Η ΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ Η ΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΧΡΙΤΣΚΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΝΕΣΤΗΣ Γ. ΚΕΣΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012

2 Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Πρόλογος.. i Περιεχόμενα... iii Εισαγωγή... 1 I. Ο χαρακτήρας της αρετής 1. Οντολογικός χαρακτήρας της αρετής Προσωπικός χαρακτήρας της αρετής Πίστη και αρετή. 33 II. Τριαδολογική διάσταση της αρετής 1.Το υπέρτατο αγαθό Τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος και η αρετή III. Κοσμολογική διάσταση της αρετής 1. Η κτήση ως πρόσκληση και ασκητήριο αρετής Η εντολή το κίνητρο της αρετής 82 IV. Ανθρωπολογική διάσταση της αρετής 1. Αυτογνωσία και αρετή Η αρετή ως μετάβαση από το κατ εικόνα στο καθ ομοίωσιν Η ψυχή και η αρετή Το ανθρώπινο σώμα και η αρετή 118 V. Χριστολογική διάσταση της αρετής 1. Η ενανθρώπηση - προϋπόθεση της αρετής Οι εντολές και η αρετή Η τέχνη της αρετής.144

3 VI. Εκκλησιολογική διάσταση της αρετής 1. Η εκκλησιαστική ζωή ως προϋπόθεση ενάρετης ζωής Το Βάπτισμα και η αρετή Το Χρίσμα και η αρετή Η Ιεροσύνη και η αρετή Η Μετάνοια και η αρετή Το Μυστήριο της Βασιλείας και η εσχατολογική διάσταση της αρετής 211 Επίλογος Συμπεράσματα.232 Βιβλιογραφία 237

4 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εάν θέλει κανείς να παρακολουθήσει τη θεολογική και πνευματική πορεία του Μεγάλου Βασιλείου θα ξεκινήσει οπωσδήποτε με την εξομολόγηση που κάνει ο ιερός Πατήρ στην επιστολή ΣΚΓ. Εδώ δεν διστάζει να αποκαλύψει ότι σχεδόν όλη τη νεανική του ηλικία την είχε καταστρέψει με την εμβάθυνση της θύραθεν φιλοσοφίας και ότι είχε διαστρέψει και το χαρακτήρα του ακόμη από τη μακροχρόνια συναναστροφή με τους φαύλους φιλοσόφους 1. Αυτό που τον εξέγειρε από το βαθύ αυτό ύπνο, όπως τον χαρακτηρίζει ο ίδιος, ήταν το θαυμαστό φως του Ευαγγελίου. Στο φως αυτό όλη η προηγούμενη ζωή τού φαινόταν ελεεινή και η ελληνική σοφία ως σοφία των αρχόντων του παρόντος αιώνος. Γι αυτό, αφού μετανόησε για την προηγούμενη ζωή του και φρόντισε να διορθώσει το χαρακτήρα του, προσευχόταν να του δοθεί κάποια χειραγωγία «πρὸς τὴν εἰσαγωγὴν τῶν δογμάτων τῆς εὐσεβείας» 2. Από τη σύντομη αυτή περιγραφή του επεισοδίου της πνευματικής μεταβολής που έγινε στη ζωή του Αγίου Βασιλείου μπορούμε να καταλάβουμε το γενικό πνεύμα της διδασκαλίας του. Ο Καππαδόκης Διδάσκαλος δεν εννοούσε την ενάρετη ζωή χωριστά από τη γνώση του Θεού. Και αυτό διότι δεν εννοούσε την αρετή ποτέ ως ηθικοδιανοητικό φαινόμενο, αλλά ως μυστήριο της ζωής. Αναφερθήκαμε και στην προηγούμενή του ζωή, όχι βέβαια για να δείξουμε ότι ο Βασίλειος ήταν ένας προσηλυτισμένος χριστιανός με αμφίβολο παρελθόν. Άλλωστε, είναι γνωστό ότι γεννήθηκε και μεγάλωσε σε μία οικογένεια με βαθιές χριστιανικές ρίζες. Το κάναμε πρώτον για να προβάλουμε ότι η διδασκαλία 1 Βλ. PG32, 824Β. 2 Ο.π. 1

5 του Μεγάλου αυτού Πατρός είναι αποτέλεσμα διεισδυτικής και εμπειρικής αναζήτησης της αλήθειας, και όχι μίας απλώς θεωρητικής αντιγραφής της παράδοσης, και δεύτερον, για να φανεί το υπαρξιακό κενό που μπορεί να δημιουργήσει στον άνθρωπο ένα ηθικό σύστημα, από το οποίο απουσίαζε το χριστιανικό δόγμα, δηλαδή η αποκάλυψη της αγάπης του Θεού. Συνεπώς, στην αντίληψη του Μεγάλου Βασιλείου το δόγμα και η αρετή είναι έννοιες αδιάσπαστες. Το δόγμα είναι «τῆς εὐσεβείας μυστήριο» 3. Αυτό υποδηλώνει, ότι το δόγμα δεν σημαίνει απλώς μία στατική διατύπωση της αλήθειας της πίστεως, αλλά αποκάλυψη της Αλήθειας που αποβλέπει στην μεταμόρφωση του ανθρώπου. Τα δόγματα δεν αποτελούν αντικείμενο διανοητικής γνώσης, αλλά διδάσκουν και καλούν τον άνθρωπο στην άσκηση των αρετών. Μία βασιλειανή διατύπωση επισημαίνει ότι «ἐπίγνωσις θεοσεβείας, ἐπίγνωσις ταπεινώσεως καὶ πραότητος» 4. Κατά συνέπεια, η αρετή δεν περιορίζεται στη έννοια της ηθικής έξης, αλλά είναι μυστηριακό γεγονός, είναι γνώση του Θεού 5. Η κτίση της αρετής συμπίπτει με την εμπειρική διείσδυση στο μυστήριο του δόγματος. Τα δόγματα είναι δείκτες ενάρετης πολιτείας. Οι χριστιανικές αρετές φέρουν, θα λέγαμε, τα αποτυπώματα των δογμάτων. Αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο θεωρούμε τα κείμενα του Μεγάου Βασιλείου κατάλληλα για να προβάλλουν την ορθόδοξη θέση για τη σχέση του δόγματος με την αρετή, διότι στη διδασκαλία του η αλληλοπεριχώρηση του δόγματος και της αρετής έχει έναν έντονο χαρακτήρα. Αυτό οφείλεται βέβαια και στο σύνθετο τρόπο της ζωής και του έργου του, ως ιεράρχη με πλούσια ποιμαντική, λειτουργική και φιλανθρωπική δράση, ως 3 Περὶ ἁγίου Πνεύματος πρὸς τὸν ἐν ἁγίοις Ἀμφιλόχιον ἐπίσκοπον Ἰκονίου, Κεφ. ΚΖ, 67, PG32, 193Α. 4 Λόγος ἀσκητιὸς καὶ παραίνεσις περὶ ἀποταγῆς βίου,, 10, PG31, 648Β. 5 Γεωργίου Μαντζαρίδη, Εισαγωγή στην Ηθική, Εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 1995, σ

6 απολογητή και διδάσκαλο, αλλά και ως ασκητή της ερήμου και οργανωτή της κοινοβιακής ζωής. Επίσης οφείλεται και στις συνθήκες στις οποίες κλήθηκε να ποιμάνει την Εκκλησία: Είχε να αντιμετωπίσει έναν κόσμο ε- πηρεασμένο ακόμη βαθιά από τη θύραθεν ηθική και ταυτόχρονα ταραγμένο από τους αιρετικούς, που και αυτοί ερμήνευαν τα θεία δόγματα κάτω από το πρίσμα της ίδιας της αρχαίας φιλοσοφίας 6. Η οργανική σχέση δόγματος και αρετής κατάφερε να προστατεύει την ορθόδοξη αρετολογία από αυτές τις δύο επιρροές. Το ορθόδοξο δόγμα μετέθεσε το επίκεντρο και την αφετηρία της αρετής από τον άνθρωπο στο Θεό, ενώ οι αρετές απεγκλώβισαν το δόγμα από το στατικό χαρακτήρα που του παρείχε η αίρεση. Βέβαια, οι παραπάνω παρατηρήσεις δεν πρέπει να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι τα κεφάλαια της διατριβής έχουν αποκλειστικά αντιρρητικό χαρακτήρα. Άλλωστε, ούτε επιχειρήσαμε κάποιο ουσιαστικό παραλληλισμό μεταξύ θύραθεν και χριστιανικής αρετής. Απλώς, το αιρετικό δόγμα και η θύραθεν αρετολογία αποτέλεσαν πρόκληση για να ερευνήσουμε και να προβάλουμε το χαρακτήρα και τις διαστάσεις της ευαγγελικής αρετής. Θα λέγαμε συνοπτικά ότι η προσέγγιση της ευαγγελικής αρετής στις δογματικές διαστάσεις της αποδεικνύει ότι στόχος της δεν είναι η διακόσμηση του ήθους του ανθρώπου, αλλά η μεταμόρφωση και η θέωσή του. Οι δογματικές διαστάσεις της αρετής στηρίζουν την άποψη ότι η ορθόδοξη αρετή έχει οντολογικό και προσωπικό χαρακτήρα και η αυθεντικότητά της βασίζεται στην αλήθεια της πίστεως. Δεν θα επεκταθούμε περισσότερο με την εισαγωγή, γιατί το ίδιο το πρώτο κεφάλαιο έχει έναν προοιμιακό χαρακτήρα. Εδώ τονίζεται ότι η α- 6 Βλ. Παναγιώτου Χρήστου, Ο Μέγας Βασίλειος. Βίος, πολιτεία, συγγράμματα, θεολογική σκέψις, Ανάλεκτα Βλατάδων 27, εκδ. Πατριαρχικοῦ Ἱδρύματος Πατερικῶν Μελετῶν, Θεσσαλονίκη 1978, σσ

7 ρετή είναι εγκατεσπαρμένη οντολογικά στην ανθρώπινη φύση κατά τη δημιουργία της. Δηλαδή, αποτελεί κατά φύσιν κατάσταση, λόγο για τον οποίο ο πεπτωκός άνθρωπος δεν μπορεί να την ασκήσει χωρίς την αποκατάσταση της οντολογίας του από το Σωτήρα Χριστό. Ο προσωπικός χαρακτήρας της εκφράζει το γεγονός ότι η αρετή έχει ως αφετηρία, αλλά και ως στόχο, την αγάπη του Θεού. Η χριστιανική αρετή είναι αυθεντική και καλλιεργείται μόνο στα όρια του διαλόγου Θεού και ανθρώπου, που περιέχει κατά συνέπεια την κοινωνία ανθρώπινων προσώπων. Τέλος, η πίστη ως δόγμα ταυτίζεται με την πίστη ως αρετή. Επειδή η αλήθεια της πίστεως είναι μία και δεν μπορεί να την ερμηνεύει ο καθένας διαφορετικά, γι αυτό και η αρετή έχει συγκεκριμένο χαρακτήρα και διάσταση. Στα επόμενα πέντε κεφάλαια της διατριβής η αρετή προσεγγίζεται σύμφωνα με την κλασική δομή της δογματικής. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναπτύσσεται η τριαδολογική διάσταση της αρετής η οποία εκφράζει τη βεβαιότητα ότι η αρετή είναι άκτιστη και υ- πάρχει σε απόλυτη μορφή ως τριαδική περιχώρηση. Η αποκάλυψή αυτής στον κόσμο, ως άκτιστη ενέργεια του Υπέρτατου Αγαθού, ταυτίζεται με την κλήση του ανθρώπου στην ζωή της αρετής, που είναι ουσιαστικά μετοχή στην τριαδική αγάπη, η μετοχή στο Αγαθό. Ο τριαδικός Θεός καλεί τον άνθρωπο στην αρετή με την κτίση, η οποία είναι λόγος της θεϊκής αγάπης προς τον άνθρωπο. Έτσι, στο τρίτο κεφάλαιο με την κοσμολογική διάσταση της αρετής προβάλλεται η κτίση ως «γυμνάσιον ἀρετῆς» 7. Στο τέταρτο κεφάλαιο προσεγγίζεται ο άνθρωπος ως ο ηχηρότερος λόγος της αγάπης του Θεού, αλλά και ως αποδέχτης των λόγων του Δημι- 7 Του ιδίου, Ὁμ. ΚΑ, Περὶ τοῦ μὴ προσηλῶσθαι τοῖς βιωτικοῖς, 5, PG31, 549A. 4

8 ουργού. Αυτός δημιουργείται κατ εικόνα του Θεού, και καλείται να επιτύχει το καθ ομοίωσιν με την άσκηση της αρετής 8. Στο έργο της αρετής η ψυχή κατέχει την πρωτοβουλία και την ηγεμονία, ενώ το σώμα είναι βοηθός και συνεργός. Βασικό στοιχείο της ανθρωπολογικής διάσταση της αρετής είναι η αυτογνωσία, που τοποθετεί τον άνθρωπο εντός των ορίων του, δηλαδή μεταξύ του μεγαλείου και της μηδενικότητας. Στο πέμπτο κεφάλαιο προσεγγίζεται η χριστολογική διάσταση της αρετής. Ο Χριστός προσλαμβάνει εκούσια το «ἀντιτείνειν ἡμᾶς πρὸς τὴν ἀρετὴν» 9. Δηλαδή ανορθώνει την ανθρώπινη φύση ενεργοποιώντας μέσα μας την αρετή. Γι αυτό η ευαγγελική εντολή δεν είναι γράμμα χωρίς δύναμη που σκοτώνει, όπως ο μωσαϊκός νόμος, αλλά ζωή. Ο ίδιος ο Χριστός που ξαναχάρισε με την ενανθρώπισή του τη δύναμη της αρετής στον άνθρωπο, εντέλλεται και την αρετή. Αποφασιστική για τη χριστιανική αρετολογία είναι η αρετή της Αειπαρθένου Μαρίας. Η υπακοή Της, που εκφράζεται με την εκούσια συγκατάθεση στο σωτήριο σχέδιο του Θεού, την καθιστά νέα Εύα. Η Παναγία είναι Εκείνη που από τη θέση του ανθρώπινου γένους είπε όχι στην αμαρτία και ναι στην αρετή. Το τελευταίο κεφάλαιο πραγματεύεται την εκκλησιολογική διάσταση της αρετής. Ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει την αρετή μόνο εάν ο ί- διος γίνεται με το Βάπτισμα «κλήμα της Αμπέλου Χριστού». Η προκοπή στην αρετή ταυτίζεται με την πρόοδο στη μυστηριακή ζωή και μαζί βρίσκουν την πλήρωσή τους στο μυστήριο των μυστηρίων, στη Θεία Λειτουργία. Εδώ η αρετή βιώνεται στον απόλυτο βαθμό, ως οντολογική ένωση 8 Στην ομιλία «Εἰς τὸ: πρόσεχε σαυτῷ» ο Μέγας Βασίλειος υπογραμμίζει, ότι ο άνθρωπος «δι ἀρετῆς πρὸς τὴν ὁμοίωσιν ἀνατρέχει τοῦ κτίσαντος» 8. 9 Βλ Ἐπιστολὴ ΣΞΑ, 3, PG 32, 972Β. 5

