Γραµµικες Μορφες Λογαριθµων Αλγεβρικων Αριθµων και Εφαρµογες

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γραµµικες Μορφες Λογαριθµων Αλγεβρικων Αριθµων και Εφαρµογες"

Transcript

1 Γραµµικες Μορφες Λογαριθµων Αλγεβρικων Αριθµων και Εφαρµογες Νικόλαος Κατσίπης Μεταπτυχιακή Εργασία Επιβλέπων Καθηγητής Ν.Γ. Τζανάκης Τµήµα Μαθηµατικών - Πανεπιστήµιο Κρήτης Φθινοπωρινό εξάµηνο 2007 έκδοση

2 ii Η µεταπτυχιακή αυτή εργασία κατατέθηκε στο Τµήµα Μαθηµατικών της Σχολής Θετικών και Τεχνολογικών Επιστηµών του Πανεπιστηµίου Κρήτης τον Οκτώ- ϐριο του Την επιτροπή αξιολόγησης αποτέλεσαν οι : Γιάννης Αντωνιάδης Μιχάλης Κουλουντζάκης Νίκος Τζανάκης.

3 Περιεχόµενα Πρόλογος i 1 Εισαγωγή Ιστορική επισκόπηση Θεώρηµα του Baker. Ισοδύναµη διατύπωση Φράγµατα της απόστασης γινοµένου ακεραίων από το Περιγραφή της απόδειξης Η ιδέα της απόδειξης Θεώρηµα Gelfond - Schneider για πραγµατικούς αριθµούς Ανισότητα Liouville - Κάτω ϕράγµα της ορίζουσας p αδικές απόλυτες τιµές υπέρ το Q Απόλυτες τιµές σε αριθµητικό σώµα Αρχιµήδειες απόλυτες τιµές Μη αρχιµήδειες απόλυτες τιµές Ο τύπος του γινοµένου σε αριθµητικό σώµα Απόλυτο λογαριθµικό ύψος (Weil) Ανισότητες του Liouville Κάτω ϕράγµα για την ορίζουσα Κάτω ϕράγµα για το ύψος Ανω ϕράγµα της ορίζουσας Εφαρµογή του λήµµατος του Schwarz Πολλαπλότητα της ϱίζας z = 0 της συνάρτησης Ψ Κάτω ϕράγµα για το Θ n (L) Άνω ϕράγµα της ορίζουσας Γραµµική εξάρτηση των 1, β 1,..., β n Το κύριο αποτέλεσµα iii

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εκτίµηση του συνόλου ϱιζών Απαλοιφή της µεταβλητής Y Η απόδειξη του ϑεωρήµατος του Baker Κάτω ϕράγµα για οµογενείς γραµµικές µορφές λογαρίθµων Παρουσίαση του ϕράγµατος - Περιγραφή της απόδειξης Υπερβατικό µέρος της απόδειξης Γραµµική ανεξαρτησία των συντελεστών Γραµµική εξάρτηση των λογαρίθµων Η εξίσωση του Thue Ιστορικά σχόλια Η κατασκευαστική απόδειξη Αʹ Παράρτηµα 171 Αʹ.1 Συνδυαστικό επιχείρηµα Αʹ.2 Μιγαδικές συναρτήσεις µιας µεταβλητής Αʹ.3 Σχόλια στα Αριθµητικά Σώµατα Αʹ.4 Μέτρο του Mahler Αʹ.5 Μια σχέση µεταξύ υψών Αʹ.6 Συναρτήσεις πολλών µιγαδικών µεταβλητών Αʹ.7 Σχόλια στην Αλγεβρική Γεωµετρία Αʹ.8 Ενα σχόλιο για την γραµµική ανεξαρτησία των l 1,..., l n+1 L 192 Αʹ.9 Απαλείφουσα δύο πολυωνύµων Αʹ.10Υπολογιστικά επιχειρήµατα Αʹ.11Θεώρηµα Γραµµικών µορφών Minkowski Βιβλιογραφία 203 Ευρετήριο 209

5 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

6 Πρόλογος Υπερβατικός αριθµός είναι ένας µιγαδικός αριθµός, ο οποίος δεν είναι αλγεβρικός, δηλαδή, δεν είναι ϱίζα µη µηδενικού πολυωνύµου µε ακέραιους συντελεστές. Ο πρώτος υπερβατικός αριθµός κατασκευάστηκε το 1844 από τον J. Liouville, ο οποίος απέδειξε πρώτα ότι κάθε αλγεβρικός αριθµός α ικανοποιεί την εξής ιδιότητα (ϑεώρηµα του Liouville): Αν ο ϐαθµός του αλγεβρικού αριθµού α είναι d, τότε υπάρχει ϑετική σταθερά C, εξαρτώµενη µόνο από τον α, τέτοια ώστε α p q C q d, για οποιουσδήποτε ακεραίους p, q µε q > 0. Ο αριθµός που κατασκεύσε ο Liouville ήταν ο ξ = 10 n!, n=1 ο οποίος και ονοµάστηκε αριθµός του Liouville. Υστερα, το 1873 ο C. Hermite απέδειξε ότι ο e είναι υπερβατικός το ότι είναι άρρητος είχε αποδειχθεί από τον L. Euler πολύ ενωρίτερα, το Το 1874 ο G. Cantor απέδειξε µε συνολοθεωρητικά επιχειρήµατα το ότι σχεδόν όλοι οι µιγαδικοί αριθµοί είναι υπερβατικοί. Πρόκειται για ϑεώρηµα ύπαρξης, όχι κατασκευαστικό ϑεώρηµα. Λίγο αργότερα, το 1882, ο F. von Lindemann απέδειξε την υπερβατικότητα του π, δίνοντας και την τελειωτική -αρνητική- απάντηση στο ερώτηµα, που έθεσαν πρώτοι οι αρχαίοι Ελληνες, περί του τετραγωνισµού του κύκλου. Το 1900, ο D. Hilbert, στο διεθνές συνέδριο Μαθηµατικών στο Παρίσι, έθεσε τα 23 διάσηµα έκτοτε προβλήµατα, το έβδοµο εκ των οποίων είναι το εξής : Πότε ο α β, για α αλγεβρικό 0, 1 και β άρρητο, είναι υπερ- ϐατικός ; i

7 ii ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το παραπάνω ερώτηµα µπορεί να διατυπωθεί µε πολλούς ισοδύναµους τρόπους. Μπορούµε λοιπόν, να ϑέσουµε την παραπάνω ερώτηση και ως εξής : πότε ένας άρρητος λογάριθµος αλγεβρικού αριθµού µε ϐάση αλγεβρικό αριθµό είναι υπερ- ϐατικός ; ή αλλιώς, πότε ένα πηλίκο ϕυσικών λογάριθµων αλγεβρικών αριθµών είναι υπερβατικός ; Σχολιάζοντας τότε το 7ο πρόβληµα, ο D. Hilbert εξεφρασε την πεποίθηση του ότι δεν ϑα λυνόταν πριν την υπόθεση του Riemann ή πριν την απόδειξη του ϑεωρήµατος του Fermat. Το 7ο πρόβληµα όµως δεν άργησε να λυθεί. Το 1934, οι A.O. Gelfond και Th. Schneider, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο, απέδειξαν το εξής ϑεώρηµα : Για κάθε µη µηδενικούς αλγεβρικούς αριθµούς α 1, α 2, β 1, β 2 µε log α 1, log α 2 γραµµικώς ανεξάρτητους υπέρ το Q, ισχύει ότι β 1 log α 1 + β 2 log α 2 0. Το ϑεώρηµα αυτό λύνει το 7ο πρόβληµα του Hilbert. Εκείνη τη χρονική περίοδο διατυπώθηκε και η εικασία ότι το ϑεώρηµα των Gelfond-Schneider ισχύει για περισσότερους από δύο λογάριθµους, η οποία και αποδείχθηκε το 1966 από τον A. Baker. Συγκεκριµένα, ο Baker απέδειξε αυτό που σήµερα είναι γνωστό ως Θεώρηµα του Baker (οµογενής περίπτωση): Η γραµµική ανεξαρτησία των log α 1,..., log α n υπέρ το Q συνεπάγεται τη γραµµική ανεξαρτησία τους υπέρ το Q. Λίγο αργότερα, ο A. Baker απέδειξε και τη µη οµογενή περίπτωση : Η γραµµική ανεξαρτησία των log α 1,..., log α n υπέρ το Q συνεπάγεται τη γραµµική ανεξαρτησία των 1, log α 1,..., log α n υπέρ το Q. Περαιτέρω, ο A. Baker πέτυχε να δώσει µη τετριµµένα κάτω ϕράγµατα για τις απόλυτες τιµές µη µηδενικών οµογενών και µη οµογενών γραµµικών µορφών λογαρίθµων αλγεβρικών αριθµών. Η µέθοδός του κάνει χρήση ϐοηθητικής συνάρτησης πολλών µεταβλητών, η οποία έχει µηδενικές ϑέσεις σε κάποια προδιαγεγραµµένα σηµεία και µάλιστα µε κατάλληλα µεγάλη πολλαπλότητα. Ετσι υπεισέρχονται υπολογισµοί και εκτιµήσεις των παραγώγων κατάλληλα µεγάλης τάξεως της ϐοηθητικής συνάρτησης. Σε αυτή την εργασία : 1. Αποδεικνύεται η οµογενής περίπτωση του ϑεωρήµατος του A. Baker. 2. Αποδεικνύεται συγκεκριµένο κάτω ϕράγµα για την απόλυτη τιµή των οµογενών γραµµικών µορφών β 1 log α β n log α n, µε α i, β i αλγεβρικούς αριθµούς, όταν αυτή δεν είναι µηδέν.

8 iii 3. Εφαρµόζεται το προηγούµενο ϕράγµα στην επίλυση της εξίσωσης Thue. Η απόδειξη που ϑα παρουσιάσουµε (κεφάλαια 2 έως 6), διαφέρει σηµαντικά από εκείνη του Baker. Βασίζεται στην ιδέα του M. Laurent να χρησι- µοποιήσει, αντί της ϐοηθητικής συνάρτησης, µια ορίζουσα κατάλληλα µεγάλου µεγέθους, της οποίας τα στοιχεία είναι τιµές κάποιων συναρτήσεων σε προδιαγεγραµµένα σηµεία. Συγκεκριµένα, προκύπτει ότι η απόλυτη τιµή της ορίζουσας δεν είναι πολύ µεγάλη (κεφάλαιο 4). Αλλά από την άλλη, η γενίκευση της κλασικής ανισότητας του Liouville (κεφάλαιο 3) συνεπάγεται ότι, η αν η ορίζουσα δεν είναι µηδέν, τότε δεν µπορεί να είναι πολύ µικρή. Για κατάλληλες τιµές των παραµέτρων οι οποίες υπεισέρχονται στην ορίζουσα, τα προαναφερθέντα άνω και κάτω ϕράγµατα είναι αντιφατικά, οπότε προκύπτει το συµπέρασµα ότι η ορίζουσα είναι µηδέν. Ο µηδενισµός της ορίζουσας χρησιµοποιείται κατάλληλα στο κεφάλαιο 5 για την κατασκευή πολυωνύµου n µεταβλητών, ελεγχόµενου ϐαθµού, το οποίο µηδενίζεται σε προδιαγεγραµ- µένα σηµεία. Από αυτό έπεται το συµπέρασµα ότι στον διανυσµατικό χώρο K n, όπου K = Q(α 1,..., α n, β 1,..., β n ), υπάρχει ένα διανυσµατικός υπόχωρος µε συγκεκριµένες ιδιότητες, αρκετά τεχνικές για να περιγραφούν εδώ. Στο κεφάλαιο 6 αποδεικνύεται ότι η ύπαρξη αυτού του διανυσµατικού υποχώρου οδηγεί στο συµπέρασµα του ϑεωρήµατος του A. Baker. Για την µετάβαση από τον µηδενισµό της ορίζουσας στην ύπαρξη του συγκεκριµένου πολυωνύµου και από αυτό στην ύπαρξη του διανυσµατικού υποχώρου απαιτούνται κάποια ϐασικά εργαλεία της κλασικής Αλγεβρικής Γεωµετρίας, µε χαρακτηριστικότερο, µια εκδοχή του ϑεωρήµατος του Bézout. Στο κεφάλαιο 7 ϑα επαναλάµβουµε κάποια σηµεία της απόδειξης του ϑεωρήµατος του Baker πιο σχολαστικά ως προς τις υπολογιστικές λεπτοµέρειες, για να άποδείξουµε ένα συγκεκριµένο κάτω ϕράγµα γραµµικών µορφών λογαρίθµων αλγεβρικών αριθµών. Το ϕράγµα που ϑα παρουσιάσουµε δεν είναι το καλύτερο δυνατό από τα ήδη γνωστά ϕράγµατα, αλλά είναι αρκετά χρήσιµο για την (υπολογιστική) λύση αρκετών διοφαντικών εξισώσεων. Μια εφαρµογή του συγκεκριµένου ϕράγµατος ϑα παρουσιάσουµε στο τελευταίο (8ο) κεφάλαιο αυτής της εργασίας, όπου ϑα υπολογίσουµε ένα άνω ϕράγµα για της ακέραιες λύσεις της διοφαντικής εξίσωσης του Thue. Ευχαριστώ τον καθηγητή Νικόλαο Τζανάκη για το αµέριστο ενδιαφέρον και την πολύτιµη καθοδήγηση που µου παρείχε καθ όλη τη διάρκεια της συγγραφής αυτής της εργασίας. Ευχαριστώ, επίσης, τους γονείς µου που µε στήριξαν µε κάθε τρόπο όλα αυτά τα χρόνια σε κάθε µου προσπάθεια. Νικόλαος. Κατσίπης Ηράκλειο, Οκτώβριος 2007

9 Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή Συµβολίζουµε µε Q την αλγεβρική κλειστότητα του Q στο C. Οπότε το Q είναι το σώµα των αλγεβρικών αριθµών. Επίσης, έστω L το σώµα των λογαρίθµων των µη µηδενικών αριθµών, το οποίο είναι η αντίστροφη εικόνα της εκθετικής συνάρτησης από την πολλαπλασιαστική οµάδα Q. L = {l C : e l Q }. Είναι συχνά ϐολικότερο να γράφουµε l = log α, α αλγεβρικός αριθµός, αλλά για α Q το σύνολο των l µε α = e l είναι µια κλάση του C modulo 2πıZ. Το L είναι Q διανυσµατικός υπόχωρος του C. εν είναι όµως Q διανυσµατικός υπόχωρος, αφού αν l 1 L και α Q το α l δεν ανήκει εν γένει στο L. Θεώρηµα του Baker (Οµογενής περίπτωση 1 ) Η γραµµική ανεξαρτησία των l 1,..., l n L υπέρ το Q συνεπάγεται τη γραµµική τους ανεξαρτησία υπέρ το Q. Το ϑεώρηµα αυτό αποδείχθηκε το 1966 από τον Alan Baker, [3], [4], [5], [6]. 1.1 Ιστορική επισκόπηση Ο Euler στο ϐιβλίο του «Introductio to analysin infinitorum» [14], όρισε την εκθετική και λογαριθµική συνάρτηση και είπε : «Από αυτά που ήδη γνωρίζουµε, έχουµε ότι ο λογάριθµος ενός αριθµού δεν είναι ϱητός αριθµός εκτός και αν ο αριθµός αυτός είναι δύναµη της ϐάσης του λογαρίθµου. Οπότε, ο λογάριθµος ενός αριθµού b δεν µπορεί να εκφραστεί ως ϱητός αριθµός, εκτός αν ο b είναι δύναµη της ϐάσης a του λογαρίθµου. Στην 1 Ο Baker απέδειξε και τη µη οµογενή περίπτωση ϐλ. πρόλογο. 1

