ΠΑΙ ΙΑ, ΓΟΝΕΪΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΜΟΝΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ;

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΙ ΙΑ, ΓΟΝΕΪΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΜΟΝΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ;"

Transcript

1 Κογκίδου. (2006) Παιδιά, Γονεϊκότητα και Κοινωνία: Τι Μπορούµε να Μάθουµε από τους Μόνους -Γονείς; Στo: M. Μαλικιώση Λοϊζου,. Σιδηροπούλου ηµακάκου και Γ. Κλεφτάρα (Επιµ.) Η Συµβουλευτική Ψυχολογία στις Γυναίκες, σσ Αθήνα:Ελληνικά Γράµµατα. ΠΑΙ ΙΑ, ΓΟΝΕΪΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΜΟΝΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ; ΗΜΗΤΡΑ ΚΟΓΚΙ ΟΥ, Αναπλ. Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τµήµα ηµοτικής Εκπαίδευσης του Α.Π.Θ. Περίληψη Μια από τις πιο σηµαντικές µεταβολές στον τρόπο οργάνωσης της οικογενειακής ζωής τις τελευταίες δεκαετίες αποτελεί η αύξηση του αριθµού των µονογονεϊκών οικογενειών, η πλειονότητα των οποίων αποτελείται από µόνο γονιό γυναίκα. Ενώ, όµως, η µονογονεϊκότητα αποτελεί ένα πολυδιάστατο φαινόµενο, η συζήτηση συνήθως επικεντρώνεται σε ορισµένες διαστάσεις του ζητήµατος -ιδιαίτερα στις αρνητικές επιπτώσεις ενώ αποσιωπούνται άλλες, όπως, η κοινωνική, η οικονοµική, η πολιτική, η έµφυλη και η διάσταση της κοινωνικής πολιτικής Ενώ η οικογένεια αλλάζει, ο κυρίαρχος λόγος και η άσκηση της κοινωνικής πολιτικής, καθώς δεν ικανοποιούν τις υπάρχουσες ανάγκες και δεν εναρµονίζονται µε τις µεταβαλλόµενες συνθήκες οικογενειακής οργάνωσης, παρεµποδίζουν την αναγνώριση και θετικών όψεων σε αυτή τη µορφή οικογενειακής οργάνωσης. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα η µονογονεϊκότητα να αποτελεί περισσότερο πηγή προβληµάτων και δυσκολιών στην καθηµερινότητα, παρά πλούτου. Παρά το γεγονός αυτό, µπορούµε να καταγράψουµε πολλά θετικά παραδείγµατα λειτουργίας µονογονεϊκών οικογενειών, να σκιαγραφήσουµε ένα διαφορετικό τρόπο άσκησης 1

2 του γονεϊκού ρόλου και ανάπτυξης µιας διαφορετικής δυναµικής στη λειτουργία τους. Τα θετικά παραδείγµατα αποτελούν ισχυρά επιχειρήµατα για την άρση του κοινωνικού στίγµατος, την ανάπτυξη πλουραλιστικών προσεγγίσεων σε όλα τα επίπεδα συµπεριλαµβανοµένης και της συµβουλευτικής - που θα εκτιµούν τον πλούτο όλων των οικογενειών και την υποστήριξή τους σε θεσµικό επίπεδο. Ταυτόχρονα, όµως, µπορούν να εµπλουτίσουν την ζωή όλων των οικογενειών και γενικότερα να ωφεληθούν όλες οι οικογένειες από αλλαγές στο επίπεδο της κοινωνικής πολιτικής. Μπορούν, για παράδειγµα, να εµπλουτίσουν µε νέες οπτικές τη συζήτηση για ζητήµατα που έχουν σχέση µε την οργάνωση της οικογενειακής ζωής, όπως, την εναρµόνιση της οικογενειακής και εργασιακής ζωής, το ρόλο των ατόµων που παρέχουν φροντίδα, τους νέους όρους άσκησης της πατρότητας, ζητήµατα ρόλων του φύλου, δυναµικής στο εσωτερικό των οικογενειών, συντροφικότητας κ.ά. CHILDREN, PARENTHOOD AΝD SOCIETY: WHAT CAN WE LEARN FROM ONE-PARENT FAMILIES? DEMETRA KOGIDOU, Associate Professor of Psychology at Aristotle University, Thessaloniki, Greece Summary One of the most striking changes in family structure over the last decades has been the increase of one-parent families. Single parenting is a status still charged with negative connotations and is rarely seen in its fullest sense -as a social, economic, political, policy and gender matter. Despite the fact that single-parent families operate within an environment which expects to see them fail and despite their undeniable problems, there are single-parent families who succeed and we can identify distinctive patterns of parenting and family dynamics. Their strength is the strongest rationale to remove stigma and provide support. Recognition of the value of one-parent families is also crucial. The affirmative 2

3 lessons such families teach have something to teach other families, as they may be models of networking and extended family systems. By supporting them we may learn how to foster responsible citizenship, we may learn the ways in which family and work structures must be changed to support all families, we may better understand how to achieve gender equality. Also, partnership will find a new basis and we can rethink the concept of fatherhood. Our goal should be to develop pluralistic approaches which value the richness of all families. ΚΟΓΚΙ ΟΥ ΗΜΗΤΡΑ, ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΣΤΟ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΟ Α.Π.Θ. ΠΑΙ ΙΑ, ΓΟΝΕΪΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΜΟΝΟΥΣ-ΓΟΝΕΙΣ; Σε µια περίοδο ραγδαίων κοινωνικο-οικονοµικών αλλαγών σε διεθνές επίπεδο δεν θα ήταν δυνατόν να µην έχουν συντελεστεί µετασχηµατισµοί στον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της οικογενειακής ζωής. Ο Γκίντενς (2002, σ.95), υποστηρίζει ότι «απ όλες τις αλλαγές που λαµβάνουν χώρα στον κόσµο µας, οι σηµαντικότερες είναι αυτές που έχουν σχέση µε την προσωπική µας ζωή -τη σεξουαλικότητα, τις σχέσεις, το γάµο και την οικογένεια.». Ο συγγραφέας αποκαλεί τις αλλαγές στον τρόπο µε τον οποίο σκεφτόµαστε τον εαυτό µας και διαµορφώνουµε δεσµούς και σχέσεις µε τους άλλους «παγκόσµια επανάσταση», µόνον που ο ρυθµός ανάπτυξής της διαφέρει από κουλτούρα σε κουλτούρα και από περιοχή σε περιοχή και οι αντιστάσεις είναι επίσης πολλές (σ.95). Νέοι Τρόποι Οργάνωσης της Οικογενειακής Ζωής- Νέες προκλήσεις για την γονεϊκότητα, τη δέσµευση, την κοινωνική πολιτική 3

4 Τα τελευταία χρόνια υπάρχει έντονο ενδιαφέρον για την γονεϊκότητα, τόσο στο επίπεδο της έρευνας όσο και της κοινωνικής πολιτικής. Η ενασχόληση αυτή µε τη γονεϊκότητα, δηλ. µε τους µηχανισµούς που ρυθµίζουν τη σχέση γονιών -παιδιού, σηµατοδοτεί συγχρόνως, κατά τον Φθενάκη (1998, σ.132), µια αλλαγή του τρόπου θεώρησής µας: δεν βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο οι µορφές της οικογένειας, αλλά η εξέλιξη της οικογένειας και οι µηχανισµοί που καθορίζουν τη συµβίωση. Η γονεϊκότητα, όπως και η οικογένεια, υπόκειται σε µια διαδικασία αλλαγών, µετασχηµατίζεται, επαναπροσδιορίζεται διαρκώς στο χώρο και στον χρόνο και σήµερα µάλιστα εξελίσσεται µέσα σε ένα πλαίσιο όπου οι επιλογές των ατόµων για τον τρόπο οργάνωσης του ιδιωτικού τους βίου διαφοροποιούνται ραγδαία. Έγιναν σηµαντικές αλλαγές στον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της οικογενειακής ζωής τις τελευταίες δεκαετίες σε όλα τα κράτη µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αν και αυτές δεν παρουσιάζουν µια ενιαία εικόνα και στην Ελλάδα δεν ήταν τόσο µεγάλης έκτασης τουλάχιστον µέχρι τώρα (βλ. Dumon, Ditch, Barnes, Bradshaw & Kilkey, Eurostat Yearbook, 2003). Σε γενικές γραµµές, οι δηµογραφικές εξελίξεις και οι µεταβολές της οικογενειακής οργάνωσης στα κράτη µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έτσι όπως καταγράφονται στην Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Κοινωνική Κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση (European Commission, 2003), συνίστανται: στην έντονη γήρανση του πληθυσµού ως συνέπεια της µείωσης της γονιµότητας και της θνησιµότητας- στην καθυστέρηση στη σύναψη του πρώτου γάµου και γενικά στη µείωση των γάµων, του αριθµού των παιδιών και στη συρρίκνωση της οικογενειακής οµάδας, στην αύξηση της συµβίωσης, των γεννήσεων εκτός γάµου, των διαζυγίων, των ανθρώπων που ζουν µόνοι, των ζευγαριών χωρίς παιδιά, των ανασυσταµένων και των µονογονεϊκών οικογενειών. Ειδικότερα, όσον αφορά στη γονεϊκότητα, υπάρχει µια σταδιακή αποσύνδεση του γάµου από την γονεϊκότητα, καθώς όλο και περισσότερα παιδιά δεν µεγαλώνουν µαζί µε τους δύο βιολογικούς τους γονείς, ενώ παράλληλα αυξάνεται ο αριθµός των ατόµων που δεν αποκτούν παιδιά Σε όλη την Ευρώπη οι εξελίξεις αυτές σχετίζονται και µε αλλαγές στους ρόλους των φύλων και των γενεών και έχουν επιδράσει στην αύξηση των µορφών οικογενειακής οργάνωσης µε τις µη συµβατικές οικογένειες - κυρίως µονογονεϊκές- 4