9 με τον ίδιο το Χριστό. Εδώ, στο Μυστήριο της Βασιλείας, χάνεται οποιοδήποτε ίχνος ηθικιστικού χαρακτήρα των αρετών, για να γίνουν αυτές α- παρχή της αιώνιας Βασιλείας. 6

10 I. Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ 1. Οντολογικός χαρακτήρας Επιχειρώντας έναν παραλληλισμό μεταξύ της χριστιανικής και θύραθεν αρετολογίας 10 θα παρατηρήσουμε απρόσμενες παρομοιώσεις και σε κάποια σημεία φαινομενικούς ταυτισμούς. Όχι μόνο η αγωνιστική πορεία προς την αρετή και η θεώρησή της ως ηθικό ιδανικό είναι στοιχεία που φαίνονται ίδια με τα αντίστοιχα της πατερικής διδασκαλίας, αλλά και η έννοια της θέωσης είναι παρούσα στη θύραθεν περί αρετής διδασκαλία. Η φημισμένη περίπτωση του Ηρακλή 11, που μέσω του στενού και ακανθώδους δρόμου της αρετής σκοπεύει να θεώνεται, τείνει να ταυτιστεί με την περίπτωση του χριστιανού ασκητή. Αυτές οι αντιστοιχίες αποτελούν για τους συγγραφείς της αρχικής παράδοσης της Εκκλησίας αφορμή για τη μετάβαση από την ελληνική παιδεία στη χριστιανική. Αυτοί προβάλλουν τα θετικά στοιχεία της θύραθεν ηθικής ως συγγενικά με τα χριστιανικά και χρήσιμα για το προκαταρκτικό στάδιο της εν Χριστώ ζωής 12. Τέτοιο χαρακτήρα έχει και το σύγγραμμα του Μεγάλου Βασιλείου «Πρὸς τοὺς νέους», στο οποίο ο ίδιος χαρακτηρίζει τα θετικά στοιχεία της θύραθεν φιλοσοφίας ως συγγενικά με τα χριστιανικά και χρήσιμα για την πνευματική κατάρτιση 10 Ο όρος «αρετολογία» απαντά στη αναφερόμενη μελέτη του Παναγιώτη Χρήστου, σ. 306 και στην Ελληνική Πατρολογία (PG), Εισαγωγικά, Εκδ. J. P. Migne, επιμ. έκδ. Ι.Κ. Διώτη, Ἀθῆναι 2002, σ. ιδ. 11 Πρόκειται περί του μύθου του Προδίκου που διασώζεται από τον Ξενοφώντα. Ἀπομνημονεύματα 2, 1, Ο Μέγας Βασίλειος τον αναφέρει στην πραγματεία «Πρὸς τοὺς νέους», PG31, 573AC. 12 Ένας απ αυτούς είναι ο Ωριγένης, για τον οποίο, ο μαθητής του, ο άγιος Γρηγόριος ο Θαυματουργός, λέει τα ακόλουθα : «οἷα δὴ τεχνίτης, ἐκ τῆς ἐκ πολλοῦ τοῖς λόγοις συνδιατριβῆς οὐκ ἀήθης οὐδενὸς οὐδὲ ἄπειρος ὤν, πᾶν μέν, ὅ τι χρήσιμον φιλοσόφων ἑκάστων καὶ ἀληθὲς ἦν, ἀναλέγων καὶ παρατιθέμενος ἡμῖν ὅσα δὲ ψευδῆ, ἐκκρίνων, τά τε ἄλλα καὶ μάλιστα ὅσα ἴδια πρὸς εὐσέβειαν ἦν ἀνθρώπων», Γρηγορίου τοῦ Θαυματουργοῦ, Λόγος αὐτοῦ εἰς Ὠριγένην προσφωνητικός καὶ πανηγυρικὸς, ΧV, PG10, 1093A. 7

11 των νέων 13. Το ερώτημα που τίθεται είναι το εξής: Από πού προέρχεται αυτή η συγγένεια μεταξύ των δύο περί αρετής διδασκαλιών και γιατί ωστόσο ο ίδιος θεωρεί τη θύραθεν «ματαιότητα» και «σοφία τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου» 14 ; Ξεκινώντας με το πρώτο σκέλος του ερωτήματος, εντοπίζουμε την αλήθεια της βίβλικο-πατερικής ανθρωπολογίας, κατά την οποία ο άνθρωπος, όντας πλασμένος κατ εικόνα του δημιουργού του, ανήκει στην οντολογία του να αναζητά το πρότυπό του, διότι «τούτω κεῖται νόμος μιμεῖσθαι τὸν πλάστην εἰς δύναμιν, καὶ τὴν ἐν οὐρανοῖς εὐταξίαν σκιαγραφεῖν ἐπὶ γῆς» 15. Η οντολογία του ανθρώπου είναι εικονική 16. Και οι εθνικοί, αν και τους έλειπε η ευαγγελική αποκάλυψη, δεν μπορούσαν να αντισταθούν σ αυτή την οντολογική αναζήτηση και ροπή. Έχοντας «τὸ ἔργον τοῦ νόμου γραπτὸν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν» (Ρωμ. 2,15) αναζητούσαν με τον αγώνα της αρετής, έστω και ασυνείδητα, τον ίδιο τον Θεό 17. Ο Ιεράρχης της Καππαδοκίας γράφει στον Αμφιλόχιο Ικονίου, ότι ο Θεός είναι Εκείνος «οὗ πάντα ἐφίεται τὰ κατ ἀρετὴν ζῶντα» 18. Ο ίδιος, όπως και άλλοι Πατέρες, υποστηρίζει, ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε με την αρετή εγκατασπαρμένη στη 13 PG31, 569C. Για τη χρήση της θύραθεν παιδείας από το Μέγα Βασίλειο βλ. Παναγιώτη Χρήστου, «Ὁ Μέγας Βασίλειος καί ἡ ἑλληνική παιδεία», ἐν Βασιλειὰς (Ἑόρτιος τόμος ἐπὶ τῇ συμπληρώσει 1600 ἐτῶν ἀπὸ τοῦ θανάτου τοῦ Μ. Βασιλείου), Θεσσαλονίκη 1979, σσ Βασιλείου Τατάκη, Η συμβολή της Καππαδοκίας στη χριστιανική σκέψη, Εκδ. του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, Αθήνα 1960, σσ «Ἐγὼ πολὺν χρόνον προσαναλώσας τῇ ματαιότητι, καὶ πᾶσαν σχεδὸν τὴν ἐμαυτοῦ νεότητα ἐναφανίσας τῇ ματαιοπονίᾳ ἦν εἶχον προσδιατρίβων τἦ ἀναλήψει τῶν μαθημάτων τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ μωρανθείσης σοφίας, ἐπειδή ποτε, ὣσπερ ἐξ ὕπνου βαθέος διαναστάς, ἀπέβλεψα μὲν πρὸς τὸ θαυμαστὸν φῶς τῆς ἀληθείας τοῦ Εὐαγγελίου, κατεῖδον δὲ τὸ ἂρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου...», Επιστολή ΣΚΓ, 2, PG 32, 824Α. 15 Του ιδίου, Περὶ τοῦ μὴ προσηλῶσθαι τοῖς βιωτικοῖς, PG31, 549A. 16 Βλ. Παναγιώτη Νέλλα, Ζώον θεούμενον : προοπτικές για μια ορθόδοξη κατάνόηση του ανθρώπου, Εκδ. Αρμός 1992, σ Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ὅροι κατὰ πλάτος, Ἐρώτ. Β,, PG31, 912Α : «ἀγαθοῦ δὲ πάντα ἐφίεται Θεοῦ ἄρα πάντα ἐφίεται. 18 Του ιδίου, Περὶ ἁγίου Πνεύματος πρὸς τὸν ἐν ἁγίοις Ἀμφιλόχιον ἐπίσκοπον Ἰκονίου, Κεφ. Θ, PG32, 108Β. Πρβλ. Δημητρίου Τσάμη, Η πρωτολογία του Μεγάλου Βασιλείου, Κέντρον Βυζαντινών Ερευνών, Θεσσαλονίκη 1970, σ

12 φύση του 19, αλλά μόνο σε σχέση με το Θεό την ενεργοποιεί και την τελειοποιεί, πορευόμενος προς το καθ ομοίωσιν 20. Για τη θέση αυτή είναι σημαντική η συμβολή του καθηγητή Δημητρίου Τσάμη που στην διατριβή του «Πρωτολογία του Μεγάλου Βασιλείου» επισημαίνει ότι η φυσική οικειότητα της ψυχής προς την αρετή αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις βάσεις της η- θικής διδασκαλίας του Αγίου Βασιλείου. Εδώ γράφει χαρακτηριστικά «ὅτι ὁ Βασίλειος θεωρεῖ τὸ φύσει καλὸν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ὥς τι τὸ ἀντίστοιχον πρὸς τὸ ἔνστικτον τῶν ἀλόγων ζῴων, διὰ τοῦτο δὲ καὶ αἱ φυσικαὶ ἰδιότητες αὐτῶν ἐκλαμβάνονται ὡς ἀνάλογοι πρὸς τὰς ἀρετὰς τοῦ ἀνθρώπου» 21. Αν και ο ιερός πατήρ αναφέρεται αρκετές φορές στην κλασική ελληνική περί αρετής διδασκαλία, δεν φαίνεται πουθενά να την ταυτίζει στο θέμα της ο- ντολογίας με την πατερική. Μιλώντας για τις τέσσερις γενικές αρετές της πλατωνικής αρετολογίας 22, περιορίζεται να τις αποδώσει στην έμφυτη τάση του ανθρώπου προς την αρετή, χωρίς καμία αναφορά στον οντολογικό δυναμισμό του κατ εικόνα και καθ ομοίωσιν, στο οποίο θεμελιώνεται η χρι- 19 Βλ. Ἀθανασίου τοῦ Μεγάλου, Βίος καὶ πολιτεία τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Αντωνίου, PG26, 873Α : «Οὐκοῦν ἡ ἀρετὴ τοῦ θέλειν ἡμῶν μόνου χρείαν ἔχει ἐπειδήπερ ἐν ἡμῖν ἐστι, καὶ ἐξ ἡμῶν συνίσταται. Τῆς γὰρ ψυχῆς τὸ νοερὸν κατὰ φύσιν ἑκούσης, ἡ ἀρετὴ συνίσταται. Κατὰ φύσιν δὲ ἔχει, ὅτ ἂν ὡς γέγονε μένει, γέγονε δὲ καλὴ καὶ εὐθύς λίαν». Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Περὶ ἀγάπης, Ἐκατοντάς Γ, κζ, PG90, 1025Α: «Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι ἡ μὲν ἀρετὴ ἐκ τοῦ θεοῦ ἐδόθη ἐν τῇ φύσει». Ἰωάννου τοῦ Δαμασκινού, Ἔκδοσις ἀκριβῆς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, βιβλ.β, κεφ. μδ, PG94, 972Α. «τὰ δὲ λογικὰ καὶ νοερὰ καὶ τὴν ἀγαθότητος καὶ σοφίας ἐπιτηδειότητα, ἔχουσιν ἐναντία». Πρβλ. Ολυμπίας Παπαδοπούλου -Τσανανά, Ἡ ἀνθρωπολογία τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, Πατριαρχικόν Ιδρυμα Πατερικών Μελετών 1970, σ Βλ. Μαξιμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Περὶ ἀγάπης, Ἑκατοντάς Γ, κε, PG90, 1024BC: «Τούτων τὰ μὲν δύο τῇ οὐσίᾳ παρέσχε τὰ δὲ δύο τῇ γνωμικῇ ἐπιτηδειότητι καὶ τῇ μὲν οὐσίᾳ τὸ ὂν καὶ τὸ ἀεὶ ὄν τῇ δὲ γνωμικῇ ἐπιτηδειότητι τὴν ἀγαθότητα καὶ τὴν σοφίαν, ἵνα ἅπερ ἐστὶν αὐτὸς κατ οὐσίαν, γίνηται ἡ κτίσις κατὰ μετουσίαν. Διὰ ταύτην κατ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ λέγεται γεγενῆσθαι». Ἰωάννου τοῦ Δαμασκινού, Ἔκδοσις ἀκριβῆς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, βιβλ.β, κεφ. κς, PG94, 920Β : «τὸ μὲν γὰρ "κατ εἰκόνα" τὸ νοερὸν δηλοῖ καὶ αὐτεξούσιον, τὸ δὲ "καθ ὁμοίωσιν" τὴν τῆς ἀρετῆς κατὰ τὸ δυνατὸν ὁμοίωσιν. 21 Ο.π., σ Για το θέμα αυτό ο καθηγητής Δημήτριος Τσάμης αφιερώνει στο παραπάνω έργο του ένα ολόκληρο υποκεφάλαιο με τίτλο «Τὸ φύσει καλὸν τοῦ ἀνθρώπου». Πρβλ. Χρ. Μπούκη, Ἡ οὐσία τῆς θρησκείας κατὰ τοὺς Καππαδόκας, Θεσσαλονίκη 1967, σ «ὀρεκτικὴ του οἰκείου καὶ κατὰ φύσιν αὐτῇ ἀδιδάκτως ἐστὶν ἡ ψυχή, διὸ ἐπαινετὴ πᾶσιν ἡ σωφροσύνη καὶ ἀποδεκτὴ ἡ δικαιοσύνη καὶ θαυμαστὴ ἡ ἀνδρεία καὶ ἡ φρόνησις περισπούδαστος», Ὁμιλίαι εἰς τὴν Ἑξαήμερον, Ὁμ. Θ, PG29, 196C. Πρβλ. Ολυμπίας Παπαδοπούλου -Τσανανά, μνημ. έργ., σ