10 2 1 Εισαγωγή περίπτωση που ο b είναι δύναµη της ϐάσης a του λογαρίθµου, τότε ο λογάριθµος του b δεν µπορεί να είναι άρρητος. Αν ακόµα log a b = n, τότε a n = b, το οποίο είναι αδύνατο αν οι a, b είναι ϱητοί. Επιθυµούµε λοιπόν, να γνωρίζουµε λογαρίθµους ϱητών αριθµών, αφού έτσι µπορούµε να ϐρίσκουµε λογάριθµους κλασµάτων και άρρητων. Αφού οι λογάριθµοι αριθµών, οι οποίοι δεν είναι δύναµη της ϐάσης του λογαρίθµου, δεν είναι ούτε ϱητοί ούτε άρρητοι, είναι αυτό που ονοµάζουµε υπερβατικοί αριθµοί. Γι αυτό το λόγο οι λογάριθµοι λέγεται ότι είναι υπερβατικοί αριθµοί.» Αργότερα, το 1900, στο διεθνές συνέδρειο Μαθηµατικών στο Παρίσι, ο D. Hilbert έθεσε την παρακάτω ερώτηση ως το έβδοµο πρόβληµα Hilbert: Η έκφραση α β, όπου α αλγεβρικός αριθµός και β άρρητος αλγεβρικός αριθµός (για παράδειγµα 2 2, e π = ı 2ı ) πάντα παριστάνει ένα υπερβατικό αριθµό ή τουλάχιστον ένα άρρητο αριθµό. Το πρόβληµα αυτό λύθηκε το 1934 από τους A.O. Gelfond και Th. Schneider: Θεώρηµα Αν l 1, l 2 είναι Q γραµµικά ανεξάρτητα στοιχεία του L, τότε αυτά είναι και Q γραµµικά ανεξάρτητα. Αυτό σηµαίνει ότι το πηλίκο l 1 l2, l 1, l 2 L, l 1, l 2 0, είναι είτε ϱητός είτε υπερβατικός αριθµός. εν µπορεί να είναι ένας άρρητος αλγεβρικός αριθµός, όπως για παράδειγµα ο 2. Αυτό διότι : Αν l 1 l2 δεν είναι ϱητός αριθµός τότε προφανώς, l 1, l 2 είναι Q γραµµικά ανεξάρτητα, άρα (Gelfond - Schneider) είναι Q γραµµικά ανεξάρτητα. Αλλά τότε αποκλείεται να είναι l 1 l2 Q, δηλαδή l 1 l2 είναι υπερβατικός. Η σύνδεση του ϑεωρήµατος µε το 7ο πρόβληµα του Hilbert, µπορεί να διαπιστωθεί πιο εύκολα, αν διατυπώσουµε το παρακάτω ϑεώρηµα το οποίο είναι ισοδύναµο µε το Θεώρηµα Αν l και β είναι δύο µιγαδικοί αριθµοί µε l 0 και β όχι ϱητός, τότε ένας από τους e l, β και e β l είναι υπερβατικός. Θεώρηµα Θεώρηµα 1.1.2: Αν e l Q τότε l L. Αν β Q ϑα δείξουµε ότι ο e β l είναι υπερ- ϐατικός. Πράγµατι, αν δεν ήταν, τότε β l L. Αλλά τα β l, l είναι Q γραµµικά εξαρτηµένα. Άρα από ϑεώρηµα είναι και Q γραµµικά εξαρτηµένα. Άρα β Q. Άτοπο. Θεώρηµα Θεώρηµα 1.1.1: Εστω l 1, l 2 L και α 1 l 1 + α 2 l 2 = 0, α 1, α 2 Q. Τότε l 1 = β l 2, όπου β Q. Εχουµε ότι : e l 2 Q (αφού l 2 L), β Q και e β l 2 = e l 1 Q (αφού l 1 L). Άρα

11 1.1 Ιστορική επισκόπηση 3 από το ϑεώρηµα έχουµε αναγκαστικά ότι ο β Q. Άρα οι l 1, l 2 είναι Q γραµµικά εξαρτηµένοι. Η υπερβατικότητα του e π έπεται από το ϑεώρηµα αν πάρουµε l = 2πı και β = ı 2. Ο Gelfond στο ϐιβλίο του [15], αναφέρεται στη σηµασία που ϑα είχε µια γενίκευση του ϑεωρήµατος για περισσότερους από δύο λογαρίθµους. Αυτό το πρόβληµα, όπως αναφέραµε, λύθηκε το 1966 από τον Alan Baker. Από το ϑεώρηµα του Baker µπορούµε να συµπεράνουµε το εξής : Αν ένας αριθµός της µορφής : α β αβ n n = e (β 1 log α β n log α n ), ( α i 0, β i αλγεβρικοί αριθµοί), είναι αλγεβρικός, τότε είτε οι αριθµοί log α 1,..., log α n είναι όλοι µηδέν, είτε οι αριθµοί 1, β 1,..., β n είναι γραµµικά εξαρτηµένοι πάνω από το Q. Η παραπάνω παρατήρηση προκύπτει χρησιµοποιώντας τα παρακάτω τρία ϑεω- ϱήµατα (συγκεκριµένα το ϑεώρηµα ). Θεώρηµα Κάθε µη µηδενικός γραµµικός συνδυασµός στοιχείων του L µε αλγεβρικούς συντελεστές είναι υπερβατικός. Με άλλα λόγια, για οποιαδήποτε l 1,..., l n L και οποιουσδήποτε αλγεβρικούς αριθµούς β 0,..., β n µε β 0 0, έχουµε β 0 + β 1 l β n l n 0. Απόδειξη. Για n = 0 ισχύει. Υποθέτουµε ότι ισχύει για n < m, όπου n, m N και ϑα το αποδείξουµε για n = m. Εξετάζουµε δύο περιπτώσεις : (i) l 1,..., l m (ii) l 1,..., l m Q γραµµικά ανεξάρτητα. Q γραµµικά εξαρτηµένα. Οπότε (i) Αν l 1,..., l m είναι Q γραµµικά ανεξάρτητα τότε από το ϑεώρηµα του Baker(µη οµογενής περίπτωση) είναι και Q γραµµικά ανεξάρτητα, άρα έ- χουµε το Ϲητούµενο. (ii) Αν l 1,..., l m είναι Q γραµµικά εξαρτηµένα, τότε µπορούµε να υποθέσουµε ότι υπάρχουν ρ 1,..., ρ m Q, όχι όλα µηδέν, τέτοια ώστε : ρ 1 l ρ m l m = 0.

12 4 1 Εισαγωγή Αν, έστω, ρ r 0 (1 r m), τότε ρ r (β 0 + β 1 l β m l m ) = = ρ r (β 0 + β 1 l β m l m ) (ρ 1 l ρ m l m ) = = β 0 + β 1l β m l m, όπου β 0 = ρ r β 0 0, β j = ρ r β j ρ j β r, (1 j m). Αλλά στην τελευταία γραµµική µορφή λογαρίθµων το πλήθος των λογαρίθµων είναι, στην πραγµατικότητα, m 1, διότι β r = 0, άρα από την επαγωγική υπόθεση, η γραµµική µορφή είναι 0. Αλλά ρ r 0, οπότε β 0 + β 1 l β m l m 0. Θεώρηµα (Πόρισµα του ϑεωρήµατος 1.1.3) Αν β 0,..., β n l 1,..., l n L τότε β 0 + β 1 l β n l n / L. Απόδειξη. Σε αντίθετη περίπτωση, έστω : Q και β 0 + β 1 l β n l n = l n+1 L. β 1 l β n l n l n+1 = β 0 Οπότε, β 1 l β n l n l n+1 = µη µηδενικός αλγεβρικός αριθµός. Αυτό όµως έρχεται σε αντίθεση µε το ϑεώρηµα Θεώρηµα Αν l 1,..., l n L και β 1,..., β n Q µε τους 1, β 1,..., β n γραµµικά ανεξάρτητους, τότε Q β 1 l β n l n / L. Απόδειξη. Αν β 1 l β n l n = l n+1 L, τότε β 1 l β n l n + ( 1)l n+1 = 0. Άρα, αρκεί να δείξουµε ότι για κάθε l 1,..., l k L και κάθε β 1,..., β k Q Q γραµµικά ανεξάρτητους, έχουµε ότι β 1 l β k l k 0. Για k = 1 ισχύει. Υποθέτουµε ότι ισχύει για k < m και ϑα δείξουµε ότι ισχύει και για k = m.

13 1.2 Θεώρηµα του Baker. Ισοδύναµη διατύπωση 5 Το αποτέλεσµα είναι συνέπεια του ϑεωρήµατος του Baker, αν οι l 1,..., l n είναι γραµµικά ανεξάρτητοι πάνω από το Q. Εστω ότι οι l 1,..., l n είναι γραµµικά εξαρτηµένοι πάνω από το Q. Άρα υπάρχουν ρ 1,..., ρ m Q και β j όπως στο ϑεώρηµα 1.1.3, αλλά τώρα β 0 = β 0 = 0. Είναι απλό να δούµε ότι αν β 1,..., β m είναι γραµµικά ανεξάρτητοι πάνω από το Q, το ίδιο συµβαίνει και για τους β j µε j = 1,..., r 1, r + 1,..., m και το ϑεώρηµα προκύπτει µε επαγωγή. Παραδείγµατα. Επειδή π = 2iLogi, όπου Log είναι πρωτεύον κλάδος του λογαρίθµου, ϐλέπουµε αµέσως τα εξής : Με εφαρµογή του ϑεωρήµατος έχουµε ότι ο π + log α είναι υπερ- ϐατικός για οποιονδήποτε αλγεβρικό αριθµό α και οποιοδήποτε λογάριθµο του α. Σηµειώνουµε εσώ ότι, για την εφαρµογή του ϑεωρήµατος απαιτείται να ξέρουµε ότι π + log α 0, το οποίο ισχύει διότι έχουµε ήδη δείξει ότι e π / L. Με εφαρµογή του ϑεωρήµατος έχουµε ότι e (α π+β) είναι υπερ- ϐατικός για οποιουσδήποτε αλγεβρικούς αριθµούς α, β µε β Θεώρηµα του Baker. Ισοδύναµη διατύπωση Οι µοναδικές σχέσεις γραµµικής εξάρτησης λογαρίθµων αλγεβρικών αριθµών, µε αλγεβρικούς συντελαστές, είναι οι τετριµµένες, όπως για παράδειγµα log 24 = 3 log 9 + (1 2 3) log log 4 + (3 2 2) log 2. Αν το ϑεώρηµα του Baker δεν ήταν αληθές, τότε από µια µη τετριµµένη µηδενική γραµµική σχέση στοιχείων l του L, µε αλγεβρικούς συντελεστές β και µε το ελάχιστο µήκος, ϑα προέκυπτε το συµπέρασµα ότι και τα β i και τα l i είναι Q γραµµικώς ανεξάρτητα. Λήµµα Εστω k K δύο σώµατα, E ένας K διανυσµατικός χώρος και M είναι k υποδιανυσµατικός χώρος στο E. Τα παρακάτω είναι ισοδύναµα : (i) Εστω m 1 και l 1,..., l m στοιχεία του M τα οποία είναι k γραµµικώς ανεξάρτητα. Τότε αυτά τα στοιχεία είναι επίσης γραµµικά ανεξάρτητα πάνω από το K στο E. (ii) Εστω m 1, l 1,..., l m στοιχεία του M, όχι όλα µηδέν, και έστω β 1,..., β m να είναι k γραµµικώς ανεξάρτητα στοιχεία του K. Τότε β 1 l β m l m 0.

14 6 1 Εισαγωγή (iii) Εστω m 1, l 1,..., l m k γραµµικώς ανεξάρτητα στοιχεία του M και β 1,..., β m k γραµµικώς ανεξάρτητα στοιχεία του K. Τότε : β 1 l β m l m 0. (iv) Εστω m 1, l 1,..., l m k γραµµικώς ανεξάρτητα στοιχεία του M και β 1,..., β m στο K τέτοια ώστε : β 1 l β m l m = 0. Τότε, τα β 1,..., β m είναι k γραµµικώς εξαρτηµένα. Απόδειξη. (i) (iii): Προφανής απόδειξη. (iii) (iv): Προφανής απόδειξη. (ii) (i): Υποθέτουµε ότι για m 1 έχουµε την σχέση : β 1 l β m l m = 0, µε β i K όχι όλα 0. ήλαδή υποθέτουµε ότι τα l 1,..., l m είναι γραµµικά εξαρτηµάνα πάνω από το K στο E και ϑα δείξουµε ότι τα l 1,..., l m είναι k γραµµικώς εξαρτηµένα (οπότε ϑα έχουµε το (i)). Εστω β 1,..., β s, µε 0 s m, µια ϐάση του k διανυσµατικού χώρου, τον οποίο παράγουν τα β 1,..., β m. Τότε : β i = s c ij β j, c ij k όχι όλα µηδέν, 1 i m. j=1 Οπότε : s β j j=1 ( m ) c ij l i = 0 2. i=1 Αφού τα β 1,..., β s είναι k γραµµικώς ανεξάρτητα (αποτελούν ϐάση), συµπεραίνουµε από το (ii) ότι m c ij l i = 0 1 j s. i=1 Οπότε τα l 1,..., l m είναι k γραµµικώς εξαρτηµένα. P 2 m i=1 cij li M, αφού cij k και M k υποδιανυσµατικός χώρος στο E

15 1.2 Θεώρηµα του Baker. Ισοδύναµη διατύπωση 7 (iii) (ii): Υποθέτουµε ότι β 1 l β m l m = 0, µε τα β 1,..., β m γραµµικώς ανεξάρτητα πάνω από το k στο K και τα l 1,..., l m M. Θα δείξουµε ότι : l 1 = l 2 =... = l m = 0. Αν τα l 1,..., l m δεν είναι όλα µηδέν, τότε ϑεωρώ ένα maximal υποσύνολο του L = {l 1,..., l m } µεταξύ των υποσυνόλων του L που αποτελούνται από k γραµµικώς ανεξάρτητα στοιχεία. Χωρίς ϐλάβη της γενικότητας έστω {l 1,..., l r } ένα τέτοιο υποσύνολο, οπότε 1 r m. Άρα : l i = Συµπεραίνουµε ότι r c ij l j, όπου c ij k, r + 1 i m j=1 r γ j l j = 0, µε γ j = β j + j=1 m i=r+1 c ij β i, 1 j r Χρησιµοποιώντας το (iii) ( αντικαθιστώντας το m µε το r ) συµπεραίνουµε από την γραµµική ανεξαρτησία των l 1,..., l r πάνω από το k, ότι τα r στοιχεία γ 1,..., γ r είναι k γραµµικώς εξαρτηµένα στο K. Αλλά αφού τα β 1,..., β m είναι k γραµµικώς ανεξάρτητα και λόγω της σχέσης γ j = β j + m i=r+1 c ijβ i έχουµε ότι και τα γ 1..., γ r είναι k γραµµικώς ανεξάρτητα. Άτοπο. Άρα δεν γίνεται να έχουµε κανένα l i k γραµµικώς ανεξάρτητο. Άρα l 1 = l 2 =... = l m = 0. Οταν k = Q, K = Q, M = L και E = C η περίπτωση (i) είναι το ϑεώρηµα του Baker. Συνεπώς, το ϑεώρηµα του Baker, ϐάση του (iv), µπορεί να επαναδιατυπωθεί ισοδύναµα ως εξής : Θεώρηµα Εστω l 1,..., l n+1 Q γραµµικώς ανεξάρτητα στοιχεία του L και β 1,..., β n αλγεβρικοί αριθµοί µε l n+1 = β 1 l β n l n. Τότε, τα 1, β 1,..., β n είναι Q γραµµικώς εξαρτηµένα.

