Η ΖΩΗ Σ ΕΠΙΠΕΔΟ ΜΟΡΙΩΝ ΙΔΕ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΖΩΗ Σ ΕΠΙΠΕΔΟ ΜΟΡΙΩΝ ΙΔΕ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ"

Transcript

1

2 Η ΖΩΗ Σ ΕΠΙΠΕΔΟ ΜΟΡΙΩΝ ΙΔΕ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ

3

4 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ Η ΖΩΗ Σ ΕΠΙΠΕΔΟ ΜΟΡΙΩΝ ΙΔΕ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ Β' Έκδοση (ΔΕΚΑΠΕΝΤΕ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ) 1. Μέρες του 2007 ΑΘΗΝΑ 2007

5 Θερμές ευχαριστίες στον καθηγητή Κωνσταντίνο Α. Μανάφη για τις εύστοχες παρατηρήσεις και την πολύτιμη συνεργασία του. Στο Εκδοτικό Τμήμα του Ιδρύματος Ευγενίδου για τη φροντίδα της έκδοσης. Στην κ α Ελένη Βολίκα του δημιουργικού γραφείου «Μολύβι», που ανέλαβε τον σχεδιασμό των εξωφύλων. Θεωρώ ακόμα υποχρεώσή μου να ευχαριστήσω την Έφη Χατζημπαΐλου για την υπομονετική δακτυλογράφηση του κειμένου. Οφείλω, τέλος, να ευχαριστήσω όλους εκείνους τους «σκεπτικούς» από τους οποίους ερανίστηκα σκέψεις και γνώσεις, αλλά η θύμηση του ονόματός τους έχει χαθεί στα βάθη της μνήμης μου. Λυπάμαι ειλικρινά που δεν μου είναι δυνατόν ν αναφερθώ ονομαστικά στην πολύτιμη συμβολή τους. Αλέξανδρος Σταυρόπουλος Σχινιάς Φεβρουάριος 2007 A ΕΚΔΟΣΗ 1991 Β ΕΚΔΟΣΗ 2007 ISBN set ISBN τομ Copyright Ίδρυμα Ευγενίδου Αλ. Σταυρόπουλος Απαγορεύεται η ολική ή μερική ανατύπωση του βιβλίου και των εικόνων με κάθε μέσο καθώς και η διασκευή, η προσαρμογή, η μετατροπή και η κυκλοφορία του. (Άρθρο 3 του ν. 2121/1993).

6 «Το να νικάς τον εαυτό σου, είναι η πρώτη και η πιο λαμπρή από όλες τις νίκες το να νικιέσαι από τον εαυτό σου, είναι το χειρότερο και το αισχρότερο απ όλα». Πλάτων Αφιερώνεται στα παιδιά που από άγνοια ή αδυναμία υπέκυψαν στη σαγήνη των μορίων της εξάρτησης, των ν α ρ κ ω τ ι κ ώ ν. Γλίστρησαν έτσι στον κατηφορικό δρόμο των τεχνητών παραδείσων, εκεί όπου η θέληση εκμηδενίζεται και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια καταρρακώνεται. Δρόμοι που μέσα από μια προσωρινή ευφορία απολήγουν στη θλίψη, στην απελπισία και τελικά στον εκμηδενισμό και στην κόλαση του λευκού θανάτου. Ε υ τ υ χ ώ ς, τώρα υπάρχουν δρόμοι επιστροφής, δρόμοι λύτρωσης είναι ανηφορικοί, αλλά όποιος αποφασιστικά θελήσει δύναται να τους ακολουθήσει. Θα είναι το μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο δ ώ ρ ο στα λαμπρά του νιάτα. Αλ. Σταυρόπουλος

7 6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Αντι προλογου ΑΥΤΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ Ο ΜΙΚΡΟΣ, Ο ΜΕΓΑΣ! ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΑΡΑΓΕ ΕΛΠΙΔΕΣ ΓΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΤΕΡΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ; Ένα απόγευμα του Tο αξίωμα της αρμονίας Η εξέλιξη Τα γονίδια δεν είναι το παν Και λίγη ιστορία Υπάρχουν άραγε γονίδια επιθετικότητας; Παρασιτισμός Παρασιτισμός παντού και πάντα Ένα παράδοξο, ο ανθρώπινος εγκέφαλος Όραση Πραγματικότητα Η δύναμη και η επικράτηση Ορμόνες της εξουσίας Το αρχηγικό σύνδρομο Το κέντρο του «εγώ» Εγωιστικά γονίδια και αλτρουιστική συμπεριφορά Αλτρουιστική συμπεριφορά στα σπερματοζωάρια Επιβλαβή αποτελέσματα των επιδοκιμασιών στον ανθρώπινο αλτρουισμό Η φύση του ανθρώπινου αλτρουισμού Οικογενειακή συμπεριφορά Ευγνωμοσύνη Αχαριστία Μοριακή βιολογία και αλτρουισμός Υποκρισία και κοινωνική αναγκαιότητα Η κοινωνιοβιολογία Πεθαίνουν από πείνα Πίσω στις ρίζες μας που υπήρξαν ψυχρές και κολλώδεις Πρωτεύοντα και άνθρωπος Η ανθρώπινη μοναδικότητα Η διαφοροποίηση από το χιμπατζή Άνθρωπος και χιμπατζής Εγκλήματα στο ζωικό βασίλειo