13 στιανική πατερική αρετολογία. Και ο καθηγητής Παναγιώτης Χρήστου σημειώνει σ αυτή την έννοια, ότι «την αναφορά αυτή (του αγίου Βασιλείου) πρέπει να αποδώσουμε περισσότερο στην προσπάθειά του να αποδείξει ότι η αρετή είναι φυσική κατάσταση παρά στην επιθυμία του να δεχθεί ως θεμελιώδη την αξία των τεσσάρων αυτών αρετών και στην χριστιανική ηθική» 23. Έτσι, η αναπόφευκτη τάση προς την αρετή συνιστά οντολογικό γνώρισμα του ανθρώπου και αποτελεί κοινό στοιχείο όλων των ανθρώπων. Η πραγμάτωσή της όμως ανήκει μόνο σ εκείνους που συνεργάζονται διά της πίστεως με τον αληθινό Θεό. Μπορούμε να πούμε ότι η ορολογία αποτελεί το μοναδικό κοινό σημείο της θύραθεν και χριστιανικής αρετολογίας. Από αυτό το σημείο και εξής οι θύραθεν διδασκαλίες, είτε φαίνεται να μοιάζουν με τη χριστιανική, λόγω του εντονότερου πνευματικού χαρακτήρα, είτε φαίνονται αντίθετες με τη χριστιανική, λόγω του υλιστικού και ηδονιστικού τους περιεχομένουγι αυτό δεν έφτασαν ποτέ να ξεπεράσουν το στάδιο του κτιστού ή της μεταφυσικής φαντασίας ώστε να ικανοποιήσουν την ο- ντολογική δίψα του ανθρώπου για την αρετή και τη ζωή 24. Η χριστιανική αρετή δεν έμεινε στο στάδιο της αναζήτησης, αλλά το ξεπέρασε, όχι βέβαια με ανθρώπινη δύναμη, αλλά επειδή ο Θεός, που έχει εκ φύσεως την αρετή 25, έγινε άνθρωπος. Με την ενανθρώπηση «ὁ Θεὸς ἐστιν ὁ ἐνεργῶν ἐν ὑμῖν καὶ τὸ θέλειν καὶ τὸ ἐνεργεῖν ὑπὲρ τῆς εὐδοκίας» (Φι- 23 Ο Μέγας Βασίλειος. Βίος, πολιτεία, συγγράμματα, θεολογική σκέψις, Ανάλεκτα Βλατάδων 27, Πατριαρχικον Ιδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1978, σ Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Εἰς τὸν ΜH ψαλμόν, PG29, 432AB: «Ἐφαντάσθησαν μέν τινες καὶ τῶν ἔξω περὶ τοῦ ἀνθρωπείου τέλους, καὶ διαφόρως ἠνέχθησαν εἰς τὴν περὶ τοῦ τέλους ἔννοιαν. Οἱ μὲν γὰρ ἀπεφήναντο τέλος εἶναι τὴν ἐπιστήμην, οἱ δὲ τὴν πρακτι κὴν ἐνέργειαν ἄλλοι τὸ διαφόρως χρῆσθαι τῷ βίῳ καὶ τῷ σώματι οἱ δὲ βοσκηματώδεις ἡδονὴν ἀπεφήναντο εἶναι τὸ τέλος. Ἡμῖν δὲ τέλος, οὗ ἕνεκεν πάντα πράττομεν, καὶ πρὸς ὃ ἐπειγόμεθα, ἡ μακαρία διαγωγὴ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι». Στο παρόν κείμενο ο ιερός Πατήρ έχει υπόψη τα φιλοσοφικά συστήματα των Σωκρατικών, των Κυνικών, των Κυρηναϊκών και των Επικούρειων. Σύντομη και συστηματική έκθεση της ηθικής των ανώτερων φιλοσοφικών συστημάτων γίνεται υπό του Αλεξάνδρου Μωραϊτίδου στο τόμο 14, της σειράς Άπαντα των Αγίων Πατέρων, Εκδ. Ωφελίμου Βιβλίου, Αθήνα 1981, σ , υποσημ Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Λόγος Γ, Κατ Εὐνομίου περὶ ἁγίου Πνεύματος, PG 29, 660 Α. 10

14 λιπ.2,13). Η χριστιανική αρετή αποκτά στο φως της αποκάλυψης μία τελείως αντίθετη διάσταση σε σχέση με τη θύραθεν και αυτό που λέγεται επιρροή της αρχαίας φιλοσοφίας στη χριστιανική διδασκαλία δεν μπορεί να έ- χει παρά εξωτερικό και λεκτικό μόνο χαρακτήρα 26. Για την πατερική διδασκαλία η αρετή δεν περιορίζεται στην έμφυτη αναζήτηση που κατέχει ο κάθε άνθρωπος, αλλά επεκτείνεται και στην πραγμάτωσή της. Θεωρούμενη από αυτήν τη σκοπιά, η αρετή της θύραθεν σκέψης δεν έχει να προσφέρει στη χριστιανική, αλλά, απεναντίας, μόλις με το φως της θεϊκής αποκάλυψης καταξιώνεται, αναδεικνύεται ως κάτοπτρο και σκιά της αλήθειας 27. Η θύραθεν αρετή, μέσω της ευαγγελικής αποκάλυψης βρήκε τη διέξοδο από το διανοουμενίστικο λαβύρινθό της και γίνεται η πιο ενδεικτική απόδειξη της αδυναμίας του ανθρώπου να ικανοποιήσει μόνος του την οντολογική δίψα για αρετή. Η αρχαία αρετή είναι για την χριστιανική αρετολογία ό,τι είναι το θυσιαστήριο του άγνωστου Θεού των Αθηναίων για τον Απόστολο Παύλο: είναι η αφορμή της αποκάλυψης του ίδιου του οντολογικού χαρακτήρα της ευαγγελικής αρετής. «Εἰς τὸν ΚΘ ψαλμόν», ο Μέγας Βασίλειος, με τον ίδιο τον παύλιο τρόπο, λαμβάνει ως αφορμή την στωική περί αρετής διδασκαλία και προβάλλει τον οντολογικό χαρακτήρα της ευαγγελικής αρετής 28. Οι Στωικοί διαχώριζαν τις αρετές σε θεωρηματικές και αθεώρητες. Οι θεωρηματικές έχουν τη σύσταση εκ θεωρημάτων, δηλαδή εκ λογικής ενέργειας της ψυχής και είναι η φρόνηση, η σωφροσύνη η ανδρεία και η δικαιοσύνη, που αντι- 26 Ανάλυση της σχέσης χριστιανικής και κλασικής ελληνικής παιδείας γίνεται στο παραπάνω αναφερόμενο έργο του Παναγιώτου Χρήστου, σσ και στο Βασίλειο Τατάκη, Η συμβολή της Καππαδοκίας στη χριστιανική σκέψη, Εκδ. του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, Αθήνα 1960, σσ Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, «Πρὸς τοὺς νέους», PG31, 565D. 28 Ὁμιλίαι εἰς τοὺς ψαλμούς, Εἰς τὸν ΚΘ ψαλμόν, PG29, 316C-317C. Διευκρινιστική προσέγγιση της στωικής αρετολογίας και παραλληλισμός αυτής με τη βασιλειανή αρετολογία γίνεται στη διατριβή του Γεωργίου Παναγόπουλου Η στωική Φιλοσοφία στην Θεολογία του Μ. Βασιλείου, Αθήνα 2009, σσ. 49 κ.ε. 11

15 στοιχούν με το τριμερές της ψυχής. Οι αθεώρητες είναι η ισχύς και το κάλλος, που είναι επακολουθήματα των θεωρημένων αρετών, χωρίς να υπάρχει γι αυτές ανάγκη της ενέργειας της λογικής 29. Ο ιερός Πατήρ δεν αρνείται εξαρχής αυτή την αρετολογία, αλλά τη θεωρεί ελλιπή και εγκλωβισμένη στο ψυχολογικό επίπεδο του ανθρώπου, που δεν είναι μόνο κτιστό, αλλά και πεπτωκός. Συμφωνεί με τα ψυχολογικά τους συμπεράσματα και θεωρεί ωραία την ψυχή που έχει αρμονία και ισορροπία μεταξύ των δυνάμεών της, αλλά διαφωνεί όσον αφορά στο κάλλος της ψυχής και την ισχύ του ανθρώπου να πράττει το καλό. Για να επακολουθεί το αληθινό κάλλος και η ισχύ στην ψυχή του ανθρώπου «θείας χάριτος χρῄζομεν» 30, τονίζει ο Μέγας Βασίλειος. «Χωρίς τη χάρη του Θεού οι ανθρώπινες προσπάθειες για την αρετή αποβαίνουν μάταιες» 31. Ο ιερός Πατήρ σημαδεύει εξαρχής την ριζική διαφορά μεταξύ των δύο αρετολογιών. Η υποδομή της θύραθεν αρετής είναι η νόηση, ενώ της χριστιανικής είναι η θεία χάρη 32. Η πρώτη στηρίζεται στο μη ον και η δεύτερη στο ον. Η χριστιανική αρετή έχει οντολογικό χαρακτήρα διότι η θεία χάρη είναι οντολογικό στοιχείο του ανθρώπου 33. Η στωική αρετή, και γενικά η κλασική αρετή, περιορίζεται στην ε- πεξεργασία κτιστών και πεπτωκότων δεδομένων της ανθρώπινης φύσεως, 29 O Γεώργιος Παναγόπουλος υπογραμμίζει στη διατριβή του, σ. 63, ότι τη στωική διάκριση των θεωρηματικών και αθεώρητων αρετών ο Άγιος Βασίλειος άντλησε από το στωικό φιλόσοφο της εποχής του Οκαταβιανού Αυγούστου, Άρειο Δίδυμο. Τα σχετικά κείμενα του Άρειου Δίδυμου διασώζονται στο Ανθολόγιο του Ιωάννη Στοβαίου, Εκλογή II, 5b4 : «Ταύτας μὲν οὖν τὰς ῥηθείσας ἀρετὰς τελείας εἶναι λέγουσι περὶ τὸν βίον καὶ συνεστηκέναι ἐκ θεωρημάτων ἄλλας δὲ ἐπιγίνεσθαι ταύταις, οὐκ ἔτι τέχνας οὔσας, ἀλλὰ δυνάμεις τινάς, ἐκ τῆς ἀσκήσεως περιγιγνομένας, οἷον τὴν ὑγίειαν τῆς ψυχῆς καὶ τὴν ἀρτιότητα καὶ τὴν ἰσχὺν αὐτῆς καὶ τὸ κάλλος». 30 Ο.π., 317Α. 31 Βλ. Γεωργίου Ι.Μαντζαρίδη, Χριστιανική Ηθική, τομ. 2 ος, εκδ. ΙΙ, Εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 2006, σ Πρβλ. Μητρ. Nicolae Mladin, Teologia Morala Ortodoxa (Ορθόδοξη Ηθική Θεολογία), τομ. 1 ος, Εκδ. Reîntregirea, Alba Iulia 2003, σσ , όπου παρουσιάζεται λεπτομερώς ο διανοητικός και ορθολογικός χαρακτήρας της κλασικής αρετής, σε σύγκριση με τον οντολογικό χαρακτήρα της χριστιανικής αρετής. 33 Βλ. Δημητρίου Τσελεγγίδη, Χάρη και ελευθερία κατά την πατερική παράδοση του ΙΔ αιώνα, Εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 2002, σ

16 ενώ η χριστιανική είναι μετοχή του μη όντος στο ον δια της θείας Χάριτος. Η απόκτηση της αρετής στην ορθόδοξη θεολογία ταυτίζεται με την απόκτηση της οντολογικής θείας χάρης, που ο άνθρωπος την έχασε μετά την πτώση 34. Την αλήθεια αυτή υποστηρίζει και ο απόστολος Παύλος, κατά τον οποίον οι βασικές αρετές αποτελούν καρπό του Αγίου Πνεύματος 35. Το «εμφύσημα» του Χριστού στους μαθητές του αποτελεί την επιστροφή της οντολογικής χάρης, χωρίς την οποία δεν ήταν δυνατή η ηθική τελείωση 36. «Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι ο άνθρωπος ασκεί παθητικά την αρετή, αλλά ότι αυτή στην ουσία δεν είναι ψυχολογικό ή ηθικό φαινόμενο. Είναι πνευματική ή οντολογική πραγματικότητα» 37. Οι αρχαίοι, στερούμενοι της θείας δυνάμεως, δεν κατόρθωναν παρά μόνο μία εξωτερική ηθική καλλιέργεια της ανθρώπινης φύσεως. Δεν μπορoύσαν να επιστρέφουν στο «κατὰ φύσιν» και στην «πρώτη κατάσκευὴ» 38 και η αρετή παρέμεινε στο επίπεδο μίας η- θικής εξωτερικής εκδήλωσης. Η ανύψωση του αρχαίου ανθρώπου δια της αρετής δεν είναι ανύψωση για μία άλλη ζωή, αλλά ανύψωση για την παρούσα ζωή και δια των φυσικών του δυνάμεων. Στην αντίληψη των αρχαίων φιλοσόφων το να είσαι ενάρετος δεν σήμαινε να ξεπερνάς τα όρια της φύσης, αλλά να τελειοποιηθείς εντός αυτών των ορίων με την τελειοποίηση των φυσικών δυνάμεων 39. Από τα μέχρι εδώ λεγόμενα συμπεραίνουμε ότι οι αιτίες του εγκλωβισμού της αρετής των εθνικών στο θνητό και στο κτιστό είναι, από τη μία, η λανθασμένη θεώρηση του οντολογικού δράματος του ανθρώπου, δηλαδή 34 Βλ. Γεωργίου Ι.Μαντζαρίδη, ο.π., σ Βλ. Γαλ. 5, Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Περὶ ἁγίου Πνεύματος πρὸς τὸν ἐν ἁγίοις Ἀμφιλόχιον ἐπίσκοπον Ἰκονίου, Κεφ. ΙΣ, 39, PG32, 140CD. Πρβλ. Δημητρίου Τσελεγγίδη, ό.π., σ Γεωργίου Μαντζαρίδη, Εισαγωγή στην Ηθική, Εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 1995, σ Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Εἰς τὸν ΚΘ ψαλμόν, PG29, 317Α. 39 Βλ. Μητρ. Nicolae Mladin, μνημ. έργ., σ