16 8 1 Εισαγωγή 1.3 Φράγµατα της απόστασης γινοµένου ακεραίων από το 1 Το ϑεώρηµα του Baker µας δείχνει ότι αριθµοί της µορφής β 1 log α β m log α m, (µε β i, α i αλγεβρικοί αριθµοί για 1 i m) είναι µηδέν µόνο σε τετριµµένες περιπτώσεις. Μέσω της απόδειξης του ϑεωρήµατος του Baker προκύπτουν υπολογίσιµα κάτω ϕράγµατα για τέτοιου είδους αριθµούς. Ενα τέτοιο ϕράγµα ϑα παρουσιαστεί στο κεφάλαιο 7. Θα παρουσιάσουµε την απλή περίπτωση, όπου β i Z και α i Z µε α i 2, 1 i m. Εστω λοιπόν, a 1,..., a m ϱητοί ακέραιοι, οι οποίοι είναι 2 και b 1,..., b m ϱητοί ακέραιοι. Υποθέτουµε a b 1 1 a bm m 1, και αναζητούµε κάτω ϕράγµα για την απόσταση αυτών των αριθµών. Μία τετριµµένη εκτίµηση είναι η εξής : a b 1 1 a bm m 1 b i <0 a b i i e mb log A, e P m i=1 b i log a i όπου B = max{ b 1,..., b m } και A = max{a 1,..., a m }. Η γενίκευση της προηγούµενης εκτίµησης, όταν τα a είναι αλγεβρικοί αριθµοί, είναι το ϑεώρηµα (Ανισότητα Liouville). Η σχέση αυτού του είδους ϕραγµάτων µε κάτω ϕράγµατα γρµµικών µορ- ϕών λογαρίθµων, είναι η εξής : Αν a b 1 1 a bm m τότε 1 2 b 1 log a b m log a m a b 1 1 a b m m 1 2 b 1 log a b m log a m, (για z µιγαδικό αριθµό και για κάθε 0 θ < 1, αν e z 1 θ, τότε για τον πρωταρχικό λογάριθµο, log z 1 1 θ z 1 ). Άρα, η εύρεση ενός κάτω ϕράγµατος της απόστασης του 1 και του γινοµένου a b 1 1 a b m, είναι ισοδύναµο µε την εύρεση κάτω ϕράγµατος για µη µηδενικές γραµµικές µορφές b 1 log a b m log a m. Αποδεικνύεται, σχετικά εύκολα, το εξής

17 1.3 Φράγµατα της απόστασης γινοµένου ακεραίων από το 1 9 Λήµµα Εστω m, a 1,..., a m ϱητοί ακέραιοι οι οποίοι είναι 2. Ορί- Ϲουµε, A = max{a 1,..., a m }. Τότε, για κάθε ακέραιο B 4 log A, υπάρχουν ϱητοί ακέραιοι b 1,..., b m, µε τέτοιοι ώστε 0 < max 1 i m b i < B, a b 2m log A 1 1 a bm m 1 B m 1. Γενικά, λέµε ότι τα α 1,..., α n K, K σώµα, είναι πολλαπλασιστικώς εξαρτηµένα αν και µόνο αν υπάρχουν b 1,..., b n Z \ {0}, τέτοια ώστε : α b 1 1 αbn n = 1. ιαφορετικά λέµε ότι τα α 1,..., α n K είναι πολλαπλασιαστικώς ανεξάρτητα. Οπότε, αν τα a 1,..., a m είναι πολλαπλασιαστικώς ανεξάρτητα, τότε a b 1 1 a bm m 1 0. Το 1935, ο A. O. Gelfond (πρβλ. [15]), ένα χρόνο αργότερα αφού είχε λύσει το 7ο πρόβληµα του D. Hilbert, εφάρµοσε την υπερβατική µέθοδο του για να ϐρει ένα κάτω ϕράγµα για µη µηδενικές γραµµικές σχέσεις δύο λογα- ϱίθµων αλγεβρικών αριθµών µε αλγεβρικούς συντελεστές. Ενα απλό παράδειγµα τέτοιου είδους ϕράγµατος είναι το εξής Λήµµα Για a 1, a 2 πολλαπλασιαστικώς ανεξάρτητα ϑετικούς ϱητούς ακεραίους, για κάθε ε > 0 υπάρχει υπολογίσιµη σταθερά C 1 = C 1 (a 1, a 2, ε), τέτοια ώστε, για κάθε (b 1, b 2 ) Z 2, µε (b 1, b 2 ) (0, 0), όπου B = max{2, b 1, b 2 }. a b 1 1 a b C 1 e (log B)5+ε, Υστερα από αρκετές ϐελτιώσεις του εκθέτη 5+ε, ο A. O. Gelfond το 1949 απέδειξε το (πρβλ. [15], ϑεώρηµα ΙΙΙ) Θεώρηµα (Μη υπολογίσιµη εκτίµηση) Για κάθε m αδα (a 1,..., a m ) πολλαπλασιαστικώς ανεξάρτητων ϑετικών ϱητών ακεραίων, και για κάθε δ > 0, υπάρχει ϑετική σταθερά C 2 = C 2 (a 1,..., a m, δ), τέτοια ώστε, αν b 1,..., b m είναι ϱητοί ακέραιοι, όχι όλοι µηδέν, τότε όπου B = max{2, b 1, b 2 }. a b 1 1 a b C 2 e δb,

18 10 1 Εισαγωγή Ο A. O. Gelfond χρησιµοποίησε το αποτέλεσµα του ϑεωρήµατος σε πολλές διοφαντικές ερωτήσεις. Συγκεκριµένα, το εφάρµοσε για να υπολογίσει (µαζί µε τον Y. V. Linnik) το πρόβληµα του Gauss για τον υπολογισµό όλων των τετραγωνικών ϕανταστικών σωµάτων µε αριθµό κλάσεων ίσο µε ένα. Επίσης, το ϕράγµα του το εφάρµοσε για να µελετήσει και διάφορες διοφαντικές εξισώσεις. Στο ϐιβλίο του [15], αναφέρεται στη µεγάλη σηµασία που ϑα είχε για την Θεωρία Αριθµών, η εύρεση κάτω ϕραγµάτων για γραµµικές µορ- ϕές λογαρίθµων αλγεβρικών αριθµών µε ακέραιους συντελεστές. Το πρόβληµα αυτό λύθηκε το 1966 από τον A. Baker (πρβλ. [2]), ο οποίος ανακάλυψε ένα υπολογίσιµο ϕράγµα για γραµµικές µορφές λογαρίθµων αλγεβρικών αριθµών µε αλγεβρικούς συντελεστές.

19 Κεφάλαιο 2 Περιγραφή της απόδειξης Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι η περιγραφή της απόδειξης του ϑεωρήµατος 1.2.2, το οποίο, όπως αποδείξαµε στην παράγραφο 1.2, είναι ισοδύναµο µε το ϑεώρηµα του Baker. Οπότε, σε αυτό το κεφάλαιο τα l 1,..., l n+1 είναι Q γραµµικώς ανεξάρτητα στοιχεία του L (το οποίο σηµαίνει ότι α i = e l i είναι αλγεβρικοί αριθµοί) και οι β 1,..., β n είναι αλγεβρικοί αριθµοί. Υποθέτουµε ότι l n+1 = β 1 l β n l n (2.1) και ϑέλουµε να αποδείξουµε ότι τα 1, β 1,..., β n είναι Q γραµµικώς εξαρτη- µένα. Θα γίνει πρώτα µια περιγραφή της απόδειξης του ϑεωρήµατος του Baker (παράγραφος 2.1). Υστερα, στην παράγραφο 2.2, ϑα γίνει η απόδειξη της περίπτωσης n = 1 του ϑεωρήµατος του Baker, όπου log α 1, β = β 1 είναι πραγµατικοί αριθµοί (πραγµατική περίπτωση του ϑεωρήµατος των Gelfond- Schneider). Θα αποδείξουµε δηλαδή ότι αν β log α 1 = log α 2 L (το οποίο σηµαίνει ότι α 2 Q), τότε ο β είναι ϱητός. Για παράδειγµα, έτσι προκύπτει ότι οι 2 2 και log 2 log 3 είναι υπερβατικοί. 2.1 Η ιδέα της απόδειξης Θα δουλέψουµε µε τις εξής n + 1 συναρτήσεις n µεταβλητών : z 1,..., z n, α z 1 1 αz n n, όπου ϕυσικά α z 1 1 αz n n = e z 1l z n l n (e l i = α i ). 11

20 12 2 Περιγραφή της απόδειξης Παρατηρούµε ότι λόγω της σχέσης (2.1), οι συναρτήσεις αυτές παίρνουν αλγεβρικές τιµές σε όλα τα σηµεία της µορφής (s 1 + s n+1 β 1,..., s n + s n+1 β n ), (s 1,..., s n+1 ) Z n+1. Το σύνολο των σηµείων αυτών είναι µια πεπερασµένα παραγόµενη υποοµάδα του C n, την οποία ϑα γράφουµε Y = Z n + Z(β 1,..., β n ). Επίσης, παρατηρούµε ότι οι συναρτήσεις αυτές είναι αλγεβρικώς ανεξάρτητες υπέρ το C 1, δηλαδή για κάθε µη µηδενικό πολυώνυµο P, n + 1 µεταβλητών µε µιγαδικούς συντελεστές η συνάρτηση F (z 1,..., z n ) = P (z 1,..., z n, α z 1 1 αz n n ) δεν είναι ταυτοτικά µηδέν 2. Επίσης, για συντοµία ϑα γράφουµε s για (s 1,..., s n+1 ) Z n+1. Οταν ο S είναι ϑετικός πραγµατικός αριθµός, ορίζουµε Z n+1 (S) να είναι το σύνολο των s µε s i < S, (1 i n + 1). Το σύνολο αυτό έχει (2[S] 1) n+1 στοιχεία. Για κάθε λ = (λ 1,..., λ n+1 ) N n+1, ορίζουµε την συνάρτηση f λ : f λ (z 1,..., z n ) = z λ zλ n n (α z 1 1 αz n n ) λ n+1. (Επειδή οι συναρτήσεις που ορίσαµε στην αρχή της παραγράφου είναι αλγε- ϐρικά ανεξάρτητες, προκύπτει ότι οι f λ δεν είναι ταυτοτικά µηδέν). ιαλέγουµε έναν αρκετά µεγάλο ακέραιο S. Το πόσο µεγάλο ϑα είναι αυτό το S ϑα µπορούσε να υπολογιστεί ακριβώς, αλλά είναι αρκετό εδώ να πούµε ότι πρέπει να είναι µεγάλο σε σχέση µε πεπερασµένες ποσότητες οι οποίες προκύπτουν από τα l i και β i, (από τους ϐαθµούς και επίσης την µεγαλύτερη από τις απόλυτες τιµές των συντελεστών των ελαχίστων πολυωνύµων τους). Επίσης χρειαζόµαστε και δύο ακόµα παραµέτρους, L 0 και L 1 (L 0, L 1 N), τέτοιες ώστε : λ λ n L 0 και λ n+1 L 1. Θεωρούµε τον πίνακα ( ) Π = f λ (s 1 + s n+1 β 1,..., s n + s n+1 β n ) λ,s ( = (s 1 + s n+1 β 1 ) λ 1... (s n + s n+1 β n ) λn( α s 1+s n+1 β 1 1 α sn+s n+1β n ) ) λn+1 n λ,s ( (σχέση (2.1)) = (s 1 + s n+1 β 1 ) λ 1... (s n + s n+1 β n ) λ ( n α s 1 1 αs n n α s ) ) n+1 λn+1 n+1, λ,s 1 Γενικά, οι αναλυτικές συναρτήσεις f 1,..., f d n µεταβλητών είναι αλγεβρικώς ανεξάρτητες υπέρ το C, αν και µόνο αν, για κάθε µη µηδενικό πολυώνυµο P C[X 1,..., X d ], η συνάρτηση P (f 1,..., f d ) δεν είναι η µηδενική συνάρτηση. 2 Η απόδειξη αυτού του ισχυρισµού είναι όµοια µε εκείνη του ϑεωρήµατος 2.2.2

21 2.1 Η ιδέα της απόδειξης 13 όπου ο δείκτης των γραµµών είναι λ και των στηλών s (Παρατηρούµε ότι ο Π είναι µη µηδενικός πίνακας, αφού οι f λ δεν είναι ταυτοτικά µηδέν). Μας ενδιαφέρει µόνο η τάξη του πίνακα Π. Επειδή το λ παίρνει όλες τις τιµές (λ 1,..., λ n+1 ) N n+1 τέτοιες ώστε : λ λ n L 0 και λ n+1 L 1, ( L ο αριθµός των γραµµών είναι 0 ) +n n (L1 + 1) 3. Από την άλλη το s παίρνει όλες τις τιµές (s 1,..., s n+1 ) Z n+1 (S), οπότε έχουµε (2S 1) n+1 στήλες. ιαλέγουµε τις παραµέτρους έτσι ώστε να ικανοποιείται η εξής ανισότητα ( ) (2S 1) n+1 L0 + n (L 1 + 1) n (αριθµός γραµµών µικρότερος από αριθµό στηλών). Η απόδειξη χωρίζεται σε δύο µέρη. Στο πρώτο µέρος (υπερβατικό µέρος της απόδειξης), ϑα αποδείξουµε ότι η τάξη του παραπάνω πίνακα είναι µικρότερη του L := ( L 0 ) +n n (L1 + 1). Στο δεύτερο µέρος (γεωµετρικό µέρος της απόδειξης), ϑα δείξουµε ότι ο ισχυρισµός αυτός για την τάξη του πίνακα συνεπάγεται την γραµµική εξάρτηση των 1, β 1,..., β n. 4 Στο πρώτο µέρος της απόδειξης, για να δείξουµε ότι η τάξη του πίνακα είναι µικρότερη από L, αυτό που κάνουµε είναι το εξής : Εξετάζουµε µία οποιαδήποτε L L υποορίζουσα του παραπάνω πίνακα. Αυτό σηµαίνει ότι έχουµε ένα υποσύνολο των s και γράφουµε ( = det (s 1 + s n+1 β 1 ) λ 1... (s n + s n+1 β n ) λ ( n α s 1 1 αs n n α s ) ) n+1 λn+1 n+1 Αν δείξουµε ότι = 0, τότε η τάξη του πίνακα είναι < L, οπότε έχουµε επιτύχει το στόχο του πρώτου µέρους της απόδειξης. Η απόδειξη του ότι = 0 συνίσταται στα εξής δύο ϐήµατα : Πρώτα ϐρίσκουµε ένα άνω ϕράγµα για την, συγκεκριµένα ϑα δείξουµε ότι 1 L log L1/n + c 1 (L 0 log S + L 1 S), όπου το c 1 εξαρτάται από τα n, l i, β i 5. Υστερα, µε την ϐοήθεια της ανισότητας του Liouville, ϑα δείξουµε ότι αν η 3 πρβλ. παράρτηµα Αʹ.1 4 Το δεύτερο µέρος της απόδειξης παρουσιάζεται στο κεφάλαιο 5 5 Η απόδειξη αυτού του ισχυρισµού αποδεικνύεται στο κεφάλαιο 4 µε εφαρµογή του λήµµατος του Schwarz λ,s.