5 να καταλαµβάνουν όλο και µεγαλύτερο εύρος. 1 Ταυτόχρονα, οι αλλαγές αυτές έχουν οδηγήσει σε σηµαντικές αλλαγές στον ατοµικό κύκλο ζωής. ηλαδή ο κύκλος ζωής ενός ατόµου µπορεί να περιέχει πολλούς κύκλους οικογενειακής ζωής. Οι αλλαγές αυτές στον τρόπο οργάνωσης της οικογενειακής ζωής δηµιουργούν νέους όρους άσκησης της γονεϊκότητας. Το πιο ενδιαφέρον, όµως, στοιχείο των αλλαγών που συντελέστηκαν και θα εξελίσσονται στην οικογένεια αναφέρονται στον τρόπο λειτουργίας των οικογενειών, δηλ. στη δυναµική των σχέσεων µεταξύ των µελών της, καθώς αλλάζουν οι σχέσεις των συντρόφων/ συζύγων, οι σχέσεις γονιών- παιδιών, οι διαγενεακές σχέσεις και οι σχέσεις της οικογένειας µε το περιβάλλον. Κατ αρχήν, οι νέες µορφές οικογενειακής οργάνωσης που προστέθηκαν στις παλαιότερες και πιο παραδοσιακές είναι περισσότερο ισότιµες, ανεξάρτητα από το πολιτισµικό πλαίσιο ή το τµήµα του πληθυσµού όπου συναντώνται. Προδιαγράφουν µια νέα νόρµα, που σύµφωνα µε την Weeks (2002, σ.224), είναι «η αναζήτηση της ατοµικής ολοκλήρωσης µέσα σε ισότιµες σχέσεις και σ' ένα πλαίσιο ελεύθερης επιλογής». Παρά τις αντιστάσεις που υπάρχουν, γενικά για πρόοδο στο επίπεδο των ισότιµων σχέσεων, αυτή η διαπίστωση αποτελεί µια αισιόδοξη προοπτική. Θα ήταν, όµως, λάθος να σκεφθούµε ότι στο πλαίσιο αυτών των αλλαγών το κυρίαρχο µοντέλο που αντανακλά σήµερα τις σχέσεις των συντρόφων στο γάµο είναι αυτό της "ισότιµης εταιρικότητας". 2 Κατά τον Γκίντενς (2002, σ.104) «σήµερα, το ζευγάρι, παντρεµένο ή ανύπαντρο, συνιστά τον πυρήνα της οικογένειας, το κέντρο της οικογενειακής ζωής. Είναι µια µονάδα που βασίζεται στην συναισθηµατική επικοινωνία ή την οικειότητα». Αυτές οι αλλαγές εκφράζουν, σύµφωνα µε τον Kellerhals (1998), µία 1 Το 2000 το 10% των παιδιών ηλικίας 0-14 στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.-15) ζουν σε οικογένειες µε ένα γονιό (στη πλειονότητα γυναίκες). (Πηγή: Eurostat: Demographic statistics Eurostat: Demographic and household projections. The European Community Household Panel -ECHIP UDB, The Labour Force Survey (LFS), Luxembourg.). Η ποσοστιαία αναλογία των µόνων- γονέων διαφοροποιείται σηµαντικά ανάµεσα στις χώρες της Ε.Ε. Υπάρχει µικρό ποσοστό µονογονεϊκών οικογενειών στην Ελλάδα αν και σηµειώνεται µια τάση αύξησης. Οι µόνοι γονείς µε παιδιά κάτω των 16, ως ποσοστό ( % ) όλων των οικογενειών µε παιδιά κάτω των 16, το 1994 ήταν 6,7% (Πηγή: European Community, Household Panel-ECHP, UDB, 1994). 2 Για παράδειγµα, το µοντέλο των ισότιµων σχέσεων συναντάται πιο συχνά - ως πραγµατικότητα ή/ και ως επιδίωξη - σε µη ετεροσεξουαλικές σχέσεις (Weeks, 2002). Στις ετεροσεξουαλικές σχέσεις παρατηρούµε ότι ενώ αυξήθηκε ο αριθµός των µονογονεϊκών οικογενειών, η αναλογία των µόνων µητέρων/ µόνων πατέρων παραµένει σχετικά σταθερή ( 9 προς 1) (Duncan & Edwards, 1999). 5

6 τάση ιδιωτικοποίησης των πρακτικών που σχετίζονται µε την οικογένεια. Έτσι, ενώ το ζευγάρι γίνεται πιο εύθραυστο και αβέβαιο -χωρίς ο γάµος να αποτελεί οπωσδήποτε σταθερό χαρακτηριστικό του- µε µεγαλύτερη συντροφικότητα, διαπραγµατεύσεις και περισσότερη έµφαση στην ικανοποίηση των προσωπικών αναγκών των µελών του, η γονεϊκότητα ενισχύεται µέσω νοµοθετικών ρυθµίσεων και µεγαλύτερης εµπλοκής του κράτους έτσι ώστε να διασφαλιστούν µακροπρόθεσµα τα παιδιά. Η νέα αυτή κατάσταση στον ιδιωτικό βίο έχει προκαλέσει, διεθνώς, την εκδήλωση έντονου ενδιαφέροντος, χωρίς αυτό όµως να σηµαίνει ότι κάθε συζήτηση για τις σύγχρονες οικογένειες και για πολιτικές για την οικογένεια, καθώς και η πρακτική φορέων και πολλών επαγγελµατιών, έχει ως αφετηρία αυτή την βιωµένη εµπειρία των οικογενειών και παίρνει υπόψη της τις µεταβαλλόµενες συνθήκες οικογενειακής οργάνωσης. 3 Αν δεν αναγνωρισθεί, όµως, η συνθετότητα των παραγόντων που πρέπει να συνυπολογιστούν για να είναι ουσιαστικά δυνατή η επιλογή της µορφής οικογενειακής οργάνωσης που επιθυµούν τα άτοµα, τότε θα υπάρχουν νικητές και ηττηµένοι. Ο Crow (2002, σ.294) υποστηρίζει ότι "δηµοκρατική οικογένεια" θα παραµείνει µια ουτοπία «αν δεν αντιµετωπιστούν τα ζητήµατα των ανισοτήτων σε τοµείς όπως, η κοινωνική τάξη, το φύλο, η εθνότητα, η ηλικία και η σεξουαλικότητα των ατόµων που διαπραγµατεύονται την µορφή της οικογένειας που επιλέγουν και αν δεν προωθήσει η κοινωνική πολιτική άλλες οικογενειακές πρακτικές που θα είναι ισότιµες και θα δηµιουργήσουν άλλες αξίες». Οι αλλαγές αυτές που συνέβησαν νωρίτερα σε άλλες χώρες της Ευρώπης και άρχισαν να επικρατούν στη χώρα µας µε αργό ρυθµό, δεν αφορούν εξίσου όλα τα τµήµατα της κοινωνίας µας και δε γίνονται απόλυτα αποδεκτές κοινωνικά ούτε µε ενιαίο τρόπο - σε αυτή τη µεταβατική φάση. Στην αποδοχή αυτών των αλλαγών στην Ελλάδα δεν συµβάλλει ιδιαίτερα και το κράτος µε τον τρόπο άσκησης της κοινωνικής πολιτικής, που εκτός από το ότι είναι αναποτελεσµατική, δεν λαµβάνει σοβαρά υπόψη την συνθετότητα, τη ρευστότητα και τις διαφορετικές µορφές οργάνωσης της οικογενειακής ζωής καθώς και τις διαφοροποιηµένες ανάγκες των 3 Στο επίπεδο της κοινωνικής πολιτικής µπορούν να καταγραφούν δύο προσεγγίσεις. Στην πρώτη, γίνεται προσπάθεια για το σχεδιασµό µιας πολιτικής που θα είναι ουδέτερη όσον αφορά στις κοινωνικές ρυθµίσεις - π.χ. γάµος, συµβίωση, µονογονεϊκότητα - και χωρίς να λαµβάνεται υπόψη ο σεξουαλικός προσανατολισµός. Στη δεύτερη, οι πολιτικές για την οικογένεια σχεδιάζονται έτσι ώστε ουσιαστικά αντανακλούν και προωθούν µια ή περισσότερες µορφές ιδεατών οικογενειών (Duncan & Edwards, 1999). 6

7 διαφορετικών πολιτισµικά οικογενειών -γεγονός που έχει επιπτώσεις, όπως φαίνεται παρακάτω, σε πολλά επίπεδα. Κατ' αρχήν παρεµποδίζεται η αναγνώριση των θετικών όψεων των µη συµβατικών οικογενειών. Καθώς ο τρόπος άσκησης της κοινωνικής δεν ικανοποιεί τις υπάρχουσες ανάγκες και δεν εναρµονίζονται µε τις µεταβαλλόµενες συνθήκες οικογενειακής οργάνωσης, αυτό έχει ως αποτέλεσµα η µονογονεϊκότητα να αποτελεί περισσότερο πηγή προβληµάτων και δυσκολιών στην καθηµερινότητα, παρά πλούτου. Η µη ύπαρξη καινοτόµας κοινωνικής πολιτικής έχει ως αποτέλεσµα οι µονογονεϊκές οικογένειες να αποτελούν µια οµάδα που κατεξοχήν απειλείται από κοινωνικό αποκλεισµό για την καταπολέµηση του οποίου δεν υπάρχει µακροπρόθεσµη και πολυδιάστατη πολιτική. ε διασφαλίζεται ουσιαστικά το δικαίωµα επιλογής της οικογενειακής οργάνωσης που επιθυµούν τα άτοµα καθώς πολλά από τα µέτρα κοινωνικής πολιτικής µειώνουν, για παράδειγµα, τη δυνατότητα των γυναικών να µεγαλώνουν παιδιά ως µόνες µητέρες. Οπως τεκµηριώνουν οι Axinn & Hirsch (1993), µέσα από την εφαρµοζόµενη κοινωνική πολιτική ο γάµος προβάλλεται κυρίως, στις περισσότερες των περιπτώσεων, ως το προσφορότερο µέτρο για την καταπολέµηση της φτώχειας των γυναικών. Η προτεινόµενη επιλογή, µέσω της κοινωνικής πολιτικής, δηλαδή ο γάµος αντί του διαζυγίου και της µονογονεϊκότητας, ενθαρρύνει τις γυναίκες να εξαρτώνται από τους άνδρες, για να ζήσουν πάνω από το όριο της φτώχειας. Φαίνεται, όπως υποστηρίζει η Young(1995), ότι η ιδιότητα του πολίτη για τις µητέρες δεν εµπεριέχει την ανεξαρτησία Οι µη συµβατικές µορφές οικογενειακής οργάνωσης έγιναν, στο παρελθόν κυρίως, αντικείµενο αρνητικών αναπαραστάσεων που θεµελιώθηκαν σε επιχειρήµατα ψυχολογικά, κοινωνικά, δηµοσιοοικονοµικά. 4 Οι αρνητικές αυτές αναπαραστάσεις τροφοδοτούν και τροφοδοτούνται εν µέρει από νοµοθετικές ρυθµίσεις, επηρεάζουν την κοινωνική πρακτική των φορέων και των ατόµων που παρέχουν σχετικές 4 Αρνητικές κοινωνικές αντιλήψεις για οικογένειες που δεν ανήκουν στο κυρίαρχο και περισσότερο κοινωνικά αποδεκτό µοντέλο οικογενειακής οργάνωσης - για παράδειγµα, αυτές για τις µόνες µητέρες - αποτελούν έναν ισχυρό παράγοντα εναντίον των οικογενειών στην προσπάθειά τους να δηµιουργήσουν ένα δίκτυο στήριξης για τα µέλη τους (βλ.mc Lanahan, 1983). Στη διαµόρφωση αυτής της αρνητικής αντίληψης συνέβαλαν και παλαιότερες µελέτες που θεωρούσαν τη δοµή της οικογένειας υπεύθυνη για τις επιπτώσεις της φτώχειας και άλλων µορφών κοινωνικής παθολογίας (βλ.lupenitz, 1988). 7

8 υπηρεσίες, αποτυπώνονται στο δηµόσιο λόγο, ιδιαίτερα στο σηµείο που αφορά τις επιπτώσεις των µη συµβατικών µορφών οικογενειακής οργάνωσης στη ζωή του παιδιού. Το πιο σηµαντικό, όµως, είναι ότι η κοινωνική αντιµετώπιση και το περιεχόµενο των πολιτικών προδιαγράφει ως ένα βαθµό, το µέλλον και η προοπτική αυτών των οικογενειών, αλλά, κυρίως, επηρεάζει τη ζωή στις οικογένειες καθώς δηµιουργεί ανισότητες που αποβαίνουν σε βάρος της ποιότητας ζωής ορισµένων οικογενειών. Πολλά από τα προβλήµατα ψυχολογικά, κοινωνικά, οικονοµικάδηµιουργούνται ή διαιωνίζονται εξαιτίας αυτής της κατάστασης. Το ευρύτερο πλαίσιο άσκησης πολιτικής και ο κυρίαρχος Λόγος - που είναι αυτός της πυρηνικής οικογένειας- αποτελούν το πλαίσιο µέσα στο οποίο δοµείται και αναδοµείται η οικογενειακή ζωή. Γονείς και παιδιά στις οικογένειες στον 21 ο αιώνα Ο Φθενάκης (1998, σ.134) υποστηρίζει ότι στην Ευρώπη υπάρχει «µια αλλαγή στην αυτοαντίληψη των συντρόφων, στις αντιλήψεις που έχουν οι γονείς για την αγωγή των παιδιών τους και στη σχέση γονιών παιδιών». Όσον αφορά στην αυτοαντίληψη των συντρόφων, εκεί που παρατηρείται µεγαλύτερη αλλαγή είναι στην αυτοαντίληψη των γυναικών, χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι δεν παρατηρούνται αλλαγές και στους άνδρες ιδιαίτερα ως προς την γονεϊκή τους ιδιότητα. Οι γυναίκες δεν αυτοπροσδιορίζονται µόνον µέσω της µητρότητας αλλά επιδιώκουν και την ένταξή τους στην αγορά εργασίας, επιχειρώντας να εναρµονίσουν την οικογενειακή µε την εργασιακή ζωή -εγχείρηµα εξαιρετικά δύσκολο, ιδιαίτερα για τις µόνες -µητέρες. Στην Ελλάδα, παρά τη γενικά ανοδική τάση της συµµετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναµικό την περίοδο (βλ. Κετσετζοπούλου, 2002) και τη βελτίωση των τυπικών προσόντων των εργαζοµένων γυναικών, ο καταµερισµός της εργασίας κατά φύλο συνεχίζει να αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για τη διαδικασία ένταξης και εξέλιξης των γυναικών στην αγορά εργασίας. Συνυφασµένο µε το παραπάνω ζήτηµα είναι και το επίπεδο των αποδοχών των γυναικών που εξακολουθεί να είναι χαµηλότερο των ανδρών -καθιστώντας ακόµη πιο δύσκολη την επιβίωση πάνω από το όριο της φτώχειας των µονογονεϊκών οικογενειών µε µόνο -γονιό εργαζόµενη µητέρα. 8