17 της πτώσεως 40, και από την άλλη, η άγνοια της πραγματικής οντολογικής αρχής, του αληθινού Θεού. Ότι ο αρχαίος άνθρωπος δεν γνώριζε το οντολογικό του δράμα οφείλεται βέβαια στον ίδιο, διότι «ὑπερβολὴ δὲ τῆς ἀνοίας καὶ τῆς κτηνώδους ἀλογίας τῷ ὄντι μήτε τῆς ἐξ ἀρχῆς ἑαυτοῦ κατασκευῆς ἐπαισθάνεσθαι, ἀλλ ἀμνημονεῖν, ὅτι ἀποβαλῶν τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, ἀνέλαβε τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοὺ» 41. Η αρετή της κλασικής φιλοσοφίας δεν αποβλέπει στην αναστύλωση της ανθρώπινης φύσεως, αλλά στην εξωτερική διακόσμηση του φιλοσόφου. Η διαφορά αυτή γίνεται αντιληπτή εάν, μαζί με τον άγιο Βασίλειο, προσεγγίζουμε την αρετή, και από τη γωνιά της θύραθεν αντίληψης και από εκείνη της ορθόδοξης πατερικής. Στο σύγγραμμα «Πρὸς τοὺς νέους», όταν αναφέρεται στη θετική όψη των αρετών των αρχαίων, προβάλλει τις αρετές με παραδείγματα από την ποίηση του Ομήρου και του Σόλωνος. Τα παρουσιάζει εδώ ως αναφαίρετα κτήματα που υπερβάλλουν τα ασταθή και μεταβαλλόμενα υλικά αποκτήματα 42. Όμως, στην ομιλία «Περὶ τοῦ μὴ προσηλῶσθαι τοῖς βιοτικοῖς» παρουσιάζει και τις χριστιανικές αρετές ως αναφαίρετα κτήματα, όχι όμως επειδή υπερβαίνουν τα υλικά αποκτήματα, αλλά επειδή αποτελούν συνιστώσες της οντολογίας της ανθρώπινης φύσεως. «Καὶ τάς ἀρετὰς δέ, υπογραμμίζει, ἡμέτερα κτήματα γινόμενα εὖροι τὶς ἄν, ὅταν ἐξ ἐπιμελείας συνυφανθῶσι τῇ φύσει» 43. Η αρετή είναι τρόπος ύπαρξης του ανθρώπου, εί- 40 Υπήρχε και στην θύραθεν σκέψη η έννοια της πτώσεως, αλλά τελείως διαφορετική από τη χριστιανική. Βλ. για το θέμα αυτό το αναφερόμενο έργο του Δημητρίου Τσάμη, σσ Βλ. του ιδίου, Ὁμιλίαι εἰς τοὺς ψαλμούς, Εἰς τὸν ΜΗ ψαλμόν, PG29, 452Α 42 PG31, 572D. 43 Ο.π., PG31, 549AB. Πρβλ. Δημητρίου Τσάμη, ό.π., σ. 127: «Οὕτως αἱ ἀρεταὶ εἶναι τι τὸ φυσικόν, ἡ δὲ πρὸς αὐτὰς οἰκειότης τῆς ψυχῆς δὲν κατορθοῦται δι ἀνθρωπίνων διδασκαλιῶν, ἀλλ ὑπάρχει ἐξ αὐτῆς ταύτης τῆς φύσεως». 14

18 ναι ζωή 44. Σε σύγκριση με την χριστιανική αρετή, η ελληνική κλασική αρετή αποτελεί μία ηθική εκδήλωση, εξωτερική όμως της ανθρώπινης φύσεως και ατελής. Για το χριστιανό η αρετή είναι η επιστροφή στο κατά φύσιν, είναι καινούρια οντολογία 45. Αγνοώντας την ανάγκη της οντολογικής αποκατάστασης ως αφετηρία της αρετής, η θύραθεν ηθική αγνόησε και τη διάσπαση που επέφερε η πτώση μεταξύ της συνείδησης του καλού και της άσκησής του, της πρόθεσης και της πραγμάτωσης. «Ὁ νόμος τοῦ νοὸς», που είναι νόμος της αρετής, συγκρούεται με το νόμο του κακού, που τον έφερε στην φύση του ανθρώπου η πτώση 46. Η θύραθεν φιλοσοφία, στερούμενη αυτών των βασικών στοιχείων της οντολογίας του ανθρώπου 47, περιόρισε την αρετή σε μία διανοουμενίστικη γνώση, τονίζει ο Λατίνος συγγραφέας Λακτάντιος 48. Γι αυτό μερικοί από τους φιλοσόφους, φρονεί και ο Μέγας Βασίλειος, «ἀπεφήναντο τέλος εἶναι τὴν ἐπιστήμην» 49. Όπως στη χριστιανική παράδοση, η αλλοτρίωση της αλήθειας επιφέρει αρνητικές επιπτώσεις στην ζωή και στο ήθος του ανθρώπου 50, έτσι και για τη θύραθεν σκέψη, η άγνοια της αληθινής οντολογικής αρχής επέφερε τη διαστρέβλωση της οντολογίας του ανθρώπου και κατά συνέπειαν 44 Του ιδίου, Εἰς τὸν ΙΔ ψαλμόν, PG29, 256Α : «Οὐκ εἶπε, Πορευθεὶς ἄμωμος, ἀλλὰ, Πορευόμενος ἄμωμος οὐδὲ, Ἐργασάμενος δικαιοσύνην, ἀλλ, Ἐργαζόμενος. Οὐ γὰρ μία πρᾶξις τελειοῖ τὸν σπουδαῖον, ἀλλὰ παντὶ προσῆκε τῷ βίῳ τὰς κατ ἀρετὴν ἐνεργείας συμπαρατείνεσθαι». 45 Λόγος ἀσκητικός, PG31,126D. Όχι μόνο η αρετή, αλλά και γενικά, η χριστιανική ηθική είναι καινούρια και εφαρμοσμένη οντολογία. Βλ. Μαντζαρίδη Ι. Γεωργίου, Χριστιανική Ηθική, τομ. 1 ος, Εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 133, Βλ. Ρωμ. 7, Πρβλ. Μαντζαρίδη Ι. Γεωργίου, μνημ. έργ., σ Την ύπαρξη της αντινομίας στον άνθρωπο την είχαν διαπιστώσει και οι θύραθεν φιλόσοφοι. Αυτή η σκέψη όμως τους οδήγησε στην ιδέα της πτώσεως της ψυχής του ανθρώπου από μία προγενέστερη και άχρονη κατάσταση. Βλ. Δημητρίου Τσάμη, ό.π., σ Lactanţiu, Divinae Institutiones VI, 6, 5. Πρβλ. Ioan G. Coman, Probleme de filozofie si literature patristica (Προβλήματα πατερικής φιλοσοφίας και λογοτεχνίας), Εκδ. Βιβλικού και Αποστολικού Ινστιτούτου Ο.Ρ.Ε., Bucureşti 1995, Εἰς τὸν ΜΔ ψαλμόν, PG29, 432A. 50 Βλ. του ιδίου, Ἐπιστολὴ Η, 12, 265C. 15

19 του ίδιου του χαρακτήρα της αρετής. Γι αυτό, ο Μέγας Βασίλειος διακρίνει τους ανθρώπους σε όντες και μη όντες. «Όντες» αποκαλεί εκείνους που είναι ενωμένοι με το Όν και «μη όντες» τους εθνικούς, που στερούνται της σχέσεως και γνώσεως του Θεού 51. Αυτό είναι φυσικό, διότι ο άνθρωπος, ως δημιούργημα εκ του μη όντος, δεν μπορεί να είναι όν παρά μόνο μετέχοντας στο ον 52. Συνεπώς, η αρετή των εθνικών στερούνταν του οντολογικού χαρακτήρα επειδή δεν είχε σχέση με τον αληθινό Θεό. Ένας αιώνας περίπου πριν το Μέγα Βασίλειο, ο άγιος Γρηγόριος ο Θαυματουργός υπογράμμιζε ότι η προϋπόθεση και ο σκοπός των αρετών είναι η σχέση με τον αληθινό Θεό 53. Έτσι, η αρετή έχει οντολογικό χαρακτήρα εφόσον είναι έκφραση της σχέσεως του ανθρώπου με την οντολογική αιτία του. Στέρηση του οντολογικού χαρακτήρα της αρετής συνεπάγεται στέρηση της ίδιας της αρετής. Γι αυτό, ο ίδιος, μιλώντας για την ηθική των φιλοσόφων, συμπεραίνει, ότι «πᾶσι μέχρι ῥημάτων τὸ φιλοσοφεῖν στήσασιν» 54. Εξάλλου, αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο διαφοροποίησης μεταξύ της αρχαίας αρετής και της χριστιανικής. Εάν το κοινό σημείο των δύο θεωρήσεων της αρετής είναι η έμφυτη αναζήτηση της αρετής, το βασικό σημείο διαφοροποίησης είναι η αναφορά του ανθρώπου προς την οντολογική αιτία του, που λείπει εντελώς από τη θύραθεν. Όμως, η ατελής ή η μη οντολογική θεώρηση της αρετής δεν αποτελεί μόνο συνέπεια, αλλά και αιτία λανθασμένης οντολογίας. Η θύραθεν αρετολογία δεν οδήγησε τον άνθρωπο σε ένα ανώτερο στάδιο ως προς την 51 Βλ. του ιδίου, Λόγοι, Λόγ. Β, Πρὸς Εὐνόμιον περὶ Υἱοῦ, PG29, 612C. 52 Δογματική και συμβολική θεολογία, τομ.2 ος, Εκδ. Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 2007, σ Η σχέση με το Θεό, λέει ο άγιος, «ἐστιν ἀρχὴ καὶ τελευτὴ πασῶν τῶν ἀρετῶν», Λόγος εἰς Ὠριγένην προσφωνητικὸς καὶ πανηγυρικὸς, ΧΙΙΙ, PG10, 1085AC. 54 Ο.π., ΧΙ, PG10, 1081C. 16

20 πνευματική κατάστασή του 55, μοναδικό καλό όντας η σχέση με τον αληθινό Θεό 56. Γι αυτό η αρετή των εθνικών που δεν γνώριζαν τον αληθινό Θεό δεν ικανοποιούσε την οντολογική αναζήτηση του ανθρώπου και επομένως, δεν έπειθε τον άνθρωπο. Η φιλοσοφία των εθνικών είχε καταντήσει μία ποικιλία ρευμάτων και σχολών, ακριβώς εξαιτίας της έλλειψης της πιστότητας των διδασκαλιών τους 57. Στην ορθόδοξη πατερική παράδοση, όπου η βάση και ο σκοπός της αρετής είναι ο Θεός, η αρετή των πνευματικών ανθρώπων, όχι μόνο μεταμορφώνει τον εαυτό τους και τους καθιστά μέτοχους της θείας ζωής, αλλά «καὶ εἰς ἑτέρους τὴν χάριν ἑξαποστέλλουσιν» 58. Ο ενάρετος άνθρωπος δεν φιλοσοφεί περί αρετής ούτε κηρύττει ανταγωνιζόμενος με άλλους την δική του αρετή, αλλά γίνεται ένας αγωγός της θείας δύναμης, διότι «ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ρεύσουσιν ὕδατος ζῶντος» 59. Έτσι, η ενάρετη ζωή είναι σε τελευταία ανάλυση εφαρμοσμένη οντολογία 60 και ο άνθρωπος είναι ον μόνο διά της αρετής. Ο οντολογικός χαρακτήρας της αρετής πηγάζει από τη χριστιανική οντολογία, της οποίας βάση είναι η άκτιστη θέληση και ενέργεια του Θεού 61. Όχι μόνο η υποδομή της αρετής, οι δυνάμεις της ψυχής δηλαδή, γνωστές στη θύραθεν και πατερική γραμματεία ως τριμερές της ψυχής, είναι προϋπόθεση της ενάρετης ζωής, αλλά και η θεϊκή δύναμη, την οποία όλα τα έλλογα όντα τη χρειάζονται 55 Βλ. ο.π., ΧΙV, PG10, 1092A. 56 Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ὁμ. Θ, Ὄτι οὐκ ἔστιν αἴτιος τῶν κακῶν ὁ Θεός, 8, PG31, 348Α. 57 Βλ Γρηγορίου τοῦ Θαυματουργοῦ, ο.π., ΧV, 1089AB. 58 Μέγα Βασιλείου, Περὶ ἁγίου Πνεύματος πρὸς τὸν ἐν ἁγίοις Ἀμφιλόχιον ἐπίσκοπον Ἰκονίου, Κεφ. Θ, 23, PG32, 109ΒC. 59 Ιω. 7, Βλ Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη, μνημ. έργ., σ Βλ. ο.π., σ