22 14 2 Περιγραφή της απόδειξης δεν είναι µηδεν, τότε 1 L log c 2(L 0 log S + L 1 S), όπου το c 2 εξαρτάται από τα n, l i, β i 6. Υστερα, αφού επιλέξουµε τα L 0, L 1, S 2, να ικανοποιούν κάποιες συν- ϑήκες συναρτήσει ενός µεγάλου αριθµού c, (ο οποίος εξαρτάται µόνο από τα n, l i, β i ), εκτιµώντας κατάλληλα αυτόν το αριθµό c από τα c 1, c 2, (να είναι αρκετά µεγάλος από τα c 1, c 2 ), δείχνουµε ότι οι παραπάνω δύο ανισότητες είναι αντιφατικές, οπότε καταλήγουµε στο συµπέρασµα ότι = 0. Ως ένα παράδειγµα εφαρµογής των ιδεών που αναφέρθηκαν, ϑα παρουσιάσουµε την απόδειξη του ϑεωρήµατος του Baker για n = 1 (Θεώρηµα των Gelfond- Schneider ) στην περίπτωση που l 1, β 1 R. 2.2 Θεώρηµα Gelfond - Schneider για πραγµατικούς αριθµούς Η πραγµατική περίπτωση του ϑεωρήµατος των Gelfond - Schneider διατυπώνεται ισοδύναµα ως εξής : Θεώρηµα (Η πραγµατική περίπτωση των Gelfond -Schneider): Αν τα l 1, l 2 L R είναι Q γραµµικώς εξαρτηµένα τότε είναι και Q γραµµικώς εξαρτηµενα. Πριν την απόδειξη ϑα χρειαστούµε τα παρακάτω δύο ϑεωρήµατα. Θεώρηµα Εστω p 1 (t),..., p n (t) πολυώνυµα στον R[t] µε ϐαθµούς d 1,..., d n αντίστοιχα, και έστω w 1,..., w n διαφορετικοί ανά δύο πραγµατικοί αριθµοί. Τότε η πραγµατική συνάρτηση µιας µεταβλητής F (t) = n p i (t)e wit, i=1 έχει το πολύ d d n + n 1 πραγµατικές ϱίζες 7. Απόδειξη. Θα αποδείξουµε το λήµµα κάνοντας επαγωγή στον ακέραιο k := d d n + n. 6 Η απόδειξη αυτού του ισχυρισµού αποδεικνύεται στο κεφάλαιο 3 7 Σε αυτό το λήµµα οι ϱίζες υπολογίζονται µε τις πολλαπλότητες (αυτό είναι σηµαντικό για την απόδειξη η οποία ϑα γίνει µε επαγωγή)

23 2.2 Θεώρηµα Gelfond - Schneider για πραγµατικούς αριθµούς 15 Για k = 1, έχουµε ότι n = 1 και d 1 = 0 8. Υποθέτουµε ότι k 2. Εστω ότι η υπόθεση ισχύει για l = 1,..., k 1. ηλαδή αν n 1 και d 1,..., d n είναι µη αρνητικοί ακέραιοι, τέτοιοι ώστε d d n + n = l < k και p i (t) R[t] έχει ϐαθµό d i για i = 1,..., n τότε η συνάρτηση στην εκφώνηση του λήµµατος έχει l 1, το πολύ πραγµατικές ϱίζες. Θα δείξουµε ότι ισχύει αυτό και για l = k. Πολλαπλασιάζουµε την F µε e wnt. Αφού το πλήθος των ϱιζών της F και της e w nt F είναι το ίδιο, µπορούµε να υποθέσουµε ότι w n = 0. Ετσι, επειδή τα w 1,..., w n είναι διαφορετικά ανά δύο, έχουµε ότι w i 0 για 1 i n. Αν η F έχει τουλάχιστον N πραγµατικές ϱίζες τότε, από το γνωστό ϑεώρηµα του Rolle, η F έχει τουλάχιστον N 1 πραγµατικές ϱίζες. Οµως, αφού w n = 0, έχουµε ότι : F (t) = n 1 i=1 p i (t)e w it + d dt p n(t), όπου p i (t) = w i p i (t) = d dt p i(t) είναι πολυώνυµο ϐαθµού ακριβώς d i για i = 1,..., n 1 και ϐαθµού d n 1 για i = n 9. Οπότε για τους ϐαθµούς των πολυωνύµων p i t της F έχουµε ότι : d d n 1 + n = d d n + n 1 = l < k. Άρα από την επαγωγική υπόθεση η F έχει το πολύ : d d n 1 + n 1 πραγµατικές ϱίζες. Άρα N 1 d d n + n 2. Οπότε : N d d n + n 1. (N = πλήθος πραγµατικών ϱιζών της F ). Θεώρηµα Εστω r, R δύο πραγµατικοί αριθµοί µε 0 r R, f 1,..., f L συναρτήσεις µιας µεταβλητής, οι οποίες είναι αναλυτικές στον (0, R) και ζ 1,..., ζ L (0, r). Τότε η ορίζουσα : f 1 (ζ 1 )... f L (ζ 1 ) = det f 1 (ζ L )... f L (ζ L ) 8 ιότι d i N 9 Εδώ ϑεωρούµε ότι ο ϐαθµός του µηδενικού πολυωνύµου είναι πρβλ. Αʹ.2 για τους ορισµούς και τους συµβολισµούς

24 16 2 Περιγραφή της απόδειξης έχει άνω ϕράγµα : ( R r ) L L 1 2 L L! f λ R. λ=1 (Το συµπέρασµα είναι τετριµµένο στην περίπτωση R = r). Απόδειξη. Η ορίζουσα Ψ(z) του πίνακα ( ) f λ (ζ µ z) είναι µια µιγαδική συνάρτηση µιας µεταβλητής η οποία είναι αναλυτική στον (0, R). Παρακάτω ϑα αποδείξουµε ότι έχει στο 0 µηδενική ϑέση τάξεως τουλάχιστον L L 1 2. Οπότε από το λήµµα Αʹ , έχουµε ότι αν στο 0 έχει µηδενική ϑέση τάξεως N, τότε ( R ) N = Ψ(1) Ψ R r ( R r ) L L 1 2 Ψ R. Για το Ψ R έχουµε ότι : Ψ R = 12 = sgn(σ) f 1σ(1) f 2σ(2)... f Lσ(L) R σ S L f 1σ1 (1)... f 1σ1 (L) f 1σL! (1)... f 1σL! (L) Άρα : L! L f i R. i=1 ( R r ) L L 1 2 L! Για την τάξη του 0 : Κάθε f λ µε κέντρο το 0 έχει ανάπτυγµα Taylor: f λ (z) = n λ =0 L f i R. i=1 α nλ z n λ, όπου α nλ = f (nλ) (0). n λ! 11 Εφαρµόζουµε το λήµµα αντικαθιστώντας το r µε 1 και το R µε R r. 12 f ij = f i(ζ j) και S L : η οµάδα των µεταθέσεων των L στοιχείων

25 2.2 Θεώρηµα Gelfond - Schneider για πραγµατικούς αριθµούς 17 Άρα, = σ S L = n 1,...,n L Ψ(z) = [ ( sgn(σ) n 1 =0 ((α n1... α nl ) = n 1,...,n L σ S L sgn(σ)f 1σ(1)... f Lσ(L) = ) ( α n1 z n 1 ζ n 1 σ(1)... n L =0 )] α nl z n L ζ n L σ(l) = sgn(σ) z n1 ζ n1 σ(1)... zn L ζ n L σ(l) σ S L ( ) ) ( (α n1... α nl ) det z nλ ζ n λ µ µ,λ, ) = όπου 1 µ L. Αρκεί, λοιπόν να εξεταστούν οι περιπτώσεις όπου f λ (z) = z n λ. Σε µία τέτοια περίπτωση z n 1 ζ n z n Lζ n L 1 Ψ(z) = det = z n 1 ζ n 1 L... z n Lζ n L L z n ) ζ n λ µ 0 z n ] µ,λ = z n L ( ) = z n nL det. [( = det Η ορίζουσα Ψ(z) είναι ταυτοτικά µηδέν αν τα n j δεν είναι ανά δύο διαφορετικά. Άρα, αν η Ψ(z) δεν είναι ταυτοτικά µηδέν, τότε τα n j είναι διαφορετικά ανά δύο. Άρα ζ n λ µ n 1 + n n L (L 1) = Άρα, η Ψ(z) έχει στο 0 µηδενική ϑέση τουλάχιστον L(L 1) 2. L(L 1). 2 Απόδειξη του Θεωρήµατος 2.2.1: Εστω l 1 L R και β Q R, τέτοια ώστε : l 2 = βl 1 L. Ορίζουµε α i = e l i, (i = 1, 2), οπότε α i Q και α β 1 = α 2. Θέλουµε να δείξουµε ότι τα l 1, l 2 ειναι Q γραµµικώς εξαρτηµένα, δηλαδή ότι ο β είναι ϱητός.

26 18 2 Περιγραφή της απόδειξης Εστω c ένας επαρκώς µεγάλος αριθµός. Μία κατάλληλη τιµή για τον c µπορεί να υπολογιστεί µετά το τέλος της απόδειξης. Αυτή η τιµή ϑα εξαρτάται µόνο από τα l 1 και β (και ϑα περιέχει επίσης και τον αλγεβρικό αριθµό α 2 ). Στη συνέχεια διαλέγουµε τρεις ακέραιους αριθµούς L 0, L 1, S, οι οποίοι να ικανοποιούν τα εξής : L 0 2, L 1 2, S 2, (2.2) L := (L 0 + 1)(L 1 + 1), (2.3) cl 0 log S L, cl 1 S L, L (2S 1) 2. (2.4) Για παράδειγµα, ϑα µπορούσαµε να πάρουµε L 1 = log S 2 και L 0 = S 2 (log S) 3, µε το S επαρκώς µεγάλο. Τώρα, αν τροποποιήσουµε λίγο τον συµβολισµό και γράψουµε (λ 0, λ 1 ) αντί (λ 1, λ 2 ), για να προσαρµοστούµε στον συµβολισµό της ενότητας 2.1, ϐλέπουµε ότι η ορίζουσα εκείνης της ενότητας παίρνει την µορφή ( Π = (s 1 + s 2 β) λ ( 0 α s ) ) 1 1 αs 2 λ1 2 (λ 0,λ 1 ),(s 1,s 2 ) ( (αφού α 2 = α β 1 ) = (s 1 + s 2 β) λ ( 0 α s 1+s 2 β) ) λ1 µε 0 λ 0 L 0, 0 λ 1 L 1, s 1 S, s 2 S. 1 (λ 0,λ 1 ),(s 1,s 2 ), Ο πίνακας αυτός έχει L := (L 0 + 1)(L 1 + 1) γραµµές και (2S 1) 2 στήλες. Οπως είπαµε στην προηγούµενη ενότητα επιλέγουµε έτσι τα L 0 και L 1 ώστε : L := (L 0 + 1)(L 1 + 1) (2S 1) 2. Οπως αναφέραµε στην προηγούµενη ενότητα, η απόδειξη του ϑεωρήµατος του Baker χωρίζεται σε δύο µέρη. Ετσι και εδώ, στην πραγµατική περίπτωση για n = 1, ϑα χωρίσουµε την απόδειξη σε δύο µέρη. (i) Πρώτο µέρος της απόδειξης : Θα δείξουµε ότι ο πίνακας που ορίστηκε παραπάνω έχει τάξη < L. Εστω s (1),..., s (L) οποιαδήποτε στοιχεία του Z 2 (S). Παίρνουµε την L L ορίζουσα = ( (s (µ) 1 + s (µ) ( 2 β)λ 0 λ 1 α s(µ) 1 1 +s(µ) 2 β ) l1 ) µε λ = (λ 0, λ 1 ), 0 λ 0 L 0, 0 λ 1 L 1 και 1 µ L. Θα χρησιµοποιήσουµε το λήµµα µε r = S(1 + β ) και R = e 2 r, για λ,µ,

27 2.2 Θεώρηµα Gelfond - Schneider για πραγµατικούς αριθµούς 19 την f λ (z) = z λ0 e λ 1 z l 1, µε ζ µ = s (µ) 1 + s (µ) 2 β. Εχουµε λοιπόν ότι : ( R r ) L L 1 2 L L! f λ R = λ=1 όπου : L = e L(L 1) L! f λ R, λ=1 f λ R = z λ 0 e λ 1 zl1 R λ0 e λ 1R l 1 R λ0 e L 1R l 1. Οπότε : log L(L 1) + log L! + LL 0 log R + LL 1 R l 1 L(L 1) + L log L + LL 0 log R + LL 1 R l 1 L 2 + L + L log L + LL 0 log[e 2 S(1 + β )] + LL 1 R l 1 L 2 + L + L log(2s 1) 2 + LL 0 log[e 2 S(1 + β )] + LL 1 R l 1 L 2 + L + L log 4S 2 + LL 0 log[e 2 S(1 + β )] + LL 1 R l 1 L 2 + L + 2L log 2S + LL 0 log[e 2 S(1 + β )] + LL 1 R l 1 (L 0 2) L 2 + L + L 0 L log 2S + LL 0 log[e 2 S(1 + β )] + LL 1 R l 1 L 2 + LL 0 log 2 + LL 0 log S + 2LL 0 + LL 0 log[s(1 + β )] + LL 1 R l 1 (L LL 0 log S, 2LL 0 4LL 0 log S και S 2) L 2 + 7LL 0 log S + LL 0 log S(1 + β ) + LL 1 e 2 S(1 + β ) l 1 L 2 + 7LL 0 log S + LL 0 log[se (1+ β ) ] + LL 1 e 2 S(1 + β ) l 1 L 2 + LL 0 (10 + β ) log S + LL 1 e 2 S(1 + β ) l 1 L 2 + c 1 L(L 0 log S + L 1 S), όπου c 1 = max{10 + β, e 2 (1 + β ) l 1 }. Λόγω της επιλογής των L 0, L 1, S στην αρχή της απόδειξης καταλήγουµε στη σχέση log L2 2,

28 20 2 Περιγραφή της απόδειξης αν c 4c 1 (πρβλ. σχέση 2.4) και το L είναι αρκούντως µεγάλο. (Αυτό διότι λόγω των ανισοτήτων, cl 0 log S L και cl 1 S L, έχουµε ότι : L 2 + c 1 L(L 0 log S + L 1 S) L 2 + c 1 L( L c + L c ), οπότε για c 4c 1 έχουµε το Ϲητούµενο.) Στο κεφάλαιο 3, µεσω της ανισότητας του Liouville, ϑα δείξουµε ότι, είτε η είναι µηδέν, είτε log c 2 L(L 0 log S + L 1 S), όπου το c 2 εξαρτάται µόνο από τα l 1, β. Για c 3c 2 (πρβλ. προηγούµενη σχέση µας δίνει σχέση 2.4) η log > L2 2. (Η ανισότητα προκύπτει όπως και πριν στη περίπτωση του c 1, χρησιµοποιώντας την σχέση 2.4). Άρα συµπεραίνουµε ότι = 0, οπότε ο πίνακας Π έχει τάξη µικρότερη του L. (ii) εύτερο µέρος της απόδειξης : Θα δείξουµε ότι από το συµπέρασµα του πρώτου µέρους για την τάξη του πίνακα Π έπεται ότι ο β είναι ϱητός. Εχουµε ότι ο πίνακας ( Π = (s 1 + s 2 β) λ ( 0 α s 1+s 2 β) ) l1 1 µε (λ 0,λ 1 ),(s 1,s 2 ), 0 λ 0 L 0, 0 λ 1 L 1, s 1 S, s 2 S, έχει L := (L 0 + 1)(L 1 + 1)) γραµµές και (2S 1) 2 στήλες. Επίσης λόγω της επιλογης των παραµέτρων στην αρχή της απόδειξης έχουµε ότι : L (2S 1) 2. Αν λοιπόν ο πίνακας έχει τάξη µικρότερη του L τότε υπάρχουν c i R τέτοια ώστε : c 1 γ c L γ L = 0 R (2S 1)2, όπου γ 1,..., γ L οι γραµµές του παραπάνω πίνακα. ηλαδή, L c i γ i = 0, i=1 ή (λ 0,λ 1 ) c (λ0,λ 1 )γ (λ0,λ 1 ) = 0.