9 Η αγωγή των παιδιών εξακολουθεί να αποτελεί κυρίως µια δραστηριότητα που αποτελεί ευθύνη της οικογένειας και εκπληρώνεται στο πλαίσιό της - παρά τις αλλαγές που έχει υποστεί η οικογένεια και το γεγονός ότι πολλές λειτουργίες µετατοπίστηκαν έξω από αυτήν. Όσον αφορά στις αντιλήψεις των γονιών για την αγωγή των παιδιών τους, καταγράφονται αλλαγές προς την κατεύθυνση ενός ανταγωνιστικού ατοµικισµού και µιας κριτικής αυτονοµίας (Φθενάκης, 1998, σ.134). Παράλληλα, παρατηρούνται αλλαγές στις σχέσεις γονιών -παιδιών καθώς έχει αλλάξει η στάση µας απέναντι στα παιδιά και οι αντιλήψεις για την προστασία τους. Για τον Γκίντενς (2002, σ.106), σήµερα στις δυτικές χώρες η απόκτηση του παιδιού συνιστά µεγάλο οικονοµικό βάρος για τους γονείς - ενώ για την παραδοσιακή οικογένεια συνιστούσε οικονοµικό όφελος - και γι αυτό είναι περισσότερο διακριτή, προσχεδιασµένη και συγκεκριµένη απόφαση απ ότι παλαιότερα. Είναι µια απόφαση που καθοδηγείται από συναισθηµατικές και ψυχολογικές ανάγκες. Ο Ovortrup (1998, σ.111), συνοψίζει την αξία των παιδιών σήµερα µε την ακόλουθη διφορούµενη δήλωση: είναι ένα αξιαγάπητο φορτίο. Πρόκειται για ένα αντικρουόµενο πολιτισµικό µήνυµα που στέλνει η κοινωνία µας στα παιδιά. Όσον αφορά στο είδος της σχέσης γονιών -παιδιών, για τον Γκίντενς (2002, σ.106) η συναισθηµατική επικοινωνία και η οικειότητα έχουν αρχίσει να αντικαθιστούν τους παλιούς δεσµούς που συνένωναν τις ζωές των ατόµων και σε αυτό το σηµαντικό πεδίο σχέσεων. Ο συγγραφέας τονίζει, µάλιστα, ότι «οι γονείς πρέπει να διαθέτουν εξουσία πάνω στα παιδιά τους προς το συµφέρον όλων, ωστόσο η ισότητα πρέπει να προϋποτίθεται ως αρχή, καθώς στη δηµοκρατία των συναισθηµάτων τα παιδιά πρέπει να έχουν τη δυνατότητα ανταπάντησης (σ.109). Είναι σηµαντικό ότι εδώ και ορισµένες δεκαετίες αναζητείται νέα ισορροπία στη σχέση γονιών- παιδιών καθώς περιλαµβάνεται και το θέµα των δικαιωµάτων των παιδιών, δηλ. συζητείται σοβαρά το θέµα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας των παιδιών. Oπως υποστηρίζει όµως ο Verhellen (1998, σ.122), «αυτός ο αυξανόµενος σεβασµός στα παιδιά συνοδεύεται µε µια αυξανόµενη εκτίµηση για τους γονείς, πράγµα το οποίο βασίζεται ολοένα και περισσότερο στην κουλτούρα της συνεννόησης. Αν στην οικογένεια τα παιδιά γίνονται αντικείµενο σεβασµού, θα µάθουν να σέβονται τους άλλους και ως συνέπεια του αλληλοσεβασµού είναι και το αίσθηµα ευθύνης για τον άλλον». Η επένδυση σ αυτό το είδος των ανθρώπων 9

10 αποτελεί και επένδυση σε µια ποιοτικότερη δηµοκρατία και, κατ αυτήν την έννοια, το συµφέρον του παιδιού αποτελεί συµφέρον όλων µας. Με τις µεταβολές στην οργάνωση της οικογενειακής ζωής και η φύση των σχέσεων µεταξύ παιδιών /γονιών και κράτους αλλάζει συνεχώς. Τα δικαιώµατα των παιδιών µέσα στις οικογένειες και η ενδεχόµενη σύγκρουση των δικαιωµάτων των παιδιών και των γονιών αποτελούν ένα νέο και δύσκολο πεδίο στο οποίο γίνεται επιτακτική η άσκηση δηµόσιας πολιτικής για επίλυση συγκρούσεων. Η ποιότητα της ζωής των παιδιών -Αλλαγές στις συνθήκες διαβίωσης Οι κοινωνικο οικονοµικές αλλαγές σε διεθνές επίπεδο και οι αλλαγές στους τρόπους οργάνωσης της οικογενειακής οργάνωσης έχουν αλλάξει ριζικά τις συνθήκες ζωής των οικογενειών και ειδικά των παιδιών, ιδιαίτερα όσον αφορά στην φροντίδα τους και στην οικονοµική ευηµερία, µε διάφορους τρόπους. Κατ αρχήν, τα πακέτα µέτρων οικονοµικής ενίσχυσης των παιδιών για διαφορετικούς τύπους οικογενειών και διαφορετικά επίπεδα εισοδηµάτων στην Ελλάδα είναι από τα χαµηλότερα της Ευρώπης.(Ditch et al, 1998) -ένδειξη του βαθµού που το κράτος θεωρεί την ευθύνη των παιδιών συλλογική ή ιδιωτική υπόθεση. Σύµφωνα µε τα αποτελέσµατα πολλών πρόσφατων συγκριτικών αναλύσεων για τους διαφορετικούς ρόλους που παίζουν οι οικογένειες σε κάθε κοινωνία και στη διαφορετική έµφαση της κοινωνικής πολιτικής στην ευθύνη της οικογένειας για την προστασία των εξαρτώµενων και αδύναµων µελών της, στην Ελλάδα οι υποχρεώσεις ανατίθενται στα µέλη όχι µόνο της πυρηνικής αλλά και της διευρυµένης οικογένειας, ενώ πολύ µικρή βοήθεια προσφέρεται από το κράτος (βλ. Castles, Ditch et al, Dumon, Lewis, 1992, 1993). Επίσης, η συγγένεια και τα δίκτυα αλληλεγγύης παίζουν σηµαντικό ρόλο στην άτυπη φροντίδα 5, όπως και στις άλλες χώρες της Ν. Ευρώπης. Το γεγονός ότι στην Ελλάδα η οικογένεια εξακολουθεί να είναι χώρος αλληλεγγύης και υποστήριξης των µελών της και κάλυπτε τις ανάγκες για κοινωνική πρόνοια πρέπει να λειτούργησε αρνητικά στην ανάπτυξη ισχυρότερων δοµών προστασίας (βλ. Symeonidou,1994,1996). 5 Βλ. έρευνα "Κοινωνικο-οικονοµικοί προσδιοριστικοί παράγοντες της γονιµότητας στην Ελλάδα" που διεξήχθη από το Ε.Κ.Κ.Ε. για τη φύλαξη των παιδιών (Συµεωνίδου, Συµεωνίδου, ουληγέρης, Καππή, Μαγδαληνός, Μπαλούρδος, Παππάς, & Σαµαρτζή, Symeonidou, 1994). Βλ., επίσης, την µεταγενέστερη έρευνα των Symeonidou, Mitsopoulos & Vezyrgianni (2001). 10

11 Το κόστος της ανατροφής των παιδιών στην Ελλάδα, εκτός από το γεγονός ότι δεν αποτελεί ευθύνη που επεκτείνεται σε σηµαντικό βαθµό και στο κράτος, δε µοιράζεται ισότιµα ανάµεσα στους άνδρες και τις γυναίκες. Η εναρµόνιση της οικογενειακής και εργασιακής ζωής απουσιάζει σε µεγάλο βαθµό και αυτό αποβαίνει, κατά κανόνα, σε βάρος των παιδιών και των γυναικών. Η φροντίδα των παιδιών αποτελεί κατ εξοχήν ευθύνη των γυναικών και κυρίως σ αυτές µεταβιβάζεται η επιµέλεια µετά το διαζύγιο - αναπαράγοντας τις στερεότυπες αντιλήψεις για τον ρόλο των γυναικών -παρά την τάση που διαµορφώνεται για κοινή γονεϊκή ευθύνη και την σταδιακή ανάδειξη της σηµασίας και των δύο γονιών στην ανάπτυξη των παιδιών. Τα µέτρα στήριξης της οικογένειας στην Ελλάδα δεν είναι κυρίαρχα θέµατα στον τοµέα της κοινωνικής πολιτικής, παρά τις µεταβολές στις µορφές οικογενειακής οργάνωσης. Η Ελλάδα, όπως και οι άλλες χώρες της Ν. Ευρώπης, ανήκει στο ''ανδροκρατικό'' µοντέλο πρόνοιας, δηλ. τα κοινωνικά δικαιώµατα των γυναικών προκύπτουν συχνά έµµεσα και δεν διευκολύνεται η συµµετοχή τους στο εργατικό δυναµικό (Lewis,1992). Συνοψίζοντας η Μαράτου Αλιπράντη (2001) τα αποτελέσµατα πρόσφατης έρευνας για την κατανοµή των εργασιών του νοικοκυριού µεταξύ των συντρόφων και τον τρόπο συµφιλίωσης της οικογενειακής και εργασιακής ζωής στην ελληνική οικογένεια αναφέρει ότι στην πραγµατικότητα η συµφιλίωση οικογενειακής και εργασιακής ζωής παραµένει σε µεγάλο βαθµό ανέφικτη, 6 ενώ η ανάδυση νέων κοινωνικών κινδύνων, οι αλλαγές στη δοµή της οικογένειας σε συνδυασµό µε τις φάσεις του κύκλου ζωής έχουν επαναφέρει στην επικαιρότητα το θέµα των ανταλλαγών ανάµεσα στις δύο γενεές. Η εναρµόνιση, όµως, της οικογενειακής και εργασιακής ζωής είναι ένα σύνθετο ζήτηµα και απαιτείται ο προσδιορισµός νέων στρατηγικών έτσι ώστε να υπάρχει µια υγιής 6 Για παράδειγµα, η συµµετοχή των ανδρών στις οικιακές ευθύνες και στη φροντίδα των παιδιών παραµένει ακόµα χαµηλά στην Ελλάδα σε σύγκριση µε όλες τις άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Eurobarometer, European Commission, 1998). Παράλληλα, οι γυναίκες συχνά αναγκάζονται να µην εργάζονται ή να διακόπτουν την εργασία τους για να έχουν την δυνατότητα να φροντίσουν τα εξαρτηµένα µέλη της οικογένειας. Στη συνέχεια είναι εξαιρετικά δύσκολο να επανενταχθούν στο εργατικό δυναµικό, λόγω ανελαστικότητας της αγοράς εργασίας, της έλλειψης προγραµµάτων επαγγελµατικής επανένταξης και της έλλειψης υπηρεσιών για την συµφιλίωση οικογενειακής και εργασιακής ζωής. (Συµεωνίδου, 2002). 11

