Strengthening political, business

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Η Επιχειρηματική Ευκαιρία Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Υπάρχουν έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι στους περισσότερους επιχειρηματίες που ξεκινούν για πρώτη φορά μια επιχείρηση, τελειώνουν τα χρήματα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 8 Ιουνίου 2012

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Εμπιστοσύνης του Καταναλωτή

Έρευνα Εμπιστοσύνης του Καταναλωτή ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Έρευνα Εμπιστοσύνης του Καταναλωτή Τριμηνιαία Έρευνα Γ Τρίμηνο 2014 Αθήνα, Οκτώβριος 2014 2 Έρευνα Εμπιστοσύνης του

Διαβάστε περισσότερα

Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015. Frank Hoffer, Bureau for Workers Activities

Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015. Frank Hoffer, Bureau for Workers Activities Μηχανισμός καθορισμού των μισθών στην προσδοκόμενη επανενωμένη Κύπρο Οι οικονομικές επιπτώσεις των ελάχιστων μισθών και της συλλογικής διαπραγμάτευσης : Ένα αμφισβητούμενο πεδίο Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015

Διαβάστε περισσότερα

Εάν το ποσοστό υποχρεωτικών καταθέσεων είναι 25% και υπάρξει μια αρχική κατάθεση όψεως 2.000 σε μια εμπορική Τράπεζα, τότε η μέγιστη ρευστότητα που μπορεί να δημιουργηθεί από αυτή την κατάθεση είναι: Α.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ ;

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ ; ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ Ορισμός: Είναι η διαδικασία με την οποία επαναχρησιμοποιείται εν μέρει ή ολικά οτιδήποτε αποτελεί έμμεσα ή άμεσα αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας και το οποίο στην μορφή που είναι δεν

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη πόλης. Εισαγωγή

Διάταξη πόλης. Εισαγωγή Για οποιαδήποτε H μετάφραση παράλειψη, έγινε από το ridergr για το http:// ://www www.age age4greeks greeks.gr Επικοινωνήστε λάθος μαζί μετάφραση μας στο info@age ή ορθογραφικό age4greeks greeks.gr λάθος

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής συμφωνία για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία Κείμενο για όλους

Διεθνής συμφωνία για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία Κείμενο για όλους Διεθνής συμφωνία για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία Κείμενο για όλους Σελίδα 1 από 72 Αυτό το κείμενο είναι όλη η συμφωνία. Η συμφωνία είναι νόμος της Ελλάδας από τις 11 Απριλίου 2012. Μπορείς να

Διαβάστε περισσότερα

Πάντοτε + Σχεδόν πάντοτε 5,7. Τις περισσότερες φορές 14,8 39,5. Μερικές φορές 31,6. Σχεδόν ποτέ + Ποτέ 8,5 Γ/ Α. ιάγραµµα 2

Πάντοτε + Σχεδόν πάντοτε 5,7. Τις περισσότερες φορές 14,8 39,5. Μερικές φορές 31,6. Σχεδόν ποτέ + Ποτέ 8,5 Γ/ Α. ιάγραµµα 2 Αξονες της Ερευνας ιακυβέρνησης 1. Εµπιστοσύνη 2. Αποτελεσµατικότητα (συστήµατος - προσωπική) 3. Αποκρισιµότητα 4. Αρµοδιότητες / περιοχές 5. Παρεµβατισµός / ρόλος στην οικονοµία 6. Προτεραιότητες δηµοσίων

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Έννοιες των Οικονομικών της Εργασίας οικονομικά της εργασίας αγορά αγορά εργασίας μισθός

Βασικές Έννοιες των Οικονομικών της Εργασίας οικονομικά της εργασίας αγορά αγορά εργασίας μισθός Βασικές Έννοιες των Οικονομικών της Εργασίας - Τα οικονομικά της εργασίας μελετούν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η αγορά εργασίας. - Ορισμός: Η αγορά ενός αγαθού είναι η διαδικασία (θεσμικό πλαίσιο)

Διαβάστε περισσότερα