ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΙΠΠΑΣΙΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΙΠΠΑΣΙΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΙΠΠΑΣΙΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ Διπλωματική Εργασία της Χριστίνας Δημητρακοπούλου, Α.Ε.Μ: Επιβλέπουσα : Φανή Γιαγκουδάκη Θεσσαλονίκη, 2015

2 Η εργασία αυτή αποτελεί πνευματικό πόνημα της επί πτυχίω φοιτήτριας του Τμήματος Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Δημητρακοπούλου Χριστίνας με Α.Ε.Μ και εκπονήθηκε την περίοδο Οκτώβριος 2013 Αύγουστος Όλα τα βιβλιογραφικά στοιχεία που σημειώνονται στις παραπομπές προέρχονται από τις πηγές που αναγράφονται και είναι αληθή. Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τη φοιτήτρια προκύπτει μέσα από την προσωπική ενασχόλησή της στο πεδίο της Θεραπευτικής Ιππασίας για Άτομα με Αναπηρίες. Τα στοιχεία των συμμετεχόντων στην έρευνα χρησιμοποιήθηκαν μετά από ρητή έγκριση των γονέων και κηδεμόνων τους. Η συγγραφέας της παρούσας εργασίας επιφυλάσσεται για χρήση κάθε νομίμου δικαιώματός της περί πνευματικής ιδιοκτησίας εναντίον αντιγραφής μέρους ή ολόκληρης της εργασίας. 2

3 There is something about the outside of a horse that is good for the inside of a man. Winston Churchill 3

4 Περιεχόμενα Περίληψη. 6 Εισαγωγή. 7 Κεφάλαιο 1 ο Αναπηρία Ορισμός: Άτομα με Αναπηρίες Ιστορικές Αναφορές για την Αναπηρία Άτομα με Αναπηρίες Μοντέλα Προσέγγισης Κατηγοριοποίηση των Αναπηριών Προβλήματα όρασης Αμβλυωπία Προβλήματα ακοής Προβλήματα λόγου και ομιλίας Αυτισμός Νοητική υστέρηση Δυσλεξία Σύνδρομο Costello Σύνδρομο Down. 23 Κεφάλαιο 2 ο Ιστορικά στοιχεία Ορισμός Ορισμός Θεραπευτικής Ιππασίας Ορισμός Ιπποθεραπείας Άλλοι κλάδοι της Θεραπευτικής Ιππασίας Οφέλη της Θεραπευτικής Ιππασίας 31 4

5 Κοινωνικά οφέλη Εκπαιδευτικά οφέλη Ενδείξεις της Θεραπευτικής Ιππασίας Αντενδείξεις της Θεραπευτικής Ιππασίας Προσδοκώμενα αποτελέσματα της Θεραπευτικής Ιππασίας 41 Κεφάλαιο 3 ο Περιγραφή του προγράμματος Περιορισμοί Περιεχόμενα μαθημάτων Περιγραφή κατά περίπτωση εκπαιδευόμενων Ο μικρός Θωμάς Ν. (1997) Ο μικρός Νίκος (1996) Η μικρή Σοφία (1995) Ο μικρός Αριστείδης (1996) Ο μικρός Χρήστος (1997) Ο μικρός Θωμάς Χ. (1997) Ο μικρός Νικόλας (1998) Ο μικρός Σπύρος (1994) Η μικρή Μαρία (1999) Γενικά συμπεράσματα.. 67 Γλωσσάρι εννοιών θεραπευτικής ιππασίας 70 Παράρτημα Φωτογραφικό υλικό.. 72 Βιβλιογραφία 75 5

6 Περίληψη Η συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση στον τομέα της θεραπευτικής ιππασίας ως μέσο αποκατάστασης ατόμων με αναπηρία, δείχνει αφενός ότι υπάρχει ενδιαφέρον από την πλευρά των πασχόντων για εξερεύνηση πολλαπλών μεθόδων για βελτίωση των κινητικών ή/ και νοητικών αναπηριών τους, και αφετέρου ότι ο κλάδος της ιπποθεραπείας γενικά αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο και διαδίδεται ευρέως ως θεραπευτικό μέσο όχι μόνο σε περιπτώσεις αναπηρίας, αλλά και για ψυχολογικούς/ ψυχιατρικούς λόγους, εξαρτήσεις από ουσίες, μαθησιακές δυσκολίες κ.ά. Στόχος της εργασίας είναι να καταδείξει τους τομείς στους οποίους έχει αποτέλεσμα η θεραπευτική ιππασία και μέσα από έρευνα με άτομα με νοητικές και κινητικές αναπηρίες να προσπαθήσει να δείξει κατά πόσο έχει πραγματικά αποτελέσματα. Λέξεις-Κλειδιά: θεραπευτική ιππασία, ιπποθεραπεία, άλογο, αναπηρία, νοητικές και κινητικές αναπηρίες, μαθησιακές δυσκολίες, τοξικοεξαρτήσεις. The increasing demand on the field of therapeutic riding as a means for rehabilitation proves on one hand that there is great interest on discovering multiple methods for improving mobile or/ and mental disabilities and on the other hand that the field of hippotherapy in general is an increasingly developing sector and is widely disseminated as a therapeutic means not only on disability issues, but also for psychological/ psychiatric reasons, addictions, learning difficulties etc. This paper aims to display the fields that therapeutic riding seems to be effective on and through a research with persons with mental and mobile disabilities to try to show whether it is in reality effective or not. Key words: therapeutic riding, hippotherapy, horse, disability, mental and mobile disabilities, learning difficulties, addictions. 6

7 Εισαγωγή Από τα αρχαία χρόνια ο άνθρωπος ασχολείται ιδιαίτερα με το άλογο με διάφορους τρόπους. Κατ αρχάς για αιώνες αποτέλεσε μέσο μεταφοράς ανθρώπων ή φορτίων από το ένα μέρος στο άλλο, όπως και πολύτιμος βοηθός σε γεωργικές και κτηνοτροφικές εργασίες. Επίσης, πριν την ανάπτυξη της σύγχρονης τεχνολογίας, για αιώνες το άλογο χρησιμοποιήθηκε σε πολέμους από πολιτισμούς σε όλο τον κόσμο και για τη μεταφορά πολεμικών εφοδίων, αλλά και ως πολεμικό μέσο (αρματομαχίες, ιππικό τμήμα στρατού κοκ). Αλλά και σήμερα, σε διάφορες χώρες του κόσμου ο στρατός συνεχίζει και εξοπλίζει τμήματά του με ιππικό, όπως επίσης κάποιες χώρες μέχρι και σήμερα έχουν ειδικά άλογα σε τμήματα της αστυνομίας για τη διαχείριση ταραχών σε συγκεντρώσεις. Φαίνεται λοιπόν ότι ο άνθρωπος από τη στιγμή που εξημέρωσε το άλογο, απέκτησε μια ιδιαίτερη σχέση μαζί του. Η σχέση αυτή δεν θα πρέπει να τη βλέπουμε μόνο χρηστικά, αφού το άλογο έχει αποδειχθεί ότι αποκτά μία ιδιαίτερη και σπάνια συναισθηματική σχέση με τον άνθρωπο. Ανάλογες σχέσεις αναπτύσσει ο άνθρωπος, σύμφωνα και με εμπεριστατωμένες έρευνες, και με το δελφίνι, το σκύλο, αλλά και άλλα ζώα. Γι αυτόν ακριβώς το λόγο (και όχι μόνο) έχει μελετηθεί και έχει αποδειχθεί πειραματικά η αποτελεσματικότητα της θεραπείας με ζώα για άτομα με αναπηρίες. Πέρα από τη θεραπευτική ιππασία, αναπτυσσόμενο ενδιαφέρον παρουσιάζεται και στον τομέα της δελφινοθεραπείας, αλλά και της κυνοθεραπείας. Στόχος αυτής της εργασίας όπως ειπώθηκε και στην περίληψη είναι να καταδείξει κατά πόσο και με ποιον τρόπο η θεραπευτική ιππασία μπορεί να έχει ευεργετικά αποτελέσματα σε άτομα με κινητικές και νοητικές αναπηρίες. Για τη συγκέντρωση του υλικού της εργασίας, χρησιμοποιήθηκε η πενιχρή ελληνική βιβλιογραφία (κυρίως αρθρογραφία) στο θέμα της θεραπευτικής ιππασίας, το διαδίκτυο για ξένη βιβλιογραφία και ιδιαίτερα πολύτιμο υλικό από το «Διεθνές Σεμινάριο Θεραπευτικής Ιππασίας», του οποίου έχω παρακολουθήσει το Επίπεδο 1, 2 και 3 κι έχω πιστοποιηθεί ως εξειδικευμένη θεραπευτής ιππασίας από το Pennsylvania Council on Therapeutic Horsemanship. Τέλος, στην έρευνα που περιέχεται στην εργασία συμμετείχαν παιδιά με νοητικές και κινητικές αναπηρίες που παρακολούθησαν μαθήματα θεραπευτικής ιππασίας τον προηγούμενο χρόνο στον Ιππικό Κέντρο Μακεδονίας στα πλαίσια της ευγενικής χορηγίας 1 του Δήμου 1 7

8 Θεσσαλονίκης για δωρεάν μαθήματα θεραπευτικής ιππασίας με μαθητές από τρία ειδικά σχολεία της πόλης μας. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να ευχαριστήσω την οικογένειά μου και τους φίλους μου για την αμέριστη συμπαράσταση που μου έδειξαν καθ όλη τη διάρκεια της εκπόνησης της παρούσας εργασίας, καθώς επίσης και την υπεύθυνη καθηγήτριά μου κυρία Γιαγκουδάκη Φανή, χωρίς τη βοήθεια, τη στήριξη και τις κατάλληλες επισημάνσεις της οποίας η εργασία αυτή δεν θα ήταν δυνατό να γραφτεί. 8

9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Αναπηρία 1. Ορισμός: Άτομα με Αναπηρίες Το θέμα των ατόμων με αναπηρία αποτελεί ένα περίπλοκο ζήτημα, καθώς δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη μεθοδολογία μέτρησης του βαθμού και της ποιότητας της αναπηρίας και επιπλέον τα άτομα με αναπηρία αποτελούν μία ανομοιογενή ομάδα πληθυσμού. Γι αυτό το λόγο, δίνονται παρακάτω ορισμένες προσεγγίσεις σχετικά με το ζήτημα αυτό Ιστορικές αναφορές για την αναπηρία Στην αρχαία Ελλάδα παρατηρούνται πολλαπλές αντιφάσεις σχετικά με την προσέγγιση του θέματος της αναπηρίας. Ακόμα και στον ίδιο τον Όμηρο 1, ενώ στην Οδύσσεια αναφέρεται ο τυφλός ποιητής ο οποίος συχνά επισκέπτεται το παλάτι του βασιλιά και δεχόταν την εύνοιά του, αντίθετα, στην Ιλιάδα αναφέρεται ότι η αναπηρία του Ήφαιστου ήταν το αίτιο για το διωγμό του από τον Όλυμπο και ο λόγος για τον οποίο οι θεοί τον χλεύαζαν. Χαρακτηριστική αντίφαση αποτελεί και η τελείως διαφορετική αντιμετώπιση των αναπήρων ανάμεσα στη Σπάρτη, όπου, σύμφωνα με τον ανεπιβεβαίωτο μύθο 2 πετούσαν τα ανάπηρα παιδιά στον Καιάδα, την ίδια εποχή που στην Αθήνα θεσπίζονταν ειδικοί νόμοι για την οικονομική και κοινωνική υποστήριξη των ατόμων με αναπηρία. Πρώτος ο Ιπποκράτης 3 γύρω στα 400 π.χ. έθεσε τέρμα στις 1 Κακριδής, Φ.Ι., Αρχαία ελληνική γραμματολογία, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], Θεσσαλονίκη