12 ισορροπία ανάµεσα στην εργασία και στη ζωή στο πλαίσιο της οικογένειας. Το ζητούµενο είναι να ανοίξουν προοπτικές για νέες αναζητήσεις και κοινωνικές αλλαγές έτσι ώστε να εναρµονίζονται καλύτερα µε τις ατοµικές ευθύνες των εργαζοµένων. Επίσης, ευρύτερες κοινωνικές και οικονοµικές αλλαγές που θα έχουν στο άµεσο µέλλον σοβαρότερες επιπτώσεις στις οικογένειες και στην εργασία συνδέονται και µε την αγωγή των παιδιών. Η γεωγραφική κινητικότητα άλλαξε την κοινωνικοδηµογραφική εικόνα της Ευρώπης, επέτεινε την ρευστότητα των µορφών οικογενειακής οργάνωσης και έχει συµβάλλει στην αύξηση του αριθµού των µεταναστών 7 και των διαπολιτισµικών οικογενειών και στην Ελλάδα. Η νέα πραγµατικότητα της οικογενειακής ζωής στην Ελλάδα θα είναι πολυπολιτισµική και πλουραλιστική ως προς τις µορφές οικογενειακής οργάνωσης, γεγονός που αναπόφευκτα θα οδηγήσει σε αναδιάρθρωση των κοινωνικών δικτύων και θα διευρύνουν τον χώρο της ζωής και της εργασίας. Επιπρόσθετα, όπως υποστηρίζει ο Φθενάκης (1998, σ.135) «οι οικογένειες είναι υποχρεωµένες να συµπεριλάβουν στη ζωή τους περισσότερη ασυνέχεια και να αντιµετωπίσουν τις προκλήσεις που προκύπτουν από τέτοιες µεταβάσεις από τις οποίες πλήττεται ιδιαίτερα η γονεϊκότητα». Παράλληλα, υπάρχει µια αυξανόµενη συνειδητοποίηση και ενδιαφέρον για την αύξηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισµού στην Ευρώπη όπου η φτώχεια, σήµερα, δεν είναι απλά ζήτηµα ανεπάρκειας οικονοµικών πόρων και η καταπολέµηση του κοινωνικού αποκλεισµού προϋποθέτει την πρόσβαση ατόµων και οικογενειών σ ένα συγκεκριµένο επίπεδο διαβίωσης µέσω της ένταξης στην αγορά εργασίας και γενικότερα στην κοινωνία (Schulte,2002). Οι επιδράσεις της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισµού στη ζωή των οικογενειών επισηµάνθηκαν τελευταία και αποτελούν θέµατα προς διερεύνηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο- αλλά και στην Ελλάδα. 8 Ορισµένοι τύποι νοικοκυριών διατρέχουν µεγαλύτερο κίνδυνο να ζήσουν σε συνθήκες φτώχειας. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το έτος 1999, οι µόνοιγονείς µε εξαρτώµενα παιδιά αποτελούν την κύρια οµάδα που βρίσκεται σε 7 Αρκετοί µετανάστες και µετανάστριες ζουν στη χώρα µας µε την οικογένειά τους (Karantinos, 2001). 8 Μία πρώτη καταγραφή των διαστάσεων της φτώχειας στην οµάδα των µονογονεϊκών οικογενειών έγινε στη Θεσσαλονίκη στο πλαίσιο του προγράµµατος ΦΤΩΧΕΙΑ 3. Βλ. Κογκίδου & Πανταζής (1990). Τσιάκαλος (1990). Για το ζήτηµα της οικογένειας και του κοινωνικού αποκλεισµού βλ. Κογκίδου (1998). 12

13 µεγαλύτερο κίνδυνο σε σύγκριση µε τα άλλα νοικοκυριά (38%. Πηγή: Eurostat, 2002.) (στην Ελλάδα, το έτος 1998, ήταν 38%. Πηγή: Eurostat, 2001). Αν χρησιµοποιήσουµε για τη µέτρηση της παιδικής φτώχειας τον ορισµό της σχετικής φτώχειας - ποσοστό δηλαδή του διάµεσου ισοδύναµου εισοδήµατος του συνόλου του πληθυσµού ή της ίδιας της πληθυσµιακής οµάδας -τότε στην Ελλάδα το 1994 το 12,3% του συνόλου των παιδιών ζούσαν κάτω από συνθήκες σχετικής φτώχειας (Πηγή: Innocenti Report Card, 2000). Ο κίνδυνος παιδικής φτώχειας είναι διπλάσιος για τα παιδιά που ζουν σε µονογονεϊκές οικογένειες ( 24,9%) από ό,τι σε άλλα νοικοκυριά (11,8%) φτώχειας (Πηγή: Innocenti Report Card, 2000). Η ανεπαρκής κάλυψη και η αναποτελεσµατικότητα των µέτρων κοινωνικής πολιτικής συχνά καθιστούν δύσκολη την αντιµετώπιση των προβληµάτων που θέτει ο κοινωνικός αποκλεισµός. Ειδικότερα, όσον αφορά στις µονογονεϊκές οικογένειες, η εξέλιξη αυτή αντικατοπτρίζει την απουσία ή την αναποτελεσµατικότητα των µέτρων κοινωνικής πολιτικής για τη συγκεκριµένη οµάδα. Νέες µορφές γονεϊκότητας -H Παρουσία του Πατέρα στην Ανάπτυξη του Παιδιού Συχνά οι µόνες-µητέρες κατηγορούνται γιατί επιλέγουν να µεγαλώσουν παιδιά χωρίς την παρουσία του πατέρα, δηλ., κατά κάποιον τρόπο, η γονεϊκότητα της µόνης µητέρας θεωρείται εξ ορισµού ανεπαρκής. Πέρα από την άρρητη παραδοχή ότι για την οµαλή ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη του παιδιού απαιτούνται αποκλειστικά δύο άτοµα αντίθετου φύλου, η αποκλειστική ενασχόληση µε την απουσία του πατέρα αναδεικνύει την επικράτηση της αντίληψης ότι η ανατροφή των παιδιών είναι αρµοδιότητα των γυναικών σε όλες τις µορφές οικογενειακής οργάνωσης και ταυτόχρονα εµπεριέχει µια αµηχανία στο γεγονός ότι µπορούν οι γυναίκες να µεγαλώνουν µόνες τους τα παιδιά. Ταυτόχρονα, δεν ανταποκρίνεται πάντοτε στην πραγµατικότητα καθώς πολλοί πατέρες συµµετέχουν ενεργά στην ανατροφή των παιδιών τους παρά τη δοµή της οικογένειας και επιπλέον δεν αναδεικνύει το γεγονός ότι υπάρχουν και µονογονεϊκές οικογένειες µε µόνο- γονιό πατέρα. Είναι ενδιαφέρον ότι στη περίπτωση των µόνων -πατέρων αν και η κοινωνία θεωρεί ότι δεν είναι τόσο επαρκείς στο ρόλο τους, πολύ συχνά τους αντιµετωπίζει µε συµπάθεια, τους υποστηρίζει στην καθηµερινότητα και δεν τους ασκεί κριτική για το γεγονός της απουσίας της µητέρας. ηλ. γίνεται χρήση διπλών κριτηρίων. 13

14 Συχνά η συζήτηση για την έλλειψη συµµετοχής των πατέρων στην ανάπτυξη των παιδιών τους, στη περίπτωση των µονογονεϊκών οικογενειών, επικεντρώνεται σε µεγάλο βαθµό στην ευθύνη τους όταν δεν στηρίζουν οικονοµικά τα παιδιά, αλλά όχι τόσο αν δεν παρέχουν άλλου τύπου φροντίδα (π.χ. συναισθηµατική). Σπάνια, όµως, αναρωτιόµαστε πως εµείς ως κοινωνία εννοούµε την πατρότητα και γιατί είναι δύσκολο ή ανοίκειο οι πατέρες να φροντίζουν τα παιδιά τους. Αν θέλουµε όµως ο πατέρας να ασκεί τις λειτουργίες της γονεϊκότητας και µετά τον χωρισµό 9 - που αποτελεί και την κύρια αιτία µονογονεϊκότητας - πρέπει να ενθαρρυνθεί στην άσκηση της προηγούµενα µε αντίστοιχη παιδεία, µε επαναπροσδιορισµό της πατρότητας και των κοινωνικών πρακτικών που συνδέονται µ αυτήν, όπως, για παράδειγµα τα µέτρα συµφιλίωσης της εργασιακής και οικογενειακής ζωής. 10 Το ζήτηµα, όµως, της παρουσίας / απουσίας του πατέρα δεν είναι απλό. Η παρουσία του πατέρα επεκτείνεται πέρα από τα όρια της φυσικής παρουσίας και της οικονοµικής ενίσχυσης και περιλαµβάνει την λειτουργικότητα και τις συναισθηµατικές σχέσεις µε τα παιδιά. Επιπλέον, η έννοια της απουσίας του πατέρα δεν καθορίζεται µόνον από την τον τόπο παραµονής και τα σχήµατα επικοινωνίας. 11 Κατά συνέπεια, ο προσδιορισµός της έννοιας της παρουσίας του πατέρα είναι ένα πολυδιάστατο ζήτηµα, αποτέλεσµα σύνθετων αλληλεπιδράσεων του πατρικού ρόλου και της σχέσης µε τα παιδιά, δηλ. δεν αποτελεί απλή αντίθεση στην απουσία του πατέρα (βλ. βιβλιογραφική επισκόπηση των Johnson,1996. Marsiglio, Amato, Day & Lamb, 2000). Η δοµή της οικογένειας καθορίζει την συµβολή του πατέρα στην ανάπτυξη του παιδιού και -όπως είναι φυσικό- η επαφή τους επηρεάζεται από τη δοµή της οικογένειας (βλ. Gadsen, 1995). Η επικοινωνία είναι, όµως, µόνον µια όψη 9 Είναι σηµαντική ενίσχυση µέτρων που θα βοηθούν τις οικογένειες να διατηρήσουν την επαφή µε τους πατέρες που δεν ζούν µαζί µε τα παιδιά, καθώς πολύ λίγη προσοχή δίνεται στην ανάγκη παροχής βοήθειας στους πατέρες για την διατήρηση επαφών γονικής φροντίδας µε τα παιδιά τους (Kiely, 1998). 10 Η φροντίδα των παιδιών αποτελεί κατ εξοχήν ευθύνη των γυναικών και η γενική διαπίστωση είναι ότι γίνεται µικρή χρήση της γονικής άδειας από τους πατέρες, όπου αυτή υπάρχει, ενώ η συχνότητα επικοινωνίας του µη διαµένοντα πατέρα µε τα παιδιά του µειώνεται και για µερικούς σταµατάει τελείως ( Kiely, 1998). 11 Σύµφωνα µε την επισκόπηση των σχετικών ερευνών (βλ. Johnson, 1996, σ.14) η απουσία του πατέρα αποτελεί συνάρτηση του πατρικού ρόλου, της λειτουργικότητας της οικογένειας και των επιδράσεων στα παιδιά που καθορίζεται σε µεγάλο βαθµό από την φυσική παρουσία και τα σχήµατα επικοινωνίας των βιολογικών πατέρων. Η οικονοµική υποστήριξη και η εκπλήρωση του ρόλου του φορέα εισοδήµατος έχει ως αποτέλεσµα να µπορούν να ζούν τα παιδιά πάνω από το όριο της φτώχειας. Η λειτουργική και συναισθηµατική παρουσία του πατέρα έχει θετικά αποτελέσµατα στα παιδιά και αξιολογείται θετικά από τις µόνες µητέρες (Jarrett,1994). Η µη παρουσία του πατέρα στο ίδιο νοικοκυριό µπορεί να καταστήσουν αυτές τις λειτουργίες πιο προκλητικές, αλλά όχι απαγορευτικές. 14