29 2.2 Θεώρηµα Gelfond - Schneider για πραγµατικούς αριθµούς 21 Άρα για κάθε z = s 1 + s 2 β µε (s 1, s 2 ) Z 2 (S) έχουµε ότι (λ 0,λ 1 ) c (λ0,λ 1 )(s 1 + s 2 β) λ ( 0 α s 1+s 2 β) l1 1 = 0. Οπότε το F (z) = c (λ0,λ 1 )z λ ( 0 α1) z λ1 13 (λ 0,λ 1 ) µηδενίζεται για κάθε z = s 1 + s 2 β όπου (s 1, s 2 ) Z 2 (S). Το πλήθος αυτών των z για τα οποία η F (z) µηδενίζεται γνωρίζουµε όµως ότι είναι (2S 1) 2. Οµως αυτό είναι αδύνατο, διότι, λόγω του λήµµατος 2.2.2, η F (z) = (λ 0,λ 1 ) c (λ0,λ 1 )z λ 0 e z λ 1 l 1 = = λ 1 [ λ 0 c (λ0,λ 1 )z λ 0 ]e zλ 1l 1, έχει το πολύ (L 1 + 1)L 0 + L , πραγµατικές ϱίζες το οποίο είναι µικρότερο του (2S 1) Άρα υπάρχουν z = s 1 + s 2 β, z = s 1 + s 2 β µε (s 1, s 2 ), (s 1, s 2 ) Z2 (S) και (s 1, s 2 ) (s 1, s 2 ) τέτοια ώστε : z = z. ηλαδή : s 1 + s 2 β = s 1 + s 2β, δηλαδή ο β είναι ϱητός. 13 F (z) = P (z, α z 1), όπου P (x, y) = P (λ 0,λ 1 ) xλ 0 y λ 1 14 Αφού (L 1 + 1)L 0 + L = (L 1 + 1)(L 0 + 1) 1 < L < (2S 1) 2.

30 22 2 Περιγραφή της απόδειξης

31 Κεφάλαιο 3 Ανισότητα Liouville - Κάτω ϕράγµα της ορίζουσας Στο κεφάλαιο αυτό ϑα ϐρούµε ένα κάτω ϕράγµα της ορίζουσας (παράγραφο 3.6), η οποία ορίστηκε στην παράγραφο 2.1. Για να το πετύχουµε αυτό ϑα χρειαστούµε την ανισότητα του Liouville η οποία µας εξασφαλίζει κάτω ϕράγµα για κάθε µη µηδενικό αλγεβρικό αριθµό. Πιο συγκεκριµένα, η ανισότητα του Liouville µας δίνει ένα κάτω ϕράγµα για τον αλγεβρικό αριθµό P (γ 1,..., γ q ), όπου γ 1,..., γ q αλγεβρικοί αριθµοί και το πολυώνυµο P Z[x 1,..., x q ] δεν µηδενίζεται στο σηµείο (γ 1,..., γ q ). Το ϕράγµα αυτό εξαρτάται µόνο από το ϐαθµό του P, από το άνω ϕράγµα των απόλυτων τιµών των συντελεστών του και από τα µέτρα των γ i. Για να πετύχουµε τέτοια ϕράγµατα εισάγουµε την έννοια του ύψους αλγεβρικού αριθµού. Για τον σκοπό αυτό προτάσσουµε κάποιες ϐασικές γνώσεις από την αλγεβρική ϑεωρία αριθµών (πρβλ. και Αʹ.3). 3.1 p αδικές απόλυτες τιµές υπέρ το Q Εστω p ένας πρώτος αριθµός. Για κάθε x Z ορίζουµε ν p (x) = η µέγιστη δύναµη του p η οποία διαιρεί το x. Για x = a b Q, a, b Z ορίζουµε ν p (x) = ν p (a) ν p (b). Επίσης για x Q γράφουµε την ανάλυση του x σε γινόµενο πρώτων παραγόντων ως εξής : x = ± p νp(x). p 23

32 24 3 Ανισότητα Liouville - Κάτω ϕράγµα της ορίζουσας Για κάθε πρώτο p έχουµε λοιπόν µια απεικόνιση : ν p : Q Z, η οποία επεκτείνεται στο 0, µε ν p (0) =. Η απεικόνιση : ν p : Q Z { }, ονοµάζεται p αδική αποτίµηση πάνω από το Q και ικανοποιεί τις παρακάτω ιδιότητες : 1. Για κάθε x Q, ν p (x) = x = Για x, y Q, ν p (xy) = ν p (x) + ν p (y). 3. Για x, y Q, ν p (x + y) min{ν p (x), ν p (y)}. Η ν p σχετίζεται µε την απόλυτη τιµή p (p αδική απόλυτη τιµή) η οποία είναι µια απεικόνιση από το Q στο Q που ορίζεται ως εξής : Επιλέγουµε ϱ µε 0 < ϱ < 1 και ϑέτουµε { ϱ ν p(x), x 0 x p = 0, x = 0. Η p αδική απόλυτη τιµή ικανοποιεί τις παρακάτω ιδιότητες : 1. Για x Q, x p = 0 x = Για x, y Q, xy p = x p y p. 3. Για x, y Q, x + y p max{ x p, y p } ( x p + y p ). Μια τέτοια απόλυτη τιµή χαρακτηρίζεται µη αρχιµήδεια. Στο Q συνιθισµένη απόλυτη τιµή ( ) χαρακτηρίζεται αρχιµήδεια. Επιλέγουµε δηλαδή ϱ = 1 p < 1, οπότε x p = p νp(x). Η p αδική απόλυτη τιµή ορίζει απόσταση στο Q, άρα τοπολογία. Η µπάλα µε κέντρο a Q και ακτίνα p r µε r Z είναι, συνεπώς, το σύνολο D(a, r) := {x Q; x a p p r } = {x Q; ν p (x a) r}. Σε τυχαίο σώµα έχουµε τον εξής : Ορισµός Εστω K ένα τυχαίο σώµα. Μία συνάρτηση από το σώµα K στους πραγµατικούς αριθµούς καλείται απόλυτη τιµή του K, αν αυτή ικανοποιεί τις παρακάτω συνθήκες :

33 3.1 p αδικές απόλυτες τιµές υπέρ το Q a > 0 για κάθε a 0 και 0 = a + b a + b. 3. ab = a b. Αν αντί της τρίτης ιδιότητας η απόλυτη τιµή ικανοποιεί την πιο ισχυρή συνθήκη : 4. a + b max{ a, b }, τότε ονοµάζουµε την απόλυτη τιµή µη αρχιµήδεια. Η απόλυτη τιµή για την οποία ισχύει : x = 1 για όλα τα x 0 και 0 = 0, ονοµάζεται τετριµµένη απόλυτη τιµή. Αποδεικνύεται ότι οι µη τετριµµένες απόλυτες τιµές είναι µη ϕραγµένες. Η απόλυτη τιµή ορίζει απόσταση στο σώµα K και άρα τοπολογία στο σώµα K. Η έννοια της σύγκλισης ορίζεται ως εξής : Η ακολουθία {a n } στοιχείων του K συγκλίνει στο στοιχείο a K αν a n a 0 καθώς n. Επίσης : Μια ακολουθία {a n } στοιχείων του K καλείται Cauchy αν a n a m 0 καθώς n, m. Προφανώς κάθε συγκλίνουσα ακολουθία είναι ακολουθία Cauchy. Ενα σώµα εφοδιασµένο µε µια απόλυτη τιµή καλείται πλήρες ως προς αυτή την απόλυτη τιµή, αν κάθε ακολουθία Cauchy είναι συγκλίνουσα, µε όριο που ανήκει στο σώµα αυτό. Γνωρίζουµε ότι η πλήρωση του Q ως προς την συµηθισµένη απόλυτη τιµή είναι το σώµα των πραγµατικών αριθµών. Επίσης η πλήρωση του Q ως προς την p αδική απόλυτη τιµή είναι το σώµα των p αδικών αριθµών Q p. Κάθε x Q p µπορεί να γραφεί : x = + i=m a i p i, όπου a i {0, 1,..., p 1}, a m 0. Το m που µπορεί να είναι και αρνητικός ακέραιος συµβολίζεται µε ν p (x) και λέγεται p αδική αποτίµηση του x Q p. Επεκτείνοντας την p αδική απόλυτη τιµή που ορίσαµε πριν για τους ϱητούς, ορίζουµε x p = p ν p(x). ύο απόλυτες τιµές 1, 2 ενός σώµατος K λέγονται ισοδύναµες αν µια ακολουθία είναι Cauchy ως προς την 1 αν και µόνο αν είναι Cauchy ως προς την 2. Αυτό είναι ισοδύναµο µε το να πούµε ότι οι 1, 2 ορίζουν

34 26 3 Ανισότητα Liouville - Κάτω ϕράγµα της ορίζουσας την ίδια τοπολογία στο σώµα K. Αποδεικνύεται [10] ότι κάθε µη τετριµµένη απόλυτη τιµή του Q είναι ισοδύναµη είτε µε την p αδική απόλυτη τιµή είτε µε την συνηθισµένη απόλυτη τιµή στο Q (Θεώρηµα Ostrowski). Άρα οι µόνες πληρώσεις του Q είναι είτε το σώµα των πραγµατικών αριθµών είτε το σώµα των p αδικών αριθµών Q p. Πρόταση (Τύπος Γινοµένου υπέρ το Q) x x p = 1, p για κάθε x Q \ {0}, όπου, p είναι αντίστοιχα η συνηθισµένη και η απόλυτη τιµή του Q. Απόδειξη. Αρκεί να το δείξουµε για x Z, x > 0. Η περίπτωση το x Q\{0} µε x = a b, a, b Z \ {0} ανάγεται στην περίπτωση των ακεραίων αφού : a b p a b p = a p a p b p b. p Εστω λοιπόν x Z, x > 0, µε x = p a pa m m, p i πρώτοι και a i Z, a i > 0. Τότε : x q = 1, αν q p i, i = 1,..., m x pi = p a i i, για i = 1,..., m x = p a pa m m. Άρα : x x p = 1. p Ισοδύναµα από τον τύπο του γινοµένου έχουµε ότι : ν p (x) log p = log x, p για κάθε x Q \ {0}.

35 3.2 Απόλυτες τιµές σε αριθµητικό σώµα Απόλυτες τιµές σε αριθµητικό σώµα Θα µελετήσουµε τις απόλυτες τιµές πάνω από αριθµητικό σώµα K. Για να το κάνουµε αυτό ϑα πρέπει να εξετάσουµε πώς µπορεί να επεκταθεί µια απόλυτη τιµή από το Q στο K. Κατ αρχάς, παρατηρούµε ότι ο περιορισµός στο Q µιας µη τετριµµένης απόλυτης τιµής του σώµατος K είναι µη τετριµµένη απόλυτη τιµή του Q. Πράγµατι, έστω 1 µια µη τετριµµένη απόλυτη τιµή του αριθµητικού σώµατος K. Παίρνοντας τον περιορισµό της 1 στο Q έχουµε την απόλυτη τιµή 0 του Q. Θα δείξουµε ότι η 0 είναι µη τετριµµένη. Εστω η ϐάση ω 1,..., ω n του K υπερ το Q. Για κάθε x K έχουµε ότι x = q 1 ω q n ω n, µε q i Q, οπότε x 1 = q 1 0 ω q n 0 ω n 1. Αν η απόλυτη τιµή 0 είναι τετριµµένη τότε q i 0 1 και άρα : x 1 n ω i 1, i=1 για όλα τα x K. Άτοπο, αφού κάθε µη τετριµµένη απόλυτη τιµή δεν είναι ϕραγµένη. Από το ϑεώρηµα του Ostrowski συµπεραίνουµε ότι η 0 είναι ισοδύναµη είτε µε την p αδική απόλυτη τιµή (σε αυτή την περίπτωση η 1 είναι µη αρχιµήδεια), είτε µε την συνηθισµένη απόλυτη τιµή (σε αυτή την περίπτωση η 1 είναι αρχιµήδεια). Συµβολίζουµε µε M K το σύνολο όλων των κλάσεων απολύτων τιµών του σώµατος K ως προς την ισοδυναµία απολύτων τιµών και µε MK το υποσύνολο του M K, που αποτελείται από τις κλάσεις των αρχιµήδειων απολύτων τιµών. Για κάθε ισοδύναµη κλάση υ M K συµβολίζουµε µε K υ την πλήρωση του K ως προς την υ. Τα στοιχεία (κλάσεις ισοδυναµίας) του M K λέγονται και ϑέσεις του K και κάθε ϑέση χαρακτηρίζεται αρχιµήδεια ή µη αρχιµήδεια ανάλογα µε το αν είναι κλάση ισοδυναµίας αρχιµήδειας ή µη αρχιµήδειας απόλυτης τιµής, αντιστοίχως. Το ϑεώρηµα του Ostrowski λέει, ουσιαστικά, ότι το M Q αποτελείται από τη ϑέση της συνήθους απόλυτης τιµής και από τις ϑέσεις των p-αδικών απολύτων τιµών, καθώς ο p διατρέχει όλους τους πρώτους. Άρα, για υ 0 M Q, το Q υ0 είναι το R είτε το Q p για κάποιον πρώτο p. Αν το K είναι επέκταση του αριθµητικού σώµατος K 0 και υ 0 M K0, υ M K, ο συµβολισµός υ υ 0 σηµαίνει ότι µία (άρα και κάθε) απόλυτη τιµή στη ϑέση υ είναι επέκταση (ως συνάρτηση ορισµένη στο K) κάποιας απόλυτης τιµής που ανήκει στη υ 0.