21 «οἷον ἐπαρδόμενα τῇ ἐπιπνοίᾳ καὶ βοηθούμενα πρὸς τὸ οἰκεῖον ἑαυτοῖς καὶ κατὰ φύσιν τέλος» 62. Στην πατερική παράδοση, η αναπόφευκτη αναφορά της χριστιανικής αρετής στην οντολογική αιτία και στην πτώση του ανθρώπου καθιστά την αρετή της ταπεινοφροσύνης «πανάρετον, ἐπιφερομένην τὸν ἐσμὸν τῶν ἀγαθῶν» 63. Η ταπεινοφροσύνη εξασφαλίζει την επίγνωση του πραγματικού εαυτού μας ως δημιούργημα εκ του μη όντος, που μπορεί να υπάρχει και να τελειοποιηθεί μόνο σε σχέση με το δημιουργό του 64. «Μεμνημένος τῆς φύσεως, λέει ὁ Μέγας Βασίλειος, οὐκ ἐπαρθήσῃ ποτὲ» 65. Ο ταπεινόφρων ξέρει ότι έχει «τὸ εἶναι δεδανεισμένον» 66. Ο άνθρωπος αδυνατεί να αποκτήσει την αρετή χωρίς την ορθή οντολογική τοποθέτησή του. Μετά την πτώση των πρωτοπλάστων η οντολογία του ανθρώπου θεωρείται μόνο μέσα από την οντολογική αναστήλωση που επέφερε ο Χριστός. Η οντολογική αποκατάσταση δεν είναι συνέπεια της αρετής του ανθρώπου, αλλά η αρετή είναι συνέπεια της εν Χριστώ αποκατάστασης της ανθρώπινης φύσεως. Γι αυτό ο ίδιος μας υπενθυμίζει: «Οὐ σύ Χριστὸν κατείληφας διὰ τῆς ἀρετῆς, ἀλλὰ Χριστὸς σὲ διὰ τῆς παρουσίας κατείληφε» 67. Αυτή η εξάρτηση του ανθρώπου από την οντολογική και αναστηλωτική αιτία του παρακινεί τον ιερό Πατέρα να συνδέει κυρίως την αρετή της ταπεινοφροσύνης με την επιστροφή στην αρχέγονη οντολογική κατάστασή του και να την ταυτίζει με το οντολογικό κριτήριο όλων των αρετών. Στις ασκητικές διατάξεις συμβουλεύει τους εν κοινοβίω ασκητές να φροντίζουν κυρίως για την ταπεινο- 62 Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Περὶ ἁγίου Πνεύματος πρὸς τὸν ἐν ἁγίοις Ἀμφιλόχιον ἐπίσκοπον Ἰκονίου, Κεφ. Θ, 22, PG32, 108Β. 63 Του ιδίου, Λόγος ἀσκητιὸς καὶ παραίνεσις περὶ ἀποταγῆς βίου,, 9, PG31,645B. 64 Του ιδίου, Λόγοι, Λόγ. Β, Πρὸς Εὐνόμιον περὶ Υἱοῦ, PG29,612C. 65 Του ιδίου, Ὁμ. Γ, 5, Εἰς τὸ: «πρόσεχε σαυτῷ PG31, 212A. 66 Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητού, Εἰς τὴν προσευχὴν τοῦ Πάτερ ἡμῶν, PG90, 893C. 67 Ὁμ. K, Περὶ ταπεινοφροσύνης, 4, PG31, 532Β. 18

22 φροσύνη που είναι «σαγήνη τῶν ἀρετῶν, πάσας τάς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ ἐν ἑαυτῇ φέρουσα» 68 και να αποφύγουν την κενοδοξία, «τὸν σῆτα τῶν ἀρετῶν» 69. Η ταπεινοφροσύνη είναι το οντολογικό θεμέλιο πάνω στο οποίο κτίζονται οι επί μέρους αρετές και γι αυτό αποτελεί «μεγίστη σωτηρία, καὶ τῆς νόσου θεραπεία, καὶ πρὸς τὸ ἐξ ἀρχῆς ἐπάνοδος» 70. Ο οντολογικός χαρακτήρας της αρετής συμπίπτει με τον αρχετυπικό χαρακτήρα της. Η άρνηση της ανθρώπινης δόξας επιφέρει την πρωταρχική θεϊκή δόξα, η οποία «οὐκ ἐπίπλαστον, ἀλλ ἀληθινὸν» 71. Έτσι, ο χριστιανός ασκητής αγωνίζεται για την αρετή, όχι σύμφωνα με κάποιο αξιολογικό ανθρώπινο κριτήριο, αλλά για να λάβει την οντολογική «ἐν τῇ παρὰ Θεῷ δόξῃ» 72. Η αρετή είναι αυθεντική, δηλαδή οντολογική, στο μέτρο που δεν θεωρείται ως έργο του ανθρώπου, αλλά του Θεού 73. Συνεπώς, η ταπείνωση βιώνεται ως απάρνηση και συντριβή του εγωισμού. Κάθε αρετή γίνεται οντολογική πραγματικότητα εφόσον ο άνθρωπος κενώνεται από τον αδαμιαίο εαυτό. Η ταπείνωση είναι «πανάρετον» 74 επειδή εξασφαλίζει την καρποφορία των αρετών. Η αρετή δεν φυτρώνει στη γη της ψυχής χερσωμένη οντολογικά από την αγριάδα του εγωισμού. Ο οντολογικός χαρακτήρας της αρετής είναι αδιάσπαστος από τον κενωτικό χαρακτήρα της. Η κένωση όμως βιώνεται άμεσα με την υπομονή στις προκλήσεις των εχθρών και στην εκούσια υποταγή προς το πλησίον. Αυτή 68 Ο.π. 69 Ἀσκητικαὶ Διατάξεις, κεφ. ΙΑ, PG31,137Α. 70 Του ιδίου, Ὁμ. K, Περὶ ταπεινοφροσύνης, 4, PG31, 525Β. 71 Ο.π., 525Α. 72 Ο.π. 73 Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ὁμ. Κ, Περὶ ταπεινοφροσύνης, 2, PG31, 528B : «Ὁ δὲ δόκει τῶν ἄλλων τῶν ὑπαρχόντων ἀνθρώποις καλῶν μέγιστον εἲναι καὶ βεβαιότερον, ἡ σοφία καὶ ἡ φρόνησις, καὶ τοῦτο ματαίαν ἔχει τὴν ἔπαρσιν καιι ὕψος οὐκ ἀληθὲς παρασκευάζει, τῆς παρὰ Θεοῦ σοφία; Ἀπούσης, εἰς οὐδὲν τούτων λογιζομένων». 74 Του ιδίου, Λόγος ἀσκητιὸς καὶ παραίνεσις περὶ ἀποταγῆς βίου,, 9, PG31,645B. 19

23 η έννοια της αρετής, όπως και οι άλλες που συνιστούν τον οντολογικό χαρακτήρα της, είναι τελείως άγνωστες στον αρχαίο κόσμο. Αναλύοντας την αρετή του Περικλή, την εξασκημένη με τη δημόσια υβριστική επίθεση που υπέστη εκ μέρους ενός ανθρώπου της αγοράς, θα καταλάβουμε γιατί ο Ιεράρχης της Καππαδοκίας θεωρεί την αρετή των θύραθεν φιλοσόφων σκιά σε σύγκριση με τη χριστιανική. Ενώ ο εθνικός φιλόσοφος είχε ως κριτήριο της ανοχής του προς τον υβριστή «τὸ πρὸς φιλοσοφίαν γυμνάσιον» 75, ο κατά Χριστόν φιλόσοφος 76, ο χριστιανός πιστός, έχει ως κριτήριο την αγάπη που «πάντα στέγει, πάντα ὑπομένει» (Α Κορ. 13,7) 77. Η ανοχή του εχθρού στην χριστιανική θεώρηση της αρετής δεν έχει ως κριτήριο την έξη της α- ρετής, αλλά την αγάπη του ουρανίου Πατρός 78. Ο χριστιανός αγαπά τον εχθρό διότι και ο ίδιος αγαπάται από τον ουράνιο Πατέρα. Η αγάπη του προς τον εχθρό είναι έκφραση της υιικής οντολογίας του. Η χριστιανική ταπεινοφροσύνη και αγάπη δεν περιορίζεται στην ευκαιριακή υποχώρηση απέναντι στον άλλον για τη συντήρηση της αρετής ως έξης, αλλά στην θεληματική και συνεχή υποδούλωση του ενός απέναντι στον άλλον από την αγάπη. Η ταπείνωση και η αγάπη είναι οι δύο πόλοι του ίδιου άξονα της οντολογικής αρετής. Η αγάπη προϋποθέτει την ταπείνωση και η ταπείνωση έχει ως κριτήριο την αγάπη. Η χριστιανική αρετή δεν περιορίζεται στην ανοχή του εχθρού ή του πλησίον, αλλά αποβλέπει στην αγάπη προς αυτόν. Η αγάπη υπερβαίνει την εξωτερική σχέση εγώ και συ, και ταυτίζει το εγώ 75 Του ιδίου, Πρὸς τοὺς νέους, 4, PG31, 576Β. 76 Βλ. του ιδίου, Ἀσκητικαὶ Διατάξεις, Προοίμιον, 1, PG31,1321Α. 77 Του ιδίου, Ἐπιστολὴ ΝΑ, 1, PG 32, 388C-389Α. 78 Βλ. του ιδίου, Ἐρμηνεία εἰς τὸν προφήτην Ἠσαΐαν, PG30, Κεφ. Α, 51, 212C. 20

24 με το συ 79. «Τοιούτους ἡμᾶς ἐξ ἀρχῆς ὁ Θεὸς εἶναι βεβούληται, υπογραμμίζει ο Μέγας Βασίλειος, καὶ ἐπὶ τούτοις ἐδημιούργησε» 80 Τέλος, τον οντολογικό χαρακτήρα της χριστιανικής αρετής τον αποδεικνύει επίσης το γεγονός ότι αυτή δεν περιορίζεται στη νίκη του κακού 81. Ο χριστιανός ασκητής δεν έχει ως τελικό σκοπό την αντίσταση και εξόντωση του κακού, αλλά την οντολογική αποκατάστασή του. Το κακό είναι μία αποτυχία που παρεμβάλλεται στην οντολογική πορεία του ανθρώπουˑ είναι εκτροχιασμός ή ασθένεια 82. Το κακό δεν είναι οντολογικό, αλλά αποτελεί έλλειψη της αρετής 83. Γι αυτό ο άνθρωπος δεν θα κριθεί μόνο για τις κακές πράξεις, αλλά και γι αυτό που έπρεπε να κάνει και δεν έκανε 84 ή μάλλον γι αυτό που έπρεπε να είναι. Η αρετή και το κακό δεν συνιστούν στοιχεία αυτόνομα και εξωτερικά του ανθρώπου. Η αρετή είναι κατά φύσιν κατάσταση, ενώ το κακό παρά φύσιν. Γι αυτό δεν υπάρχει ουδέτερη κατάσταση, που να μην είναι ούτι καλό ούτε κακό. Οποιαδήποτε ελάττωση του έμφυτου δυναμισμού της αρετής δημιουργεί ένα κενό που αποτελεί το κακό Βλ. του ιδίου, Ἀσκητικαὶ Διατάξεις, κεφ. ΙΗ, 2, PG31, 1384A: «Ἄνθρωποι ἐκ διαφόρων γενῶν καὶ χωρῶν κινηθέντες εἰς τοσαύτην ἀκρίβειαν ταυτότητος συνηρμόσθησαν, ὥστε μίαν ψυχὴν ἐν πολλοῖς σώμασι θεωρεῖσθαι, καὶ τὰ πολλὰ σώματα μιᾶς γνώμης ὄργανα δείκνυσθαι». Πρβλ. Γεωργίου Μαντζαρίδη, Χριστιανική Ηθική, τομ. 2 ος, εκδ. ΙΙ, Εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 2006, σ Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, ο.π. 81 «Αυτή η αντίληψη περί οντολογικής ανυπαρξία του κακού συνιστά το θεμέλιο της ορθόδοξης ανθρωπολογίας και σωτηριολογίας. Το κακό, ως γέννημα των λογικών όντων, δεν μπορεί να τα εμποδίσει από τον δρόμο τους προς την προοδευτική τελείωση», Παναγιώτη Χρήστου, Το Μυστήριο του Ανθρώπου, Θεολογικά δοκίμια 5, Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1983, σ «Κακὸν δὲ πᾶν ἀρρωστία ψυχῆς, ἡ δὲ ἀρετὴ λόγον ὑγιείας ἐπέχει», Βασιλείου τοῦ Μεγάλου Ὁμιλίαι εἰς τὴν Ἑξαήμερον, Ὁμ. Θ, 4, PG29, 196C. 83 Βλ. του ιδίου, Ἀσκητικαὶ Διατάξεις, κεφ. ΙΗ, 5, PG31, 1353Β: «Ἡ δὲ ἁμαρτία ἐστὶ μὲν οὐδέποτε, λέει ὁ ἴδιος, οὐδὲ ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει καταλαμβάνεται». Την ίδια θέση υποστηρίζει και ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Πρὸς Θαλάσσιον περὶ διαφόρων ἀπορῶν τῆς Ἁγίας Γραφῆς, Ππόλογος, PG90, 264C. 84 Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Προοίμιον περὶ κρίματος Θεοῡ, 8, PG31, 673A. Ιωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, Εἰς τὸν Δ ψαλμὸν, η, PG55, 52: «Καὶ γὰρ ἡ ἀργία τῆς ἀρετῆς κόλασιν οἶδε προξενεῖν, οὐχ ἡ ἐργασία τῆς πονηρίας μόνον». 85 Βλ. του ιδίου, Έπιστολὴ ΜΒ, 1, PG32, 249Α : «Οὕτως οὖν οὐδὲ ψυχῆς κέρδος τοῦ χθεσινοῦ κατορθώματος, τῆς σημερινῆς ἀπολιμπανομένου δικαιοπραγίας». 21