15 της συµβολής των πατέρων, ενώ η δυνατότητα ουσιαστικής σχέσης που αποτελεί και το κύριο χαρακτηριστικό της γονεϊκότητας δεν επηρεάζεται από τη δοµή της οικογένειας - έτσι όπως συνάγεται από παρόµοιες έρευνες που αφορούν την σχέση µητέρας /παιδιού (Pederson, 1976). Το ζήτηµα της παρουσίας του πατέρα µπορεί να συµπεριλάβει πολλές διαφορετικές όψεις. Κατά τον Johnson (1996, σ.1) µπορεί να γίνει αναφορά στις έρευνες «για την επίδραση της απουσίας του πατέρα στην ανάπτυξη του παιδιού, στους µόνους-πατέρες, στην πατρότητα στο πλαίσιο της διάστασης /διαζυγίου και στην πατρική φροντίδα /υπευθυνότητα». Η λειτουργία της οικογένειας, η µοναδική συµβολή των πατέρων στην ανάπτυξη των παιδιών τους, δηλ. η κατανόηση της φύσης και των επιπτώσεων της πατρικής παρουσίας, µπορεί να γίνει πιο εύκολα αντιληπτή από τα ερευνητικά δεδοµένα στους τοµείς αυτούς - για την ερµηνεία των οποίων είναι ενδιαφέρον να καταγράψουµε, συνοπτικά, πως αναπτύχθηκε η περιοχή αυτή. Η έρευνα για την επίδραση της απουσίας του πατέρα στην ανάπτυξη του παιδιού που κυριαρχούσε στις Η.Π.Α και στην Ευρώπη τη δεκαετία του 70 (Bee,1974) και 80 (Mott, 1994, Hetherington, Cox & Cox, 1978, Wallerstein, 1987) κατέληξε στο συµπέρασµα ότι η µη παρουσία του πατέρα στην οικογένεια έχει αρνητική επίδραση στα παιδιά. 12 Η επίδραση της απουσίας του πατέρα έχει διερευνηθεί σε ορισµένους κρίσιµους τοµείς της ανάπτυξης του παιδιού, όπως στην ακαδηµαϊκή επιτυχία, στην γνωστική ικανότητα, στην ψυχολογική /συναισθηµατική ανάπτυξη και ψυχολογική ευεξία, στην κοινωνική και ηθική ανάπτυξη, στην ανάπτυξη των ρόλων του φύλου. Στο τέλος της δεκαετίας του 80 και στις αρχές του 90 η έρευνα για την πατρική φροντίδα δεν στηρίζεται πλέον στη δοµή της οικογένειας ως προγνωστικού δείκτη για τις αλληλεπιδράσεις πατέρα -παιδιού, αλλά διευρύνεται και περιλαµβάνει συγκεκριµένα χαρακτηριστικά του πατρικού ρόλου και της εµπλοκής του, καθώς και τις σχέσεις πατέρα /παιδιού (Belsky, Hossain & Roopnarine, Lamb, McAdoo, 1988). Την ίδια περίοδο, στη περίπτωση των µονογονεϊκών οικογενειών, η έρευνα στρέφεται στην καταγραφή της ζωής και των προκλήσεων της ανατροφής των παιδιών από µόνες µητέρες ( Dickerson, McLanahan & Booth, McLoyd, 1990). Σε όλη τη σχετική βιβλιογραφία τονίζεται ο ρόλος του πατέρα ως φορέα εισοδήµατος στην οικογένεια -ρόλος που εύκολα µπορεί να 12 Η έρευνα για την επίδραση της απουσίας του πατέρα στην ανάπτυξη του παιδιού συνδέθηκε µε τις δηµογραφικές εξελίξεις και τις διαρθρωτικές µεταβολές της οικογένειας στις Η.Π.Α και στην Ευρώπη 15

16 πραγµατωθεί και µε άλλους τρόπους. Υπάρχουν όµως και άλλες όψεις της ανάπτυξης του παιδιού, όπως συνάγεται από τις σχετικές έρευνες, που µπορούν να επηρεαστούν από την παρουσία του πατέρα. Ο ρόλος του πατέρα σήµερα είναι ρευστός. Ο σταδιακά αυξανόµενος αριθµός των µόνων -πατέρων - που είτε έχουν την αποκλειστική ή κύρια ευθύνη, είτε µοιράζονται την ευθύνη - είναι δείκτης αυτής της αλλαγής και ταυτόχρονα αποτελεί ένα ριζικά διαφορετικό µοντέλο που παρέχει ένα νέο πλαίσιο διερεύνησης του πατρικού ρόλου. Το πλαίσιο, η ποιότητα και η συνθετότητα της σχέσης πατέρα - παιδιού χρειάζονται, όµως, περαιτέρω διασαφήνιση. Αυτό όµως που δεν αµφισβητείται είναι ότι ο πατρικός ρόλος είναι σηµαντικός και η πλήρης ή ιδεατή άσκησή του δεν περιορίζεται σε µια συγκεκριµένη οικογενειακή µορφή, καθώς οι συγκεκριµένοι στόχοι στην ανάπτυξη του παιδιού µπορεί να επιτευχθούν -αν υπάρχει κατάλληλη στήριξη- ανεξάρτητα από την παρουσία του πατέρα στο ίδιο νοικοκυριό. ηλ. η πατρότητα είναι ένας ρόλος και µια µορφή σχέσης µε το παιδί που οι πατέρες µπορούν να εξασκήσουν µε επιτυχία σε πολλές µορφές οικογενειακής οργάνωσης. Γονεϊκότητα που ασκείται από κοινού Η γονεϊκότητα που ασκείται από κοινού- περιλαµβάνει άτοµα που αναλαµβάνουν την κύρια ευθύνη της ανατροφής των παιδιών - αποτελεί, κατά την Porter (2001, σ.13) «τον ιδανικό οικογενειακό στόχο για την προώθηση της υπεύθυνης ιδιότητας του πολίτη». Στην ιδανική της µορφή, χωρίς να συνδέεται αναγκαστικά µε το διγονεϊκό µοντέλο, περιλαµβάνει τους βιολογικούς γονείς του παιδιού, που µπορεί και να µη ζουν µαζί, αλλά αποδέχονται την υπευθυνότητα της ανατροφής. Μπορεί, επίσης, να περιλάβει ένα συνδυασµό ατόµων στο πλαίσιο της διγονεϊκής οικογένειας σε όλες τις µορφές της και επιπρόσθετα θετό/ούς γονείς ή άλλα ενήλικα άτοµα που αποδέχονται αυτή τη λειτουργία. Υπάρχουν ορισµένα πλεονεκτήµατα που συνδέουν αυτόν τον τύπο της γονεϊκότητας µε την ιδιότητα του υπεύθυνου πολίτη. Κατ αρχή αναπαριστά ένα δηµοκρατικό µοντέλο ρόλου ως απάντηση στον αυστηρό διαχωρισµό των ρόλων. Όταν τα παιδιά βλέπουν τους γονείς τους να µοιράζονται την ευθύνη, αναφέρει ο Ehrensaft (1994, σ. 439) «παρατηρούν δύο ενήλικα άτοµα που διαπραγµατεύονται την εποχή αυτή και υπόκεινται σε πολλούς µεθοδολογικούς περιορισµούς (βλ. Biller, Lamb, 16

17 µε δηµοκρατικές διαδικασίες, που συµµετέχουν από κοινού στη λήψη αποφάσεων και κατανέµουν τις υπευθυνότητες. Αυτό αποτελεί ένα νέο µοντέλο εξουσίας που βασίζεται στη συλλογικότητα και στην ευελιξία και όχι στην αδιαφισβήτητη εξουσία». Τα παιδιά µαθαίνουν έτσι να συµµετέχουν σε µια διαδικασία λήψης αποφάσεων και γνωρίζουν ότι περισσότερα άτοµα του ενός εµπλέκονται στη µελλοντική τους ανάπτυξη. Επιπλέον, η γονεϊκότητα που ασκείται από κοινού αποτελεί ένα ρεαλιστικό παράδειγµα ισότητας µεταξύ ανδρών και γυναικών. Αποτελεί ένα µοντέλο γονεϊκότητας «που αποτελεί πρόκληση σε ένα καταπιεστικό χαρακτηριστικό της οικογένειας την οικουµενικότητα της µητρότητας». (Ehrensaft, 1994, σ.441). Σηµαίνει ότι άνδρες και γυναίκες µπορούν να συµµετέχουν στην αγορά εργασίας και στην άµισθη εργασία στο σπίτι, αποδεχόµενοι ταυτόχρονα τη χαρά και την υπευθυνότητα της γονεϊκότητας. Τέλος, αναπτύσσει δηµοκρατικές δεξιότητες. καθώς εµπεριέχει νέες έννοιες, όπως εµπιστοσύνη και αµοιβαιότητα γεγονός που αναπτύσσει µια βαθιά αίσθηση εµπιστοσύνης στα παιδιά. Η κοινή προσπάθεια για επίτευξη µιας αποδεκτής απόφασης σηµαίνει ότι η αµοιβαιότητα και η συναίνεση ενδοβάλλεται από τα παιδιά σαν µια δηµοκρατική οικογενειακή διαδικασία. Για τους γονείς που δεν ζουν µαζί, οι διαδικασίες της διαπραγµάτευσης µπορεί να βασίζονται σε µια βαθιά δέσµευση για την ανατροφή των παιδιών. Πρόκειται για ειδικές οικογενειακές αρετές, όπως η συνεργασία, η συµφιλίωση, η διαπραγµάτευση που «διδάσκονται» στα παιδιά µέσω µοντέλων ρόλων. «Ο τρόπος µε τον οποίο χειριζόµαστε στις διαπροσωπικές µας σχέσεις ζητήµατα σχετικά µε την ηθική, την υπευθυνότητα και τη γονεϊκότητά είναι ανάλογος µε τον τρόπο που κατανοούµε την έννοια της δικαιοσύνης, της ισότητας και του σεβασµού των συµπολιτών µας» (Boling, 1991, σ.619). Ο Giddens (1992) αναφέρεται σ αυτή τη δυνατότητα της οικογένειας να δρα ως µοντέλο «δηµοκρατίας των συναισθηµάτων στην καθηµερινή ζωή», στο βαθµό βέβαια που προωθεί δηµοκρατικές δεξιότητες, όπως σεβασµός στα δικαιώµατα, αποδοχή των υποχρεώσεων, εµπιστοσύνη στους άλλους. Όταν τα παιδιά βλέπουν τους γονείς τους ή άλλα άτοµα να έχουν µια αυτόνοµη αλλά στενή δέσµευση που συνδέεται µε τη γονεϊκότητα που ασκείται από κοινού, τότε δηµιουργείται ένα πλαίσιο για ανάπτυξη των παιδιών µε αγάπη, µέσα σ ένα δίκτυο αλληλεξάρτησης. Επιβεβαιώνεται ότι, ενώ είµαστε αυτόνοµα, ανεξάρτητα 1976,1986). 17