8 Ανδρογόνα και επιθετικότητα Μάχες ψαριών Το «νοογενές» κενό και τα ναρκωτικά Υπάρχουν λύσεις; Κι όμως υπάρχουν ελπίδες! ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΑΓΓΕΛΙΟΦΟΡΟΙ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΟΡΜΟΝΕΣ Η απομυθοποίηση του ρόλου των αδένων Η γένεση της ενδοκρινολογίας Ο ενισχυτής των σημάτων Ο δεύτερος αγγελιοφόρος Οι υπεραδένες Ωκυτοκίνη Βαζοπρεσίνη Ο θυρεοειδής, ο ρυθμιστής του βάρους μας O παραθυρεοειδής, τα νεύρα μας και ο τέτανος Επινεφρίδια Το πάγκρεας Αγγελιοφόροι από διάφορα σημεία Προσταγλανδίνες, οι υπερορμόνες Όταν οι ενδροκρινείς αδένες δεν λειτουργούν αρμονικά Τα σεξουαλικά του ανθρώπου Η γοναδορελίνη ( ), ), η ορμόνη του έρωτα και του πάθους Οι ορμόνες της γονιμότητας ( - S ) - S ) - S ) FS ) Το γυναικείο γενετικό σύστημα Το ανδρικό γενετικό σύστημα Τεστοστερόνη Ερωτικά τερτίπια Η μητρική στοργή σ επίπεδο μορίων Γαλακτοφορία και έρωτας Το τελετουργικό της σύλληψης Αγώνας δρόμου προς το ωάριο Οι υποδοχείς των οσμών φαίνεται ότι έλκουν τα σπερματοζωάρια προς το ωάριο Ο ανταγωνισμός των σπερματοζωαρίων Η ρουλέτα των γαμετών Χρωμοσώματα, μητρικά και πατρικά Η ουρά του Υ-χρωμοσώματος Ο Χ παράγων οικογενειακές υποθέσεις (ανταγωνισμοί) Μείωση της ζωτικότητας των σπερματοζωαρίων Η ανδρική γονιμότητα και η ευκινησία των σπερματοζωαρίων Η μυστική ζωή του σπέρματος

9 Το μυστήριο της μετάλλαξης στ αρσενικά Η ασωτία της φύσης Αναπαραγωγική διασπάθιση Ο θαυμαστός μηχανισμός της σύντηξης σπερματοζωαρίου-ωαρίου Η τεχνητή γονιμοποίηση Τα αντισυλληπτικά Αγόρια ή κορίτσια; Αγόρια ή κορίτσια κατά βούληση Προβλήματα του φύλου Oμοφυλοφιλία Aλλαγή φύλου Η αυτοϊκανοποίηση του Αυνάν και ο δυστυχισμένος ταύρος Αιμομιξία Τα οσμοφορικά μόρια διεγείρουν ενστικτώδεις συμπεριφορές Σημειοχημικά Φερομόνες, τα χημικά μηνύματα στη φύση Μηνύματα στη θάλασσα Πώς τα θαλασσοπούλια ξαναγυρίζουν στις φωλιές τους διασχίζοντας τον ωκεανό Οσμές και φερομόνες Φερομόνες και η ερωτική ζωή των ελεφάντων Μία ενδιαφέρουσα παρατήρηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΕΡΩΤΑΣ Ο ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ Πεινασμένοι για έρωτα Κατεχολαμίνες κι έρωτας Ο εγκέφαλος, οι φερομόνες και ο έρωτας Το σεξ είναι γραμμένο στον εγκέφαλο Γιατί αγαπάμε; Η σεξουαλική διαμάχη Ανταγωνισμός ανάμεσα στις γυναίκες Πρελούδιο του έρωτα Πώς τα παιδιά γίνονται έφηβοι Πώς διαλέγουν οι άνδρες και οι γυναίκες τον ερωτικό τους σύντροφο Η πάλη για τ αβγά Οι επιδειξίες Δον-ζουανισμός και γυναικεία φιλαρέσκεια Ο χορός και το σεξ Οι γυναίκες μυρίζονται τον ιδανικό σύντροφο Προγαμιαία δώρα Μοριακή εξέλιξη Μονογαμία ή πολυγαμία στα θηλυκά; Οι πρωτεΐνες και η ζώνη αγνότητας Ενισχυμένη προτίμηση ερωτικού συντρόφου στα πολυγαμικά είδη Το μυστήριο του γυναικείου οργασμού Ας μιλήσουμε για σεξ και φάρμακα