25 2. Προσωπικός χαρακτήρας της αρετής Στο προηγούμενο υποκεφάλαιο υπογραμμίσαμε ότι η αρετή έχει ο- ντολογικό χαρακτήρα επειδή πραγματώνεται μόνο σε σχέση με την οντολογική αιτία του ανθρώπου, και ταυτόχρονα, η αρετή αποτελεί το μοναδικό τρόπο αναφοράς προς αυτή την αιτία. Αυτή η σχέση μεταξύ Θεού και ανθρώπου, όμως, δεν είναι απρόσωπη, όπως μεταξύ αιτίας και αποτελέσματος, αλλά σχέση γνώσεως και κατά συνέπια σχέση αγάπης. Στη ΣΟΣτ επιστολή του, ο Μέγας Βασίλειος γράφει ότι ο άνθρωπος «διὰ τῆς ἀληθοῦς ἐπιγνώσεως καὶ τοῦ κατ ἀρετὴν βίου οἰκειωθῆναι Θεῷ» 86, ενώ σε άλλη ε- πιστολή, τη ΣΛΕ υπογραμμίζει ότι η γνώση του Θεού ταυτίζεται με την ενάρετη ζωή και την μετ αγάπης επικοινωνία μαζί Του 87. Η σταδιακή ενάρετη πορεία ταυτίζεται με τη σταδιακή γνωστική πορεία. Κατά τον καθηγητή Γεώργιο Μαρτζέλο η θεολογική γνωσιολογία του Μεγάλου Βασιλείου θεμελιώνεται στο στενό σύνδεσμο που υπάρχει μεταξύ της επίτευξης της γνώσης του Θεού και όλης της ηθικής και πνευματικής κατάστασης του ανθρώπου 88. Όσο πιο πολύ προκόβει στην αρετή ο άνθρωπος, τόσο περισσότερο ο Θεός αποκαλύπτεται σ αυτόν 89. Η κάθαρση από τα πάθη και η 86 PG32, 1012B. 87 Βλ. PG32, 873C. Λόγοι, Λόγ. Β, Πρὸς Εὐνόμιον περὶ Υἱοῦ, PG29, 612C. Ὠριγένους, Ἑρμηνεία εἰς τοὺς ψαλμούς Ψαλμ. ΡΛΗ, PG12, 1661B: «Ὡς γὰρ τὴν ἄγνοιαν διὰ τῆς κακίας ἐπεκτησάμεθα, οὕτω καὶ τὴν γνῶσιν διὰ τῆς ἀρετῆς προσελάβομεν». Ο Henri Crouzel τονίζει αυτή τη θέση του Ωριγένη ως εξής: «Η ωριγενηανή θεολογία παραμένει πάντα συνθετική στην έννοια ότι, το γεγονός της γνώσεως ταυτίζεται στον Ωριγένη με την ίδια την κοινωνία και την αγάπη», Ωριγένης, μεταφ. στη ρουμανική από γαλλική του Cristian Pop, Εκδ. DEISIS, Sibiu 1999, σ.158. Ἀθανασίου τοῦ Μεγάλου, Ἐξήγησις εἰς τοὺς ψαλμοὺς, Ψαλμ. ΡΙΗ, PG27, 501C : «Κατὰ τὸ λόγιον αὐτοῦ ὁ Θεὸς κατευθύνει τὰ διαβήματα τοῦ ἀπὸ κακίας καὶ ἀγνοίας εἰς ἀρετὴν καὶ γνῶσιν διαβαίνοντος». Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητού, Περὶ ἀγάπης, Ἑκατοντὰς Δ, ξβ, PG90, 1064Α: «Διὸ ἀναγκαίως δέεται ἡ γνῶσις τῆς ἀγάπης». 88 Βλ. Οὐσία καὶ ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν Μέγαν Βασίλειον, Εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 2009, σ Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Εἰς τὸν MΔ ψαλμόν, PG29, 392BC. Πρβλ. Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητού, Πρὸς Θαλάσσιον περὶ διαφόρων ἀπορῶν τῆς Ἁγίας Γραφῆς, Ἐρωτ. ι, PG90, 288BCˑ Ἐρωτ. λς, 381C. Περὶ ἀγάπης, Ἑκατοντὰς Δ, ξ, PG90, 1061Β. 22

26 πρόοδος στην αρετή αποτελεί επανάκτηση της πνευματικής όρασης, δηλαδή της δυνατότητας του ανθρώπου να δει το Θεό 90. Αυτή η θεωρία του Θεού δεν είναι εξωτερική ή διανοητική, αλλά ενδόμυχη και προσωπική. Με την αρετή ο άνθρωπος αναδεικνύεται ως οικείος του Θεού. «Ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ», λέει ο προφήτης Δαυίδ, «τουτέστιν ἐδέξατο αὐτοὺς διὰ τῶν ἀγαθῶν ἔργων εἰς τὴν πρὸς αὐτὸν οἰκείωσιν» 91, ερμηνεύει ο Μέγας Βασίλειος. Για την χριστιανική ασκητική παράδοση ο έσχατος στόχος της κάθε αρετής δεν είναι ούτε ο ίδιος ο ασκητής, ούτε ο πλησίον του, ούτε κανένα άλλο ον, αλλά η αγάπη προς το Θεό 92. Η αγάπη προς το Θεό «ἀρχὴ καὶ τελευτὴ πασῶν τῶν ἀρετῶ» 93, λέει ο Γρηγόριος ο Θαυματουργός. Οποιαδήποτε αναφορά της αρετής σε κάτι κτιστό συνιστά παύση του διαλόγου με το Θεό, απροσωποποίηση ή πάθος 94. Γι αυτό ο Μέγας Βασίλειος τονίζει, ότι «ὁ τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου ἐργαζόμενος, μὴ ἐν διαθέσει τῆς πρὸς Θεόν ἀγάπης, ἀνόητον ἔχει τήν του ἔργου σπουδὴν» 95. Αυτό δεν σημαίνει, ότι δεν 90 Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Περὶ ἁγίου Πνεύματος πρὸς τὸν ἐν ἁγίοις Ἀμφιλόχιον ἐπίσκοπον Ἰκονίου, Κεφ. Θ, PG32, 109Β. Εἰς τὸν ΚΘ ψαλμόν, 5, PG29, 317B. Ἀθανασίου τοῦ Μεγάλου, Ἐξήγησις εἰς τοὺς ψαλμοὺς : «Οἱ διὰ τῶν ἀρετῶν περιπατοῦντες εἰς ἐκείνην ἀπαντήσουσι τὴν πύλην, τὴν εἰς αὐτὴν ἄγουσαν τὴν τοῦ Κυρίου θεωρίαν». Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητού, Περὶ ἀγάπης, Ἑκατοντὰς Δ, νζ, PG90, 1061A : «Αὗται (αἳ ἀρεταί) γὰρ τὸ παθητικὸν μέρος τῆς ψυχῆς ἐκκαθαίρουσαι τὴν ἐπὶ τὴν γνῶσιν ὁδὸν ἀεί σοι εὐτρεπίζουσιν». Πρβλ. Γεωργίου Μαρτζέλου, ο.π., σ. 123: «Ἡ ἠθικὴ καὶ πνευματικὴ καθαρότης τοῦ νοῦ ἀποτελεῖ βασικὴν προϋπόθεσιν διὰ τὴν λειτουργίαν τῆς γνωστικῆς ἱκανότητος αὐτοῦ, προκειμένου νὰ γνωρίση τὸν Θεόν». 91 Έπιστολὴ ΣΛΕ, 3, PG32, 876Α. 92 Πρβλ. Irenne Hausher, Plȃnsul şi străpungerea inimii la Parinţii Rasăriteni (Το πένθος και η συντρι-βή της καρδιάς στους ανατολικούς Πατέρες), μεταφ. στη ρουμ. του Mihai Vladimirescu, Εκδ. Deisis, Sibiu 2009, σ Εἰς Ὠριγένη προσφωνητικός, ΙΓ, PG10, 1085C. 94 Βλ. Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητού, Πρὸς Θαλάσσιον περὶ διαφόρων ἀπορῶν τῆς Ἁγίας Γραφῆς, Ἐρωτ. ΞΔ, PG90, 716B: «ἡ μὲν ὑπερηφανία τὴν αἰτίαν ἀρνεῖται τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς φύσεως, ἡ δὲ κενοδοξία τὴν τε φύσιν καὶ αὐτὴν νόθον τὴν ἀρετὴν καθίστησιν». Για το θέμα αυτό βλ. Jean-Claude Larchet, Η θεραπευτική των πνευματικών ασθενειών, μεταφ. στη ρουμ. από γαλλ. της Marinelα Bojin, Εκδ. Σοφία, București 2006, σ Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ὅροι κατὰ πλάτος, Προοίμιον, 2, PG31, 896Α. Πρβλ. Γρηγορίου τοῦ Παλαμά, Κεφάλαια φυσικά, θεολογικά, ἠθικά τε καὶ πρακτικά, νη, PG150, 1164AB: «Ἀλλ οὔτε τὰ ἔργα τῶν ἀρετῶν ἐπαινετὰ εἰσι καὶ λυσιτελῇ τοῖς πράττουσι χωρὶς ἀγάπης». 23

27 πρέπει να αγαπάμε και τον πλησίον ή και την κτίση γενικά, αλλά μόνο η αγάπη προς τον Θεό εξασφαλίζει και καταξιώνει ταυτόχρονα την αγάπη προς τον πλησίον και την κτίση. Και αυτό, διότι την αγάπη που την προσφέρει ο άνθρωπος την έχει από το Θεό. Η αγάπη δεν ανήκει στις κτιστές κατηγορίες. Μόνο μιμούμενος και έχοντας το Θεό ο άνθρωπος μπορεί να αγαπά 96. Και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός όρισε ως πρώτη και μέγιστη εντολή την αγάπη προς τον Θεό και δεύτερη και όμοια με αυτή την αγάπη προς τον πλησίον. «Οὔκουν διὰ μὲν τῆς πρώτης ἐστὶ κατορθώσαι καὶ τὴν δευτέραν» 97. Η αρετή έχει προσωπικό χαρακτήρα, επειδή πραγματοποιείται και εκδηλώνεται μόνο σε κοινωνία προσώπων και έχει πάντοτε ως αφορμή και σκοπό το Θεό, διότι Αυτός είναι το μόνο όντως Πρόσωπο, ενώ οι άνθρωποι υφίστανται ως πρόσωπα σε σχέση με Αυτόν 98. Βέβαια, με τους παραπάνω ισχυρισμούς δεν πρέπει να εννοήσουμε ότι η αγάπη μας προς το Θεό έχει δικανικό χαρακτήρα, ότι πρέπει δηλαδή να επιστρέφουμε στο Θεό την αγάπη που Αυτός μας χάρισε. Ο Θεός είναι και αίτιος και σκοπός της αγάπης επειδή αυτή η κορωνίδα όλων των αρετών αποτελεί οντολογική ανάγκη του ανθρώπου 99. Γι αυτό, στην πατερική παράδοση η αγάπη προς το Θεό και τον πλησίον ταυτίζεται με την αγαθή φιλαυτία 100. Με τον προσωπικό χαρακτήρα της αρετής θέλουμε να επιση- 96 Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Λόγος ἀσκητηκος ἕτερος, 2, PG31, 885B: «Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστὶν, Ὥσπερ οὖν ὁ τὴν ἀγάπην ἔχων τὸν Θεὸν ἔχει». 97 Του ιδίου, Ὅροι κατὰ πλάτος, 2, PG31, 917Β. Πρβλ. Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Κεφ. Περὶ Ἀγάπης, Ἐκατοντάς Α, ιγ, PG90, 964B: «Ὁ ἀγαπῶν τὸν Θεὸν οὐ δύναται μὴ καὶ πάντα ἄνθρωπον ἀγαπῆσαι ὡς ἑαυτόν». 98 Πρβλ. Γεωργίου Μαντζαρίδη, Χριστιανική Ηθική, τομ. 2 ος, εκδ. ΙΙ, Εκδ. Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 2006, σ : «Η αρετή έχει εκστατικό χαρακτήρα. Δεν περιορίζεται στο άτομο, αλλά το υπερβάλλει. Ο άνθρωπος καταξιώνεται ως πρόσωπο σε σχέση και κοινωνία με το Θεό και τον πλησίον. Και η αρετή του έχει πνευματικό και κοινωνικό περιεχόμενο». 99 Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ὅροι κατὰ πλάτος, Ἐρώτ. Β, 2, PG31, 912Α. 100 Βλ. Μητρ. Παντελεήμονος Ροδοπούλου, μνημ. έργ., σ Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τὴν πρὸς Τιμόθεον Β ἐπιστολὴν, 1, PG62, 637: «Ὁ φίλαυτος οὗτός ἐστιν ὁ μάλιστα ἑαυτὸν μὴ φιλῶν ὁ δὲ φιλάδελφος, οὗτος μᾶλλόν ἐστιν ὁ ἑαυτὸν ἀγαπῶν». Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητού, Πρὸς Θαλάσσιον περὶ 24

28 μάνουμε ότι όχι μόνο η αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο είναι βασική για την ύπαρξη του ανθρώπου, αλλά και η δυνατότητα εκδήλωσης της α- γάπης του ανθρώπου είναι στο ίδιο μέτρο ουσιαστική για την εξέλιξή του. Αυτό ξεχωρίζει ασύγκριτα τον άνθρωπο από κάθε άλλο κτίσμα και τον α- ναδεικνύει άνθρωπο, δηλαδή πρόσωπο 101. Συνεπώς, εάν η αρετή έχει ο- ντολογικό χαρακτήρα επειδή είναι έμφυτη στον άνθρωπο, ο προσωπικός χαρακτήρας της οδηγεί στη σύνοψη όλων των αρετών στην αγάπη 102. Η αρετή δεν μπορεί να υφίσταται παρά μόνο ως εκδήλωση της αγάπης και η αγάπη προς το Θεό ταυτίζεται με τη ζωή. Αυτό συμβαίνει διότι η σχέση μας με το Θεό, η οποία μας καθιστά όντα 103 δεν μπορεί να είναι παρά μόνο προσωπική, δηλαδή δι επίγνωσης και αγάπης 104. Θέλοντας ο άνθρωπος να ζήσει, στην ουσία θέλει να αγαπά, και αντίστροφα. Αυτή η εξάρτηση του ανθρώπου από το Θεό δεν τον καθιστά ασήμαντο, ούτε αθετεί επίσης την ελευθερία του, αλλά, απεναντίας, την κατοχυρώνει και αναδεικνύει τον άνθρωπο ως πρόσωπο. Εξάλλου, αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ο Δημιουργός δεν παρεμβαίνει στην αυτεξούσια επιλογή του ανθρώπου 105. Ο άνθρωπος, όντας όχι μόνο αποτέλεσμα της αγάπης του Θεού, αλλά και κατ εικόνα της αγάπης Του, δεν μπορεί να ικαδιαφόρων ἀπορῶν τῆς Ἁγίας Γραφῆς, Προοίμιον, PG90, 260D: «πονηρᾶς ἀγαθὴν ἀντιλαβόντες νοερὰν φιλαυτίαν, σωματικῆς κεχωρισμένην στοργῆς, οὐ παυόμεθα λατρεύοντες τῷ θεῷ διὰ ταύτης τῆς καλῆς φιλαυτίας, ἐκ θεοῦ τῆς ψυχῆς ἀεὶ ζητοῦντες τὴν σύστασιν. Αὕτη γάρ ἐστιν ἀληθὴς λατρεία καὶ ὄντως θεάρεστος ἡ τῆς ψυχῆς διὰ τῶν ἀρετῶν ἀκριβὴς ἐπιμέλεια». 101 Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου,, Ὁμ.Γ, Εἰς τὸ: «πρόσεχε σαυτῷ», 6, PG31, 212Β: «Πρῶτον μὲν οὖν, ἄνθρωπος εἶ, μόνον τῶν ζῴων θεόπλαστον. ὅτι κατ εἰκόνα γεγενημένος τοῦ κτί σαντος, δύνασαι πρὸς τὴν τῶν ἀγγέλων ὁμοτιμίαν δι ἀγαθῆς πολιτείας ἀναδραμεῖν». 102 Βλ. του ιδίου, Ὅροι κατὰ πλάτος, Ἐρώτ. Β, 1, PG31, 908D. Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητού, Πρὸς Θαλάσσιον περὶ διαφόρων ἀπορῶν τῆς Ἁγίας Γραφῆς, Ἐρωτ.μ, PG90, 397B. 103 Βλ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ὁμ. Θ, Ὄτι οὐκ ἔστιν αἴτιος τῶν κακῶν ὁ Θεός, 7, PG31, 345Α. Λόγ. Β, Πρὸς Εὐνόμιον περὶ Υἱοῦ, PG29, 612C. 104 Βλ. του ιδίου, Ἐπιστολὴ ΣΟϞ, PG32, 1012B. 105 Βλ. του ιδίου, Ὁμ. Θ, Ὄτι οὐκ ἔστιν αἴτιος τῶν κακῶν ὁ Θεός, 7, PG31, 345Β: «Ὁ τοίνυν μεμφόμενος τὸν ποιητὴν ὡς μὴ φυσικῶς κατασκευάσαντα ἡμᾶς ἀναμαρτήτους, οὐδὲν ἕτερον ἢ τὴν ἄλογον φύσιν τῆς λογικῆς προτιμᾷ, καὶ τὴν ἀκίνητον καὶ ἀνόρμητον τῆς προαιρετικῆς καὶ ἐμπράκτου». 25