10 δεισιδαιμονίες σχετικά με θεϊκές τιμωρίες των αναπήρων και εξήγησε ότι προέρχονται από εγκεφαλικές νόσους, άποψη πρωτοπόρα για την εποχή που αναφερόμαστε και που έθεσε βάσεις για τις πρώτες οργανωμένες προσπάθειες κατανόησης και θεραπείας. Χαρακτηριστικό δείγμα γραφής της αξιόλογης προσπάθειας του Ιπποκράτη 1 μπορεί κανείς να βρει στους «Αφορισμούς» του, όπου πραγματεύεται το θέμα της επιληψίας, ενώ στο έργο του «Περί Κρεάτων», μπορεί κανείς να διαβάσει μία σημαντική επιστημονική προσέγγιση για τη σύνδεση μεταξύ της κώφωσης και της δυσλειτουργίας των γλωσσοφωνητικών οργάνων και την παραγωγή λόγου. Τέλος, στο έργο του «Κατ Ιατρείον» ο Ιπποκράτης περιγράφει τα ευεργετικά αποτελέσματα που μπορεί να έχουν στο ερειστικό σύστημα οι μαλάξεις, η γυμναστική και η υδροθεραπεία. Στην «Πολιτεία» 2 του ο Πλάτωνας περιγράφει την ευτεκνία ως στόχο μιας υγιούς κοινωνίας χωρίς ψυχικές και σωματικές νόσους. Από τα γραπτά του φαίνεται επίσης ότι ένα ανάπηρο παιδί προκαλούσε εκείνη την εποχή ντροπή των γονιών προς το κοινωνικό σύνολο, ενώ στους «Νόμους» 3 του αναφέρεται ότι όχι μόνο οι εκ γενετής ανάπηροι, αλλά και τα άτομα με επίκτητες αναπηρίες περιθωριοποιούνταν και τους δημευόταν η περιουσία. Ο μαθητής του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης 4, πραγματεύεται το θέμα της αναπηρίας σε διάφορα έργα του και καυτηριάζει τη συμπεριφορά των πολιτών που περιπαίζουν έναν τυφλό ενώ θα έπρεπε να τον προστατεύουν. Στο έργο του «Αθηναίων Πολιτεία» 5 καθιστά σαφές ότι στην κοινωνία του έχουν θέση όλοι οι άνθρωποι. Στο βιβλίο του «Προβλήματα» 6 διαπιστώνει αλλά δεν αναλύει την πραγματική σχέση αλαλίας με την εκ γενετής κώφωση. 1 Αναγνώστου, Χ.Ι., Ιπποκράτους κατ εκλογήν, Τύποις Εταιρείας, Αθήνα Πλάτωνος Πολιτεία, μετάφραση σχόλια επιμέλεια Μαυρόπουλος Θ.Γ., εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη Burnet, J., Platonis Opera, Clarendon Press, Οξφόρδη , ανατ Ανδριόπουλος, Δ.Ζ., Αριστοτέλης, Πενήντα τρεις ομόκεντρες μελέτες, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, έκδ. Υπηρεσία Δημοσιευμάτων, Θεσσαλονίκη Αριστοτέλης Άπαντα, μετ.: Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, εκδ. Κάκτος, Αθήνα

11 1.2. Άτομα με Αναπηρίες Μοντέλα Προσέγγισης Η Γενική Συνέλευση του Ο.Η.Ε. εξήγγειλε το 1975 τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των ΑμεΑ 1, σύμφωνα με την οποία ο όρος ανάπηρο άτομο σημαίνει κάθε άτομο ανίκανο να επιβεβαιώσει από μόνο του, ολικά ή μερικά, τις αναγκαιότητες για μια κανονική ατομική και κοινωνική ζωή, εξαιτίας μειωμένων σωματικών ή πνευματικών δυνατοτήτων που έχει εκ γενετής ή όχι. Ο ορισμός αυτός, βεβαίως, αφορά κατά κύριο λόγο στην κοινωνική διάσταση του ζητήματος. Το θέμα όμως των ατόμων με αναπηρία έχει απασχολήσει τους ερευνητές. Ο ορισμός της αναπηρίας αποτέλεσε θέμα εκτενούς συζήτησης τις τελευταίες δεκαετίες. Ο τρόπος που η κάθε κοινωνία ορίζει την αναπηρία σχετίζεται άμεσα με τη βάση στην οποία τοποθετεί τα προβλήματα της αναπηρίας. Στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης, δύο ήταν μέχρι σήμερα τα βασικά μοντέλα προσέγγισης: Με βάση το παραδοσιακό/ ιατρικό μοντέλο, η αναπηρία ορίζεται ως η σωματική, νοητική, αισθητηριακή ή ψυχολογική απόκλιση από το «φυσιολογικό», απόκλιση η οποία οφείλεται σε ασθένεια, ατύχημα ή άλλους ιατρικούς λόγους. Με βάση το ιατρικό αυτό μοντέλο, το άτομο με αναπηρία βιώνει λειτουργικούς περιορισμούς, μερικοί από τους οποίους αντιμετωπίζονται με ιατρικές παρεμβάσεις με στόχο την αποκατάσταση, άλλοι όμως οδηγούν σε μία μόνιμη στέρηση της συμμετοχής του ατόμου από τις διάφορες δραστηριότητες της ανθρώπινης ζωής. Πρόκειται για μία προσέγγιση εκ διαμέτρου αντίθετη με τον ορισμό που δόθηκε παραπάνω, εφόσον τοποθετεί τα προβλήματα της αναπηρίας στο ίδιο το άτομο με αναπηρία, αγνοώντας την αλληλεπίδραση που υπάρχει ανάμεσα στο άτομο και το περιβάλλον του. Η προσέγγιση αυτή έχει πατερναλιστικά χαρακτηριστικά και οδηγεί σε αυταρχική και πολλές φορές βίαιη αντιμετώπιση των ατομικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία. Ουσιαστικά αποτελεί το ιδεολογικό περίβλημα των πολιτικών που οδηγούν στην κοινωνική περιθωριοποίηση και τον κοινωνικό 1 Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Αναπήρων Ατόμων. Απόφαση 3447 (ΧΧΧ), 30, η οποία προκηρύχθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, στις 9 Δεκεμβρίου U.N. Doc. A/10034 (1975). 11

12 αποκλεισμό των ατόμων με αναπηρία. Γιατί διαμορφώνουν συνθήκες παράλληλων δομών και υπηρεσιών, αποκόπτοντας τα άτομα με αναπηρία από την κοινωνική, οικονομική και πολιτική δραστηριότητα. Η μακροπρόθεσμη συνέπεια αυτών των πολιτικών είναι η διάρρηξη του κοινωνικού ιστού με τις αντικρουόμενες στάσεις των ατόμων ενός κοινωνικού συνόλου ή υποσυνόλου απέναντι στα άτομα με αναπηρίες. Αντίθετα, το κοινωνικό μοντέλο προσέγγισης επικεντρώνεται στην ιδέα ότι η αναπηρία δεν πρέπει να ιδωθεί ως ατομικό αλλά ως κοινωνικό ζήτημα. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία δεν είναι απλώς συνέπεια των δικών τους ατομικών λειτουργικών περιορισμών αλλά συνέπεια της αδυναμίας της κοινωνίας να λάβει υπόψη της τις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες των ατόμων αυτών. Αυτή η προσέγγιση θέτει την ευθύνη για την ανεμπόδιστη άσκηση των βασικών ανθρώπινων και κοινωνικών δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία στο κοινωνικό-πολιτικό εποικοδόμημα. Νόμοι, κανονισμοί, συμπεριφορές δημιουργούν εμπόδια, τυπικούς και άτυπους φραγμούς, θέτοντας τα άτομα με αναπηρία στο έλεος του κοινωνικοπολιτικού περιβάλλοντος και όχι σε θέση υποκειμένου ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν ισότιμα στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Ωστόσο, μια στείρα απόδοση της ευθύνης στο θεσμοθετημένο κράτος πρόνοιας δεν είναι, όπως ειπώθηκε παραπάνω, επαρκής. Τα τελευταία χρόνια πολλοί είναι οι εκπρόσωποι του ευρωπαϊκού και διεθνούς αναπηρικού κινήματος και της επιστημονικής κοινότητας που έρχονται να συμφωνήσουν ότι τα προβλήματα που σχετίζονται με την αναπηρία δεν μπορούν να αποδοθούν ούτε στο άτομο αυτό καθ αυτό, αλλά ούτε και στην κοινωνία αποκλειστικά. Κατ επέκταση δεν μπορούμε να αναζητήσουμε τη λύση για τα προβλήματα της αναπηρίας μόνο στο άτομο ή μόνο στην κοινωνία όπως έχουν υποστηρίξει μέχρι σήμερα το παραδοσιακό/ ιατρικό και το κοινωνικό μοντέλο αντίστοιχα. Αποτέλεσμα αυτής της κριτικής, που έχουν υποστεί και τα δύο μοντέλα που παρουσιάσαμε παραπάνω, είναι η ανάπτυξη μιας νέας προσέγγισης, ενός πολυδιάστατου μοντέλου, το οποίο συνδέει το ιατρικό και το κοινωνικό 12

13 μοντέλο αναπηρίας. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, η αναπηρία είναι ένα φάσμα εννοιών τριών διαστάσεων: σώμα λειτουργίες δομή. Άλλες προσεγγίσεις 1, πιο γενικές, αναφέρουν την αναπηρία ως το αποτέλεσμα οργανικών ή περιβαλλοντολογικών αιτίων που δημιουργούν ένα σύνολο εμποδίων σε σημαντικές περιοχές της ζωής, όπως η αυτοεξυπηρέτηση, η εκπαίδευση, η απασχόληση, η ψυχαγωγία και η γενικότερη κοινωνική συμμετοχή. Κατ αυτόν τον τρόπο, ο όρος αναπηρία είναι ένας γενικός όρος που σηματοδοτεί την επικοινωνία σε σχέση με τα άτομα με λιγότερες ευκαιρίες λόγω των φυσικών/ σωματικών και διανοητικών τους προσόντων. Ο Luhmann προσπαθεί να συγκεράσει τα παραπάνω θεωρητικά πλαίσια αναφορικά με την αναπηρία, περικλείοντάς τα στη γενικότερη συστημική κοινωνιολογική του θεωρία. Ορμώμενος από τη γενική του θέση περί των αυτοφυών κοινωνικών συστημάτων που βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση, σύγκρουση και εκ νέου επανασύσταση, εξετάζει την αναπηρία ως συζήτηση για τις ανεπάρκειες 2, θέση από την οποία εγείρονται διάφορα ερωτήματα, όπως: Τι συμβαίνει στα αλληλεπιδρώμενα συστήματα όταν σε αυτά συνυπάρχουν άτομα με ψυχικές ή φυσικές ανεπάρκειες; Ποια είναι τα ουσιαστικά χαρακτηριστικά της αλληλεπίδρασης των ατόμων με αναπηρία; Και στην προσπάθειά μας να αναλύσουμε αυτά τα ερωτήματα, εγείρεται ένα ευρύτερο ερώτημα: Με ποιους τρόπους η επικοινωνία σε συστήματα αλληλεπίδρασης γίνεται τεταμένη ή υπερφορτωμένη; Ο Luhmann μέσα από αυτό το συλλογισμό καταλήγει ότι τα κοινωνικά συστήματα αλληλεπίδρασης εξαρτώνται από τη σκοπιά την οποία τα εξετάζουμε 3, επομένως και το κοινωνικό μοντέλο που περιγράφει την πραγματικότητα των ΑμεΑ έχει τη δική του αντίληψη και περιγραφή της πραγματικότητας. Επομένως η ίδια η διαδικασία της παρατήρησης επηρεάζει την πραγματικότητα. 1 Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (World Health Organization), Scandinavian Journal of Disability Research, vol. 6, issue 1, 2004, pages 37-54, author: Dimitris Michailakis. 3 Από έρευνα που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό της κοινωνικής οργάνωσης «Πολίτροπο». 13

14 1.3. Κατηγοριοποίηση των αναπηριών Με βάση τους ορισμούς για την αναπηρία που δόθηκαν παραπάνω, η αναπηρία θα πρέπει να εξεταστεί ως προς το βαθμό ικανότητας του ατόμου για συμμετοχή στις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής. Επτά από τις ικανότητες αυτές είναι σημαντικές για το σχεδιασμό προϊόντων και υπηρεσιών: Όραση, Ακοή, Επικοινωνία, Νοητικές λειτουργίες, Μετακίνηση, Επιδεξιότητα και Τέντωμα/ Φτάσιμο. Στην παρούσα εργασία θα πραγματευθούμε μέρος μόνο ορισμένων κινητικών και νοητικών αναπηριών, καθώς δεν θα μπορούσαμε να καλύψουμε το ευρύ φάσμα όλων των αναπηριών. Έτσι λοιπόν θα περιοριστούμε να αναφερθούμε σε συγκεκριμένες αναπηρίες με βάση τα άτομα που συμμετείχαν στο πρόγραμμα της θεραπευτικής ιππασίας για το οποίο υπάρχουν μετρήσεις σε επόμενο κεφάλαιο. Πιο συγκεκριμένα, τα παιδιά με βάση το ιστορικό τους που μας δόθηκε από τους γονείς των συμμετεχόντων, παρουσίαζαν: νοητική ανεπάρκεια, προβλήματα όρασης, ακοής, σύνδρομο Down, νευρολογικά και ορθοπεδικά ελαττώματα, προβλήματα λόγου και ομιλίας, αυτισμό, δυσλεξία, μαθησιακές δυσκολίες, ψυχοκινητική καθυστέρηση επί εδάφους υποθυρεοειδισμού και συνδρόμου Costello και σύνθετες γνωστικές, συναισθηματικές και κοινωνικές δυσκολίες. Στη συνέχεια επιχειρείται να προσεγγιστούν επιγραμματικά ορισμένες από τις παραπάνω διαταραχές Προβλήματα όρασης Τα προβλήματα όρασης αποτελούν μια κατάσταση που κινείται ανάμεσα σε δυο διαμετρικά αντίθετες καταστάσεις, όπως η κανονική όραση από την μια και η απόλυτη οπτική δυσκολία, η τύφλωση, από την άλλη. Ο μικρότερος αριθμός των 14