18 άτοµα µε προσωπικές ανάγκες και δικαιώµατα, ως ατοµικότητες, ταυτόχρονα είµαστε άτοµα µε στενές σχέσεις και µε δέσµευση να φροντίζουµε τους άλλους που εκφράζεται µέσω της οικογένειας και των κοινωνικών δεσµών. Η γονεϊκότητα που ασκείται από κοινού µας δίνει την δυνατότητα, κατά την Porter (2001, σ.14) «να υπερβούµε τη ρητορική των αγνών οικογενειακών αξιών και να καλλιεργήσουµε την αλληλεξάρτηση ως αναγκαίο χαρακτηριστικό για την δηµιουργία υπεύθυνων πολιτών». Οικογενειακές αξίες, νέες µορφές γονεϊκότητας και ιδιότητα του πολίτη στη σύγχρονη εποχή Η µονογονεϊκότητα µπορεί να διευρευνηθεί και στο πλαίσιο της ιδιότητας του πολίτη, καθώς, κατά την Porter(2001, σ..5) «κεντρικό καθήκον κάθε κοινωνίας είναι να παράγει υπεύθυνους πολίτες». Το ζήτηµα είναι κάτω από ποιες συνθήκες η µονογονεϊκότητα παράγει ή δεν παράγει υπεύθυνους πολίτες. Η απάντηση σ αυτό το ερώτηµα είναι άµεσα συνυφασµένη µε τον καθορισµό των στόχων που έχουν να εκπληρώσουν οι οικογένειες σήµερα. Η υπεράσπιση της παραδοσιακής ηθικής, υποστηρίζει η Halsey (1993), προβάλλει τις αξίες της µακρόχρονης δέσµευσης για την κοινωνική ανατροφή των παιδιών, αλλά παραβλέπει το γεγονός ότι οι παραδοσιακές µορφές οικογενειακής οργάνωσης βασίζονται στις ανισότητες και στα στερεότυπα για τους ρόλους των φύλων. Όπως υποστηρίζει η Porter (2001, σ.7) «οι φεµινίστριες χρειάζεται να δηµιουργήσουν οικογένειες στις οποίες θα επιδιώκεται η ψυχολογική ευεξία, ο αυτοσεβασµός, η προσωπική ανάπτυξη των µελών της και θα ενθαρρύνεται η δηµιουργία υπεύθυνων πολιτών». Υποστηρίζει ότι οι περιοριστικές δοµές µπορούν να παραβλεφθούν, αλλά η ηθική που εµπεριέχεται στην παραδοσιακή αποδοχή της υπευθυνότητας για ανατροφή των παιδιών πρέπει να υποστηριχθεί. Η ενθάρρυνση της υπευθυνότητας µπορεί να υπάρξει σε ένα νέο καινοτόµο πλαίσιο που µπορεί να εντάξει τις µεταβολές της οικογένειας και τις αλλαγές στους ρόλους των φύλων. Ο συνδυασµός αυτός ενθαρρύνει τη δέσµευση στη γονεϊκότητα, αλλά δεν προϋποθέτει ότι µόνον οι παραδοσιακές µορφές οικογενειακής οργάνωσης αποτελούν αναγκαστικά το πλαίσιο θετικής εξάσκησης του γονεϊκού ρόλου. Αυτός ο συνδυασµός κατά την Porter, αποτελεί προσαρµογή των οικογενειακών αξιών στη σύγχρονη εποχή. Άρα το ερώτηµα µεταβάλλεται ως εξής: «Τι είδους οικογενειακές αξίες καλλιεργούν την υπευθυνότητα;» «Τι είναι θετική εξάσκηση του γονεϊκού ρόλου;». 18

19 Από την απάντηση σε αυτά τα ερωτήµατα εξαρτάται η αξιολόγηση της δυνατότητας των µονογονεϊκών οικογενειών να αναπτύξουν θετικά χαρακτηριστικά στην προσωπικότητα των παιδιών και να τα κάνουν υπεύθυνους πολίτες. Ενώ υπάρχει µεγάλη δυνατότητα για νοµοθετικές ρυθµίσεις που επηρεάζουν τη ζωή στις οικογένειες, είναι αναγκαίο να σηµειώσουµε ότι οικογένειες που λειτουργούν στη βάση της ισοτιµίας δεν µπορούν να προκύψουν µε συµφωνία µέσα σε µία κοινωνία χωρίς ισότητα. Το πολιτισµικό έθος µιας κοινωνίας, 13 σύµφωνα µε την Carling (2002), αποτελεί µια σηµαντική ανεξάρτητη µεταβλητή, όπως, επίσης, και η κουλτούρα της φροντίδας ως θεσµοθετηµένη δηµοκρατική πρακτική, σύµφωνα µε την Sevenhuijsen (2002) αποτελούν µια ενδιαφέρουσα πρόταση για µια ισορροπηµένη οικογενειακή ζωή. Οι πρακτικές που υιοθετούνται στις µη συµβατικές µορφές οικογενειακής οργάνωσης δεν σηµαίνει ότι οι αξίες της φροντίδας και των υποχρεώσεων εγκαταλείπονται, αλλά σύµφωνα µε τους Silva & Smart (1999, σ.7) «ότι οι άνθρωποι βρίσκουν διαφορετικούς τρόπους για να εκφράσουν αυτές τις αξίες». Όπως κατέγραψε ο Wallman (1984) στην κλασσική του µελέτη των διαφορετικών µορφών οικογενειακής οργάνωσης το "στυλ ζωής" και οι στρατηγικές που αναπτύσσουν οι άνθρωποι δεν µπορεί να συναχθεί µε ένα ντετερµινιστικό τρόπο από τη µορφή της οικογένειας στην οποία ζουν. Επισηµαίνει ότι χρειάζεται να λάβουµε υπόψη το πολιτισµικό πλαίσιο και πιο συγκεκριµένα τις αξίες που επικρατούν σ' αυτό. Στην ίδια κατεύθυνση είναι και τα αποτελέσµατα των Duncan & Edwards (1999) που κατέγραψε τις στάσεις των µόνων µητέρων για τις ευκαιρίες στον τοµέα της αγοράς εργασίας. Στην ίδια µορφή οικογενειακής οργάνωσης αναπτύσσονται διαφορετικές στρατηγικές για το θέµα αυτό. Αυτό σηµαίνει ότι ο πλουραλισµός στις µορφές οικογενειακής οργάνωσης δεν εµπεριέχει αναγκαστικά διαφοροποιήσεις στο περιεχόµενο των σχέσεων στην οικογένεια, τουλάχιστον µε όρους ορθολογικής σκέψης ή ηθικής (Crow, 2002). Μονογονεϊκότητα -Αναγνωρίζοντας τα θετικά στοιχεία Ενώ, όµως, η µονογονεϊκότητα αποτελεί ένα πολυδιάστατο φαινόµενο, η συζήτηση συνήθως επικεντρώνεται σε ορισµένες διαστάσεις του ζητήµατος - ιδιαίτερα τις αρνητικές επιπτώσεις αυτής της µορφής οικογενειακής οργάνωσης στη 13 Στην έννοια αυτή συµπεριλαµβάνονται οι θεσµοί, η γλώσσα, οι αξίες, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις, ο τρόπος σκέψης, η καλλιτεχνική έκφραση, οι τρόποι κοινωνικής και διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης κ.ά 19

20 ζωή των παιδιών ενώ αποσιωπούνται άλλες, όπως, η κοινωνική, η οικονοµική, η πολιτική, η έµφυλη και η διάσταση της κοινωνικής πολιτικής Η ανησυχία αυτή για τις αρνητικές επιπτώσεις ίσως προκαλείται από την πρόσκαιρη αδυναµία µας να επαναπροσδιορίσουµε άµεσα τον θεσµό της οικογένειας και να αναγνωρίσουµε την αξία των µονογονεικών οικογενειών ως µια µορφή οικογενειακής οργάνωσης, αλλά µπορεί και να αποτελεί ένδειξη της επιθυµίας να διατηρηθεί µια "παραδοσιακή" κατάσταση µπροστά στην ανασφάλεια και την ασάφεια του καινούργιου. Σε αρκετές περιπτώσεις µπορεί να προκληθεί και εξαιτίας των "κοινωνικών προβληµάτων" που θέτουν οι µη συµβατικές µορφές οικογενειακής οργάνωσης. Παρατηρείται συχνά οι ερευνητές/τριες, αλλά και κλινικοί και όσοι/ες δουλεύουν πρακτικά µε τις µονογονεϊκές οικογένειες να υπερτονίζουν τις αρνητικές επιδράσεις της µονογονεϊκότητας στα παιδιά, οι οποίες, όµως, µπορεί να αντανακλούν µία αλληλοδιαπλοκή κοινωνικών, οικονοµικών και προσωπικών παραγόντων (εκτός από το γεγονός ότι το παιδί ζει κυρίως µε τον ένα γονέα), οι οποίοι δε λαµβάνονται υπόψη. εν συνυπολογίζεται δηλ. όλο το πλαίσιο των συνθηκών ζωής της οικογένειας, γεγονός που οδηγεί σε µία σφαιρική και πολυδιάστατη ανάλυση και αντιµετώπιση των προβληµάτων της οικογένειας και όχι µόνο του παιδιού. Εξάλλου, τα προβλήµατα που αντιµετωπίζουν τα παιδιά των µονογονεϊκών οικογενειών αλλά και ο µόνοι /γονείς δεν είναι µοναδικά. Υπάρχουν πολλές κοινές εµπειρίες µε πολλές διγονεϊκές οικογένειες (δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις, ανεπάρκειες στο σύστηµα παιδικής προστασίας, κακές συνθήκες στέγασης, φτώχεια, κ.ά.). Η συνειδητοποίηση και η αποδοχή αυτών των κοινών συνθηκών και των µη διαφοροποιηµένων αναγκών, εκτός από το ότι µπορεί να µειώσει το κοινωνικό στίγµα για τη µονογονεϊκή οικογένεια, µας οδηγεί στην ανάγκη για συντονισµένη πολιτική σε πολλούς τοµείς, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για όλες τις οικογένειες. Μπορούµε να καταγράψουµε πολλά θετικά παραδείγµατα λειτουργίας των µονογονεϊκών οικογενειών. Μια ολιστική προσέγγιση της οικογένειας αναγνωρίζει σήµερα την πολλαπλότητα των παραγόντων που δηµιουργούν "λειτουργικές" οικογενειακές µονάδες και επηρεάζουν την ευεξία των µελών της (Kissman & Allen, 1993). Τα παραδείγµατα αυτά αποτελούν ισχυρά επιχειρήµατα για την άρση του 20