10 Η ανδρική ικανότητα Η ανδρική γονιμότητα Ένας νέος νευροδιαβιβαστής Οι μεγάλοι όρχεις Ο εγκέφαλος και ο δον-ζουανισμός Ο έρωτας ο ανθρώπινος Η ερωτική επιθυμία Ο έρωτας ξεκινάει από τη μύτη Η ολοκλήρωση Ο σεξουαλικός οργασμός και οι αδυσώπητες καμπύλες του Σεξουαλική αγωγή Η ερωτική πίστη και ο εθισμός Η συζυγική πίστη σ επίπεδο μορίων ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΟΧΥΡΟ Το νευρικό σύστημα Το μεγάλο φράγμα Στα άδυτα των αδύτων Ο διαφανής εγκέφαλος Νευρώνας, η στοιχειώδης μονάδα του νευρικού συστήματος Τα μόρια της ψυχής Ηλεκτρικά και χημικά σήματα Η χημεία της ψυχής Νευ ροδιαβιβαστές, ένα ακόμα σημαντικό βήμα για την κατάκτηση του μεγάλου οχυρού Κατεχολαμίνες, τα δραστικά μόρια Οι γοργοί νευροδιαβιβαστές Η δράση ορισμένων αμινοξέων Πόνος ο ανθρώπινος Τα μονοπάτια του πόνου Ψωμί, γάλα και σχιζοφρένεια Οι εξορφίνες Το πεπτίδιο του πόνου (πεπτίδιο Ρ) Το όργανο της ψυχής Η ιδιαιτερότητα κατά την ανάπτυξη του ανθρώπινου εγκεφάλου Οι τρεις εγκέφαλοι του ανθρώπου Η ιδιαιτερότητά μας ο εγκεφαλικός φλοιός Homo sapiens-s pie s, s pie s-s pie s, s pie s-s pie s, -s pie s, sapiens, Άνθρωπος ο «εχεφρονέστατος» Η ανάπτυξη του εγκεφάλου στο έμβρυο Πώς δουλεύει το μυαλό Ανατομία της μνήμης Μνήμες από τη μητέρα και τον πατέρα Η μνήμη σ επίπεδο μορίων Η ακετυλοχολίνη και οι πρωτεΐνες Το πηλίκον της εξυπνάδας ή τα I I και ο εγκέφαλος Εγκέφαλος και κβαντομηχανική Η επίδραση του κοινωνικοοικονομικού καθεστώτος στα Ι

11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ ΟΙ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Το θαύμα της όρασης Φωτοϋποδοχείς Ακοή Πέρα από την ανθρώπινη ακουστική Είναι δυνατόν η συμπεριφορά μας να επηρεαστεί από απόσταση; Η αφή και η αύρα Η γεύση και η όσφρηση, οι χημικές αισθήσεις Η διάγνωση της ασθένειας και ο φίλος μας ο σκύλος «Ήδη οφθέν» ( e deja ) ) ) ) Οσμές, παντοδύναμες οσμές Η αποκρυπτογράφηση και η απομνημόνευση του οσφρητικού μηνύματος ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΟΙ ΕΠΙΘΥΜΙΕΣ, Η ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Η δίψα Η πείνα Ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος Ο ύπνος Μια πρώτη εισβολή στα μυστήρια της απομνημόνευσης Τα όνειρα και το νόημά τους Βιολογικοί ρυθμοί, κιρκαδιακοί ρυθμοί Οι βιορυθμοί και ο μυστηριώδης αδένας Τα γλυκά, η περίοδος και η χειμωνιάτικη κατάθλιψη Ο ρόλος της σεροτονίνης Συγκινήσεις Συνείδηση Δεισιδαιμονίες Ανθρώπινες τελετουργίες Η ηδονή και ο θάνατος Προς έναν νευροανατομικό «άτλαντα» Τα ναρκωτικά, τα αντιδραστήρια του λευκού θανάτου Το τσιγάρο, τα φίδια, οι νευρικές συνάψεις και οι καπνιστές Το αξίωμα της ευχαρίστησης ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Σήμερα ας πολιτικολογήσουμε Βιβλιογραφία

12 Αντι προλογου «Είναι πολύ σημαντικό να δώσουμε, ευσυνείδητα κι έξυπνα, την ευκαιρία στο πλατύ κοινό ν αποκτήσει τις εμπειρίες από τις προσπάθειες και τ αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας. Δεν αρκεί ο καθένας μας ν απευθύνεται στους ολίγους ειδικούς του κάθε τομέα της επιστήμης. Περιορίζοντας τη γνώση σε μια μικρή ομάδα, οδηγούμε σε νέκρωση το φιλοσοφικό πνεύμα του λαού μας, κι αυτό οδηγεί σε πνευματική πενία». Αl. Einstein Τώρα, προς το τέλος μιας μακράς θητείας στο χώρο της παιδείας και της έρευνας, θεώρησα «χρέος μου», τις όσες εμπειρίες μού χάρισε το οδοιπορικό αυτό, να προσπαθήσω να τις προσφέρω στον αγώνα για περισσότερη και καλύτερη κατανόηση του βιολογικού μας εαυτού. Στο κείμενο που ακολουθεί καταβάλλεται προσπάθεια να ενοποιηθούν οι γνώσεις που διέπουν τα γήινα και τ ανθρώπινα. Η ενοποίηση αυτή απλουστεύει και αναδεικνύει την απέραντη ομορφιά του κόσμου που ζούμε και την καθιστά προσιτή στον καθένα που επιθυμεί να την αποκτήσει. Η αυτογνωσία πάντα μας βοηθάει στον αγώνα για καλύτερη ποιότητα ζωής. Το βιβλίο αποτελείται από δύο μέρη και είναι γραμμένο όσο πιο απλά γίνεται, ώστε οι εκτεταμένες γνώσεις που συσσωρεύτηκαν τα τελευταία χρόνια σχετικά με το «βιολογικό» άνθρωπο και τα προβλήματά του να γίνουν κτήμα όποιου θελήσει. Πιστεύω και ελπίζω η γνώση αυτή να βοηθήσει τους νέους ανθρώπους στην αναζήτηση οδών και διεξόδων μέσα από τ απέραντα μονοπάτια, που απλόχερα η φύση μάς έχει χαρίσει.