15 παιδιών με προβλήματα όρασης απαρτίζεται από την κατηγορία των τυφλών παιδιών. Κατά τον Barraga 1 : «Ένα παιδί θεωρείται οπτικά ανάπηρο όταν η οπτική του μειονεξία συντείνει στη μη μέγιστη απόδοσή του στο μαθησιακό τομέα και απαιτούνται ειδικά προγράμματα, μέθοδοι και μέσα προκειμένου να μάθει και ν' αποκτήσει γνώσεις». Οι οπτικές μειονεξίες μπορούν να κατηγοριοποιηθούν κατά διαφορετικούς τρόπους. Από νομικής διοικητικής άποψης, για λόγους υγείας και πρόνοιας, ο ορισμός προσδιορίζει δυο κατηγορίες παιδιών, σε σχέση με τα υφιστάμενα test οπτικής οξύτητας: α. Τα τυφλά και β. Τα μερικώς βλέποντα Ένα παιδί θεωρείται τυφλό όταν μπορεί να δει 20 / 200 ή και λιγότερο, ακόμη και με μέσα οπτικής ενίσχυσης. Απλά, αυτό σημαίνει πως το παιδί αυτής της κατηγορίας μπορεί να δει κάτι καλά στα 20 cm, τη στιγμή που το ίδιο αντικείμενο, ένα άλλο παιδί με κανονική όραση μπορεί να το δει στα 200 cm (2 m). Η τύφλωση δεν συνεπάγεται οπωσδήποτε απουσία οπτικής διέγερσης, αφού το τυφλό άτομο μπορεί να διακρίνει το σκοτάδι από το φως και ίσως να έχει κάποιες οπτικές εικόνες. Ένα παιδί θεωρείται μερικά βλέπον ή με χαμηλή όραση όταν παρουσιάζει οπτική ικανότητα μεταξύ 20/70 και 20/200 με ενίσχυση. Ο όρος αναφέρεται στα άτομα που μπορούν να αναγνώσουν τυπωμένο κείμενο όταν βοηθούνται από διάφορα μέσα οπτικής ενίσχυσης. Σήμερα, η ταξινόμηση της οπτικής μειονεξίας και αναπηρίας είναι προσανατολισμένη όλο και περισσότερο προς τη χρήση εκπαιδευτικών όρων. Η ταξινόμηση αυτή από την άποψη της χρησιμοποιούμενης ορολογίας, είναι πολύ διαφορετική από την αντίστοιχη νομική, η οποία επικεντρώνεται κυρίως στην αποτελεσματικότητα της όρασης σε σχέση με την απόσταση. Η εκπαιδευτική ταξινόμηση διακρίνει τρεις κατηγορίες: α. Μέτρια οπτική μειονεξία, β. Σοβαρή οπτική μειονεξία και 1 Barraga, Ν., Visual Handicaps and Learning, Exceptional Resources, Austin

16 γ. Βαριά οπτική μειονεξία. Η ταξινόμηση αυτή δεν στηρίζεται στα αποτελέσματα των test οπτικής ικανότητας, αλλά κυρίως στις απαιτούμενες ειδικές εκπαιδευτικές παρεμβάσεις προκειμένου τα παιδιά των παραπάνω κατηγοριών να εκπαιδευτούν και να μάθουν. Κατά τον Barraga 1 : α. Ένα παιδί έχει μέτρια οπτική μειονεξία όταν μπορεί με τη χρήση των κατάλληλων οπτικών βοηθημάτων και του απαραίτητο φωτισμού να πετύχει ότι και οι άλλοι βλέποντες συμμαθητές του τόσο στη γενική όσο και στην ειδική τάξη. β. Ένα παιδί έχει σοβαρή οπτική μειονεξία ή χαμηλή οπτική ικανότητα, όταν μπορεί να βοηθηθεί σχετικά από τα οπτικά βοηθήματα με αποτέλεσμα να εξακολουθεί να χρησιμοποιεί την όραση ως δίαυλο άντλησης πληροφοριών από το περιβάλλον με σκοπό τη μάθηση. γ. Ένα παιδί έχει βαριά οπτική μειονεξία όταν δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει την όραση ως μέσο επίτευξης των εκπαιδευτικών του στόχων. Σε μια τέτοια περίπτωση η ακοή και η αφή υποκαθιστούν την όραση για την επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων. Ο εκπαιδευτής που ασχολείται με άτομα με προβλήματα όρασης, θα πρέπει πάντοτε να έχει υπόψη του ότι η απουσία ή δυσλειτουργία της όρασης δεν συνεπάγεται σε καμία περίπτωση κάποια νοητική υστέρηση, αλλά απαιτείται ιδιαίτερη εκπαιδευτική προσέγγιση Αμβλυωπία Ως αμβλυωπία (ετερόπλευρη ή αμφοτερόπλευρη) ορίζεται η μειωμένη για την ηλικία οπτική οξύτητα η οποία δεν οφείλεται σε κάποια οργανική βλάβη ή σε κάποια οφθαλμική πάθηση 2. Η αμβλυωπία, πέρα από τη μειωμένη οπτική οξύτητα, χαρακτηρίζεται και από άλλες διαταραχές, όπως ασταθής προσήλωση, μειωμένη ευαισθησία αντιθέσεων, δυσλειτουργία προσαρμογής, δυσκολία στη χωρική αντίληψη κ.ά. 1 Barraga, N., ό.π ο Πανελλήνιο Οφθαλμολογικό Συνέδριο, εισηγητής: Ν. Κοζέης, Παιδοφθαλμολογικό Τμήμα Ιπποκρατείου Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης 16

17 Η μείωση της οπτικής οξύτητας μπορεί να ποικίλει, ενώ η πάθηση μπορεί να εμφανιστεί σε παιδιά ως 6 ή 8 ετών και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αιτίες απώλειας της όρασης. Η συχνότητα εμφάνισής της είναι αρκετά μεγάλη, αγγίζοντας περίπου το 5% του γενικού πληθυσμού 1. Πιθανές αιτίες για την εμφάνιση της πάθησης είναι η κληρονομικότητα, ο στραβισμός, η προωρότητα, το χαμηλό βάρος κατά τη γέννηση, η καπνίστρια ή αλκοολική ή τοξικομανής μητέρα, η εγκεφαλική παράλυση, η νοητική υστέρηση κ.ά 2. Η κάλυψη του μη αμβλυωπικού οφθαλμού, του «τεμπέλικου ματιού» όπως είναι ευρέως γνωστό, με κάποιο αδιαφανή φακό για παράδειγμα, ώστε να αναγκαστεί το αμβλυωπικό μάτι να ενδυναμώσει το οπτικό του ερέθισμα, αποτελεί την ακρογωνιαία λίθο εδώ και 200 χρόνια για την έγκαιρη αντιμετώπιση του προβλήματος Προβλήματα ακοής Τα προβλήματα ακοής προέρχονται από διάφορες αιτίες, προ, δια και μεταγενετικές, που έχουν ως αποτέλεσμα την μικρή ή την ολική βλάβη του αισθητηρίου της ακοής κι έτσι το άτομο που έχει το πρόβλημα λαμβάνει μερικώς ή καθόλου τα ηχητικά μηνύματα του περιβάλλοντος. Σύμφωνα με διεθνή στατιστικά στοιχεία, στα νεογέννητα παιδιά, το ένα γεννιέται κωφό. Οι μέθοδοι πρόληψης και αντιμετώπισης της βαρηκοΐας ή της κώφωσης ποικίλλουν ανάλογα με το βαθμό της πάθησης, όπως αντίστοιχα ποικίλλουν και οι αιτιολογίες της πάθησης. Σύμφωνα με τους ορισμούς που έχει δώσει το συμβούλιο διευθυντών των σχολείων των Η.Π.Α. το 1973, κωφός είναι αυτός που είτε φοράει ακουστικά είτε όχι, δεν αντιλαμβάνεται την ομιλία με την ακοή του μόνο. Χρησιμοποιεί κύρια το οπτικό κανάλι για να αντιληφθεί τους συνομιλητές του (χειλεανάγνωση, νοηματική γλώσσα, γραπτή γλώσσα). Η ακουστική απώλεια στις περιπτώσεις αυτές είναι 75dB (decibel) και πάνω. Βαρήκοος είναι αυτός που είτε φοράει ακουστικά είτε όχι, δυσκολεύεται να αντιληφθεί την ομιλία με την ακοή του μόνο. Πάντως το 1 2 Ν. Κοζέης, ό.π. 17

18 μεγαλύτερο ποσοστό των πληροφοριών της ομιλίας το αντιλαμβάνεται από την ακοή του. Η ακουστική βλάβη στις περιπτώσεις αυτές είναι από 35dB έως 74 db. O όρος παιδική βαρηκοΐα δηλώνει την απώλεια ακοής σε παιδιά, η οποία είναι εκ γενετής ή επίκτητη, μονόπλευρη ή αμφιτερόπλευρη και ο βαθμός τηςκυμαίνεται από db HL (hearing level) Προβλήματα λόγου και ομιλίας Οι διαταραχές λόγου και ομιλίας αναφέρονται σε προβλήματα επικοινωνίας και σε τομείς συνδεδεμένους με αυτές, όπως η κινητική λειτουργία των οργάνων της ομιλίας, η στοματοπροσωπική, δηλαδή, λειτουργία. Αυτά τα προβλήματα αξιολογούνται από απλά φωνολογικά προβλήματα, έως την ανικανότητα να κατανοήσουμε ή να χρησιμοποιήσουμε το λόγο ή ακόμη να χρησιμοποιήσουμε τον στοματοπροσωπικό μηχανισμό για την ομιλία ή την λειτουργία της σίτισης. Πολλοί ερευνητές απέδειξαν ότι παιδιά που παρουσιάζουν φωνολογικά προβλήματα έχουν πολλές πιθανότητες αργότερα στο σχολείο να παρουσιάσουν ειδικές μαθησιακές δυσκολίες. Αντίστροφα, επίσης αποδεικνύεται ότι παιδιά που παρουσιάζουν δυσκολίες στην ανάγνωση και γραφή έχουν ένα ιστορικό καθυστέρησης στην ανάπτυξη του φωνολογικού τους συστήματος. Τα παιδιά με φωνολογικά προβλήματα συγκροτούν ένα μεγάλο ποσοστό περιστατικών που παραπέμπεται στους λογοπεδικούς. Όσο πιο γρήγορα αναγνωρίσουμε το πρόβλημα και το αντιμετωπίσουμε, τόσο καλύτερη πρόγνωση θα έχουμε. Οι διαταραχές μπορεί να παρουσιαστούν σε όλα ή και μερικά από τα ακόλουθα στοιχεία του γλωσσολογικού συστήματος: Φωνολογικό Μορφολογικό Γνωστικό Συντακτικό 18

19 Σημασιολογικό Παιδιά με διαταραχές στο λόγο και την ομιλία συχνά παρουσιάζουν προβλήματα: Στη δομή της πρότασης Στις αφηρημένες έννοιες Στην εναποθήκευση των αφηρημένων εννοιών Στην ανάκληση της βραχυπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης μνήμης Αυτισμός Το 1943 για πρώτη φορά ο Kanner χαρακτήρισε τον αυτισμό 1. Από τότε μέχρι και σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί πολυετείς έρευνες ώστε να γνωρίζουμε και να μπορούμε βάσει διαγνωστικών κριτηρίων (DSM IV , ICD ) να διαγνώσουμε έγκαιρα και αποτελεσματικά κάποια αυτιστική διαταραχή. Σε αυτές τις έρευνες μπορούμε να σημειώσουμε ως σταθμούς τις έρευνες των Rutter 4, Newson 5 και Wing 6, οι οποίες, αν και εμφανίζουν κάποιες μικρές διαφορές στον τρόπο ταξινόμησης των συμπτωμάτων, όλοι συμφωνούν ότι ο αυτισμός επηρεάζει την ανάπτυξη των παιδιών σε τρεις βασικούς τομείς: α) στην κοινωνικότητα, β) στην επικοινωνία και γ) στην κοινωνική φαντασία και σκέψη. Το 1996 η Wing 7 εισήγαγε τον όρο «φάσμα του αυτισμού», θεωρώντας ότι βασική διαταραχή στον αυτισμό είναι η κοινωνική δυσκολία η οποία εμφανίζεται ανεξάρτητα από το νοητικό δυναμικό του ατόμου. Επομένως, το φάσμα του αυτισμού συμπεριλαμβάνει άτομα με φυσιολογική νοημοσύνη, υψηλότερη του 1 ημερομηνία πρόσβασης: 24/03/ American Psychiatric Association, (1994), DSM-IV. 3 World Health Organisation, (1992), ICD Rutter, M., Νηπιακός Αυτισµός, Ελληνικά Γράµµατα Newson, E., Making Sense of Autism, National Autistic Society, London Wing, L., The relationship between Asperger s syndrome and Kanner s autism, 1991 στο Frith, U., Autism and Asperger syndrome, Cambridge University Press Wing, L., The Autistic Spectrum, Constable London