36 28 3 Ανισότητα Liouville - Κάτω ϕράγµα της ορίζουσας Αν υ M K και υ υ 0 µε υ 0 M Q, τότε τον ϐαθµό d υ := [K υ : Q υ0 ] ορίζουµε ως ϐαθµό της υ ως προς τη συγκεκριµένη υ 0 ή, απλώς, ϐαθµό της υ αν είναι σαφές ποια είναι η ϑέση υ Αρχιµήδειες απόλυτες τιµές Εστω K = Q(α) αριθµητικό σώµα ϐαθµού n και f το ανάγωγο πολυώνυµο του α υπέρ το Q, το οποίο γράφοµε ως f(x) = a 0 X n + a n 1 X + a n Z[X], (a 0, a 1,..., a n ) = 1. Εστω r 1 το πλήθος των πραγµατικών ϱιζών και r 2 το πλήθος των Ϲευγών των συζυγών µιγαδικών ϱιζών του f, οπότε n = r 1 + 2r 2. Τις ϱίζες αυτές συµβολί- Ϲουµε α (1),..., α (r 1) (πραγµατικές), α (r 1+1), α (r 1+1),..., α (r 1+r 2 ), α (r 1+r 2 ) (µιγαδικές). Υπάρχουν ακριβώς n µονοµορφικές εµφυτεύσεις σωµάτων K C, συµ- ϐολιζόµενες σ 1,..., σ r1, σ r1 +1, σ r1 +1,... σ r1 +r 2, σ r1 +r 2, οι οποίες χαρακτηρίζονται από τις τιµές τους στο α: σ j (α) = α (j), 1 j r 1 + r 2, σ j (α) = α (j), r j r 1 + r 2. Σε κάθε εµφύτευση σ : K C, αντιστοιχεί µια απόλυτη τιµή σ η οποία ορίζεται ως εξής : x σ = σ(x), 1 για x K. Αποδεικνύεται ότι, µε αυτόν τον τρόπο παίρνουµε όλες (κατά προσέγγιση ισοδυναµίας απολύτων τιµών) τις αρχιµήδειες απόλυτες τιµές του K (όλες είναι επεκτάσεις της συνηθισµένης απόλυτης τιµής του Q στο K). Τη ϑέση της σ συµβολίζουµε υ σ M K και, σύµφωνα µε τα παραπάνω, κάθε υ MK ταυτίζεται µε κάποια υ σ. Κάνουµε τώρα την εξής σύµβαση : Οταν για κάποια υ MK γράφουµε υ, εννοούµε ότι αυτή η απόλυτη τιµή είναι µία από τις r 1 + r 2 απόλυτες τιµές σi για κάποιο i {1,..., r 1 + r 2 }. Αν σ = σ j για κάποιο j {1,..., r 1 }, τότε σ(k) R, άρα K υσ = R. Η εµφύτευση σ και η ϑέση υ σ χαρακτηρίζονται τότε πραγµατικές. Αν σ = σ j ή σ j για κάποιο j {r 1 + 1,..., r 1 + r 2 }, τότε K υσ = C και η εµφύτευση σ, καθώς και η ϑέση υ σ χαρακτηρίζονται µιγαδικές. Στην περίπτωση, που µελετούµε, είναι d υ = [K υ : R], οπότε { 1, αν υ = υσ για κάποια πραγµατική εµφύτευση σ, d υ = 2, αν υ = υ σ για κάποια µιγαδική εµφύτευση σ 1 Με εννούµε το συνηθισµένο µέτρο µιγαδικού αριθµού στο C του οποίου ο περιορισµός στο R είναι η συνηθισµένη απόλυτη τιµή

37 3.2 Απόλυτες τιµές σε αριθµητικό σώµα 29 και, συνεπώς, υ M K,υ υ 0 d υ = [K : Q] όταν υ 0 είναι η συνήθης απόλυτη τιµή του Q. (3.1) Επίσης, σύµφωνα µε τα παραπάνω, υ M K α dυ υ = n α (i) = a n, a 0 i=1 οπότε και υ M K n max{1, α υ } d υ = max{1, α (i) }. i= Μη αρχιµήδειες απόλυτες τιµές Εστω K, α, n, f, M K, MK όπως στην υποενότητα και p ϱητός πρώτος. Χρησιµοποιούµε, επίσης, τον εξής γενικό συµβολισµό. Για κάθε πρώτο ιδεώδες του K και για κάθε x K ορίζουµε την -αδική αποτίµηση ν (x) του x ως τον ακέραιο µε τον οποίον εµφανίζεται το στην κανονική ανάλυση σε πρώτα ιδεώδη του ιδεώδους x. Επεκτείνοντας την -αδική αποτίµηση και στο 0, ορίζουµε ν (0) =. Επίσης, µε e και d συµβολίζουµε, αντιστοίχως, τον δείκτη διακλάδωσης και τον ϐαθµό αδρανείας του. Η έννοια της -αδικής αποτίµησης στο K επεκτείνει την έννοια της p-αδικής αποτίµησης στο Q, που ορίσθηκε στην ενότητα 3.1, και σχετίζεται µε αυτήν ως εξης : ν (x) = e ν p (x) για x Q. Το f, αν και ανάγωγο πάνω από το Q, δεν είναι, εν γένει, ανάγωγο πάνω από το Q p. Εστω, λοιπόν, f(x) = g 1 (X) g m (X), g i (X) Q p [X] ανάγωγο (i = 1,..., m). (3.2) Τα g i είναι διαφορετικά µεταξύ τους (µ άλλα λόγια, το f δεν έχει πολλαπλές ϱίζες πάνω από το Q p ) και έστω ότι d i είναι ο ϐαθµός του g i (i = 1,..., m). Θέτουµε, επίσης K i = Q p (α i ), όπου g i (α i ) = 0. Κάθε x = c 0 + c 1 α + + c n 1 α n 1 Q(α) = K αντιστοιχεί στο x i K i, που προκύπτει όταν το α στην έκφραση του x αντικατασταθεί από το α i. Ακόµη ακριβέστερα, η αντιστοιχία αυτή είναι µονοµορφική εµφύτευση σωµάτων K K i, οπότε ϐλέπουµε στο εξής τα K i ως επεκτάσεις όχι µόνο του Q p, αλλά και του K. Είναι πολύ σηµαντικό ότι η ανάλυση του f σε ανάγωγα πολυώνυµα του Q p [X] έχει στενή σχέση µε την ανάλυση του ιδεώδους p σε πρώτα ιδεώδη του K. Συγκεκριµένα, έχουµε µια κανονική ανάλυση σε πρώτα ιδεώδη p = e 1 1 e m m, (3.3)

Κεφάλαιο 2. Παραγοντοποίηση σε Ακέραιες Περιοχές

Κεφάλαιο 2. Παραγοντοποίηση σε Ακέραιες Περιοχές Κεφάλαιο Παραγοντοποίηση σε Ακέραιες Περιοχές Γνωρίζουµε ότι στο Ÿ κάθε στοιχείο εκτός από το 0 και τα ± γράφεται ως γινόµενο πρώτων αριθµών κατά τρόπο ουσιαστικά µοναδικό Από τη Βασική Άλγεβρα ξέρουµε

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 ιδασκοντες: Ν Μαρµαρίδης - Α Μπεληγιάννης Βοηθος Ασκησεων: Χ Ψαρουδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://wwwmathuoigr/ abeligia/linearalgebrai/laihtml

Διαβάστε περισσότερα

1 Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών

1 Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών ΜΑΣ 02. Απειροστικός Λογισµός Ι Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών Ορισµός.. Ονοµάζουµε ακολουθία πραγµατικών αριθµών κάθε απεικόνιση του συνόλου N των ϕυσικών αριθµών, στο σύνολο R των πραγµατικών

Διαβάστε περισσότερα

Συνεχείς συναρτήσεις πολλών µεταβλητών. ε > υπάρχει ( ) ( )

Συνεχείς συναρτήσεις πολλών µεταβλητών. ε > υπάρχει ( ) ( ) Συνεχείς συναρτήσεις πολλών µεταβλητών 7 Η Ευκλείδεια απόσταση που ορίσαµε στον R επιτρέπει ( εκτός από τον ορισµό των ορίων συναρτήσεων και ακολουθιών και τον ορισµό της συνέχειας συναρτήσεων της µορφής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι Είδαµε στο κύριο θεώρηµα του προηγούµενου κεφαλαίου ότι κάθε δακτύλιος διαίρεσης έχει την ιδιότητα κάθε πρότυπο είναι ευθύ άθροισµα απλών προτύπων. Εδώ θα χαρακτηρίσουµε όλους

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Γραµµική Ανεξαρτησία, Βάσεις και ιάσταση. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Γραµµική Ανεξαρτησία, Βάσεις και ιάσταση. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Γραµµική Ανεξαρτησία, Βάσεις και ιάσταση Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 4 Γραµµικη Ανεξαρτησια, Βασεις και ιασταση Στο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 2

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 2 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt014/nt014.html https://sites.google.com/site/maths4edu/home/14

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων Μελετάµε εδώ τη συνθήκη της αύξουσας αλυσίδας υποπροτύπων και τη συνθήκη της φθίνουσας αλυσίδας υποπροτύπων. Αυτές συνδέονται µεταξύ τους µε την έννοια της συνθετικής σειράς

Διαβάστε περισσότερα

ΙΙ ιαφορικός Λογισµός πολλών µεταβλητών. ιαφόριση συναρτήσεων πολλών µεταβλητών

ΙΙ ιαφορικός Λογισµός πολλών µεταβλητών. ιαφόριση συναρτήσεων πολλών µεταβλητών 54 ΙΙ ιαφορικός Λογισµός πολλών µεταβλητών ιαφόριση συναρτήσεων πολλών µεταβλητών Ένας στέρεος ορισµός της παραγώγισης για συναρτήσεις πολλών µεταβλητών ανάλογος µε τον ορισµό για συναρτήσεις µιας µεταβλητής

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις Σελίδα 1 από 6 Κεφάλαιο 5 Οι χώροι R και C Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος R Πράξεις Βάσεις Επεξεργασµένα Παραδείγµατα Ασκήσεις 5. Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο στο Ορισµοί Ιδιότητες Επεξεργασµένα Παραδείγµατα

Διαβάστε περισσότερα

ιδασκοντες: x R y x y Q x y Q = x z Q = x z y z Q := x + Q Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012

ιδασκοντες: x R y x y Q x y Q = x z Q = x z y z Q := x + Q Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012 ιδασκοντες: Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 1 Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012 Ασκηση 1.

Διαβάστε περισσότερα

Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrange

Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrange 64 Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrage Ας υποθέσουµε ότι ένας δεδοµένος χώρος θερµαίνεται και η θερµοκρασία στο σηµείο,, Τ, y, z Ας υποθέσουµε ότι ( y z ) αυτού του χώρου δίδεται από

Διαβάστε περισσότερα

Κυρτή Ανάλυση. Ενότητα: Υπερεπίπεδα στήριξης και διαχωριστικά ϑεωρήµατα. Απόστολος Γιαννόπουλος. Τµήµα Μαθηµατικών

Κυρτή Ανάλυση. Ενότητα: Υπερεπίπεδα στήριξης και διαχωριστικά ϑεωρήµατα. Απόστολος Γιαννόπουλος. Τµήµα Μαθηµατικών Ενότητα: Υπερεπίπεδα στήριξης και διαχωριστικά ϑεωρήµατα Απόστολος Γιαννόπουλος Τµήµα Μαθηµατικών Αδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

τη µέθοδο της µαθηµατικής επαγωγής για να αποδείξουµε τη Ϲητούµενη ισότητα.

τη µέθοδο της µαθηµατικής επαγωγής για να αποδείξουµε τη Ϲητούµενη ισότητα. Αριστοτελειο Πανεπιστηµιο Θεσσαλονικης Τµηµα Μαθηµατικων Εισαγωγή στην Αλγεβρα Τελική Εξέταση 15 Φεβρουαρίου 2017 1. (Οµάδα Α) Εστω η ακολουθία Fibonacci F 1 = 1, F 2 = 1 και F n = F n 1 + F n 2, για n

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 2

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 2 Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 2 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Τετάρτη 17 Οκτωβρίου 2012 Ασκηση 1.

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτηµα Β. Στοιχεία Θεωρίας Τελεστών και Συναρτησιακής Ανάλυσης [ ) ( )

Παράρτηµα Β. Στοιχεία Θεωρίας Τελεστών και Συναρτησιακής Ανάλυσης [ ) ( ) Παράρτηµα Β Στοιχεία Θεωρίας Τελεστών και Συναρτησιακής Ανάλυσης Β1 Χώροι Baach Βάσεις Schauder Στο εξής συµβολίζουµε µε Z,, γραµµικούς (διανυσµατικούς) χώρους πάνω απ το ίδιο σώµα K = ή και γράφουµε απλά

Διαβάστε περισσότερα

Ανοικτά και κλειστά σύνολα

Ανοικτά και κλειστά σύνολα 5 Ανοικτά και κλειστά σύνολα Στην παράγραφο αυτή αναπτύσσεται ο µηχανισµός που θα µας επιτρέψει να µελετήσουµε τις αναλυτικές ιδιότητες των συναρτήσεων πολλών µεταβλητών. Θα χρειαστούµε τις έννοιες της

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6. Πεπερασµένα παραγόµενες αβελιανές οµάδες. Z 4 = 1 και Z 2 Z 2.