21 κοινωνικού στίγµατος, την ανάπτυξη πλουραλιστικών προσεγγίσεων που εκτιµούν τον πλούτο όλων των οικογενειών και την υποστήριξή τους σε θεσµικό επίπεδο. Μόνοι γονείς ως θετικά µοντέλα ρόλων Ορισµένα από τα γενικά χαρακτηριστικά των µονογονεϊκών οικογενειών, όπως η δυναµική που αναπτύσσεται στο εσωτερικό τους, επιβεβαιώνουν την αξία αυτής της µορφής οικογενειακής οργάνωσης αλλά και τη διακριτή της παρουσία και µπορούν, ως ένα βαθµό, να αποτελέσουν θετικά παραδείγµατα µοντέλων ρόλων. Κατ' αρχήν όσον αφορά στη γονεϊκότητα και στην ανάπτυξη του παιδιού έρευνες που πραγµατοποιήθηκαν την τελευταία δεκαετία δεν εντόπισαν σηµαντικές διαφορές µεταξύ µονογονεϊκών και διγονεϊκών οικογενειών όταν στην ανάλυση συνυπολογίσθηκαν οι οικονοµικές µεταβλητές και το κοινωνικό stress (Dowd, 1997). Υπάρχουν, όµως, και ορισµένες διαφοροποιήσεις. Αυτό που αρχίζει να διαµορφώνεται ως πορτραίτο της δυναµικής που αναπτύσσεται στις µονογονεϊκές οικογένειες είναι η παρουσία µιας λιγότερο ιεραρχικής οικογενειακής δυναµικής, µε µεγαλύτερη ισότητα των φύλων, ανεξαρτησία και αυτοεκτίµηση. Κατά την Dowd (1997, σ.109) «υπάρχει λιγότερη ιεραρχία στις µονογονεϊκές οικογένειες, περισσότερη συνεργασία και κοινοβιακή µορφή απ' ότι στις περισσότερες διγονεϊκές οικογένειες». Η δυναµική αυτή µπορεί να είναι αποτέλεσµα των αυξηµένων αναγκών των γονιών για βοήθεια στην ανατροφή των παιδιών ή/ και να αποτελεί συνέπεια της εξάσκησης της µητρότητας χωρίς την παρουσία του άνδρα. Ανεξάρτητα από την αιτία, αποτελεί ένα µοντέλο οικογένειας που λειτουργεί στη βάση διαφορετικών αρχών και έχει διαφορετικά αποτελέσµατα, τόσο στην ανεξαρτησία των παιδιών όσο και στην αίσθηση της διασύνδεσης. Το κρίσιµο σηµείο στην εσωτερική οργάνωση των οικογενειών αυτών είναι η δηµιουργία µιας εξαιρετικά στενής σχέσης γονιού - παιδιού, µιας σχεδόν αποκλειστικής σχέσης που καθιστά δύσκολο για το µόνο γονιό να χειρισθεί ισορροπηµένα τις καθηµερινές αλληλεπιδράσεις, αυξάνει το αίσθηµα παντοδυναµίας του γονιού ενώ ταυτόχρονα αποκλείει περισσότερο τον άλλο γονιό από το παιδί. 14 Η δυναµική που αναπτύσσεται στις µονογονεϊκές οικογένειες θέτει σε αµφισβήτηση την κυρίαρχη έννοια της ιεραρχίας ως µόνου τρόπου για την επίτευξη των στόχων της ανάπτυξης του παιδιού. 14 Για τα χαρακτηριστικά της µονογονεϊκής οικογένειας στην Ελλάδα βλ. Κογκίδου,

22 Η σχέση γονιού/ παιδιού έχει µια πολύ διαφορετική µορφή από τον συνήθη σύνδεσµο γονέα/ παιδιού. Χαρακτηρίζεται από µεγαλύτερη επικοινωνία, ισότητα,, πιο συχνή αλληλεπίδραση, περισσότερη συζήτηση, µεγαλύτερη εγγύτητα, µια τελείως διαφορετική συναισθηµατική δοµή (Blechman & Manning, Hess & Camara, Keshet, 1980). Το κρίσιµο σηµείο είναι όταν το παιδί γίνεται για τον µόνο γονιό ο σύντροφος που επιτρέπει στο γονιό να βιώσει την επιθυµία "για δύο", να δηµιουργηθεί µια κατάσταση αµοιβαίας εξάρτησης, όπου η κατάκτηση της αυτονοµίας και του αποχωρισµού του παιδιού τίθεται σε κίνδυνο (Clement, 1993) και η µετάβαση από το "ζευγάρι" παιδί-γονιός σε µια τριαδική κατάσταση δυσκολεύει ή δεν πραγµατοποιείται ποτέ. Γενικά, δίνεται µεγαλύτερη υπευθυνότητα στα παιδιά των µονογονεϊκών οικογενειών, έχουν υψηλότερη αυτοεκτίµηση και φιλοδοξίες από τα παιδιά σε διγονεϊκές οικογένειες (Barber & Eccles, 1992). Όταν η µεγαλύτερη υπευθυνότητα στα παιδιά ενθαρρύνεται σ' ένα πλαίσιο οικογενειακό που είναι υγιές και υποστηρικτικό, αυτό είναι θετικό για τα παιδιά. Στις µονογονεϊκές οικογένειες αναπτύσσεται, γενικά, µια διαφορετική δυναµική όσον αφορά στα φύλα, µια δυναµική προς την κατεύθυνση της µεγαλύτερης ισοτιµίας των ρόλων του φύλου και αµφισβήτηση των στερεότυπων (Adams, Milner & Schrepf, Belchman, Russell & Ellis, 1991). Η εξάσκηση πολλαπλών ρόλων από τη µόνη µητέρα, και ιδιαίτερα της υπεύθυνης για την οικονοµική επιβίωση της οικογένειας, θέτει σε αµφισβήτηση τους παραδοσιακούς ρόλους και έχει επιδράσεις στα παιδιά. Είναι αναγκαίο στο σηµείο αυτό να κάνουµε διάκριση ανάµεσα στην ύπαρξη των επιδράσεων αυτών στην µεταγενέστερη ζωή των παιδιών και στην αξιολόγησή τους, καθώς µπορούν να αξιολογηθούν διαφορετικά σύµφωνα µε τις σχετικές αντιλήψεις του κάθε ατόµου. Οι µη συµβατικές οικογένειες θέτουν σε αµφισβήτηση τα στερεότυπα για τους ρόλους των φύλων και επηρεάζουν την δόµηση των ρόλων του φύλου των παιδιών τους µε όσα λένε και πράττουν (Weisner & Garnier, 1994). Τα παιδιά, σύµφωνα µε τους Barber & Eccles (1992, σ.122) «αναπτύσσουν µεγαλύτερη αίσθηση υπευθυνότητας και αυτοπεποίθηση, µπορεί να διαµορφώσουν λιγότερο στερεοτυπικούς επαγγελµατικούς προσανατολισµούς και οικογενειακές αξίες, οι οποίες µε τη σειρά τους θα τα οδηγήσουν σε µεγαλύτερη επιτυχία στην αγορά εργασίας. Η επίδραση είναι ιδιαίτερα εµφανής στα κορίτσια, 22

Προφορική εισήγηση ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΖΩΗΣ - Η ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ. ΚΟΓΚΙ ΟΥ ΗΜΗΤΡΑ Η ισορροπία ανάµεσα στην επαγγελµατική και την ιδιωτική /οικογενειακή ζωή σήµερα είναι ένα δύσκολο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία»

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» «Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» Σίμου Δανάη Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση danai.simou@st.ouc.ac.cy Περίληψη: Στη σημερινή κοινωνία παρατηρούνται

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 Αγαπητοί συνάδελφοι, κυρίες και κύριοι, Σας ευχαριστώ όλους που ήρθατε στη χώρα μας και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Κογκίδου. (2005). Κατανοώντας την Παιδική Φτώχεια και τον Κοινωνικό Αποκλεισµό στον 21 ο Αιώνα - Από την Οπτική των Παιδιών. Εισήγηση στο 10 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας Η Ψυχολογία Απέναντι

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη

Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη Συγγραφέας Βασίλης Γ. Παυλόπουλος Περίληψη Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις του γάμου και της οικογένειας

Διαβάστε περισσότερα

1. ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΤΟΝ 21 Ο ΑΙΩΝΑ : ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

1. ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΤΟΝ 21 Ο ΑΙΩΝΑ : ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Κογκίδου. (2004). ηµογραφικές Εξελίξεις και Μεταβολές της Οικογενειακής Οργάνωσης στην Ελλάδα. Στο Θ. Καράβατος (Επιµ). Εντός και Εκτός και επί της Ψυχιατρικής, σσ 47-77. Θεσσαλονίκη: University Studio

Διαβάστε περισσότερα

Λ.Συγγρού 134, 1 ος όροφος, 17671 Αθήνα, τηλ. 210 9210177-8, fax 210 9210178

Λ.Συγγρού 134, 1 ος όροφος, 17671 Αθήνα, τηλ. 210 9210177-8, fax 210 9210178 Λ.Συγγρού 134, 1 ος όροφος, 17671 Αθήνα, τηλ. 210 92101778, fax 210 9210178 http://www.genderpanteion.gr,.*/0123*4.5161+7"%+8+698:;

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας

Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Ημερίδα με θέμα «Η αγορά εργασίας σε κρίση». Συνεδρία: Οι συνέπειες της κρίσης σε διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας.

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας. Diversity Διαφορετικότητα Ο σεβασμός στην διαφορετικότητα του άλλου καθώς και η έμπρακτή αποδοχή της, συμβάλει στην δημιουργία κοινωνιών οι οποίες χαρακτηρίζονται από ιδέες ισότητας, αλληλοσεβασμού και

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

(γλώσσα και σχολική αποτυχία γλώσσα και. συµπεριφοράς) ρ. Πολιτικής Επιστήµης και Ιστορίας Σχολικός Σύµβουλος Π.Ε. 70

(γλώσσα και σχολική αποτυχία γλώσσα και. συµπεριφοράς) ρ. Πολιτικής Επιστήµης και Ιστορίας Σχολικός Σύµβουλος Π.Ε. 70 Προβλήµατα διγλωσσίας ίγλωσση εκπαίδευση (γλώσσα και σχολική αποτυχία γλώσσα και µαθησιακές δυσκολίες προβλήµατα συµπεριφοράς) Σαλτερής Νίκος ρ. Πολιτικής Επιστήµης και Ιστορίας Σχολικός Σύµβουλος Π.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση. Womens Business Gerasimos Tzamarelos, PhD 27 November 2014 Έννοιες Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία.

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Α. Ξεκαλάκη Παιδίατρος Δ/νση Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού Προαγωγή της υγείας Αρχικός ορισμός: Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER Πιστεύουμε ότι η επιχειρηματικότητα ανθεί μόνο σε κοινωνίες όπου υπάρχει προστασία και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι οι

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Το παράδειγµα του 132ου ηµοτικού της Γκράβας ήταν το σχολείο του µέλλοντος

Το παράδειγµα του 132ου ηµοτικού της Γκράβας ήταν το σχολείο του µέλλοντος ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΣΤΟ ΑΠΘ ΗΜΗΤΡΑ ΚΟΓΚΙ ΟΥ 13.07.08 Το παράδειγµα του 132ου ηµοτικού της Γκράβας ήταν το σχολείο του µέλλοντος Η ΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΑΝΑΓΚΑΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων

Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων Μάριος Βρυωνίδης 5ο Εκπαιδευτικό Συνέδριο ΟΕΛΜΕΚ - ΠΟΕΔ ΟΛΤΕΚ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ «Φύλο και Εκπαίδευση : Μια εξίσωση ισότητας» Σάββατο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

www.themegallery.com LOGO

www.themegallery.com LOGO www.themegallery.com LOGO 1 Δομή της παρουσίασης 1 Σκοπός και στόχοι των νέων ΠΣ 2 Επιλογή των περιεχομένων & Κατανομή της ύλης 3 Ο ρόλος μαθητή - εκπαιδευτικού 4 Η ΚΠΑ στο Δημοτικό & το Γυμνάσιο 5 Η Οικιακή

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΛΛΙΑΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Λοχαγός, Νοσηλεύτρια Ψυχικής Υγείας M.Sc Πληροφορική Υγεία Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Διοίκησης Μονάδων Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 ΘΕΜΑ:Παραγοντες που επηρεαζουν την υγεια. Το 1948 με την ιδρυση του Π.Ο.Υ. τεθηκαν επισημως τα θεμελια για

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΒΙΒΑΙΩΝ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΒΙΒΑΙΩΝ Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών 122 Α 2007 153 158 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΒΙΒΑΙΩΝ Λ Μουσουρου, Μ Στρατηγακη (επιμέλεια), 2004, Ζητήματα οικογενειακής πολιτικής Θεωρητικές αναφορές και εμπειρικές διερευνήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο.

Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο. Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο. Η έννοια της οργάνωσης: ως ενέργεια: ρύθµιση των σχέσεων ανάµεσα στα µέλη

Διαβάστε περισσότερα

Ευρώπη 2020 Αναπτυξιακός προγραμματισμός περιόδου 2014-2020 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012

Ευρώπη 2020 Αναπτυξιακός προγραμματισμός περιόδου 2014-2020 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ & ΘΡΑΚΗΣ Ενδιάμεση Διαχειριστική Αρχή Ευρώπη 2020 Αναπτυξιακός προγραμματισμός περιόδου 2014-2020 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012 Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Μακεδονία Θράκη»

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

www.share-project.org Αποτελέσματα από την έρευνα 50+ στην Ευρώπη

www.share-project.org Αποτελέσματα από την έρευνα 50+ στην Ευρώπη www.share-project.org Αποτελέσματα από την έρευνα 50+ στην Ευρώπη Τι συμβαίνει από εδώ και πέρα Το αμέσως επόμενο βήμα της έρευνας 50+ στην Ευρώπη είναι η προσθήκη, στην υπάρχουσα βάση δεδομένων, πληροφοριών

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΙΕΣ. Στους οικογενειακούς λόγους περιλαµβάνεται και η φροντίδα παιδιών ή άλλων εξαρτώµενων µελών της οικογένειας.

Ο ΗΓΙΕΣ. Στους οικογενειακούς λόγους περιλαµβάνεται και η φροντίδα παιδιών ή άλλων εξαρτώµενων µελών της οικογένειας. Ο ΗΓΙΕΣ Το πρώτο ερώτηµα (Ερώτηµα 83) λειτουργεί σαν «φίλτρο» για να ξεχωρίσουµε τους εργαζόµενους και µπορούµε να το συµπληρώσουµε βάσει των απαντήσεων στο κυρίως ερωτηµατολόγιο. Αν ο ερευνόµενος είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ Νομοθεσία απασχόλησης για θέματα αναπηρίας Η εργασία είναι δικαίωμα όλων των ανθρώπων συμπεριλαμβανομένου των ανθρώπων με αναπηρία όπως αυτό ορίζεται και προστατεύεται

Διαβάστε περισσότερα

2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1.

2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1. 2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1. : - :. : : ( /,, ) :...., -, -.,,... 1.,, 2,,,....,,,...,, 2008 1. 2. - : On Demand 1. 9 2. 9 2.1 9 2.2 11 2.3 14 3. 16 3.1 16 3.1.1 16 3.1.1. 16 3.1.1. 25 3.1.2 26

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

1. Γυναίκα & Απασχόληση

1. Γυναίκα & Απασχόληση 1. Γυναίκα & Απασχόληση Παρά τα βήματα προόδου τα οποία έχουν σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, τόσο σε θεσμικό επίπεδο (νομοθετικό έργο), όσο και στην ανάπτυξη «ειδικευμένων πολιτικών και δράσεων» καταπολέμησης

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Oι πολυάριθμοι φορείς της κοινωνικής οικονομίας και επιχειρηματικότητας που συμμετείχαν και συνεργάστηκαν στο Φόρουμ Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας, 20-21 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ-ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΖΩΗΣ»

«Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ-ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΖΩΗΣ» «Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ-ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΖΩΗΣ» Τίτλος: «Ο Ρόλος των Πατέρων στην Εξισορρόπηση της Επαγγελματικής και Οικογενειακής/Προσωπικής Ζωής» Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11 ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11 ( σελίδες σχολικού βιβλίου 135 139, έκδοση 2014 : σελίδες 130 134 ) 3.3.3 υναµική Οµάδων 3.3.3.1 Βασικές έννοιες - Ορισµοί Η οµάδα αποτελεί έννοια και όρο που

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Το παρών κείμενο αφορά τα αποτελέσματα

Το παρών κείμενο αφορά τα αποτελέσματα Το παρών κείμενο αφορά τα αποτελέσματα των συζητήσεων των 2 σεμιναρίων σε Αθήνα και Βόλο που διοργανώθηκαν σε συνεργασία του Systemic Innovation Zone και μελών του δικτύου Imagine the City. Σκοπός των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ. Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική

ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ. Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική ΙΣΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ ΒΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΡΟΛΟΙ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν στις χώρες των εταίρων

Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν στις χώρες των εταίρων Perception, Attitude, Movement Identity Needs Action (PAM-INA) - 502077-LLP-1-2009-1-DE-COMENIUS-CMP WP3 Ανάλυση Σχολικών Προγραμμάτων Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Πειραιάς 17.05.2006 Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα 6. Οργανωσιακή Κουλτούρα και Ποικιλοµορφία. Copyright 2012 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All Rights Reserved.

Μάθηµα 6. Οργανωσιακή Κουλτούρα και Ποικιλοµορφία. Copyright 2012 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All Rights Reserved. Μάθηµα 6 Οργανωσιακή Κουλτούρα και Ποικιλοµορφία McGraw-Hill/Irwin Copyright 2012 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All Rights Reserved. Οργανωσιακή Κουλτούρα και Ποικιλοµορφία v Οι ειδικοί στόχοι του

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΑΛΟΓΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙ ΕΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Ι. ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Η

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης Κοινωνικοποίηση του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Στους ρυθμούς με τους οποίους

Διαβάστε περισσότερα

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ 2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ [94] ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΖΟΝΤΑΙ υλικές-οικονομικές πολιτικές πνευματικές ηθικές κοινωνικές αισθητικές θρησκευτικές ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ Οικογένεια

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης για για τη Δημοκατία της Ισότητας

Σχέδιο Δράσης για για τη Δημοκατία της Ισότητας Σχέδιο Δράσης για για τη Δημοκατία της Ισότητας Μεσογειακό Ινστιτούτο Μελετών Κοινωνικού Φύλου 2014 Περιεχόμενα: ΕΙΣΑΓΩΓΗ Κεφάλαιο πρώτο: 1.1. Η αντιπροσώπευση των φύλων στην πολιτική ζωή της Κύπρου 1.2.

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Δ. ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ-ΜΕΝΕΜΕΝΗΣ Απρίλιος 2012 Ανάλυση της Τοπικής Αγοράς Εργασίας 1. Περιγραφή των βασικών χαρακτηριστικών της περιοχής παρέμβασης στην οποία θα εφαρμοστεί

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Κογκίδου. (2001). Σύγχρονες Τάσεις της Οικογένειας στην Ελλάδα. Στο: Κογκίδου. κ.ά (επιµ.) Οι Οικογένειες στον 21 ο αιώνα, σσ. 5-35. Θεσσαλονίκη: Έκδοση ιδασκαλείου «ηµήτρης Γληνός». ήµητρα Κογκίδου Αν.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό.

Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό. Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό. Οεαυτός στο χώρο: Σε ατοµοκεντρικούς πολιτισµούς θα περιµέναµε ότι οι άνθρωποι θα προσπαθούσαν να διατηρήσουν

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ & ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, PROLEPSIS Η ΑΝΑΓΚΗ Η οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Εισήγηση στο 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Μάιος, 2009) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Μπετίνα Ντάβου, Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Σπετσιώτου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης

Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης Δια Βίου Μάθηση και Βιβλιοθήκες - ENTITLE Επίκ. καθηγήτρια Περιεχόμενα 1.Εισαγωγή 2.Θεωρίες Κινήτρων 2.1 Θεωρίες Προσωπικότητας 2.2 Γνωστικές

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία

Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία Ελένη Δημητρίου Ψυχολόγος Λειτουργός Έγκαιρης Παιδικής Παρέμβασης Επιτροπή Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Νοητική Αναπηρία Επιτροπή Προστασίας

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Η φτώχεια γένους θυληκού. Δρ Λ. Αλιπράντη- Μαράτου

Η φτώχεια γένους θυληκού. Δρ Λ. Αλιπράντη- Μαράτου Η φτώχεια γένους θυληκού Δρ Λ. Αλιπράντη- Μαράτου Διευθύντρια Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, ΕΚΚΕ Εισαγωγή Τα τελευταία χρόνια, η πολυπλοκότητα των μετασχηματισμών που παρατηρούνται έχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ Κ. ΣΑΡΡΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΒΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ ΓΔ Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

1 European Commission (2003) The Social Situation in the European Union 2003. Report, Luxembourg: European Communities.

1 European Commission (2003) The Social Situation in the European Union 2003. Report, Luxembourg: European Communities. Κογκίδου. (2003). Προετοιµαζόµαστε για να Ζήσουµε σε µια Πολυπολιτισµική Κοινωνία; Στα: Πρακτικά του ιαπολιτισµική Εκπαίδευση -Η Εικόνα του ``Άλλου'' στη Σχολική και Ευρύτερη Ελληνική Κοινωνία, σσ 52-68.

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 1η: Παιδιά, Τεχνολογίες της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας, Εκπαίδευση Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001

Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001 Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Κείµενο Εργαζόµενοι από το σπίτι Στην εποχή της ταχύτητας που ζούµε οι αλλαγές είναι αναµενόµενες σε πολλούς τοµείς. Έτσι και στον εργασιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου, Συντονίστρια ΠΕ/ΕΑΑ, ΠΙ aravella@cytanet.com.cy zachariou.a@cyearn.pi.ac.cy Ημερίδα: Πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

Γ. Συµπεράσµατα από οµάδες εργασίας του Συνεδρίου

Γ. Συµπεράσµατα από οµάδες εργασίας του Συνεδρίου Γ. Συµπεράσµατα από οµάδες εργασίας του Συνεδρίου 1. Θα βοηθούσε η ανάπτυξη ενός συντονιστικού οργάνου για θέµατα οικογένειας και παιδιών (π.χ. Υπουργείο Οικογένειας, Παιδιού και Νεότητας) 2. Η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

µε παιδιά.(πηγή: Eurostat:Labour Force Survey,1989. Ειδική ανάλυση από τη Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων).

µε παιδιά.(πηγή: Eurostat:Labour Force Survey,1989. Ειδική ανάλυση από τη Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων). Eξάρτηση ή ανεξαρτησία; υνατότητες και περιορισµοί για τις µόνες µητέρες ΗΜΗΤΡΑ ΚΟΓΚΙ ΟΥ ιεθνές Συνέδριο: Το φύλο των δικαιωµάτων, Αθήνα, 1996 ΙΟΤΙΜΑ Eξάρτηση / ανεξαρτησία, φύλο και κοινωνική πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας

Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας Εσπερίδα «Προτάσεις για τη βελτίωση της οδικής ασφάλειας στην Ελλάδα» Ρόδος, 22 Μαρτίου 2012 Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας Γ. Κανελλαΐδης,

Διαβάστε περισσότερα

Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού

Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού Τα παιδιά αποτελούν το μισό του πληθυσμού στις αναπτυσσόμενες χώρες. Περίπου 100 εκατομμύρια παιδιά ζουν μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ζωή των παιδιών σε ολόκληρο

Διαβάστε περισσότερα

«CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY AND BUSINESS MORALITY»

«CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY AND BUSINESS MORALITY» Σ Υ Ν Ε Σ Μ Ο Σ Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Ω Ν Β Ι Ο Μ Η Χ Α Ν Ι Ω Ν Οµιλία του Γενικού ιευθυντή, Μέλους του Σ του ΣΕΒ κ. Ιωάννη ραπανιώτη στο ιεθνές Συνέδριο για την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη «Εξασφαλίζοντας ένα µέλλον

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Η πρόκληση της παιδικής φτώχειας Από την οπτική των παιδιών. της Δήμητρας Κογκίδου, Καθηγήτριας και Κοσμητόρισσας στην Παιδαγωγική Σχολή του ΑΠΘ

Η πρόκληση της παιδικής φτώχειας Από την οπτική των παιδιών. της Δήμητρας Κογκίδου, Καθηγήτριας και Κοσμητόρισσας στην Παιδαγωγική Σχολή του ΑΠΘ Η πρόκληση της παιδικής φτώχειας Από την οπτική των παιδιών της Δήμητρας Κογκίδου, Καθηγήτριας και Κοσμητόρισσας στην Παιδαγωγική Σχολή του ΑΠΘ Το 2005 στην ΕΕ των 27: 1 από τους 4 πολίτες που ζούσαν κάτω

Διαβάστε περισσότερα