20 φυσιολογικού ή και βαριά νοητική υστέρηση, που όμως όλα έχουν σοβαρές δυσκολίες στην κοινωνικότητα. Με βάση αυτές τις δυσκολίες, ο αυτισμός διαβαθμίζεται σε ήπιο, μέτριο ή σοβαρό. Με δυο λόγια, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο αυτισμός κυρίως αφορά στη διαταραχή επικοινωνίας και όχι του λόγου, χωρίς αυτό να σημαίνει φυσικά ότι δεν μπορεί να συνυπάρχει και διαταραχή λόγου ως επακόλουθο της διαταραχής επικοινωνίας. Λόγω αυτής της διαταραχής, παρουσιάζονται πολύ συχνά σε παιδιά με αυτισμό και άλλες διαταραχές, όπως στερεοτυπικές κινήσεις και αυτοτραυματικές συμπεριφορές. Στον αυτισμό οι συμπεριφορές αυτές μπορεί να υποχωρήσουν μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα και συνήθως είναι αποτέλεσμα της ωρίμανσης του παιδιού και της ειδικής εκπαίδευσης, αλλά ο αυτισμός και οι ιδιαίτερες ανάγκες του συνεχίζουν να υπάρχουν με άλλες μορφές Νοητική υστέρηση Ως προς την ορολογία που θα πρέπει να χρησιμοποιείται, έχουν διατυπωθεί αρκετές απόψεις 1, με επικρατέστερη την άποψη ότι θα πρέπει να προτιμάται ο όρος «νοητική υστέρηση» αντί του όρου «νοητική καθυστέρηση», καθώς ο δεύτερος υπονοεί ότι τα άτομα αυτά αναπτύσσονται νοητικά με αργότερο ρυθμό σε σχέση με τα παιδιά της ηλικίας τους, αλλά ότι έχουν τη δυνατότητα να ξεπεράσουν τη νοητική τους ανεπάρκεια. Στην αμερικανική βιβλιογραφία προτιμάται ο όρος «intellectual disabilities» σε σχέση με τον όρο «mental retardation» 2, καθώς ο πρώτος είναι λιγότερο προσβλητικός για το άτομο και συνάδει με τη διεθνή βιβλιογραφία. 1961: Η Αμερικανική Εταιρία για τη Νοητική Υστέρηση 3, δίνει τον εξής ορισμό το «Η νοητική υστέρηση αναφέρεται στη γενική νοητική λειτουργία που είναι: 1 Πολυχρονοπούλου, Σταυρούλα, Παιδιά και Έφηβοι με Ειδικές Ανάγκες και Δυνατότητες, αυτοέκδοση, Αθήνα Elliott S, Kratochwill T, Littlefield-Cook J, Travers J. Educational Psychology: Effective Teaching, Effective Learning, Αθήνα: Gutenberg, American Association on Mental Deficiency ( Αμερικανική Εταιρεία για τη Νοητική Υστέρηση) 20

21 I. κάτω από το μέσο όρο, II. χαρακτηρίζεται από ανεπάρκεια προσαρμοστικής συμπεριφοράς και III. εκδηλώνεται κατά την περίοδο της ανάπτυξης.» Αντίστοιχα, η Αμερικανική Εταιρία για τις Νοητικές και Αναπτυξιακές Αναπηρίες 1 δίνει τον εξής ορισμό το 2011: «[ ] ένα σύνθετο πεδίο με διαφορετικές μορφές/ τύπους νοητικής αναπηρίας, που εμφανίζουν ιδιαίτερα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά Αυτό που μας ενδιαφέρει εντέλει, είναι ένα ενεργό, αναπτυσσόμενο άτομο μέσα σε ένα δυναμικό περιβάλλον που αλλάζει με το πέρασμα του χρόνου 2.» Με βάση τα στατιστικά στοιχεία του αρμόδιου Υπουργείου των ΗΠΑ, εμφανίζεται τα τελευταία χρόνια μία σχετική μείωση παιδιών που δέχονται ειδική αγωγή και ταυτόχρονα χαρακτηρίζονται ως άτομα με νοητική υστέρηση. Έτσι ενώ το 2007 ο Mastropieri 3 αναφέρει ότι το ποσοστό ανέρχεται στο 10,3%, πέντε χρόνια αργότερα, το 2012 ο Gargiulo 4 δηλώνει ότι το ποσοστό των παιδιών που κατηγοριοποιούνται στη συγκεκριμένη ομάδα ανέρχεται στο 8%. Οι αιτίες που ενοχοποιούνται για την εμφάνιση νοητικής υστέρησης σε παιδιά, μπορεί να είναι είτε προγεννητικές (χρωμοσωμικές, μεταβολικές, μολύνσεις της μητέρας κτλ 5 ) είτε περιγεννητικές, (επιπλοκές κατά τον τοκετό, όπως η περιτύλιξη του ομφάλιου λώρου γύρω από το σώμα του παιδιού με αποτέλεσμα τη διακοπή της κυκλοφορίας του αίματος και τη δηλητηρίαση των εγκεφαλικών κυττάρων από τοξίνες, υποξαιμία, προωρότητα τοκετού κτλ) ή μεταγεννητικές (μολυσματικές αρρώστιες όπως η μηνιγγίτιδα, παρωτίτιδα κ.ά., τραυματισμοί, 1 American Association on Intellectual and Developmental Disabilities (Αμερικανική Εταιρεία Νοητικής και Αναπτυξιακής Καθυστέρησης) 2 Αλευριάδου, Α., Γκιαούρη, Σ., Ψυχοκοινωνική ανάπτυξη παιδιών με νοητική αναπηρία και σύνδρομο Down: Ανίχνευση δυσκολιών και προτάσεις παρέμβασης, Κοζάνη: αυτοέκδοση, Mastropieri, M. & Scruggs, T., The Inclusive Classroom: Strategies for Effective Instruction, (3 rd ed.) New Jersey: Pearson Allyn Bacon Prentice-Hall, Inc., Πολυχρονοπούλου, Σ., ό.π. 5 Winnepenninckx, Rooms & Kooy., A Review of genetic causes. The British Journal of Developmental Disabilities, 49(96) p ,

22 υποσιτισμός, δηλητηρίαση από μόλυβδο, ανατροφή σε στερητικό περιβάλλον, ενδοοικογενειακή βία κοκ). Σε αρκετές περιπτώσεις, η νοητική υστέρηση μπορεί να είναι από βελτιώσιμη μέχρι εντελώς αναστρέψιμη ακολουθώντας ένα πλήθος μεθόδων και τρόπων εκπαίδευσης, που απαιτεί την καλή συνεργασία ανάμεσα σε ειδικούς παιδαγωγούς, παιδοψυχολόγους ή/ και παιδοαναπτυξιολόγους, εργοθεραπευτές, φυσιοθεραπευτές, λογοθεραπευτές κτλ Δυσλεξία Η Δυσλεξία ορίζεται σαν μια «διαφορετικότητα» στις διαδικασίες επεξεργασίας της γλώσσας και των μαθηματικών που συχνά χαρακτηρίζεται από δυσκολίες στην κατάκτηση γραφής κι ανάγνωσης. Η διάγνωση γίνεται με σταθμισμένα τεστ που αναδεικνύουν προβλήματα που σχετίζονται με την κωδικοποίηση, την αποκωδικοποίηση της γλώσσας σε συνδυασμό με παρουσία φωνολογικών προβλημάτων ή χωρίς παρουσία φωνολογικών προβλημάτων. Τα άτομα που χαρακτηρίζονται ως δυσλεξικά, μπορεί επίσης να παρουσιάσουν προβλήματα στις γνωστικές διεργασίες της μνήμης, του ρυθμού επεξεργασίας, της διαχείρισης χρόνου, της οπτικής και ακουστικής αντίληψης ή του συντονισμού και της ικανότητας αυτοματοποίησης των σχολικών δεξιοτήτων (γραφής και ανάγνωσης). Η συχνότητα εμφάνισης της δυσλεξίας 1, είναι περίπου 10-15% των παιδιών της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης με την αναλογία εμφάνισης σε αγόρια σε σχέση με τα κορίτσια 4:1. Ως προς την αντιμετώπισή της, μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιαστεί κάποια ολοκληρωμένη πρόταση για πλήρη αποκατάσταση, αλλά μάλλον θα πρέπει το δυσλεξικό άτομο να μάθει να ζει με αυτό, καλλιεργώντας π.χ. εναλλακτικούς τρόπους μάθησης, παρά να θεωρεί ότι θα την ξεπεράσει. Σε κάθε περίπτωση, πολύ σημαντική για την πορεία της δυσλεξίας είναι η έγκαιρη διάγνωσή της καθώς και η προσαρμογή της διδασκαλίας στις ειδικές μαθησιακές ανάγκες του παιδιού Ημερομηνία Πρόσβασης: 11/03/

23 Σύνδρομο Costello Χαρακτηριστικά της πάθησης Το σύνδρομο Costello χαρακτηρίζεται από χαμηλή φυσιολογική ανάπτυξη κατά τη βρεφική ηλικία εξαιτίας σοβαρών μεταγεννητικών δυσκολιών στη σίτιση, μικρή σωματική ανάπτυξη, αναπτυξιακή καθυστέρηση ή νοητική υστέρηση, αδρά χαρακτηριστικά προσώπου (γεμάτα χείλη, μεγάλο στόμα, πλατιά ρουθούνια), σγουρά ή αραιά αδύναμα μαλλιά, χαλαρό, λεπτό δέρμα με αδρές παλμικές και πελματικές γραμμές, θηλώματα στο πρόσωπο και στην περιπρωκτική περιοχή, διάχυτη υποτονία και χαλαρότητα των αρθρώσεων με ωλένια απόκλιση στους καρπούς και τα δάχτυλα, σφιχτούς τένοντες στον αστράγαλο και καρδιακές επιπλοκές, μεταξύ άλλων: καρδιακή υπερτροφία, συγγενείς καρδιακές ανωμαλίες (συνήθως βαλβιδική στένωση) και αρρυθμίες. Πρόγνωση νόσου Συνήθως παρατηρείται κάποια σχετική ή μεγάλη μικροκεφαλία, ενώ η υπερβολική ανάπτυξη της παρεγκεφαλίδας μεταγεννητικά μπορεί να οδηγήσει σε δυσμορφία Chiari I με σχετιζόμενες ανωμαλίες, μεταξύ άλλων υδροκεφαλία ή συριγγομυελία. Τα άτομα με σύνδρομο Costello διατρέχουν ένα ποσοστό 15% θνησιμότητας λόγω κακοήθων όγκων όπως το ραβδομυοσάρκωμα και το νευροβλάστωμα σε μικρά παιδιά και μεταστατικό καρκίνωμα της ουροδόχου κύστης σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες Σύνδρομο Down Το σύνδρομο Down αποτελεί την πιο γνωστή αλλά και την πιο μελετημένη μορφή νοητικής υστέρησης. Πρώτος περιέγραψε το σύνδρομο το 1866 ο γιατρός John Langdom Down, από τον οποίο πήρε και το όνομα. Το 1959 ο Lejeune απέδειξε 23

24 ότι το σύνδρομο οφείλεται σε ένα επιπλέον χρωμόσωμα στο 21 ο ζεύγος. Ο τύπος αυτός ονομάζεται τρισωμία 21 και συναντάται στο 90-95% των περιπτώσεων 1. Όσον αφορά στα φυσικά τους χαρακτηριστικά, τα περισσότερα άτομα έχουν κρανίο πλατύ και βραχύ στο πίσω μέρος με δέρμα χαλαρό σ αυτή την περιοχή, πρόσωπο που φαίνεται επίπεδο, μάτια λοξά σε σχήμα αμυγδάλου, βλέφαρα παχιά, χείλη λεπτά και ξηρά με ρωγμές, δόντια μικρά, στοματική κοιλότητα μικρότερη από το κανονικό, γλώσσα μεγάλη που προεξέχει, μύτη φαρδιά, λοβούς αυτιών ιδιόμορφους που βρίσκονται σε σημείο χαμηλότερο από το συνηθισμένο, μαλλιά ίσια και λιγοστά, χέρια και πόδια κοντά και πλατιά με χοντρά δάχτυλα, μειωμένο μυϊκό τόνο που καταλήγει σε υποτονικότητα και βάρος και ύψος κατά τη γέννηση μικρότερα του φυσιολογικού. Επίσης, πολλά παιδιά με σύνδρομο Down παρουσιάζουν προβλήματα υγείας και κυρίως αναπνευστικές και εντερικές λοιμώξεις, καρδιοπάθειες ή λευχαιμία που περιορίζουν το χρόνο ζωής τους. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η πρόοδος της επιστήμης έχει αυξήσει τον όρο ζωής των ατόμων αυτών 2. Κοινό χαρακτηριστικό των ατόμων με σύνδρομο Down είναι η νοητική υστέρηση. Αναπτύσσονται δηλαδή με χαμηλότερο ρυθμό από ό,τι τα φυσιολογικά παιδιά, ενώ η ανάπτυξή τους δεν ολοκληρώνεται 3. Τα περισσότερα από αυτά έχουν καλές δυνατότητες αυτοεξυπηρέτησης και κοινωνικής προσαρμογής, ενώ πολλά μπορούν να μάθουν να κυκλοφορούν μόνα τους, να βοηθούν στις δουλειές του σπιτιού και να εργάζονται σε προστατευμένο ή ημιπροστατευμένο περιβάλλον. Η γνωστική τους ανάπτυξη παρουσιάζει καθυστέρηση και δεν ολοκληρώνεται. Η μακρόχρονη μνήμη τους είναι καλή, ιδιαίτερα σε σχέση με ανθρώπους και γεγονότα. Αγχώνονται εύκολα όταν τροποποιείται το καθημερινό τους πρόγραμμα. Έχουν συχνά έντονη την αίσθηση του χιούμορ και είναι στην πλειοψηφία τους ήσυχα, υπάκουα και στοργικά 4. 1 Πολυχρονοπούλου, Σ., Παιδιά και Έφηβοι με Ειδικές Ανάγκες και Δυνατότητες. Νοητική Υστέρηση. Ψυχολογική Κοινωνιολογική και Παιδαγωγική Προσέγγιση, τ. Α, εκδ. Ατραπός, Αθήνα Πολυχρονοπούλου, Σ., 2001, ό.π. 3 Τζουριάδου, Μ., Παιδιά με Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες (Μια Ψυχοπαιδαγωγική Προσέγγιση), εκδ. Προμηθεύς, Θεσσαλονίκη Πολυχρονοπούλου, Σ., 2001, ό.π. 24