13 Γέννηση νέων άστρων.

14 ΑΥΤΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ Ο ΜΙΚΡΟΣ, Ο ΜΕΓΑΣ! Οδ. Ελύτης Μέσα στο χάος της ασύλληπτης απεραντοσύνης του διαστημικού χώρου, έξι δισεκατομμύρια μελλοθάνατοι στριμώχνονται πάνω σ ένα βραχάκι του Σύμπαντος, τον πλανήτη Γη. Έναν πλανήτη που περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο, ένα μεσόκοπο αστέρι ενός ασήμαντου Γαλαξία, ενός από τους δισεκατομμύρια Γαλαξίες του Σύμπαντος. Σύμφωνα μάλιστα με τις νεότερες θεωρίες το δικό μας Σύμπαν δεν είναι παρά ένα από τα (έναν αριθμό που ακολουθείται από πεντακόσια μηδενικά) Σύμπαντα, το «Multiverse». Κι εμείς! Εμείς θεωρούμε τον εαυτό μας και τα προβλήματά μας το κέντρο αυτής της κοσμογονίας. Όταν μια σκοτεινή βραδιά βρεθείτε σε μιαν ερημική αμμουδιά, ρίξτε μια ματιά στον έναστρο ουρανό κι αναλογιστείτε τη σημασία μας. Στην αντίπερα όχθη ο μικρόκοσμος των ατόμων, τόσο απειροελάχιστων σε μέγεθος ώστε απαιτούνται άτομα, κολλητά το ένα πλάι στο άλλο, για να σχηματιστεί το πάχος μιας τρίχας. Τα άτομα αυτά, περίπου 100 διαφορετικών ειδών, δομούν το καθετί στη Γη και στο Σύμπαν. Συστατικά των ατόμων τα ηλεκτρόνια, που τριγυρνάνε γύρω από τον πυκνό πυρήνα τους, με τα πρωτόνια και τα νετρόνια, και ακόμα παρακάτω τα κουάρκς, τα μυστηριώδη νετρίνο και ίσως οι παλλόμενες χορδές. Με ορισμένα άτομα* έχει γραφτεί το αλφάβητο της ζωής, σχηματίζονται δηλαδή τα τέσσερα μόρια του DNA, τα γονίδιά μας, η νομοθετική εξουσία κάθε οργανισμού και τα είκοσι αμινοξέα που δημιουργούν τις μυριάδες μόρια των πρωτεϊνών, της εκτελεστικής μας εξουσίας. Με αυτά τα τέσσερα και είκοσι γράμματα έχει γραφτεί όλη η «βιογραμματική της ζωής», από την αμοιβάδα μέχρι την ταπεινότητά μας. Είναι κατόρθωμα ότι ο ανθρώπινος νους έχει κατανοήσει το απειροελάχιστο, αλλά και το ασύλληπτα μεγάλο. Έχει θέσει στην υπηρεσία του τα ηλεκτρόνια και τα γονίδια. Αλλά και πόσο φτωχός είναι για να λύσει τα μυστήρια που μας περιβάλλουν! Άπειρα τα προβλήματα που ζητούν απαντήσεις! Ευτυχείς οι νέες γενιές που θα πάρουν τη σκυτάλη, για να προσθέσουν ακόμα κάποια λιθαράκια στην ανθρώπινη γνώση. Το βιβλίο που έχετε στα χέρια σας επιχειρεί έναν περίπατο στους θαυμαστούς αυτούς κόσμους και όπως έλεγε ο Einstein:«Τα πράγματα πρέπει να γίνονται όσο το δυνατόν πιο απλά, αλλά όχι απλούστερα». Αυτή την απλοποίηση προσπαθήσαμε. * Άνθρακα, υδρογόνο, οξυγόνο, άζωτο, φώσφορο, θειάφι, μεταλλικά ιχνοστοιχεία.

15 Η Γη μας όπως φαίνεται από τη Σελήνη.