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 12: Ο ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 12: Ο ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 12: Ο ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα 3: Είναι - Συνειδέναι Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ A.1. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν μέσα μας οι αρετές, αλλά έχουμε από τη φύση

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 26: ΕΚΚΛΗΣΙΑΤΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 26: ΕΚΚΛΗΣΙΑΤΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 26: ΕΚΚΛΗΣΙΑΤΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές. Tuesday, March 5, 13

Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές. Tuesday, March 5, 13 Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές Το πλήρωμα του χρόνου Συνάντηση Ιουδαϊκού κόσμου με ελληνισμό. Μετάφραση των εβδομήκοντα, Φίλωνας μέσω της αλληγορίας. Η ελληνική φιλοσοφία έδωσε την έννοια της θεωρίας,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα: Αριστοτέλης Ι Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 7: ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 7: ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 7: ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. Αριστοτέλους Πολιτικά, Θ 2, 1 4)

ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. Αριστοτέλους Πολιτικά, Θ 2, 1 4) 53 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2013 ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Πολιτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Μάθημα Δεύτερο από την σειρά Οικοδομώντας μία Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η

ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΝΟΤΗΤΑ 4η 15. Bούλομαι δὲ καὶ ἃς βασιλεῖ πρὸς τὴν πόλιν συνθήκας ὁ Λυκοῦργος ἐποίησε διηγήσασθαι: μόνη γὰρ δὴ αὕτη ἀρχὴ διατελεῖ οἵαπερ ἐξ ἀρχῆς κατεστάθη: τὰς δὲ ἄλλας πολιτείας εὕροι

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 14: ΟΙ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΩΣ ΘΕΙΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 14: ΟΙ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΩΣ ΘΕΙΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 14: ΟΙ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΩΣ ΘΕΙΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Ηθικά Νικομάχεια Β 1,5-8

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Ηθικά Νικομάχεια Β 1,5-8 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 28 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 13: ΤΟ ΝΕΟ ΗΘΟΣ ΤΟΥ ΚΑΙΝΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 13: ΤΟ ΝΕΟ ΗΘΟΣ ΤΟΥ ΚΑΙΝΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 13: ΤΟ ΝΕΟ ΗΘΟΣ ΤΟΥ ΚΑΙΝΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Οι ετερόδοξοι, η Εκκλησία και εμείς

Οι ετερόδοξοι, η Εκκλησία και εμείς Οι ετερόδοξοι, η Εκκλησία και εμείς ΑΠOΠΑΜΑ ΑΠO ΣΗΝ ΟΜΙΛΙΑ του Π. ΠEΣΡΟΤ ΧΙΡ στο 20ο ΙΕΡΑΠΟΣΟΛΙΚO ΤΝΕΔΡΙΟ ΤΝΕΡΓΑΣΩΝ ΣΟΤ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΤ ΧΡΙΣ. ΟΜΙΛΟΤ ΕΙ ΣΗΝ ΚΑΣΑΚΗΝΩΙΝ ΑΓΙΑ ΣΑΒΙΘΑ Αράχωβης Παρανάσσου Βοιωτίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΑΠΑΝΤΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (ΑΓΝΩΣΤΟ)

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΑΠΑΝΤΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (ΑΓΝΩΣΤΟ) ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΑΠΑΝΤΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (ΑΓΝΩΣΤΟ) ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ 1: Ἴσως οὖν εἴποιεν ἂν πολλοὶ τῶν φασκόντων φιλοσοφεῖν, ὅτι οὐκ ἄν ποτε ὁ δίκαιος ἄδικος γένοιτο, οὐδὲ ὁ σώφρων

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία Ι

Χριστιανική Γραμματεία Ι Χριστιανική Γραμματεία Ι Ενότητα 1-B A1-2: Περίοδος Δογματικής Ανασυγκρότησης (313-451) Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ

Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ἤ 01ο (01-52) 01-05 Ὁ Λόγος εἶναι Θεὸς καὶ ημιουργὸς τῶν πάντων Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα καὶ ἦταν Θεὸς ὁ Λόγος. Αὐτὸς ἦταν στὴν ἀρχὴ μαζὶ μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα.

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον»

Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον» Α Λυκείου - Θρησκευτικά Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον» ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Να ερμηνεύουν θεολογικά τη φράση «κατ εικόνα και καθ ομοίωσιν». 2. Να διατυπώνουν το σκοπό δημιουργίας του ανθρώπου. 3. Να

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΕΛΛΑΔΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ 1. ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ 14 ΙΟΥΝΙΟΥ 1925 Ιδρύεται το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης. 1942 Αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη.

Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη. Κληρικολαικη Συνελευση Ιουλιος 2015 Ιερα Μητροπολη Τοροντο και παντος Καναδα Θεμα: εστω δε ο λογος υμων ναι ναι και ου ου (Ματθ. 5. 37) Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη. Ομιλητης: Αρχιμ. Δημητριος Αντωνοπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Ενότητα 4: ΣΧΕΣΗ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΠΙΣΤΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Α.Ε.Α.Θ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΕΡΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ http://edu.klimaka.gr ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ http://edu.klimaka.gr ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ ΑΣ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 27 ΜΑΪΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (ΟΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΟΥΝΤΑΙ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ) A1. Επομένως,

Διαβάστε περισσότερα

1 1 παυλος και σιλουανος και τιμοθεος

1 1 παυλος και σιλουανος και τιμοθεος 2 Tesalonika 1 1 παυλος και σιλουανος και τιμοθεος τη εκκλησια θεσσαλονικεων εν θεω πατρι ημων και κυριω ιησου χριστω 2 χαρις υμιν και ειρηνη απο θεου πατρος ημων και κυριου ιησου χριστου 3 ευχαριστειν

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΝ ΑΡΧΗ ΗΝ Ο ΛΟΓΟΣ»

«ΕΝ ΑΡΧΗ ΗΝ Ο ΛΟΓΟΣ» ÄÉÌÇÍÉÁÉÁ ÅÊÄÏÓÇ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ÉÅÑÁ ÌÇÔÑÏÐÏËÉÓ ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇÓ ÉÅÑÏÓ ÍÁÏÓ ÌÅÔÁÌÏÑÖÙÓÅÙÓ ÔÏÕ ÓÙÔÇÑÏÓ ΔΕΛΦΩΝ -ΜΙΟΥΛΗ ΤΗΛ.: 2310 828 989 «ΕΝ ΑΡΧΗ ΗΝ Ο ΛΟΓΟΣ» ΕΤΟΣ ΣΤ ΠΑΣΧΑ 2013 www.inmetamorfoseos.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ Ο συγγραφέας και εδώ δε γράφει το όνομά του, αλλά η αρχαία εκκλησιαστική παράδοση ομόφωνα αποδίδει το ευαγγέλιο αυτό στον Μάρκο και το συνέδεσε κατά ένα ιδιαίτερο τρόπο με το όνομα του απ. Πέτρου. 1. ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εὐκλείδεια Γεωµετρία

Εὐκλείδεια Γεωµετρία Εὐκλείδεια Γεωµετρία Φθινοπωρινὸ Εξάµηνο 010 Καθηγητὴς Ν.Γ. Τζανάκης Μάθηµα 9 ευτέρα 18-10-010 Συνοπτικὴ περιγραφή Υπενθύµιση τοῦ Θεωρήµατος τοῦ Θαλῆ. εῖτε καὶ ἐδάφιο 7.7 τοῦ σχολικοῦ ϐιβλίου. Τονίσθηκε,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 35

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 35 ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 35 «Οἱ μὲν πολλοὶ ἐπαινοῦσι τὸν προσθέντα Ο Περικλής, όμως, διαφωνεί. τῷ νόμῳ τὸν λόγον τόνδε» Γιατί; 1. «ἐμοὶ δὲ ἀρκοῦν ἂν ἐδόκει εἶναι ἀνδρῶν ἀγαθῶν ἔργῳ γενομένων

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

Μασονία. Εμφανίζεται τον Μεσαίωνα στη Δυτική Ευρώπη. Μασονισμός ή τεκτονισμός Ελευθεροτεκτονισμός Free mansory. Παγκόσμια οργάνωση

Μασονία. Εμφανίζεται τον Μεσαίωνα στη Δυτική Ευρώπη. Μασονισμός ή τεκτονισμός Ελευθεροτεκτονισμός Free mansory. Παγκόσμια οργάνωση Μασονία Μασονισμός ή τεκτονισμός Ελευθεροτεκτονισμός Free mansory Παγκόσμια οργάνωση Εμφανίζεται τον Μεσαίωνα στη Δυτική Ευρώπη masson Τεχνίτης ή τέκτονας Σωματεία οικοδόμων Συνθηματική γλώσσα Μυστικά

Διαβάστε περισσότερα

-17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

-17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ -17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: «Θανάτου εορτάζουμε νέκρωσιν...» (κεφ.12) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΤΚΕΙΟΤ ΠΡΟΣΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΣΑ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΤΚΕΙΟΤ ΠΡΟΣΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΣΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΤΚΕΙΟΤ ΠΡΟΣΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΣΑ Διδαγμένο κείμενο Αριστοτέλους Πολιτικά Α1, 1 Ἐπειδή πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινά οὖσαν καί πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἓνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γάρ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΤΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Οι Πατέρες λένε ότι κατά την πτώση του ανθρώπου εσκοτίσθηκε ο νους του ανθρώπου. Εκσοτίσθη ο νους του Αδάμ.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΤΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Οι Πατέρες λένε ότι κατά την πτώση του ανθρώπου εσκοτίσθηκε ο νους του ανθρώπου. Εκσοτίσθη ο νους του Αδάμ. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΤΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Οι Πατέρες λένε ότι κατά την πτώση του ανθρώπου εσκοτίσθηκε ο νους του ανθρώπου. Εκσοτίσθη ο νους του Αδάμ. Δεν ασχολούνται οι Πατέρες με τον Αδάμ ως Αδάμ, αλλά με τον νουν του

Διαβάστε περισσότερα

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί.

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Το θαύμα αυτό μας δείχνει ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η περίοδος για αλλαγή στον άνθρωπο.

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις : Διδαγμένο Κείμενο Α1. Μετάφραση Β1. α) στις διανοητικές αρετές β) στις ηθικές αρετές Οι διανοητικές αρετές διδασκαλία πείρα χρόνο

Απαντήσεις : Διδαγμένο Κείμενο Α1. Μετάφραση   Β1. α) στις διανοητικές αρετές β) στις ηθικές αρετές  Οι διανοητικές αρετές διδασκαλία πείρα χρόνο Απαντήσεις : Διδαγμένο Κείμενο Α1. Μετάφραση Οι αρετές λοιπόν δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως, ούτε όμως είναι αντίθετο με τη φύση μας να γεννιούνται μέσα μας, αλλά εμείς έχουμε από τη φύση την ιδιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Πώς οι Πατέρες αντιμετώπισαν τους αιρετικούς.

Πώς οι Πατέρες αντιμετώπισαν τους αιρετικούς. Πώς οι Πατέρες αντιμετώπισαν τους αιρετικούς. του Πρωτοπρεσβύτερου Ιωάννου. Ρωμανίδου ( ) από το βιβλίο Πατερική Θεολογία Εκδόζεις Παρακαηαθήκη Περί της εννοίας του δόγματος Οι Πατέρες τονίζουν ότι η σωτηρία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Επομένως, οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας, έχουμε όμως από τη φύση την ιδιότητα να τις δεχτούμε, αλλά γινόμαστε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΘΕΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΠΑΛΑΜΑ

Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΘΕΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΠΑΛΑΜΑ Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΘΕΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΠΑΛΑΜΑ Ο άνθρωπος είναι ένα γνωστικό ον. Η γνώση καθορίζει, μεταξύ άλλων, όλους τους ανθρώπους. Όλοι οι άνθρωποι, λέει ο Αριστοτέλης, έχουν εκ φύσεως

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012 ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1. Ἡ Καινή Διαθήκη, Θεσσαλονίκη 2010. 2. Ἱερός Ναός ἁγίου Γεωργίου (Ροτόντα), Κατάθεση μαρτυρία, Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΔΙΑΘΕΣΗ / ΙΣΤΟΡΙΚΟ 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η φιλοσοφία. Έννοια και περιεχόμενο 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η εξέλιξη της φιλοσοφίας και η οντολογία Ι. Εισαγωγή... 25 ΙΙ. Η προσωκρατική φιλοσοφία...