Κεφάλαιο 6. Πεπερασµένα παραγόµενες αβελιανές οµάδες. Z 4 = 1 και Z 2 Z 2. Κεφάλαιο 6 Πεπερασµένα παραγόµενες αβελιανές οµάδες Στο κεφάλαιο αυτό ϑα ταξινοµήσουµε τις πεπερασµένα παραγόµενες αβελιανές οµάδες. Αυτές οι οµάδες είναι από τις λίγες περιπτώσεις οµάδων µε µία συγκεκριµένη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 4

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 4 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Τµηµα Β Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 4 ιδασκων: Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt2016/nt2016.html Πέµπτη 10 Νοεµβρίου 2016 Ασκηση 1. Να ϐρεθούν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Τοπολογία

Εισαγωγή στην Τοπολογία Ενότητα: Συνεκτικότητα Γεώργιος Κουµουλλής Τµήµα Μαθηµατικών Αδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, που υπόκειται σε

Διαβάστε περισσότερα

x 2 = x 2 1 + x 2 2. x 2 = u 2 + x 2 3 Χρησιµοποιώντας το συµβολισµό του ανάστροφου, αυτό γράφεται x 2 = x T x. = x T x.

x 2 = x 2 1 + x 2 2. x 2 = u 2 + x 2 3 Χρησιµοποιώντας το συµβολισµό του ανάστροφου, αυτό γράφεται x 2 = x T x. = x T x. Κεφάλαιο 4 Μήκη και ορθές γωνίες Μήκος διανύσµατος Στο επίπεδο, R 2, ϐρίσκουµε το µήκος ενός διανύσµατος x = (x 1, x 2 ) χρησιµοποιώντας το Πυθαγόρειο ϑεώρηµα : x 2 = x 2 1 + x 2 2. Στο χώρο R 3, εφαρµόζουµε

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα

5.1 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα Κεφάλαιο 5 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα 5 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα Αν ο A είναι ένας n n πίνακας και το x είναι ένα διάνυσµα στον R n, τότε το Ax είναι και αυτό ένα διάνυσµα στον R n Συνήθως δεν υπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών

Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 1 Εισαγωγη : Πραξεις επι Συνολων και Σωµατα Αριθµων

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Ενότητα: Η Κανονική Μορφή Jordan - I Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 35 7 Η Κανονική Μορφή Jordan - I Στην

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Burnside

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Burnside ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Bursde Θα αποδείξουµε εδώ ότι κάθε οµάδα τάξης a q b (, q πρώτοι) είναι επιλύσιµη. Το θεώρηµα αυτό αποδείχτηκε από τον Bursde το 904 ο οποίος χρησιµοποίησε τη νέα τότε

Διαβάστε περισσότερα

G = a. H = g n. a m = a nq+r = a nq a r = (a n ) q a r = a r = (a n ) q a m. h = a m = a nq = (a n ) q a n

G = a. H = g n. a m = a nq+r = a nq a r = (a n ) q a r = a r = (a n ) q a m. h = a m = a nq = (a n ) q a n 236 5. Ταξινόµηση Κυκλικών Οµάδων και των Υποοµάδων τους Στην παρούσα ενότητα ϑα ταξινοµήσουµε τις κυκλικές οµάδες, τις υποοµάδες τους, και τους γεννήτο- ϱές τους. Οι ταξινοµήσεις αυτές ϑα ϐασιστούν στην

Διαβάστε περισσότερα

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 Μικρό Θεώρηµα του Fermat, η συνάρτηση του Euler και Μαθηµατικοί ιαγωνισµοί Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης ags@math.uoc.gr Αύγουστος 2008 Αλεξανδρος Γ. Συγκελακης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4. Ευθέα γινόµενα οµάδων. 4.1 Ευθύ εξωτερικό γινόµενο οµάδων. i 1 G 1 G 1 G 2, g 1 (g 1, e 2 ), (4.1.1)

Κεφάλαιο 4. Ευθέα γινόµενα οµάδων. 4.1 Ευθύ εξωτερικό γινόµενο οµάδων. i 1 G 1 G 1 G 2, g 1 (g 1, e 2 ), (4.1.1) Κεφάλαιο 4 Ευθέα γινόµενα οµάδων Στο Παράδειγµα 1.1.2.11 ορίσαµε το ευθύ εξωτερικό γινόµενο G 1 G 2 G n των οµάδων G i, 1 i n. Στο κεφάλαιο αυτό ϑα ασχοληθούµε λεπτοµερέστερα µε τα ευθέα γινόµενα οµάδων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3β. Ελεύθερα Πρότυπα (µέρος β)

Κεφάλαιο 3β. Ελεύθερα Πρότυπα (µέρος β) Κεφάλαιο 3β Ελεύθερα Πρότυπα (µέρος β) Ο σκοπός µας εδώ είναι να αποδείξουµε το εξής σηµαντικό αποτέλεσµα. 3.3.6 Θεώρηµα Έστω R µια περιοχή κυρίων ιδεωδών, F ένα ελεύθερο R-πρότυπο τάξης s < και N F. Τότε

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα και απαντήσεις 1 στα «Σύνολα και Αριθµοί» Εξεταστική Ιανουαρίου 2012 ιδάξας Χ. Κορνάρος.

Θέµατα και απαντήσεις 1 στα «Σύνολα και Αριθµοί» Εξεταστική Ιανουαρίου 2012 ιδάξας Χ. Κορνάρος. Πανεπιστηµιο Αιγαιου Τµηµα Μαθηµατικων 8 200 Καρλοβασι Σαµος Καρλόβασι 09/02/2012 Θέµατα και απαντήσεις 1 στα «Σύνολα και Αριθµοί» Εξεταστική Ιανουαρίου 2012 ιδάξας Χ. Κορνάρος. 1. Απαντήστε µε α(αλήθεια)

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 3

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 3 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 3 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt2014/nt2014.html https://sites.google.com/site/maths4edu/home/14

Διαβάστε περισσότερα

e-mail@p-theodoropoulos.gr

e-mail@p-theodoropoulos.gr Ασκήσεις Μαθηµατικών Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύµβουλος Μαθηµατικών e-mail@p-theodoropoulos.gr Στην εργασία αυτή ξεχωρίζουµε και µελετάµε µερικές περιπτώσεις ασκήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119)

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΙΩΑΝΝΗΣ Α. ΤΣΑΓΡΑΚΗΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΜΕΡΟΣ 5: ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΟΙ ΥΠΟΧΩΡΟΙ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ ΒΑΣΕΙΣ & ΔΙΑΣΤΑΣΗ Δ.Χ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

f x = f a + Df a x a + R1 x, a, x U και από τον ορισµό της 1 h f a h f a h a h h a R h a i i j

f x = f a + Df a x a + R1 x, a, x U και από τον ορισµό της 1 h f a h f a h a h h a R h a i i j Το θεώρηµα Tor στις πολλές µεταβλητές Ο σκοπός αυτής της παραγράφου είναι η απόδειξη ενός θεωρήµατος τύπου Tor για συναρτήσεις πολλών µεταβλητών Το θεώρηµα για µια µεταβλητή θα είναι ειδική περίπτωση του

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµική Αλγεβρα Ι. Ενότητα: Γραµµικές απεικονίσεις. Ευάγγελος Ράπτης. Τµήµα Μαθηµατικών

Γραµµική Αλγεβρα Ι. Ενότητα: Γραµµικές απεικονίσεις. Ευάγγελος Ράπτης. Τµήµα Μαθηµατικών Ενότητα: Γραµµικές απεικονίσεις Ευάγγελος Ράπτης Τµήµα Μαθηµατικών Αδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, που υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Τµηµα Β Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1 ιδασκων: Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt016/nt016.html Πέµπτη 13 Οκτωβρίου 016 Ασκηση 1. είξτε ότι

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 9

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 9 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Τµηµα Β Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 9 ιδασκων: Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt2016/nt2016.html Πέµπτη 12 Ιανουαρίου 2017 Ασκηση 1. Εστω

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Ενότητα: Ελάχιστο Πολυώνυµο Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 20 4. Ελάχιστο Πολυώνυµο Στην παρούσα παράγραφο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Τµηµα Β Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1 ιδασκων: Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt01b/nt01b.html Πέµπτη 1 Οκτωβρίου 01 Ασκηση 1. είξτε ότι

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Αλγεβρικές Δομές Ι Ενότητα: Ταξινόµηση Κυκλικών Οµάδων και των Υποοµάδων τους Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 236 5. Ταξινόµηση

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση 1 ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ

Παρουσίαση 1 ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ Παρουσίαση ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ Παρουσίαση η Κάθετες συνιστώσες διανύσµατος Παράδειγµα Θα αναλύσουµε το διάνυσµα v (, ) σε δύο κάθετες µεταξύ τους συνιστώσες από τις οποίες η µία να είναι παράλληλη στο α (3,) Πραγµατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΕΙΣ 6 ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ - ΠΛΗ 12,

ΛΥΣΕΙΣ 6 ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ - ΠΛΗ 12, ΛΥΣΕΙΣ 6 ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ - ΠΛΗ, - Οι παρακάτω λύσεις των ασκήσεων της 6 ης εργασίας που καλύπτει το µεγαλύτερο µέρος της ύλης της θεµατικής ενότητας ΠΛΗ) είναι αρκετά εκτεταµένες καθώς έχει δοθεί αρκετή έµφαση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) Ενδεικτικές Λύσεις ΕΡΓΑΣΙΑ η (Ηµεροµηνία Αποστολής στον Φοιτητή: Οκτωβρίου 005) Η Άσκηση στην εργασία αυτή είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα

Κεφάλαιο 9 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα Σελίδα από 5 Κεφάλαιο 9 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα 9. Ορισµοί... 9. Ιδιότητες...7 9. Θεώρηµα Cayley-Hamilto...4 9.. Εφαρµογές του Θεωρήµατος Cayley-Hamilto...6 9.4 Ελάχιστο Πολυώνυµο...5 Ασκήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα 1. Κεφάλαιο 1o: Συστήµατα. γ R παριστάνει ευθεία και καλείται γραµµική εξίσωση µε δύο αγνώστους.

Μάθηµα 1. Κεφάλαιο 1o: Συστήµατα. γ R παριστάνει ευθεία και καλείται γραµµική εξίσωση µε δύο αγνώστους. Μάθηµα 1 Κεφάλαιο 1o: Συστήµατα Θεµατικές Ενότητες: A. Συστήµατα Γραµµικών Εξισώσεων B. Συστήµατα 3x3 Α. ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Ορισµοί Κάθε εξίσωση της µορφής α x+β =γ, µε α, β, γ R παριστάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Αναπαραστάσεις Πεπερασµένων Οµάδων Ι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Αναπαραστάσεις Πεπερασµένων Οµάδων Ι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Αναπαραστάσεις Πεπερασµένων Οµάδων Ι Χρησιµοποιώντας το θεώρηµα του Weddebu για ηµιαπλούς δακτυλίους αναπτύσσουµε εδώ τις πρώτες προτάσεις από τη θεωρία των αναπαραστάσεων και αρακτήρων πεπερασµένων

Διαβάστε περισσότερα

KΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΥΝΑΜΟΣΕΙΡΕΣ-ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR

KΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΥΝΑΜΟΣΕΙΡΕΣ-ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR KΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΥΝΑΜΟΣΕΙΡΕΣ-ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR 6 Ορισµοί Ορισµός 6 Εστω α είναι µία πραγµατική ακολουθία και είναι πραγµατικοί αριθµοί Ένα άπειρο πολυώνυµο της µορφής: a ( ) () = καλείται δυναµοσειρά µε κέντρο το

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Κεντρικές Απλές Άλγεβρες Χρησιµοποιώντας τανυστικά γινόµενα και εφαρµόζοντας το θεώρηµα των Wedderbur-rt ( 33) θα αποδείξουµε δύο θεµελιώδη θεωρήµατα που αφορούν κεντρικές απλές άλγεβρες *

Διαβάστε περισσότερα

Η εξίσωση του Fermat για τον εκθέτη n=3. Μία στοιχειώδης προσέγγιση

Η εξίσωση του Fermat για τον εκθέτη n=3. Μία στοιχειώδης προσέγγιση Η εξίσωση του Fermat για τον εκθέτη n=3. Μία στοιχειώδης προσέγγιση Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης 6 Απριλίου 2006 Περίληψη Θέµα της εργασίας αυτής, είναι η απόδειξη οτι η εξίσωση x 3 + y 3 = z 3 όπου xyz 0,

Διαβάστε περισσότερα

Αρµονική Ανάλυση. Ενότητα: Προσεγγίσεις της µονάδας και Αθροισιµότητα. Απόστολος Γιαννόπουλος. Τµήµα Μαθηµατικών

Αρµονική Ανάλυση. Ενότητα: Προσεγγίσεις της µονάδας και Αθροισιµότητα. Απόστολος Γιαννόπουλος. Τµήµα Μαθηµατικών Ενότητα: Προσεγγίσεις της µονάδας και Αθροισιµότητα Απόστολος Γιαννόπουλος Τµήµα Μαθηµατικών Αδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. { 1,2,3,..., n,...

KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. { 1,2,3,..., n,... KΕΦΑΛΑΙΟ ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Βασικές έννοιες διαιρετότητας Θα συµβολίζουµε µε, τα σύνολα των φυσικών αριθµών και των ακεραίων αντιστοίχως: {,,3,,, } { 0,,,,, } = = ± ± ± Ορισµός Ένας φυσικός αριθµός

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Διανυσµατικοί Υποχώροι και Κατασκευές. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Διανυσµατικοί Υποχώροι και Κατασκευές. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Διανυσµατικοί Υποχώροι και Κατασκευές Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 3 ιανυσµατικοι Υποχωροι και Κατασκευες Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Kεφάλαιο 4. Συστήµατα διαφορικών εξισώσεων

Kεφάλαιο 4. Συστήµατα διαφορικών εξισώσεων 4 Εισαγωγή Kεφάλαιο 4 Συστήµατα διαφορικών εξισώσεων Εστω διανυσµατικό πεδίο F: : F=F( r), όπου r = ( x, ) και Fr είναι η ταχύτητα στο σηµείο r πχ ενός ρευστού στο επίπεδο Εστω ότι ψάχνουµε τις τροχιές

Διαβάστε περισσότερα

Απλές επεκτάσεις και Αλγεβρικές Θήκες

Απλές επεκτάσεις και Αλγεβρικές Θήκες Κεφάλαιο 7 Απλές επεκτάσεις και Αλγεβρικές Θήκες Στο κεφάλαιο αυτό εξετάζουµε τις απλές επεκτάσεις σωµάτων και τις συγκρίνουµε µε τις επεκτάσεις Galois. Επίσης εξετάζουµε τις αλγεβρικά κλειστές επεκτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές Παρατηρήσεις. Μη Κανονικές Γλώσσες - Χωρίς Συµφραζόµενα (1) Το Λήµµα της Αντλησης. Χρήση του Λήµµατος Αντλησης.

Γενικές Παρατηρήσεις. Μη Κανονικές Γλώσσες - Χωρίς Συµφραζόµενα (1) Το Λήµµα της Αντλησης. Χρήση του Λήµµατος Αντλησης. Γενικές Παρατηρήσεις Μη Κανονικές Γλώσσες - Χωρίς Συµφραζόµενα () Ορέστης Τελέλης telelis@unipi.gr Τµήµα Ψηφιακών Συστηµάτων, Πανεπιστήµιο Πειραιώς Υπάρχουν µη κανονικές γλώσσες, π.χ., B = { n n n }. Αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις Σηµειώσεις στις συναρτήσεις 4 Η έννοια της συνάρτησης Ο όρος «συνάρτηση» χρησιµοποιείται αρκετά συχνά για να δηλώσει ότι ένα µέγεθος, µια κατάσταση κτλ εξαρτάται από κάτι άλλο Και στα µαθηµατικά ο όρος

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρια Αριθµων. Θεωρητικα Θεµατα. Ακαδηµαϊκο Ετος ιδασκοντες: Α. Μπεληγιάννης & Σ. Παπαδάκης

Θεωρια Αριθµων. Θεωρητικα Θεµατα. Ακαδηµαϊκο Ετος ιδασκοντες: Α. Μπεληγιάννης & Σ. Παπαδάκης Θεωρια Αριθµων Θεωρητικα Θεµατα Ακαδηµαϊκο Ετος 2012-2013 ιδασκοντες: Α. Μπεληγιάννης & Σ. Παπαδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt.html 2 Απριλίου 2013 Το παρόν κείµενο

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Αλγεβρικές Δομές Ι Ενότητα: Υποοµάδες και το Θεώρηµα του Lagrange Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 210 2. Υποοµάδες και το Θεώρηµα

Διαβάστε περισσότερα

(CLR, κεφάλαιο 32) Στην ενότητα αυτή θα µελετηθούν τα εξής θέµατα: Παραστάσεις πολυωνύµων Πολυωνυµική Παρεµβολή ιακριτός Μετασχηµατισµός Fourier

(CLR, κεφάλαιο 32) Στην ενότητα αυτή θα µελετηθούν τα εξής θέµατα: Παραστάσεις πολυωνύµων Πολυωνυµική Παρεµβολή ιακριτός Μετασχηµατισµός Fourier Ταχύς Μετασχηµατισµός Fourier CLR, κεφάλαιο 3 Στην ενότητα αυτή θα µελετηθούν τα εξής θέµατα: Παραστάσεις πολυωνύµων Πολυωνυµική Παρεµβολή ιακριτός Μετασχηµατισµός Fourier Ταχύς Μετασχηµατισµός Fourier