16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΑΡΑΓΕ ΕΛΠΙΔΕΣ ΓΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΤΕΡΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ; Ένα απόγευμα του 2006 Το σούρουπο έπεφτε σιγά-σιγά στην πλαγιά του λόφου, όπου είναι σκορπισμένα τα σπίτια της οικογένειας του Καρόλου. Αριστερά και δεξιά, λίμνες μικρές, πολύσχημες, που στα νερά τους καθρεφτίζονται κλαίουσες, πλατάνια και καβάκια κι όπως η πλαγιά κατηφορίζει κι απολήγει στις αφρογάλαζες δαντελένιες ακρογιαλιές του Ευβοϊκού, εναλλάσσονται αρμονικά καταπράσινα αμπέλια, γκρίζοι ελαιώνες και βαθυπράσινα κυπαρίσσια. Εκείνο το απόγευμα, μπροστά στην τζαμαρία, που έβλεπε κατά τη θάλασσα, είχε συναχθεί η συνηθισμένη συντροφιά: ο οικοδεσπότης, ο Κάρολος, καθηγητής της μοριακής βιολογίας, ο Πλάτων, καθηγητής της φιλολογίας, ο Ιπποκράτης, γιατρός ενδοκρινολόγος και μανιώδης μελετητής της νευροχημείας, κι ο Ευκλείδης, θεωρητικός φυσικός όλοι παλιοί συμμαθητές και φίλοι μια ζωή. Παροπλισμένοι και απόμαχοι τώρα, διατηρούν ακόμη όλη τη ζωντάνια και το κέφι τους για ζωή και δράση. Μαζεύονται σχεδόν κάθε απόγευμα και το διασκεδάζουν συζητώντας. Εκείνη την ημέρα η συζήτηση ξεκίνησε με τις θαυμαστές ανέσεις, που πρόσφεραν οι καινούριες πολυθρόνες, που μόλις είχαν παραληφθεί. Ήταν κατασκευασμένες από teflar, το προνομιούχο πλαστικό, που είναι αγώγιμο στον ηλεκτρισμό, αναπνέει και προσαρμόζεται θαυμάσια στην κάθε λεπτομέρεια του κορμιού, σ όποια στάση. Μ ένα κουμπί ρυθμίζεται η θερμοκρασία του πλαστικού, ψύχοντας ή θερμαίνοντας το μαξιλάρι, ενώ με το τηλεκοντρόλ, που διαθέτει, συνδέεται με τον υπολογιστή που ρυθμίζει τον κλιματισμό του δωματίου, το φωτισμό, την προσπέλαση στις βιβλιοθήκες των δορυφόρων, την επιλογή τηλεβιβλίων και το κλειστό κύκλωμα τηλεόρασης για επικοινωνία με τους ενοίκους, τους φίλους, την εργασία. Ο Κάρολος είχε καλέσει κιόλας τον Τοτό, το νέο ρομπότ της οικογένειας, για να δώσουν τις παραγγελίες τους οι καλεσμένοι του. Ο Τοτός έσπρωξε διαδοχικά το καροτσάκι-ψυγείο μ όλα τα χρειώδη, μπροστά από κάθε καλεσμένο. Οι ήχοι από μουσική του Telemann είχαν απλωθεί στο δωμάτιο μαζί με το γαλάζιο απαλό φωτισμό, που διακριτικά φώτιζε το χώρο, καθώς σουρούπωνε.