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ. Μεθοδολογία της ποιμαντικής Η προβληματική του θέματος. Πολλαπλή μέθοδος στην εκκλησιαστική παράδοση. Δημιουργία νέων

Διαβάστε περισσότερα

1. ιδαγμένο κείμενο από το πρωτότυπο Πλάτωνος Πρωταγόρας (323Α-Ε)

1. ιδαγμένο κείμενο από το πρωτότυπο Πλάτωνος Πρωταγόρας (323Α-Ε) ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Συγγραφείς 1. Δημήτριος Λ. Δρίτσας, Δρ Θεολογίας, Σχολικός Σύμβουλος 2. Δημήτριος Ν. Μόσχος, Δρ Θεολογίας, Καθηγητής Λυκείου Αναβύσσου 3. Στυλιανός Λ. Παπαλεξανδρόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΟΥΚΥ Ι Η ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 36

ΘΟΥΚΥ Ι Η ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 36 ΘΟΥΚΥ Ι Η ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 36 ΘΕΜΑ: Εγκώμιο των προγόνων, των πατέρων και της σύγχρονης γενιάς. Υποδήλωση του θέματος του Επιταφίου. ΠΡΟΓΟΝΟΙ (Από τη μυθική εποχή ως το τέλος των Περσικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΕΤΡΙΑΣ ΑΙΩΝΙΟ ΦΩΣ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΕΤΡΙΑΣ ΑΙΩΝΙΟ ΦΩΣ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΕΤΡΙΑΣ ΑΙΩΝΙΟ ΦΩΣ ΑΜΑΡΥΝΘΟΣ 2015 Οι μαθητές μας διαβάζουν τους αρχαίους τραγικούς μας και τον Αριστοφάνη. Ενώνουν μεταφρασμένους στίχους των έργων τους και... δημιουργούν! ΧΡΗΜΑ Καμιά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 2 ο )

Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 2 ο ) 1 Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 2 ο ) Η Εκκλησία, στην οποία είναι ο χώρος που ενεργεί το Άγιο Πνεύμα, περιλαμβάνεται στη θεϊκή κυριαρχία πάνω στο χρόνο. Το έργο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ Ακαδημίας 98, Πλατεία Κάνιγγος Αθήνα ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Ακόμη το να σφάλλει κανείς μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους (γιατί το κακό και το άπειρο πάνε μαζί,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Ενότητα 6: Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΤΩΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΩΝ ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΩΝ: ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Α.Ε.Α.Θ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΕΡΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

1. ιδαγμένο κείμενο από το πρωτότυπο. Πλάτωνος Πρωταγόρας, (324 Α-C).

1. ιδαγμένο κείμενο από το πρωτότυπο. Πλάτωνος Πρωταγόρας, (324 Α-C). ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 10 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΤΑΝΙΣΜΟΣ. Α. Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ.

ΣΑΤΑΝΙΣΜΟΣ. Α. Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ. Α. Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ. ΣΑΤΑΝΙΣΜΟΣ. Ο Σατανισμός διεθνώς θεωρείται ως . Είναι η λατρεία του Σατανά ο οποίος στις διάφορες μορφές του σατανισμού, δεν κατανοείται με ενιαίο τρόπο. Ο σατανισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Σεπτέμβριος 2015 Α ΤΑΞΗ (Δίωρο πρώτο τετράμηνο) 1.(ΔΕ 2) Το νόημα και η εξέλιξη της χριστιανικής λατρείας. (ΔΕ 3) Ο Χριστός εγκαινιάζει την αληθινή λατρεία. (ΔΕ 4) Με τη λατρεία εκφράζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Α.) ΘΕΟΣ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΜΕΝΟΣ

Α.) ΘΕΟΣ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΜΕΝΟΣ 1 Α.) ΘΕΟΣ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΜΕΝΟΣ I.) Το λυτρωτικό έργο του Χριστού Ο Θεός της χριστιανικής πίστης δεν είναι «Θεός αποκεκρυμμένος» (Deus absconditus), αλλά «Θεός αποκεκαλυμμένος» (Deus revelatus). Κι αν κατά

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Πλάτωνος Πρωταγόρας 323C-324Α

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Πλάτωνος Πρωταγόρας 323C-324Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 8 ΙΟΥΛΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Ι ΑΓΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Πολιτικά (Γ1, 1-2, 3-4/6/12) Τῷ περὶ πολιτείας ἐπισκοποῦντι, καὶ τίς ἑκάστη καὶ ποία

Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Πολιτικά (Γ1, 1-2, 3-4/6/12) Τῷ περὶ πολιτείας ἐπισκοποῦντι, καὶ τίς ἑκάστη καὶ ποία ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 29 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Ι ΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΡΟΛΟΓΟ

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΡΟΛΟΓΟ Χαιρετίζουμε τὴν ἔκδοση τῆς διδακτορικῆς διατριβῆς τοῦ π. Θεοφάνους Ραυτοπούλου, Θεολόγου-Ἐκπαιδευτικοῦ, Ἡ στάση τοῦ ἀνθρώπου ἔναντι τοῦ θανάτου καὶ ἡ ὀρθόδοξη ποιμαντικὴ ἀντιμετώπιση κατὰ τὸν Μέγα Βασίλειο,

Διαβάστε περισσότερα

ιδαγμένο κείμενο Αριστοτέλους Πολιτικά Θ 2.1-4

ιδαγμένο κείμενο Αριστοτέλους Πολιτικά Θ 2.1-4 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ιδαγμένο κείμενο Αριστοτέλους

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ»

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Τμήμα 5 ης -6 ης Δημοτικού Σάββατο, 27 Οκτωβρίου 2012 Θαλής ο Μιλήσιος 630/635 π.χ. 543 π.χ. Ο πρώτος φιλόσοφος! Ο Θαλής ο Μιλήσιος ανήκει στους προσωκρατικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 15 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 15 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 15 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (5) ιδαγμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Διδαγμένο κείμενο Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Θ2, 1-4)

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Διδαγμένο κείμενο Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Θ2, 1-4) ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Διδαγμένο κείμενο Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Θ2, 1-4) Ὅτι μὲν οὖν νομοθετητέον περὶ παιδείας καὶ ταύτην κοινὴν ποιητέον, φανερόν τίς δ ἔσται ἡ παιδεία καὶ πῶς χρὴ παιδεύεσθαι, δεῖ μὴ λανθάνειν.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη 1 ΤΑ ΦΥΛΑ ΠΡΟ ΤΗΣ ΠΤΩΣΗΣ Η συγκλίνουσα άποψη των ερμηνευτών πατέρων της εκκλησίας μας είναι ότι κατά το σχέδιο του Θεού, αν δεν συνέβαινε

Διαβάστε περισσότερα

Διδαγμένο κείμενο. Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12)

Διδαγμένο κείμενο. Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12) Διδαγμένο κείμενο Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12) Ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν

Διαβάστε περισσότερα

TΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ. Η Εξομολόγηση

TΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ. Η Εξομολόγηση TΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ Η Εξομολόγηση Η ιερή εξομολόγηση ήταν πράξη γνωστή στήν Παλαιά Διαθήκη (Λευϊτ. ε' 5-6. Άριθ. ε' 5-7. Παροιμ. κη' 13). Γι' αυτό και οι άνθρωποι προσέρχονταν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A') ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ Κυρία ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ Κύριο ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ ΙΕΥΘΥΝΣΗ: ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΑΜΑΡΓΙΑΝΑΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Β1. Ποια είναι η δομή του συλλογισμού, με τον οποίο ο Αριστοτέλης ορίζει την πόλη ως την τελειότερη μορφή κοινωνίας;

Β1. Ποια είναι η δομή του συλλογισμού, με τον οποίο ο Αριστοτέλης ορίζει την πόλη ως την τελειότερη μορφή κοινωνίας; 1 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ 2013 ΓΝΩΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΝΟΤΗΤΑ 11 ΚΕΙΜΕΝΟ (ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ) Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι μια κοινότητα και κάθε κοινότητα έχει συσταθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Dies Domini ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΟ ΔΕΛΤΙΟ της Ποιμαντικής Ενότητας της Καθολικής Μητροπόλεως Νάξου Αρ. 30 5-19 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ & ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Προσφιλείς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 1 ο )

Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 1 ο ) 1 Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 1 ο ) Ι.) Η θεμελιακή αφετηρία της Εκκλησίας Η Εκκλησία από την πρώτη στιγμή της ιστορικής της φανέρωσης, είναι μια κοινότητα λατρευτική,

Διαβάστε περισσότερα

AΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 3 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

AΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 3 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΜΑΔΑ Α : AΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 3 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Ἀθηναῖοι, ὡς καὶ οἱ ἑτέρας πόλεις κατοικοῦντες, πολλὰ ἐν τῷ βίῳ ἐπιτηδεύουσι, ἵνα τὰ ἀναγκαῖα πορίζωνται: Ναυσικύδης ναύκληρος ὢν περὶ τὴν τοῦ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ, 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ, 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ, 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 Α. Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν οι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα. 1 Υ101 1.Εισαγωγή και Κριτική του κειμένου της Κ.Δ. (101Υ) Ο βαθμός μεταφέρεται αυτούσιος 103Υ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ

Μάθημα. 1 Υ101 1.Εισαγωγή και Κριτική του κειμένου της Κ.Δ. (101Υ) Ο βαθμός μεταφέρεται αυτούσιος 103Υ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ Ένταξη φοιτητών στο νέο πρόγραμμα σπουδών. Όσοι φοιτητές έχουν εισαχθεί από το ακαδημαϊκό έτος 2010-2011 και πριν και δεν έχουν ολοκληρώσει τις σπουδές τους μέχρι τον Σεπτέμβριο 2016, θα ενταχθούν στο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΑ Β ΓΥΜΝΑΙΟΥ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΑ Β ΓΥΜΝΑΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ 3 Θεωρητικά στοιχεία 1. Παρατακτική σύνδεση α. Ασύνδετη παράταξη ή ασύνδετο σχήμα Είναι ο αρχικός και απλοϊκός τρόπος σύνδεσης όμοιων προτάσεων ή όρων. Κατ αυτόν τα συνδεόμενα μέρη διαδέχονται

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι.

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Το κομποσχοίνι είναι φτιαγμένο για να κάνουμε προσευχή. Δεν είναι διακοσμητικό, ούτε κάτι μαγικό. Είναι όπλο ιερό, μας υπενθυμίζει την προσευχή την οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΑ Γ ΓΥΜΝΑΙΟΥ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΑ Γ ΓΥΜΝΑΙΟΥ ΕΝΟΣΗΣΑ 2 1. Να συμπληρώσετε τα κενά με τα παραθετικά των επιθέτων και των επιρρημάτων που βρίσκονται στην παρένθεση. - Τὸ σῴζειν τἀγαθὰ τοῦ κτήσασθαι (χαλεπόν, συγκρ.). - Τῶν ἀνδρῶν ἐπολέμησαν αἱ γυναῖκες

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 02-06-2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΠΤΥΧΙΟΥΧΟΥΣ ΑΛΛΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2013-2014 ΑΝΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΠΤΥΧΙΟΥΧΟΥΣ ΑΛΛΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2013-2014 ΑΝΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΠΤΥΧΙΟΥΧΟΥΣ ΑΛΛΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2013-2014 ΑΝΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΑΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΣ Αριστοτέλειο, Ερμού 61 ), Γραμματολογία τ.α, ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΙΟΛΟΓΙΑΣ Αριστοτέλειο,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΡΕΙΣ (3) Διδαγμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΑ Α ΓΥΜΝΑΙΟΥ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΑ Α ΓΥΜΝΑΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ 4 Ετυμολογικά 1. Να κατατάξετε τα παρακάτω παράγωγα ουσιαστικά στην κατηγορία στην οποία ανήκουν (υποκοριστικά, περιεκτικά, τοπικά): κυνηγέσιον, πευκών, σφηκιά, κηπάριον, χαλκεῖον, πυργίσκος, ξιφίδιον,

Διαβάστε περισσότερα

πράξει και τι όχι. Η βεβαιότητα για την ορθότητα των πράξεων προέκυπτε για τους αρχαίους Έλληνες, από τον ορθό λόγο. Με τον ορθό λόγο πέτυχαν να

πράξει και τι όχι. Η βεβαιότητα για την ορθότητα των πράξεων προέκυπτε για τους αρχαίους Έλληνες, από τον ορθό λόγο. Με τον ορθό λόγο πέτυχαν να ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1. Εξάλλου, η αρετή αναφέρεται στα αισθήµατα και στις πράξεις όπου η υπερβολή αποτελεί σφάλµα και η έλλειψη και κατακρίνεται, ενώ το µέσο επαινείται και είναι ορθό και τα δύο αυτά έχουν σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Α. Διδαγμένο κείμενο Α 1. Μετάφραση Β1. Η διάκριση των αρετών δ ι α ν ο η τ ι κ έ ς η θ ι κ έ ς Διανοητικές αρετές

Α. Διδαγμένο κείμενο Α 1. Μετάφραση Β1. Η διάκριση των αρετών δ ι α ν ο η τ ι κ έ ς η θ ι κ έ ς Διανοητικές αρετές Α. Διδαγμένο κείμενο Α 1. Μετάφραση Ούτε μέσα μας, λοιπόν, ούτε ενάντια στη φύση γεννιούνται οι αρετές, αλλά (σ εμάς) που έχουμε από τη φύση την ιδιότητα να τις δεχτούμε, ενώ τελειοποιούμαστε με τη συνήθεια.

Διαβάστε περισσότερα

2o ΘΕΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ

2o ΘΕΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ 2o ΘΕΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ Κείμενο: Λυσίου «Υπέρ Μαντιθέου» ( 18-21) ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ Α. Από το κείμενο που

Διαβάστε περισσότερα

Δόγμα και οντολογία στην θεολογία του πατρός Στανιλοαε

Δόγμα και οντολογία στην θεολογία του πατρός Στανιλοαε Δόγμα και οντολογία στην θεολογία του πατρός Στανιλοαε Στην ιστορία της ανθρωπότητας η οντολογία αποτέλεσε το κέντρο, ειδικά της φιλοσοφίας η οποία από τη κλασική της μορφή στην αρχαία Ελλάδα ως τον υπαρξισμό

Διαβάστε περισσότερα