25 Τέλος, η γλωσσική τους ανάπτυξη, η οποία αποτελεί την περιοχή όπου σημειώνονται οι μεγαλύτερες δυσκολίες μπορεί να παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις από έλλειψη λόγου μέχρι γλωσσική ωριμότητα 1. 1 Τζουριάδου, Μ., 1995, ό.π. 25

26 Κεφάλαιο 2 ο 2. Ιστορικά στοιχεία Η θεραπευτική αξία της ιππασίας για τα άτομα με αναπηρίες είναι γνωστής στους Έλληνες ήδη από τον 5 ο αι. π.χ. Πρώτος ο Ξενοφώντας 1 αναφέρθηκε στη Θεραπευτική Ιππασία με τον όρο «Ιπποθεραπεία» στο βιβλίο του «Περί Ιππικής Τέχνης». Μάλιστα, θεράπευε ο ίδιος τους λαβωμένους του στρατιώτες χρησιμοποιώντας το άλογο 2. Από την άλλη, ο Ιπποκράτης αναφέρει ότι: «η ιππασία στον καθαρό αέρα δυναμώνει τους μύες και τους κρατά σε καλή κατάσταση» 3. Στη συνέχεια, κατά το 17 ο και 18 ο αιώνα εμφανίζεται σε διάφορα ιατρικά δοκίμια η άποψη ότι η εντατική άσκηση του σώματος μπορούσε να δυναμώσει και να αυξήσει τις αντοχές του σώματος, γεγονός που θα μπορούσε να δράσει αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση διαφόρων ασθενειών. Στα 1875 ο γάλλος γιατρός Cassaign χρησιμοποίησε την ιππασία ως θεραπεία για διάφορες παθήσεις και κατέληξε ότι ήταν χρήσιμη στη θεραπεία συγκεκριμένων νευρολογικών διαταραχών καθώς βελτίωνε τη στάση, την ισορροπία και την κίνηση των αρθρώσεων 4. Ωστόσο, η ραγδαία αύξηση των φυσικών επιστημών κατά το 19 ο αιώνα οδήγησε στον παραγκωνισμό τέτοιου είδους προσεγγίσεων, καθώς οι πρακτικές εφαρμογές θεωρήθηκαν δοξασίες κι έτσι η γνώση αυτή λησμονήθηκε. Χρειάστηκε να φτάσουμε στα 1946, όταν η ιπποθεραπεία ξεκίνησε να εφαρμόζεται στη Σκανδιναβία μετά από επιδημία πολιομυελίτιδας. Το 1952, η Δανή Liz Hartel που υπέφερε από πολιομυελίτιδα με μερική παράλυση και στα δύο κάτω άκρα, κέρδισε το ασημένιο μετάλλιο Ιππικής Δεξιοτεχνίας στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ελσίνκι, 1 Straub, I. Hippotherapie. Hippokrates Verlag GmbH, Stuttgart, Germany, Ημερομηνία πρόσβασης 12/03/ en.wikipedia.org 26

27 ανοίγοντας το δρόμο για τη δημιουργία των πρώτων κέντρων Θεραπευτική Ιππασίας στη Σκανδιναβία και την Αγγλία 1. Τη δεκαετία του 1950, Βρετανοί φυσιοθεραπευτές ερεύνησαν τις πιθανότητες της ιππασίας ως θεραπεία για όλους τους τύπους αναπηρίας. Ο Βρετανικός Σύνδεσμος Ιππασίας Αναπήρων (British Riding for the Disabled Association RDA) ιδρύθηκε το 1969 με την ενθουσιώδη υποστήριξη της Βασιλικής Οικογένειας 2. Η πρώτη πάντως επίσημη καταγραφή της περιγραφής της θεραπευτικής ιππασίας και των ιδιοτήτων της δεν γίνεται πριν τα 1969, όταν ο A. Kroger, δάσκαλος ειδικής αγωγής, έγραψε ένα πρωτοποριακό άρθρο με τίτλο «Εκπαιδεύοντας τα άλογα» 3 εισάγοντας με αυτό μια νέα ειδική θεραπευτική προσέγγιση για ασκήσιμα και εκπαιδεύσιμα παιδιά με διαταραχές στη συμπεριφορά όπως και για παιδιά και εφήβους με ψυχιατρικές διαταραχές. Διαπίστωσε ότι με τη βοήθεια του αλόγου μπόρεσε να ασκήσει θετική επιρροή στη διαταραγμένη συμπεριφορά αυτών των ατόμων και να βοηθήσει στην ψυχοκινητική τους ανάπτυξη. Έκτοτε έγιναν ορισμένες προσπάθειες κυρίως από φυσικοθεραπευτές και ιατρούς, αλλά αυτός που κατηγοριοποίησε τη θεραπευτική ιππασία και έθεσε τις επιστημονικές βάσεις, ήταν ο Γερμανός Heipertz (1977). Από τότε, σε πολλές χώρες υπάρχουν ομάδες θεραπευτικής ιππασίας, που αποτελούνται από εξειδικευμένους επιστήμονες 4. Το 1983, η Θεραπευτική Ιππασία αρχίζει να εφαρμόζεται και στην Ελλάδα, με πρωτοβουλία της Aideen Lewis. Το 1992, συγκροτήθηκε ο «Σύνδεσμος Θεραπευτικής Ιππασίας Ελλάδας» - ΣΘΙΕ, ένα σωματείο εθελοντικού, μη 1 Tracy J. Brudvig, Therapeutic Horseback Riding on a Military Base: One PT s Experience. Clinical Management, May-June 1988, 8(3): Ημερομηνία πρόσβασης: 24/02/ ΜΚΟ Πολίτροπο, Ημερομηνία Πρόσβασης 17/03/

28 κερδοσκοπικού χαρακτήρα, με ουσιαστική κοινωνική δραστηριότητα, που ένα χρόνο αργότερα αναγνωρίστηκε και ως αθλητικό σωματείο Ορισμοί Η Θεραπευτική Ιππασία αποτελεί μια εναλλακτική, ολιστική, θεραπευτική προσέγγιση για άτομα με αναπηρίες. Είναι μια μορφή θεραπείας κατά την οποία χρησιμοποιείται το άλογο για να επιτευχθούν θεραπευτικοί στόχοι χωρίς να αντικαθιστά τις κλασσικές θεραπευτικές μεθόδους, τις οποίες όμως συμπληρώνει. Φαίνεται ωστόσο ότι υπάρχει μία σύγχυση, ειδικά στην Ελλάδα, αναφορικά στη σχέση Θεραπευτικής Ιππασίας και Ιπποθεραπείας, φαίνονται μάλιστα σε κάποιες περιπτώσεις ταυτόσημες έννοιες. Κρίθηκε λοιπόν σκόπιμο σ αυτό το σημείο να γίνει μια αναφορά για να διακριθούν οι δύο αυτοί ξεχωριστοί κλάδοι. Το μοντέλο τριών κύκλων για τη Θεραπευτική Ιππασία Heipertz, Σύνδεσμος Θεραπευτικής Ιππασίας Ελλάδας, Ημερομηνία Πρόσβασης 22/03/

29 Ορισμός Θεραπευτικής Ιππασίας Η Θεραπευτική Ιππασία είναι η εφαρμογή ιππασίας για άτομα με αναπηρία με βασικό σκοπό την αποκατάσταση (κινητική, κοινωνική κτλ) του ατόμου, και τη βελτίωση της υγείας και της ζωής τους. Το άλογο στην περίπτωση αυτή γίνεται θεραπευτικό μέσο. Εφαρμόζεται κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όπως ειδικά εκπαιδευμένα άλογα, ειδικά διαμορφωμένο περιβάλλον, εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό, ειδικό εξοπλισμό κτλ 1. Αυτό που μπορούμε να πούμε γενικά για τη Θεραπευτική Ιππασία είναι ότι πρόκειται για έναν όρο που χρησιμοποιήθηκε για πολλά χρόνια για να συνδυάσει την ποικιλία των έφιππων δραστηριοτήτων στις οποίες συμμετέχουν άτομα με αναπηρίες. Θα μπορούσαμε λοιπόν με αυτό το σκεπτικό να πούμε ότι ο όρος Θεραπευτική Ιππασία χρησιμοποιείται ως όρος «ομπρέλα» που συμπεριλαμβάνει όλες τις εκφάνσεις του θεραπευτικού αλόγου. Η διαφορά είναι ότι όταν ο θεραπευτής χρησιμοποιεί την κίνηση του αλόγου ως θεραπευτική στρατηγική ώστε να βελτιώσει τις νευρομυϊκές λειτουργίες, είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε τη σωστή ορολογία και να αναφέρουμε αυτή τη διαδικασία ως «Ιπποθεραπεία» Ορισμός Ιπποθεραπείας Η Ιπποθεραπεία είναι μια θεραπευτική συνεδρία και αφορά στους επιστήμονες της αποκατάστασης (φυσιοθεραπευτές, εργοθεραπευτές, λογοθεραπευτές, ψυχιάτρους, ψυχολόγους). Πρόκειται για τη μεταφορά μιας συνεδρίας αποκατάστασης από την αίθουσα στην ιππική αρένα και τη χρησιμοποίηση άλλων θεραπευτικών εργαλείων, δηλαδή το άλογο. Στην περίπτωση αυτή το μόνο που διαφέρει από μια συμβατική αρένα είναι ο χώρος (ιππική αρένα) και το μέσο (άλογο). Επίσης τηρούνται όλες οι προϋποθέσεις (αξιολόγηση, Αμερικανικός Σύνδεσμος Ιπποθεραπείας, Ημερομηνία Πρόσβασης: 12/02/

30 πρωτόκολλο θεραπείας, στόχοι θεραπείας κτλ) που απαιτούνται και στο θεραπευτήριο. Σε καμία όμως περίπτωση δεν αντικαθίστανται οι κλασικές συνεδρίες με την ιπποθεραπεία. 1 Όταν μιλάμε για Ιπποθεραπεία αναφερόμαστε σε μία στρατηγική φυσιοθεραπείας, εργοθεραπείας ή λογοθεραπείας που χρησιμοποιεί την κίνηση του αλόγου. Ειδικά εκπαιδευμένοι φυσιοθεραπευτές και λογοθεραπευτές χρησιμοποιούν αυτού του είδους τη θεραπεία για άτομα με κινητικές δυσλειτουργίες. Στην Ιπποθεραπεία, το άλογο μάλλον επηρεάζει το άτομο, παρά το αντίθετο. Το άτομο τοποθετείται πάνω στο άλογο και αντιδρά στην κίνηση του αλόγου ενεργά. Ο θεραπευτής οδηγεί την κίνηση του αλόγου, αναλύει τις αντιδράσεις του ατόμου και προσαρμόζει ανάλογα τη θεραπεία. Η στρατηγική αυτή χρησιμοποιείται ως μέρος ενός προγράμματος ώστε να πετύχει τα μέγιστα δυνατά λειτουργικά αποτελέσματα 2. Ο Αμερικανικός Σύνδεσμος Ιπποθεραπείας (American Hippotherapy Association AHA) ορίζει την ιπποθεραπεία ως «ένας όρος που αναφέρεται στη χρήση των κινήσεων του αλόγου ως μία στρατηγική που χρησιμοποιείται από φυσιοθεραπευτές, εργοθεραπευτές και λογοθεραπευτές για να επισημανθούν οι βλάβες, οι λειτουργικοί περιορισμοί και οι αναπηρίες ατόμων με νευρομυοσκελετικές δυσλειτουργίες.[ ] Αντίστοιχα, ο Heipertz 3 περιγράφει την Ιπποθεραπεία ως «μία ξεχωριστή ιατρική διαδικασία που διαφέρει βασικά από την ιππασία, και έτσι θα πρέπει να γίνεται μόνο από έναν θεραπευτή και φυσιοθεραπευτή για νευρολογικές, ορθοπεδικές και χειρουργικές καταστάσεις» Άλλοι κλάδοι της Θεραπευτικής Ιππασίας Λόγω της ραγδαίας εξέλιξης της επιστήμης της θεραπευτικής ιππασίας αλλά και του συνεχώς αυξανόμενου ενδιαφέροντος γι αυτή τη θεραπευτική προσέγγιση, αναπτύχθηκαν διάφοροι κλάδοι που σχετίζονται με τη χρήση του αλόγου ως Heipertz, ό.π. 30