17 Η ζωή σ επίπεδο μορίων Στη συντροφιά προστέθηκε σε λίγο και η Μάρθα, εγγονή του οικοδεσπότη, που σπούδαζε μουσικολογία στη Βιένη και μόλις είχε γυρίσει για διακοπές, και ο φίλος της ο Νίκος, που σπούδαζε κοινωνιολογία. Ακούγοντας όλους να θαυμάζουν τις καινούριες πολυθρόνες και τα επιτεύγματα της τεχνολογίας, είπε αυθόρμητα η Μάρθα: Μα δεν καταλαβαίνω, παππού, τι είναι εκείνο που θαυμάζετε σ αυτές τις πολυθρόνες. Όλ αυτά είναι αυτονόητα και καθημερινά, η τεχνολογία προοδεύει. Όχι, παιδί μου, αποκρίθηκε ο Κάρολος, τίποτα δεν είναι αυτονόητο, όταν αποτελεί προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει, να δαμάσει και να θέσει στην υπηρεσία του τις φυσικές δυνάμεις και δυνατότητες. Χρειάζεται γνώση, επιτηδειότητα, φαντασία, υπομονή και επιμονή. Οι καινούριες γενιές βρήκατε όλες αυτές τις δυνατότητες και ανέσεις έτοιμες και την προσφορά τους τη θεωρείτε αυτονόητη. Και συνέχισε, αρθρώνοντας σιγανά τις λέξεις σαν να ονειροπολούσε: Λίγα χρόνια πριν, μερικές μόλις γενιές πιο πίσω, η ζωή για τους ανθρώπους ήταν δύσκολη, πολύ δύσκολη. Οι πιο απλές δουλειές έπρεπε να γίνουν με τα χέρια. Η μυική δύναμη αποτελούσε τη μοναδική κινητήρια δύναμη. Οι καθημερινές ανάγκες, μέσα κι έξω από τ άβολα σπίτια, δημιουργούσαν προβλήματα, που λύνονταν με πολλή προσπάθεια και ιδρώτα. Από την άλλη μεριά, οι αρρώστιες και οι επιδημίες θέριζαν ολόκληρες πολιτείες και δημιουργούσαν δέος και άγχος. Έρμαιο των φυσικών αντιξοοτήτων ο άνθρωπος, ήταν έτοιμος ν ασπαστεί τις πιο απίθανες δοξασίες κι αιρέσεις, με αντάλλαγμα λίγη ελπίδα για στοιχειώδη επιβίωση. Βασιλιάδες και δικτάτορες, στρατηγοί και τυχοδιώκτες, ιερείς και μάγοι διαφέντευαν κι εξουσίαζαν τη ζωή του. Άβουλος κι απληροφόρητος σερνόταν να θυσιαστεί για την τιμή και τη δόξα στεμμάτων, συμφερόντων και «στοργικών» θεών. Διακόσια περίπου χρόνια πιο πίσω, στο Παρίσι, για παράδειγμα, η εικόνα που δίνει ο S sskind στο βιβλίο του «Το Άρωμα», θα πρέπει να βρίσκεται πολύ κοντά στην πραγματικότητα εκείνων των καιρών: «Την εποχή για την οποία μιλάμε, κυριαρχούσε στις πολιτείες μια δυσωδία αφάνταστη για μας τους σημερινούς ανθρώπους. Οι δρόμοι έζεχναν κοπριά και οι αυλές κάτουρα, οι σκάλες σάπιο ξύλο και ποντικοκούραδα, οι κουζίνες μύριζαν νοτισμένο κάρβουνο και αρνίσιο λίπος τα σπίτια δεν αερίζονταν ποτέ και βρωμοκοπούσαν μούχλα, οι κρεβατοκάμαρες ανάδιναν τη βαριά μυρωδιά των λιγδιασμένων σεντονιών, των υγρών παπλωμάτων και τη γλυκόξινη αποφορά του καθικιού. Από τα καμίνια μύριζε το θειάφι, από τα ταμπάκικα βρωμούσαν τα οξέα, από τα σφαγεία ξεχυνόταν η μυρωδιά του χυμένου αίματος. Οι άνθρωποι μύριζαν ιδρώτα και απλυσιά, τα χνώτα τους βρωμούσαν χαλασμένα δόντια και κρεμμύδι και τα κορμιά τους, όταν περνούσαν πια τα πρώτα νιάτα, μύριζαν πολυκαιρισμένο τυρί, ξινισμένο γάλα και κακοφορμισμένες πληγές. Τα ποτάμια, οι πλατείες, οι εκκλησίες, οι γέφυρες και τα παλάτια ανάδιναν βρώμα και δυσωδία. Βρωμούσαν οι γεωργοί αλλά και οι παπάδες, βρωμούσαν οι τεχνίτες αλλά και οι γυναίκες των 16

18 Υπάρχουν άραγε ελπίδες γι ανθρωπινότερους ανθρώπους; εμπόρων βρωμούσε ολόκληρη η αριστοκρατία βρωμούσε ακόμα κι ο βασιλιάς μάλιστα! βρωμούσε σαν άγριο θηρίο και η βασίλισσα σαν γριά κατσίκα. Και όλ αυτά γιατί το δέκατο όγδοο αιώνα δεν είχε μπει ακόμα φραγμός στην καταλυτική δραστηριότητα των βακτηριδίων έτσι, δεν υπήρχε ανθρώπινο έργο, δημιουργικό ή καταστροφικό, δεν υπήρχε έκφραση της ζωής, στην άνθηση ή στην παρακμή της, που να μη συνοδεύεται απαραίτητα από τις ανάλογες μυρωδιές. Και φυσικά η δυνατότερη βρώμα βασίλευε στο Παρίσι, αφού το Παρίσι ήταν η μεγαλύτερη πολιτεία της Γαλλίας». Αλλά πρόσφατα, συνέχισε ο Κάρολος, λίγα μόλις χρόνια πιο πίσω, την περίοδο του μεσοπολέμου, η ζωή εξακολουθούσε να είναι δύσκολη. Η δική μας η γενιά έχει ακόμα τη γεύση της μιζέριας, που επικρατούσε στα χρόνια τα πικρά, της δικής μας της νιότης. Τα αντιβιοτικά ακόμα δεν είχαν ανακαλυφθεί. Η πνευμονία, ο δάγγειος, η γρίπη, ο τύφος, η οστρακιά στέλνανε πολλούς πριν την ώρα τους, ενώ η πολιομυελίτιδα και οι παιδικές αρρώστιες δημιουργούσαν άγχος στους γονείς για τα παιδιά τους. Η δυσεντερία θέριζε δεν υπήρχε ηλεκτρικό ψυγείο και τα τρόφιμα βρίσκονταν κρεμασμένα στο ταβάνι, μέσα στο γραφικό «φανάρι». Τα χέρια της νοικοκυράς ήταν πρησμένα από το τρίψιμο του τέντζερη και το σφουγγάρισμα, ενώ η μπουγάδα αποτελούσε ηρωικό κατόρθωμα, που προετοιμαζόταν εβδομάδες πριν, σ ανήλιαγα υπόγεια με τον κόπανο, την αλισίβα και το λουλάκι. Και το απλό ακόμα λουτρό «καθαριότητας» αποτελούσε γεγονός σπάνιο με τελετουργικές προετοιμασίες και βασανιστικές διαδικασίες. Καλά, δεν υπήρχαν τότε ρομπότ σαν τον Τοτό να βοηθάνε; ρώτησε γεμάτη απορία η Μάρθα. Όχι, παιδί μου, αποκρίθηκε ο Κάρολος. Δεν υπήρχε τίποτα απ αυτά που τώρα απολαμβάνεις, μα δεν το αναγνωρίζεις ούτε και το σέβεσαι ούτε καν νερό σε πολλά σπίτια. Τα τελευταία όμως χρόνια όλα άλλαξαν. Ραδιόφωνο, τηλεόραση, υπέρυθρες ψηστιέρες, φούρνοι μικροκυμάτων, πλυντήρια υπερήχων, ασύρματη τηλεόραση, ηλεκτρονικοί υπολογιστές, υπερηχητικά αεροπλάνα, οπτικές ίνες, video-fax, ρομπότ, όλα αυτά άλλαξαν τη ρότα της καθημερινής ζωής. Αν ο σιδηρόδρομος και ο τηλέγραφος πριν ένα περίπου αιώνα μεταμόρφωσαν τη ζωή των ανθρώπων, τώρα, τα αεριωθούμενα, οι δορυφόροι, οι ακτίνες λέιζερ και οι οπτικές ίνες συμβάλλουν σε μία νέα επανάσταση. Οι χωρίς προηγούμενο πρόοδοι των θετικών επιστημών έφεραν την τεχνολογική επανάσταση, και η τελευταία την αφθονία και την ευημερία στους λαούς, σ όσους ήταν έτοιμοι να δεχθούν τους καρπούς της επιστημονικής γνώσης, αλλά και να πληρώσουν το ακριβό τίμημα, που είναι η προσπάθεια και οι αυξημένες δαπάνες για την παιδεία. Το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Γης απόδιωξε έτσι τη μιζέρια και έχει τώρα προσβάσεις για περισσότερη παιδεία, που σημαίνει μακροπρόθεσμα καλύτερη ποιότητα ζωής, πιο υγιείς πνευματικά ανθρώπους. Ο Πλάτων, που άκουγε με μισόκλειστα τα μάτια, παρενέβη, σαν να συλλογιζότανε, μεγαλόφωνα: 17