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Πολυώνυµα - Πολυωνυµικές εξισώσεις

Πολυώνυµα - Πολυωνυµικές εξισώσεις 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Πολυώνυµα - Πολυωνυµικές εξισώσεις Ορισµός πολυωνύµου Ονοµάζoυµε ΠΟΛΥΩΝΥΜΟ του κάθε παράσταση της µορφής α ν ν +α ν- ν- + +α +α 0, ν ΙΝ και α 0, α,, α ν-, α ν ΙR. Παρατηρήσεις α. Τα α ν ν, α

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3. Ελεύθερα Πρότυπα. στοιχείων του Μ καλείται βάση του e λ παράγει το Μ, και ii) κάθε m M γράφεται κατά µοναδικό

Κεφάλαιο 3. Ελεύθερα Πρότυπα. στοιχείων του Μ καλείται βάση του e λ παράγει το Μ, και ii) κάθε m M γράφεται κατά µοναδικό Κεφάαιο 3 Εεύθερα Πρότυπα 3.1 Εεύθερα Πρότυπα Έστω Μ ένα R-πρότυπο. Μια οικογένεια Μ αν ) το σύνοο { Λ} τρόπο ως άθροισµα της µορφής πεπερασµένο πήθος από τα ( e ) στοιχείων του Μ καείται βάση του e παράγει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Αλγεβρικές Δομές Ι Ενότητα: Τάξη στοιχείων και Οµάδων - Κυκλικές (Υπο-)Οµάδες Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 222 3.1. ύναµη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 8. Η οµάδα S n. 8.1 Βασικές ιδιότητες της S n

Κεφάλαιο 8. Η οµάδα S n. 8.1 Βασικές ιδιότητες της S n Κεφάλαιο 8 Η οµάδα S n Στο κεφάλαιο αυτό ϑα µελετήσουµε την οµάδα µεταθέσεων ή συµµετρική οµάδα S n εφαρµόζοντας τη ϑεωρία που αναπτύχθηκε στα προηγούµενα κε- ϕάλαια. Η σηµαντικότητα της S n εµφανίστηκε

Διαβάστε περισσότερα

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac Σημειώσεις μαθήματος Μ1212 Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Χρήστος Κουρουνιώτης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2014 Κεφάλαιο 1 Διανυσματικοί Χώροι Στο εισαγωγικό μάθημα Γραμμικής Άλγεβρας ξεκινήσαμε μελετώντας

Διαβάστε περισσότερα

3 Αναδροµή και Επαγωγή

3 Αναδροµή και Επαγωγή 3 Αναδροµή και Επαγωγή Η ιδέα της µαθηµατικής επαγωγής µπορεί να επεκταθεί και σε άλλες δοµές εκτός από το σύνολο των ϕυσικών N. Η ορθότητα της µαθηµατικής επαγωγής ϐασίζεται όπως ϑα δούµε λίγο αργότερα

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5 Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Παρασκευή 16 & Τετάρτη 21 Νοεµβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Galois. Πρόχειρες σημειώσεις (εκδοχή )

Θεωρία Galois. Πρόχειρες σημειώσεις (εκδοχή ) Θεωρία Galos Πρόχειρες σημειώσεις 0- (εκδοχή -7-0) Περιεχόμενα 0 Υπενθυμίσεις και συμπληρώματα Ανάγωγα πολυώνυμα Ανάγωγα πολυώνυμα και σώματα Χαρακτηριστική σώματος Απλές ρίζες πολυωνύμων Ασκήσεις 0 Επεκτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Mathematics and its Applications, 5th

Mathematics and its Applications, 5th Μαθηµατικα για Πληροφορικη Εφαρµογες και τεχνικες Ηλιας Κουτσουπιάς Τµήµα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχετικα µε το µαθηµα Σχετικα µε το µαθηµα Το µαθηµα πραγµατευεται καποια ϑεµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ: Έστω η οµογενής γραµµική διαφορική εξίσωση τάξης , (1)

ΘΕΩΡΙΑ: Έστω η οµογενής γραµµική διαφορική εξίσωση τάξης , (1) 1 ΘΕΩΡΙΑ: Έστω η οµογενής γραµµική διαφορική εξίσωση τάξης (1) όπου οι συντελεστές είναι δοσµένες συνεχείς συναρτήσεις ορισµένες σ ένα ανοικτό διάστηµα. Ορισµός 1. Ορίζουµε τον διαφορικό τελεστή µέσω της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Τανυστικά Γινόµενα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Τανυστικά Γινόµενα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Τανυστικά Γινόµενα Στο κεφάλαιο αυτό εισάγουµε την έννοια του τανυστικού γινοµένου προτύπων. Θα είµαστε συνοπτικοί καθώς αναπτύσσουµε µόνο εκείνες τις στοιχειώδεις προτάσεις που θα βρουν εφαρµογές

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ( ικαιολογείστε πλήρως όλες τις απαντήσεις σας)

Θέµατα ( ικαιολογείστε πλήρως όλες τις απαντήσεις σας) Τµήµα Εφαρµοσµένων Μαθηµατικών Παν/µίου Κρήτης Εξεταστική περίοδος εαρινού εξαµήνου Πέµπτη, 2 Ιούνη 28 Γραµµική Αλγεβρα II ιδάσκων: Α. Τόγκας Θέµατα ( ικαιολογείστε πλήρως όλες τις απαντήσεις σας) Θέµα

Διαβάστε περισσότερα

Οι πραγµατικοί αριθµοί

Οι πραγµατικοί αριθµοί Οι πραγµατικοί αριθµοί Προλεγόµενα Η ανάγκη απαρίθµησης αντικειµένων, οδήγησε στην εισαγωγή του συνόλου των φυσικών αριθµών Η ανάγκη µέτρησης µεγεθών, οδήγησε στην εισαγωγή του συνόλου των ρητών αριθµών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΘΕ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΉ Ι (ΠΛΗ ) ΛΥΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 4 Άσκηση. (8 µον.) (α) ίνεται παραγωγίσιµη συνάρτηση f για την οποία ισχύει f /

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΕΠΙΛΥΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ. nn n n

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΕΠΙΛΥΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ. nn n n ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΕΠΙΛΥΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ 3 Ο αλγόριθµος Gauss Eστω =,3,, µε τον όρο γραµµικά συστήµατα, εννοούµε συστήµατα εξισώσεων µε αγνώστους της µορφής: a x + + a x = b a x + + a x = b a

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Ενότητα: Σταθµητοί Χώροι και Ευκλείδειοι Χώροι Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 59 Μέρος 2. Ευκλείδειοι

Διαβάστε περισσότερα

Το θεώρηµα πεπλεγµένων συναρτήσεων

Το θεώρηµα πεπλεγµένων συναρτήσεων 57 Το θεώρηµα πεπλεγµένων συναρτήσεων Έστω F : D R R µια ( τουλάχιστον ) C συνάρτηση ορισµένη στο ανοικτό D x, y D F x, y = Ενδιαφερόµαστε για την ύπαρξη µοναδικής και ώστε διαφορίσιµης συνάρτησης f ορισµένης

Διαβάστε περισσότερα

Κυρτές Συναρτήσεις και Ανισώσεις Λυγάτσικας Ζήνων Βαρβάκειο Ενιαίο Πειραµατικό Λύκειο e-mail: zenon7@otenetgr Ιούλιος-Αύγουστος 2004 Περίληψη Το σχολικό ϐιβλίο της Γ Λυκείου ορίζει σαν κυρτή (αντ κοίλη)

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Πινάκες και Γραµµικές Απεικονίσεις. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Πινάκες και Γραµµικές Απεικονίσεις. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Πινάκες και Γραµµικές Απεικονίσεις Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 7 Πινακες και Γραµµικες Απεικονισεις Στα προηγούµενα

Διαβάστε περισσότερα

HY118- ιακριτά Μαθηµατικά. Παράδειγµα άµεσης απόδειξης. Μέθοδοι αποδείξεως για προτάσεις της µορφής εάν-τότε. 08 - Αποδείξεις

HY118- ιακριτά Μαθηµατικά. Παράδειγµα άµεσης απόδειξης. Μέθοδοι αποδείξεως για προτάσεις της µορφής εάν-τότε. 08 - Αποδείξεις HY118- ιακριτά Μαθηµατικά Παρασκευή, 06/03/2015 Αντώνης Α. Αργυρός e-mail: argyros@csd.uoc.gr Το υλικό των διαφανειών έχει βασιστεί σε διαφάνειες του Kees van Deemter, από το University of Aberdeen 3/8/2015

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στις Ελλειπτικές Καµπύλες

Εισαγωγή στις Ελλειπτικές Καµπύλες Εισαγωγή στις Ελλειπτικές Καµπύλες Αριστείδης Κοντογεώργης Τµήµα Μαθηµατικών Πανεπιστηµίου Αθηνών. 4 Νοεµβρίου 2014, 1/19 Το ϑεώρηµα Riemann-Roch Θεωρούµε µια επιφάνεια Riemann M και το σώµα των F των

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Τοπολογία

Εισαγωγή στην Τοπολογία Ενότητα: Συµπάγεια Γεώργιος Κουµουλλής Τµήµα Μαθηµατικών Αδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, που υπόκειται σε άλλου

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας.

Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας. Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας. 1. Κάθε πολυώνυμο ανάγωγο επί του Z είναι ανάγωγο επί του Q. Σωστό. 2. Κάθε πολυώνυμο ανάγωγο επί του Q είναι ανάγωγο επί

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Σελίδα από 5 Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Στο κεφάλαιο αυτό στόχος µας είναι να συνδέσουµε µία συγκεκριµένη συνάρτηση f ( ) µε µία δεύτερη συνάρτηση f ( ), την οποία και θα ονοµάζουµε παράγωγο της f. Η τιµή της

Διαβάστε περισσότερα

Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις

Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις 2.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όπως έχουµε δει, για να προσδιορίσουµε τις αποκρίσεις ενός κυκλώµατος, πρέπει να λύσουµε ένα σύνολο διαφορικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07) ΤΕΙ ΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07) Επιµέλεια Σηµειώσεων : Βασιλειάδης Γεώργιος Καστοριά, εκέµβριος 2006

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτηµα Α Εισαγωγή Οµάδες. (x y) z= x (y z).

Παράρτηµα Α Εισαγωγή Οµάδες. (x y) z= x (y z). Παράρτηµα Α 11.1 Εισαγωγή Οπως έχει αναφερθεί ήδη προοδευτικά στο δεύτερο µέρος του παρόντος συγγράµµατος χρησιµοποιούνται ϐασικές έννοιες άλγεβρας. Θεωρούµε ότι οι έννοιες αυτές είναι ήδη γνωστές από

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Θα ξεκινήσουµε την παρουσίαση των γραµµικών συστηµάτων µε ένα απλό παράδειγµα από τη Γεωµετρία, το οποίο ϑα µας ϐοηθήσει στην κατανόηση των συστηµάτων αυτών και των συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηµατικό Παράρτηµα 2 Εξισώσεις Διαφορών

Μαθηµατικό Παράρτηµα 2 Εξισώσεις Διαφορών Γιώργος Αλογοσκούφης, Δυναµική Μακροοικονοµική, Αθήνα 206 Μαθηµατικό Παράρτηµα 2 Εξισώσεις Διαφορών Στο παράρτηµα αυτό εξετάζουµε τις ιδιότητες και τους τρόπους επίλυσης εξισώσεων διαφορών. Oι εξισώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ε Μέχρι 18 Μαΐου 2015.

Ε Μέχρι 18 Μαΐου 2015. Ε Μέχρι 18 Μαΐου 2015. 1 Αντικείμενα: δακτύλιοι Fraleigh, 4.1. Ορισμός έννοιας «δακτυλίου». Χαρακτηρισμοί δακτυλίων και στοιχείων αυτών: Δακτύλιος R Στοιχεία δακτυλίου R / (= δεν έχει μηδενοδιαιρέτες άρα

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Ενότητα: Παραγοντοποιήσεις Πινάκων και Γραµµικών Απεικονίσεων Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 82 13 Παραγοντοποιήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγικές Εννοιες. 1.1 Σύνολα

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγικές Εννοιες. 1.1 Σύνολα Κεφάλαιο 1 Εισαγωγικές Εννοιες Σ αυτό το κεφάλαιο ϑα αναφερθούµε συνοπτικά σε ϐασικές έννοιες για σύνολα και απεικονίσεις. Επιπλέον, ϑα αναφερθούµε στη µέθοδο της επαγωγής, η οποία αποτελεί µία από τις

Διαβάστε περισσότερα

Συνήθεις ιαφορικές Εξισώσεις, Απαντήσεις-Παρατηρήσεις στην Εξέταση Περιόδου Σεπτεµβρίου.

Συνήθεις ιαφορικές Εξισώσεις, Απαντήσεις-Παρατηρήσεις στην Εξέταση Περιόδου Σεπτεµβρίου. Συνήθεις ιαφορικές Εξισώσεις, Απαντήσεις-Παρατηρήσεις στην Εξέταση Περιόδου Σεπτεµβρίου. Ανδρέας Ζούπας 22 Ιανουαρίου 203 Οι λύσεις απλώς προτείνονται και σαφώς οποιαδήποτε σωστή λύση είναι αποδεκτή! Θέµα-

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 5

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 5 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Τµηµα Β Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 5 ιδασκων: Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt206/nt206.html Πέµπτη 6 Νεµβρίου 206 Ασκηση. Να δειχθεί ότι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. ρ Χρήστου Νικολαϊδη

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. ρ Χρήστου Νικολαϊδη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ ρ Χρήστου Νικολαϊδη Δεκέμβριος Περιεχόμενα Κεφάλαιο : σελ. Τι είναι ένας πίνακας. Απλές πράξεις πινάκων. Πολλαπλασιασμός πινάκων.

Διαβάστε περισσότερα

«Έννοια της διάταξης ΟΡΙΣΜΟΣ α > β α β > 0.»

«Έννοια της διάταξης ΟΡΙΣΜΟΣ α > β α β > 0.» 1 Η σχέση της διάταξης στο IR ρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος πρώην Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ03 e-mail@p-theodoropoulos.gr Η εργασία αυτή αποτελείται από δύο µέρη. Στο πρώτο µέρος ορίζεται η έννοια των θετικών

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηµατικά για Πληροφορική

Μαθηµατικά για Πληροφορική Μαθηµατικά για Πληροφορική 1ο Μάθηµα Ηλίας Κουτσουπιάς, Γιάννης Εµίρης Τµήµα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Πανεπιστήµιο Αθηνών 2/10/08 2/10/08 1 / 1 Γενικό πλάνο 1 Σχετικά µε το µάθηµα 2 Υποθεσεις -

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογισµός διπλών ολοκληρωµάτων µε διαδοχική ολοκλήρωση

Υπολογισµός διπλών ολοκληρωµάτων µε διαδοχική ολοκλήρωση 8 Υπολογισµός διπλών ολοκληρωµάτων µε διαδοχική ολοκλήρωση Υπάρχουν δύο θεµελιώδη αποτελέσµατα που µας βοηθούν να υπολογίζουµε πολλαπλά ολοκληρώµατα Το πρώτο αποτέλεσµα σχετίζεται µε τον υπολογισµό ενός

Διαβάστε περισσότερα