31 εργαλείο για αρκετές παθήσεις ή προβλήματα, που θα μπορούσαν να συνοψιστούν ως εξής 1 : α. Θεραπευτική Ιππασία β. Αθλητική Ιππασία γ. Παιδαγωγική Ιππασία δ. Ιπποθεραπεία ε. Ψυχοθεραπεία με άλογο 2 Όταν αναφερόμαστε σ αυτό το σημείο στην αθλητική ιππασία, εννοούμε προφανώς την προσαρμογή της ιππασίας στις ανάγκες των ατόμων με αναπηρίες. Πρωταρχικός στόχος είναι η ευκαιρία για συμμετοχή σε αγώνες και διάφορες αθλητικές διοργανώσεις, όπως η παραολυμπιάδα. Η παιδαγωγική ιππασία αναφέρεται κυρίως στην εκμάθηση γραμμάτων, ανάγνωσης ή μαθηματικών σε παιδιά με νοητική υστέρηση μέσα από την ίππευση. Τέλος, η ψυχοθεραπεία με άλογο στηρίζεται στην ψυχαναλυτική δυναμική για την αντιμετώπιση κυρίως των ψυχώσεων, των καταθλίψεων, του ιδρυματισμού και των χρόνιων εξαρτήσεων Οφέλη της θεραπευτικής ιππασίας Η αποτελεσματικότητα της θεραπευτικής ιππασίας σε άτομα με κινητικές, νοητικές και ψυχολογικές δυσκολίες αποδεικνύεται από διάφορες έρευνες που έχουν διεξαχθεί τα τελευταία χρόνια. Πρόκειται για μια ευχάριστη αθλητική δραστηριότητα που είναι ταυτόχρονα θεραπευτική και γι αυτούς τους λόγους ωφελεί τα άτομα με αναπηρίες σωματικά, κοινωνικά, εκπαιδευτικά και ψυχολογικά. Οι στόχοι της θεραπευτικής ιππασίας δεν είναι απαραίτητα αθλητικοί, αλλά μέσα από τις ασκήσεις του αθλήματος της ιππασίας, με την κατάλληλη προσαρμογή να προωθηθούν η ανάπτυξη, η δημιουργικότητα, ο αυτοέλεγχος, ο σωστός έλεγχος της 1 Bertoti, D., Effects of therapeutic horseback riding on posture in children with cerebral palsy, Phys Ther. 1988:68: Straub, I. Hippotherapie. Hippokrates Verlag GmbH, Stuttgart, Germany,

32 κίνησης του σώματος και η κατάλληλη κοινωνική συμπεριφορά. Επιπρόσθετα, έχει αποδειχθεί κλινικά ότι η απλή παρουσία κοντά σε άλογα επηρεάζει τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου, καθώς ασκείται μια ηρεμιστική επίδραση 1. Το άλογο γίνεται προέκταση του σώματος των ιππέων και βοηθούν τα άτομα με κινητικές δυσκολίες να ανακαλύψουν πρωτόγνωρα συναισθήματα, όπως η χαρά ενός περιπάτου, μιας βόλτας στην ύπαιθρο και κυρίως της κινητικής και προσωπικής ανεξαρτησίας. Ως μέσο αποκατάστασης το άλογο μας δίνει έντονα ερεθίσματα, αλλά ρυθμικά και ελεγχόμενα. Όταν το άλογο περπατά, μιμείται τον ανθρώπινο βηματισμό, μεταφέροντας στον κορμό του ιππέα του την ίδια ακριβώς κίνηση που μεταδίδουν τα πόδια στους ανθρώπους με φυσιολογική κίνηση. Επιπλέον, η θερμότητα του σώματος του ζώου συμβάλλει στη βελτίωση της κυκλοφορίας του αίματος, καθώς και στη χαλάρωση και τη μείωση της σπαστικότητας 2. Συνεπώς, η θεραπευτική ιππασία στοχεύει στη βελτίωση της ικανότητας του αναβάτη να αντιλαμβάνεται και να επεξεργάζεται αισθητικά ερεθίσματα μέσω της απαλής και ρυθμικής κίνησης του αλόγου 3. Οι ρυθμικές κινήσεις του αλόγου μεταδίδονται στο παιδί με συχνότητα ερεθισμάτων / λεπτό (κάτι που κανένας θεραπευτής δεν μπορεί να επιτύχει όσο ικανός και να είναι) και επιδρούν χαλαρωτικά στους συσπώμενους μυς, συμβάλλοντας στη μείωση της σπαστικότητας και στην ενδυνάμωση των μυών, η αναπνοή γίνεται βαθύτερη και πιο ολοκληρωμένη 4. Παράλληλα, αποτελεί ένα πολύ ισχυρό κίνητρο για τα άτομα που αντιμετωπίζουν κινητικές και ψυχολογικές δυσκολίες, καθώς η θεραπεία ξεφεύγει από τα πλαίσια του ψυχρού θεραπευτηρίου, γεγονός που κάνει τη θεραπεία λιγότερο φορτισμένη από ψυχολογική κούραση ή άρνηση, αν και η θεραπεία καθεαυτή είναι πιο κουραστική. Το γεγονός όμως ότι αποτελεί ένα πολύ ισχυρό κίνητρο, την κάνει πολύ πιο αποτελεσματική. 1 Levinson, F. (2004) Equine Facilitated Learning and Mental Health. Διαθέσιμο στο: 2 Sterba et al. (2002) Horseback riding in children with cerebral palsy: effect on gross motor function. Developmental Medicine & Child Neurology, 44, Spink, J. (1993) Developmental riding therapy. Tucson, Arizona; Therapy Skill Builders. 4 Bertotti, 1988, ό.π. 32

33 Αν θέλουμε να αναφέρουμε μερικά μόνο από τα οφέλη της θεραπευτικής ιππασίας, θα τα συνοψίζαμε ως εξής: Προώθηση ή (όταν δεν υπάρχει) βελτίωση της βάδισης Ομαλοποίηση του μυϊκού τόνου (μείωση της σπαστικότητας, αύξηση του τόνου στην υποτονία, ομαλοποίηση στις εναλλαγές τόνου) Βελτίωση της ισορροπίας Βελτίωση της στάσης και του ελέγχου της κεφαλής Αύξηση της συμμετρίας του σώματος Αύξηση του εύρους της κίνησης Βελτίωση συντονισμού Εκπαίδευση λεπτής και αδρής κινητικότητας Βελτίωση της προσοχής (μείωση της απόσπασης) Αύξηση της αντίληψης του σώματος Βελτίωση της ικανότητας προσανατολισμού Δραστηριοποίηση, εγρήγορση Κοινωνικοποίηση, ανάπτυξη ή βελτίωση της επικοινωνίας Δημιουργία πολυαισθητηριακού περιβάλλοντος Τόνωση της αυτοπεποίθησης, οριοθέτηση κτλ 1. Αύξηση της όρεξης, βελτίωση της πέψης 2 Η θεραπευτική ιππασία, όπως είπαμε, βοηθά στην ομαλοποίηση του μυϊκού τόνου. Όποιος έχει παρατηρήσει προσεκτικά ένα άλογο που προχωρεί και πολύ περισσότερο όποιος κάθεται επάνω, θα διαπιστώσει ότι η ράχη του αλόγου πραγματοποιεί εντελώς συγκεκριμένες ρυθμικές κινήσεις: - ψηλά και χαμηλά δηλαδή πάνω και κάτω - οριζοντίως, με την έννοια μιας εναλλασσόμενης επιτάχυνσης και επιβράδυνσης σε κάθε βήμα του αλόγου 1 2 Baker L., Learning Disabilities and Therapeutic Riding. NARHA, January

34 - ταλαντώσεις προς τα αριστερά και δεξιά καθώς τα καπούλια του αλόγου σε κάθε βήμα χαμηλώνουν ελαφρά προς τα αριστερά και δεξιά. Έτσι δημιουργείται μια καμπυλωτή κίνηση του κορμού του αλόγου. Σε ένα άλογο μεσαίου μεγέθους αυτές οι ταλαντώσεις της ράχης γίνονται περίπου φορές το λεπτό. Αυτή η συχνότητα εξαρτάται από τον προσωπικό τύπο κίνησης του αλόγου, όπως επίσης και από την ταχύτητα της βάδισής του. Όταν το άλογο είναι μικρόσωμο, η συχνότητα των ταλαντώσεων είναι υψηλότερη. Αυτές οι τρισδιάστατες ταλαντώσεις του κορμού του αλόγου μεταφέρονται στον αναβάτη με αναπηρία, ο οποίος είναι καθισμένος στη ράχη του. Προσλαμβάνονται από το σώμα του και μέσω της λεκάνης μεταφέρονται στον κορμό μέχρι τον αυχένα, την ωμική ζώνη και τα άκρα. Η εργασία του εκπαιδευτή της θεραπευτικής ιππασίας είναι να επηρεάσει τον αναβάτη με τέτοιο τρόπο ώστε να αφεθεί στις ταλαντώσεις και να τις αφομοιώσει. Πρέπει να αναφερθεί ακόμα μια άλλη σοβαρή διάσταση, της οποίας η σημασία για την αποτελεσματικότητα της θεραπευτικής ιππασίας δεν πρέπει να αγνοηθεί. Οι παραπάνω αναφερόμενες τρισδιάστατες ταλαντώσεις του κορμού του αλόγου στη συγκεκριμένη κίνηση βάδιση παρέχουν στον αναβάτη ένα τέτοιο πρότυπο κίνησης το οποίο είναι ανάλογο με το πρότυπο κίνησης της ανθρώπινης βάδισης. Ένα θεραπευτικό άλογο λοιπόν αποτελεί μία ολότητα μαζί με τον αναβάτη και όχι δύο ξεχωριστά όντα, αλλά ένα σύνολο που αλληλεπιδρά και περπατάει και μαθαίνει νέα πράγματα. Αν παρατηρήσει κανείς τον τρόπο κίνησης των ισχίων, της λεκάνης, του κορμού, της ωμικής ζώνης και των βραχιόνων ενός ανθρώπου ο οποίος κάθεται εντελώς χαλαρά στο άλογο και τις συγκρίνει με τις κινήσεις ενός ανθρώπου ο οποίος βαδίζει δίπλα του, θα διαπιστώσει ότι ο τρόπος που κινούνται και οι δύο μοιάζει πάρα πολύ όπως φαίνεται και από το παρακάτω σκίτσο

35 Μία άλλη λειτουργία που επιτελείται κατά τη βάδιση του αλόγου είναι το εσωτερικό ερέθισμα από το άλογο (περπάτημα κατά μήκος, ευθείες γραμμές αρχικά σε σταθερή θέση, μικρού μήκους περπάτημα) που μετατοπίζουν το άτομο προς τα μπροστά και πίσω, προκαλώντας μια πρόσθια/οπίσθια κλίση της λεκάνης. Αυτή είναι η βασική μέθοδος για την έναρξη της ανάπτυξης των πρόσθιων/οπίσθιων αντιδράσεων ή του ελέγχου των καμπτήρων/εκτεινόντων του κορμού, όπως φαίνεται και στο ακόλουθο σκίτσο. 35

36 Επίσης, καθώς το άλογο εκτελεί ένα ισορροπημένο περπάτημα, η λεκάνη του στρέφεται και το σώμα του μετατοπίζεται από πλευρά σε πλευρά καθώς το κάθε πίσω πόδι βηματίζει προς τα εμπρός. Η απλή μετατόπιση βάρους από πλευρά σε πλευρά μεταδίδεται στο άτομο σαν δευτεροβάθμια εσωτερική διέγερση. Αυτό το αναμενόμενο πρότυπο της μετατόπισης βάρους χορηγεί αυτόματη αμοιβαία επιμήκυνση και βράχυνση του σώματος του ατόμου. Για παράδειγμα, εάν το άλογο κινείται προς τα μπροστά με το αριστερό του πίσω πόδι, τότε το αριστερό του ισχίο πέφτει. Αυτό προκαλεί το αριστερό ισχίο του ατόμου να πέσει και χορηγεί επιμήκυνση στην αριστερή πλευρά όπως και βράχυνση στη δεξιά πλευρά του ατόμου. Οι δυνάμεις που ασκούνται στο άτομο κατά την απλή μετατόπιση βάρους αποτυπώνονται στο ακόλουθο σκίτσο. Τέλος, το άλογο μπορεί επίσης να επηρεάσει το στατικό έλεγχο του ατόμου στο εγκάρσιο επίπεδο. Αυτό το ιδιαίτερο στοιχείο βοηθάει στη νορμαλοποίηση του μυϊκού τόνου του ατόμου μέσω της στροφής. Επίσης, βοηθάει στη βελτίωση των περισσότερο καλλιεργημένων αντιδράσεων εξισορρόπησης που είναι απαραίτητες 36