19 Η ζωή σ επίπεδο μορίων Άλλαξαν όμως όλα αυτά την ανθρώπινη νοοτροπία, τον ανθρώπινο χαρακτήρα; Πάντα μένει το ερώτημα, σ όσους ασχολούνται με τα θέματα αυτά, πόσο τα κληρονομικά, δηλαδή τα γενετικά χαρακτηριστικά ή το περιβάλλον εξασκούν αποφασιστική επίδραση πάνω στην ανθρώπινη και, όπως είναι επόμενο, την κοινωνική συμπεριφορά. Υπάρχουν φανατικοί υποστηρικτές και της πρώτης και της δεύτερης εκδοχής. Τι γνώμη έχεις εσύ, Κάρολε; Είναι, αποκρίθηκε ο Κάρολος, πάντα επίκαιρο το ερώτημα του βαθμού ευθύνης του βιολογικού και του πολιτισμικού, του επίκτητου, στην εξέλιξη και τις δυνατότητες των ανθρώπων. Τα καυτά αυτά ερωτήματα περιπλέκονται, γιατί σ αυτά ανακατεύονται ιδεολογικοί και πολιτικοί παράγοντες, ακόμα και μικροκομματικά συμφέροντα και φανατισμοί. Είναι, άραγε, ορθές οι θεωρίες του Lamarque, διερωτήθηκε ο Πλάτων, ότι οι μεγάλες μεταβολές στο περιβάλλον απολήγουν στην ανάγκη για μιαν αντίστοιχη μεταβολή στο ίδιο το είδος, που όπως είναι φυσικό θα κληρονομηθούν και στους απογόνους; Με άλλα λόγια, τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά μεταβιβάζονται; Επιχειρήματα που αρχίζουν τώρα να ξανασυζητιούνται με πειραματικά δεδομένα, έχουν άραγε κάποια υπόσταση; Στο σημείο αυτό παρενέβη ο Ιπποκράτης: Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η πολιτισμική εξέλιξη μπορεί να πραγματοποιηθεί με μεγαλύτερη ταχύτητα από τη βιολογική. Υπάρχουν «οι οπαδοί» που βλέπουν τον ανθρώπινο εγκέφαλο σαν μια μαγνητική ταινία, που έχει τη δυνατότητα να γράφεται, να σβήνεται και να ξαναγράφεται πολλές φορές, και «οπαδοί» που θέλουν τον εγκέφαλο σαν ένα δίσκο γραμμοφώνου, ο οποίος, μιας και γραφτεί, δεν επιδέχεται μετατροπές και επανεγγραφή θα παίζει πάντα το κομμάτι που πρωτογράφτηκε στ αυλάκια του. Οι πρώτοι, οι οπαδοί της μαγνητοταινίας, αποδίδουν τα πάντα στον πολιτισμό, την κοινωνία, τη μαθητεία, την πλύση εγκεφάλου. Γι αυτούς οι πνευματικές ικανότητες δεν έχουν καμιά σχέση με τη βιολογία και την κληρονομικότητα. Εύκολα, πίσω απ αυτά ανακαλύπτει κάποιος τις χιμαιρικές ιδεολογίες του 19 ου αιώνα. Οι οπαδοί της δεύτερης, του φωνογραφικού δίσκου, πιστεύουν ότι όλα κληρονομούνται. Αποδίδουν στην κληρονομικότητα σχεδόν όλες τις ικανότητες, αρνούνται κάθε επίδραση του περιβάλλοντος και καταλήγουν έτσι να σβήνουν κάθε ελπίδα για βελτίωση με την εξάσκηση και τη μάθηση. Εδώ έχουν τις ρίζες τους ο ρατσισμός και ο φασισμός, ο Χίτλερ και τα γκέτο της Νότιας Αφρικής και των καθεστώτων, που επιβάλλονται στις υπανάπτυκτες πνευματικά κοινωνίες. Στην εντυπωσιακή μελέτη του Aushalom καταδεικνύεται ότι η πιθανότητα ν αναπτύξουν τα παιδιά αντικοινωνική συμπεριφορά συναρτάται τόσο από το γονιδίωμά τους όσο και από τις εμπειρίες τους. Το συμπέρασμα αυτό ενισχύει τις αλληλεπιδράσεις γονιδίων και περιβάλλοντος, φύσης και ανατροφής και συνιστά μια πρώτη προσέγγιση στο κρίσιμο ερώτημα του ρόλου γονιδίων-περιβάλλοντος και ανατροφής δηλαδή το δίλημμα μαγνητοταινία που γράφεται και ξαναγράφε- 18