37 για τις φυσιολογικές λειτουργικές δραστηριότητες. Αρκετά ιππικά κινητικά πρότυπα, που ποικίλλουν από απλά σε σύνθετα, αποσπούν αυτές τις αντιδράσεις. Οι πιο πολύπλοκες κινήσεις είναι οι πλάγιες κινήσεις (διπλής τροχιάς) προς τα δεξιά ή αριστερά, η πιο στοιχειώδης των οποίων συχνά ονομάζεται η απόδοση του ποδιού. Όταν εκτελείται μια απόδοση ποδιού, ο λαιμός του αλόγου είναι σε ελαφρά κάμψη και κοιτάζει αλλού από την κατεύθυνση που κινείται. Για παράδειγμα, σε μια απόδοση ποδιού προς τα αριστερά, το άλογο έχει ελαφρά κάμψη προς τα δεξιά, και καθώς το άλογο κινείται διαγώνια προς τα μπροστά και πλάγια, τα δεξιά του άκρα διασχίζουν και περνάνε μπροστά από τα αριστερά του άκρα. Η μύτη του αλόγου πρέπει να κινείται πολύ απαλά από την μέση γραμμή προς τα δεξιά και πίσω με κάθε βήμα. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να συγκρατείται σταθερή η προς τα μπροστά ώθηση κατά τη διάρκεια της κίνησης. Λανθασμένη εκτέλεση της απόδοσης του ποδιού προκαλεί υπερβολική έμφαση στην πλάγια κίνηση, υπερβολική κάμψη ή έλλειψη της βασικής ώθησης από βήμα σε βήμα. Για θεραπευτικούς σκοπούς, αυτή η κίνηση συνήθως εκτελείται κατά το περπάτημα, αλλά μπορεί να εκτελεστεί και κατά το τροχάδην με άτομα που έχουν μεγαλύτερη εμπειρία στην ιππασία. Οι πλάγιες κινήσεις είναι πολύ χρήσιμες για πιο ακριβή αμφοτερόπλευρη ολοκλήρωση και για την ολοκλήρωση των τριών επιπέδων του σώματος. Τα ακόλουθα σκίτσα αποτυπώνουν το στροφικό στοιχείο του αλόγου. 37

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας Αναπηρία: όροι και ορισμοί Η έννοια της διαφορετικότητας Η Αναπηρία στην Αρχαία Ελλάδα Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει τον τυφλό ποιητή, ο οποίος συχνά ήταν προσκεκλημένος στο παλάτι και είχε την εύνοια

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Κρανιοεγκεφαλική Κάκωση

Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Κρανιοεγκεφαλική Κάκωση Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Στεργίου Α.1, Βαρβαρούσης Δ.2, Μάγγου Λ.2, Παπακώστας Π.2, Παπαμιχαήλ Ν.2, Πλούμης Α.2 Κέντρο Θεραπευτικής Ιππασίας & Ιπποθεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Ορισμός Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος Σοφία Μπάτσιου Μάρτιος 2012 Να κατανοήσετε το πρόβλημα της νοητικής υστέρησης, τα χαρακτηριστικά των μαθητών με νοητική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ : ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ I I ΘΕΜΑ: ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ (Α. Μ. Ε. Α) ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Κα. ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες

αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες Σύμβολο της μεθόδου "Κείμενο για Όλους" Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Τμήμα Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Μάρτιος 2009 Ποια είναι τα δικαιώματα των μαθητών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες Ο Νόμος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 7η: Νοητική Υστέρηση Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ. (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια)

ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ. (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια) ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια) Η Νοητική Υστέρηση αναφέρεται σε μια παθολογική κατάσταση που εκδηλώνεται στην περίοδο ανάπτυξης, δηλ. την περίοδο που αρχίζει από την σύλληψη

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Γιαννάκη Ειρήνη Α.Μ: 12066 Τμήμα Λογοθεραπείας- Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ

Γιαννάκη Ειρήνη Α.Μ: 12066 Τμήμα Λογοθεραπείας- Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ «Η ψυχοκινητική καθυστέρηση ως σημαντικό κομμάτι πολλών διαταραχών. Μέθοδοι ψυχοκινητικής ανάπτυξης καθώς και υλικό (ασκήσεις) ως εναλλακτική μορφή επικουρικής αγωγής στη λογοθεραπεία». Γιαννάκη Ειρήνη

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Tα παιδιά με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες παρουσιάζουν προβλήματα στις βασικές ψυχολογικές διαδικασίες που περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15. Πρόλογος... 21

Περιεχόμενα. Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15. Πρόλογος... 21 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15 Πρόλογος... 21 1 Eπισκόπηση: H εκπαίδευση των κωφών... 29 Eισαγωγή... 29 Η επίδραση της δημόσιας εκπαίδευσης... 39 Oρισμοί... 44 Απλοί γενικοί ορισμοί...

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας I. Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές II. III. Ειδικές Αναπτυξιακές Διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Αθλητική ταξινόμηση. Κατηγορία 1. Κατηγορία ΙΙ (κάτω άκρα) Κατηγορία ΙΙ (άνω άκρα) Β έτος

Αθλητική ταξινόμηση. Κατηγορία 1. Κατηγορία ΙΙ (κάτω άκρα) Κατηγορία ΙΙ (άνω άκρα) Β έτος ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος Αθλητική ταξινόμηση Κατηγορία 1 Κατηγορία ΙΙ (κάτω άκρα) Κατηγορία ΙΙ (άνω άκρα) 1 .. Κατηγορία ΙΙΙ Κατηγορία IV.. Κατηγορία

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Επιβλέπουσα: Ζακοπούλου Βικτωρία.

Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Επιβλέπουσα: Ζακοπούλου Βικτωρία. Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: «Εγκεφαλική Παράλυση στην παιδική ηλικία». Εκπόνηση εργασίας: Παπαδοπούλου Ειρήνη Α.Μ. 12148 Επιβλέπουσα:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΘΕΜΑ: Αξιολόγηση και Εκπαίδευση των μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες. Προσαρμογές αναλυτικών

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Περιεχόμενα Εισαγωγή Γνώση και κατανόηση του αυτισμού Διαγνωστικά εργαλεία για την ανίχνευση του αυτισμού Βασικές αρχές αποτελεσματικής

Διαβάστε περισσότερα

ikid Σύνοψη Ελένη Λούκουτου Εξωτερικές δραστηριότητες για παιδιά µε αυτισµό Περιεχόµενο

ikid Σύνοψη Ελένη Λούκουτου Εξωτερικές δραστηριότητες για παιδιά µε αυτισµό Περιεχόµενο Ελένη Λούκουτου ikid Εξωτερικές δραστηριότητες για παιδιά µε αυτισµό Σύνοψη Περιεχόµενο Αυτισµός και Κολύµβηση Στίβος Ιππασία Πολεµικές τέχνες Ποδηλασία Μουσική Τέχνη Από την αρχαιότητα ήταν γνωστές οι

Διαβάστε περισσότερα

Οφθαλμός. Όραση. Σοφία Μπάτσιου Μάιος 2012. ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού. Β έτος

Οφθαλμός. Όραση. Σοφία Μπάτσιου Μάιος 2012. ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού. Β έτος ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος Σοφία Μπάτσιου Μάιος 2012 Οφθαλμός Όραση http://www.google.gr/imgres?q=οφθαλμικός+β ολβός&um=1&hl=el&sa=n&biw=1053&bih=609

Διαβάστε περισσότερα

Βοηθός Εργοεραπείας Τμήμα: 1ΝΕΡΜΟ1 Εργασια: Σύνδρομο Prader - Willi (Πράντερ - Γουίλι) και Σύνδρομο Sotos (Σότος) Παρδαλού Χριστίνα

Βοηθός Εργοεραπείας Τμήμα: 1ΝΕΡΜΟ1 Εργασια: Σύνδρομο Prader - Willi (Πράντερ - Γουίλι) και Σύνδρομο Sotos (Σότος) Παρδαλού Χριστίνα Βοηθός Εργοεραπείας Τμήμα: 1ΝΕΡΜΟ1 Εργασια: Σύνδρομο Prader - Willi (Πράντερ - Γουίλι) και Σύνδρομο Sotos (Σότος) Παρδαλού Χριστίνα Σύνδρομο Prader - Willi (Πράντερ - Γουίλι) Φυλοσχετιζόμενη διαταραχή,

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 4η Νοητική Υστέρηση

Διάλεξη 4η Νοητική Υστέρηση ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 4η Νοητική Υστέρηση Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Νοημοσύνη Νοημοσύνη είναι η ανώτατη μορφή προσαρμογής

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ

ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΗ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗ ΜΝΗΜΗ ΧΑΜΗΛΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΑΝΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

FOUNDERS CLUB. Πλήρες Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα για Τελειόφοιτους & Νέους Επαγγελματίες Λογοθεραπευτές

FOUNDERS CLUB. Πλήρες Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα για Τελειόφοιτους & Νέους Επαγγελματίες Λογοθεραπευτές FOUNDERS CLUB Πλήρες Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα για Τελειόφοιτους & Νέους Επαγγελματίες Λογοθεραπευτές Το Πρόγραμμα Founders Club είναι το πληρέστερο πρόγραμμα ιδιωτικής εκπαίδευσης Λογοθεραπείας που υπάρχει.

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Επιβλέπων καθηγητής: ΝΑΣΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΠΑΓΑΛΟΥ ΑΓΛΑΪΑ Α.Μ: 12514 Τι είναι ο αυτισμός; Είναι μία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Νέος Παιδαγωγός Πανελλήνιο συνέδριο για τον παιδαγωγό του σήμερα Ίδρυμα Ευγενίδου, 3 & 4 Μαΐου 2014

Νέος Παιδαγωγός Πανελλήνιο συνέδριο για τον παιδαγωγό του σήμερα Ίδρυμα Ευγενίδου, 3 & 4 Μαΐου 2014 «Εκπαιδευτικό υλικό και λογισμικό για μαθητές με αναπηρίες ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες» Γελαστοπούλου Μαρία, Ειδική Παιδαγωγός, ΙΕΠ Κουρμπέτης Βασίλης, Σύμβουλος Α, ΙΕΠ Νέος Παιδαγωγός Πανελλήνιο συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Καραμάνου Χριστίνα A.M: 11768 Πετίνη Θωμαΐς- Χριστίνα A.M:12110 Ρούσα Γεωργία A.M: 11580 ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2013

Καραμάνου Χριστίνα A.M: 11768 Πετίνη Θωμαΐς- Χριστίνα A.M:12110 Ρούσα Γεωργία A.M: 11580 ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2013 Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2013 Καραμάνου Χριστίνα A.M: 11768 Πετίνη Θωμαΐς- Χριστίνα A.M:12110 Ρούσα Γεωργία A.M: 11580 «είναι μία παθολογική κατάσταση, που

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning.

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning. ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 info@v-learning.gr www.v-learning.gr Το Κέντρο Δια Βίου Μάθησης ΙΙ ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ & ΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση

Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1380 Διδάσκων: Βασίλης Στρογγυλός, vstroggilos@uth.gr Είδος Μαθήματος: Επιλογής Εξάμηνο: 7 ο Μονάδες ECTS: 5 Διαδικτυακός

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΗΛΙΚΙΑ γέννηση ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Αναγνωρίζει και προτιμά τη φωνή της μητέρας καθώς και ήχους της γλώσσας. Μιμείται ήχους της γλώσσας. 2 μηνών Συνδυάζει

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία

Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία 3 Δεκεμβρίου 2014 Ας παραδειγματιστούμε από έναν κινέζικο μύθο: «Μια γριά κάθε πρωί κουβαλούσε νερό στο σπίτι της από το κοντινό πηγάδι με δύο δοχεία δεμένα στις δύο

Διαβάστε περισσότερα

Πηλείδου Κωνσταντίνα Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ https://pileidou.wordpress.com/

Πηλείδου Κωνσταντίνα Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ https://pileidou.wordpress.com/ Εκπαίδευση Νηπίων με Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες ή και Αναπηρία στο νηπιαγωγείο Πηλείδου Κωνσταντίνα Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ https://pileidou.wordpress.com/ Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μία αύξηση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος Εγγεγραμμένων γρ Λογοπαθολόγων

Σύλλογος Εγγεγραμμένων γρ Λογοπαθολόγων Σύλλογος Εγγεγραμμένων γρ Λογοπαθολόγων Λογοθεραπεία: Ο Ρόλος του Λογοπαθολόγου και η Κυπριακή Πραγματικότητα 29-30 Νοεμβρίου 2014 Τι είναι Λογοθεραπείαοθερα εία Λογοθεραπεία είναι η επιστήμη που στοχεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΣΤΑ ΙΟ ΡΟΜΙΑ Νοέμβριος, 2014. Γιάννης Λεμονής Εργοθεραπευτής

ΕΡΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΣΤΑ ΙΟ ΡΟΜΙΑ Νοέμβριος, 2014. Γιάννης Λεμονής Εργοθεραπευτής ΕΡΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΑ ΙΟ ΡΟΜΙΑ Νοέμβριος, 2014 Γιάννης Λεμονής Εργοθεραπευτής ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΡΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΡΟΛΟΣ ΕΡΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΜΕΙΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΠΟΙΟΥΣ ΑΠΕΥΘΥΝΕΤΑΙ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΕΤΑΙ ΑΚΑ ΗΜΑΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΤΙ ΕΙΝΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ 1438 / Διάγραμμα 1 ΟΡΑΤΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ Κάποιες φορές ακούμε να γίνεται συζήτηση για τα άτομα με αναπηρία. Το τελευταίο διάστημα,

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Μπαράκου Χρυσάνθη ΑΜ: 9835 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κ. Ζακοπούλου Βικτωρία

Φοιτήτρια: Μπαράκου Χρυσάνθη ΑΜ: 9835 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κ. Ζακοπούλου Βικτωρία ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ ΥΨΗΛΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ Φοιτήτρια: Μπαράκου Χρυσάνθη ΑΜ: 9835 Υπεύθυνη

Διαβάστε περισσότερα

Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία

Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία Ελένη Δημητρίου Ψυχολόγος Λειτουργός Έγκαιρης Παιδικής Παρέμβασης Επιτροπή Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Νοητική Αναπηρία Επιτροπή Προστασίας

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Τι είναι Μαθησιακές Δυσκολίες; Καμπύλη Νοημοσύνης Δείκτης Νοημοσύνης ποσοστό % κατηγορία πάνω από

Διαβάστε περισσότερα

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Βασίλειος Κωτούλας Σχολικός Σύμβουλος 2ης Εκπ. Περ. ΠΕ Καρδίτσας vaskotoulas@sch.gr http://dipe.kar.sch.gr/grss Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Δομή Εισήγησης Ορισμός - Χαρακτηριστικά Βασικές παραδοχές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ. Τόμος Β ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ. Τόμος Β ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Τόμος Β ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ Σύνοψη Το τετράτομο έργο "Εισαγωγή στην ειδική παιδαγωγική" αποτελεί συμβολή στην προσπάθεια προσέγγισης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Οδηγός Εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Karina Riiskjaer Raun Mette Kliim-Due Betina Rasmussen Peder Esben Bilde Kirsten Caesar Petersen

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΙΣΜΟΣ. Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας

ΑΥΤΙΣΜΟΣ. Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας ΑΥΤΙΣΜΟΣ Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας ΟΡΙΣΜΟΣ Οι Neisworth και Wolfe (2005) ορίζουν τον αυτισμό ως «αναπτυξιακή διαταραχή που χαρακτηρίζεται από σημειωμένη δυσκολία στην επικοινωνία και τις κοινωνικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ Educator Certified in Learning Difficulties Screening SYLLABUS. Έκδοση 1.

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ Educator Certified in Learning Difficulties Screening SYLLABUS. Έκδοση 1. ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ Educator Certified in Learning Difficulties Screening SYLLABUS Vellum Global Educational Services A.E. 2015 Έκδοση 1.0 Εξεταστέα Ύλη 2015

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΚΟΛΥΜΒΗΣΗ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΠΑΡΑΛΥΣΗ

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΚΟΛΥΜΒΗΣΗ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΠΑΡΑΛΥΣΗ ΜΕ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΑΝΑΠΗΡΩΝ ΠΑΙΔΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ε.Λ.Ε.Π.Α.Π ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο όρος εγκεφαλική παράλυση αναφέρεται σε μια ομάδα παθήσεων, στις οποίες υπάρχουν διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ

ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ Σπουδάστρια: Αθηνά Κατσαντώνη (9923) Εποπτεύων καθηγητής: κ ος Πέσχος Δημήτριος. Τριμελής

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητέ γονέα / κηδεμόνα,

Αγαπητέ γονέα / κηδεμόνα, A Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Moνάδα Αναπτυξιακής & Συμπεριφορικής Παιδιατρικής Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» Χωρέμειο Ερευνητικό Εργαστήριο ιευθυντής-καθηγητής: Γ. Χρούσος Αγαπητέ γονέα

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεάν επιστημονική καθοδήγηση σε θέματα δυσκολιών μάθησης και προσαρμογής, καθώς και γενικότερα εκπαιδευτικά ζητήματα από καθηγητές του ΠΑΜΑΚ

Δωρεάν επιστημονική καθοδήγηση σε θέματα δυσκολιών μάθησης και προσαρμογής, καθώς και γενικότερα εκπαιδευτικά ζητήματα από καθηγητές του ΠΑΜΑΚ Εγνατίας 156, 54006 Θεσσαλονίκη Γραφείο Τύπου: Μιχάλης Δώσσας Τηλ: 2310.891.311, 6974.487.128 Φαξ: 2310.891.313 Ε-mail: gtypou@uom.gr, mikegd@uom.gr ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αρ. σελ.: 5 Θεσσαλονίκη, Τρίτη, 10 Μαρτίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Τόμος Γ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ Σύνοψη Το τετράτομο έργο "Εισαγωγή στην ειδική παιδαγωγική" αποτελεί συμβολή στην προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΙΕΣΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Η. Ε. ΚΟΥΡΚΟΥΤΑΣ ΓΕΝΙΚΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ Τα άρθρα και τα βιβλία τα οποία χρησιµοποιούµε πρέπει να είναι σύγχρονα (µετά το 2000) και επιστηµονικά Παροµοίως, από το διαδίκτυο δεν χρησιµοποιούµε

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟ Α ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ 1. Γαστροοισοφαγική παλινδρόµηση (ΓΟΠ) Η συχνότητα της ΓΟΠ σε παιδιά µε ΕΠ αναφέρεται από 26% - 75%, ενώ σε φυσιολογικά παιδιά και βρέφη εκτιµάται περίπου στο 7-8% (Cadman και συν. 1978,

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός εκπαιδευτή. Ενότητα κατάρτισης. Ένταξη και αποδοχή. Επιμέλεια Miguel Santos. Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti

Οδηγός εκπαιδευτή. Ενότητα κατάρτισης. Ένταξη και αποδοχή. Επιμέλεια Miguel Santos. Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti Οδηγός εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Ένταξη και αποδοχή Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Ενότητα κατάρτισης για γονείς και

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ ΑΛΚΟΟΛ ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ v Μεταξύ ατόμων ηλικίας από 15 μέχρι 25 ετών βγήκαν τα ακόλουθα συμπεράσματα: Κοινωνικότητα (71%) Τους αρέσει η γεύση (51%) Δημιουργεί αίσθημα χαλάρωσης (12%) Προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα Λόγου Νεονάκη Ειρώνα, Λογοπεδικός. Τι είναι η λογοπεδική

Προβλήματα Λόγου Νεονάκη Ειρώνα, Λογοπεδικός. Τι είναι η λογοπεδική Προβλήματα Λόγου Νεονάκη Ειρώνα, Λογοπεδικός Τι είναι η λογοπεδική Η επιστήμη της λογοπεδικής είναι η επιστήμη της παθολογίας της επικοινωνίας και ασχολείται με την πρόληψη, διάγνωση, θεραπεία και έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΑΜΕΑ. Παναγιώτα Παναγάκη

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΑΜΕΑ. Παναγιώτα Παναγάκη ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΑΜΕΑ Παναγιώτα Παναγάκη Ειδικά σχολεία Δημόσια Πιστοποιημένα Διαγνωστικά Κέντρο ΚΕΔΔΥ (Κέντρο Διαφοροδιάγνωσης Και Υποστήριξης) Ειδικό νηπιαγωγείο και ειδικό δημοτικό σχολείο Κωφών και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΙΣΔΙΑΣΤΑΤΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΔΙΣΗΣ

ΤΡΙΣΔΙΑΣΤΑΤΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΔΙΣΗΣ ΤΡΙΣΔΙΑΣΤΑΤΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΔΙΣΗΣ Τι είναι η Ανάλυση Βάδισης? Η εκτίμηση της βάδισης ενός ατόμου μόνο με την παρατήρηση είναι δύσκολη. Η δυσκολία αυτή είναι μεγαλύτερη όταν η βάδιση επηρεάζεται από νευρολογικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ "ΑΛΚΥΟΝΗ" Ο Σύλλογος ΑΛΚΥΟΝΗ, είναι φιλανθρωπικό σωματείο μη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ "ΑΛΚΥΟΝΗ"

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΛΚΥΟΝΗ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ "ΑΛΚΥΟΝΗ" Ο Σύλλογος ΑΛΚΥΟΝΗ, είναι φιλανθρωπικό σωματείο μη

Διαβάστε περισσότερα

Η ομάδα που επιμελήθηκε το power point του τμήματος Α5 με θέμα τον αυτισμό:

Η ομάδα που επιμελήθηκε το power point του τμήματος Α5 με θέμα τον αυτισμό: Η ομάδα που επιμελήθηκε το power point του τμήματος Α5 με θέμα τον αυτισμό: Αλέξης Φωτεινός Μαρία Τσίπη Βέρα Φλόκαλη Ειρήνη Τριανταφυλλίδη ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Άννα Πιθαρούλη ΑΥΤΙΣΜΟΣ Ο ΚΌΣΜΟΣ ΕΝΌΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΎ

Διαβάστε περισσότερα

*Γράφει ο Φώτης Βελισσαράκος

*Γράφει ο Φώτης Βελισσαράκος *Γράφει ο Φώτης Βελισσαράκος Πότε ένα παιδί βλέπει σωστά; Ποιές είναι οι δεξιότητες εκείνες που καθορίζουν την καλή λειτουργία της όρασης του; Πώς μπορεί μια δυσλειτουργία της όρασης να επηρεάσει την απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

σκοπός Νευροαναπτυξιακές διαταραχές της σχολικής ηλικίας

σκοπός Νευροαναπτυξιακές διαταραχές της σχολικής ηλικίας ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος σκοπός Να γνωρίσετε τις μορφές των νευροαναπτυξιακών διαταραχών των μαθητών που συναντάμε πιο συχνά στο σχολικό περιβάλλον,

Διαβάστε περισσότερα

Ηµερίδα για τα γενετικά σύνδροµα στη

Ηµερίδα για τα γενετικά σύνδροµα στη Ηµερίδα για τα γενετικά σύνδροµα στη Θεσσαλονίκη Η εταιρεία συμβούλων εκπαίδευσης & σταδιοδρομίας EMPLOY σας κοινοποιεί την υλοποίηση της επιστημονικής ημερίδας: ΝΕΥΡΟΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΗΣ ΜΚ 0501, Διάλεξη 1η ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Φοιτήτρια : Τεκτονίδου Βαρβάρα (12871) Καθηγήτρια: Παίλα Νικολέτα T.E.I Ηπείρου, 2014 Ταξινόμηση φωνολογικών/αρθρωτικών διαταραχών Αναπτυξιαξή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί και στόχοι της διδασκαλίας στο Δημοτικό σχολείο. Βασίλης Μπαρκούκης

Σκοποί και στόχοι της διδασκαλίας στο Δημοτικό σχολείο. Βασίλης Μπαρκούκης Σκοποί και στόχοι της διδασκαλίας στο Δημοτικό σχολείο Βασίλης Μπαρκούκης Σκοποί και στόχοι της εκπαίδευσης Σκοπός του δημοτικού σχολείου είναι η πολύπλευρη πνευματική και σωματική ανάπτυξη των μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Προσωπικά στοιχεία: Στοιχεία επικοινωνίας: ΣΠΟΥΔΕΣ

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Προσωπικά στοιχεία: Στοιχεία επικοινωνίας: ΣΠΟΥΔΕΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Προσωπικά στοιχεία: ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑ ΣΟΦΙΑ ΗΜΕΡ. ΓΕΝΝΗΣΗΣ: 07/09/1987 ΤΟΠΟΣ ΓΕΝΝΗΣΗΣ: ΡΟΔΟΣ, ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ ΟΙΚΟΓ. ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: ΑΓΑΜΗ Στοιχεία επικοινωνίας: E-mail: soph.papanikola@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» Εκπόνηση : Χατζή Κατερίνα ΑΜ:11625 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ Στο τομέα της εκπαίδευσης η αξιολόγηση μπορεί να αναφέρεται στην επίδοση των μαθητών, στην αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας ή της μαθησιακής διαδικασίας, στο αναλυτικό πρόγραμμα, στα διδακτικά

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΗΣΗΣ

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΗΣΗΣ SYLLABUS Vellum Global Educational Services A.E. 2015 Έκδοση 1.0 Εξεταστέα Ύλη 2015 Vellum Global Educational Services A.E. Αναγεννήσεως 46 & Αναγνωσταρά 13 / Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ

ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΒΟΓΙΝΔΡΟΥΚΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΟΓΟΠΕΔΙΚΟΣ ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΟΡΕΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ?

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής Αντοχή Δύναμη Επιμέρους ικανότητες Φυσικής Κατάστασης Ευκαμψία Ευλυγισία Ταχύτητα Αντοχή Αντοχή είναι η ικανότητα του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ 2002 Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Η ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ

ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ 2002 Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Η ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ 2002 Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Η ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ενότητα για την απασχόληση ατόµων µε ειδικές

Διαβάστε περισσότερα