20 Υπάρχουν άραγε ελπίδες γι ανθρωπινότερους ανθρώπους; ται ή δίσκος βινυλίου που γράφεται μια φορά. Ναι, απάντησε ο Κάρολος, πιστεύω ότι στην πραγματικότητα ευθύνονται το πολιτισμικό και το βιολογικό, χωρίς να είμαστε σε θέση να αξιολογήσουμε ακόμα το κέντρο βάρους. Η πρόοδος στον τομέα της βιοκοινωνιολογίας, της μοριακής βιολογίας και της νευροχημείας, θα βοηθήσει σημαντικά στην απόδοση των ευθυνών. Εδώ επενέβη ο Νίκος και είπε ότι χωρίς ακόμη να έχουν ξεκαθαριστεί τα πράγματα, μπορούμε να πούμε ότι, όπως συνήθως, δεν υπάρχει μόνο άσπρο και μαύρο, όπως ο Wexler αναφέρει στο τελευταίο βιβλίο του «Εγκέφαλος και καλλιέργεια». Tο αξίωμα της αρμονίας Κατά τον Wexler το περιβάλλον επηρεάζει τον τρόπο που αναπτύσσεται η διάνοιά μας. Πρόκειται όμως για πολύπλοκη σχέση. Ίσως η διάνοιά μας να ξεκινάει σαν μια άγραφη πλάκα και για να χρησιμοποιήσουμε τη φράση του J.J. Rousseau «Ξεκινάμε σαν τέλεια ηλίθιοι». Στην άλλη άκρη βρίσκονται αυτοί που πιστεύουν ότι πρόκειται για μια συλλογή, κατά έμφυτο τρόπο, δομημένων ομάδων νευρώνων, όπου δηλαδή η κληρονομική προικοδότησή μας διαδραματίζει πρωτεύοντα ρόλο. O Bruce Wexler καταλήγει ότι αυτό που είναι ενδιαφέρον σχετικά με τη διάνοιά μας δεν είναι ούτε η έμφυτη φύση της, ούτε η δομή του περιβάλλοντός μας, αλλά ο τρόπος που οι δύο αυτοί συντελεστές αλληλεπιδρούν. Υφίσταται μια εσωτερική-εξωτερική αρμονία και αυτή είναι η κύρια ιδέα του βιβλίου. Γονίδια και περιβάλλον αλληλεπιδρούν γιατί φαίνεται ότι έτσι σχεδιάστηκαν. Η έκφραση των γονιδίων επηρεάζεται από παράγοντες εκτός γονιδίων, όπως το περιβάλλον και άλλα γονίδια. Η εξέλιξη Η εξέλιξη βασίζεται στη φυσική επιλογή, η οποία όμως επηρεάζεται από τη συνεργασία του περιβάλλοντος, τις μεταλλάξεις, αλλά και της υπεραφθονίας αγαθών. Η εξέλιξη πάντως δεν έχει ούτε μνήμη, ούτε πρόβλεψη, εργάζεται εδώ και τώρα, πολύ περισσότερο δε, δεν είναι δυνατόν να προσωποποιηθεί. Οι άνθρωποι οφείλουν να παντρέψουν τις νευρολογικές δομές τους με το εξωτερικό περιβάλλον. Είναι στη φύση μας «ν ανατρεφόμαστε». Οι νευροδομές των παιδιών είναι μεν «καλουπωμένες» μετασχηματίζονται όμως από το εξωτερικό περιβάλλον! Παιδιά που δεν είναι εκτεθειμένα σε ομιλίες δεν θα μάθουν ποτέ να συζητούν. Αυτό πάντως δεν είναι απόλυτο γιατί παιδιά που έχουν γεννηθεί κουφά, πολλές φορές δημιουργούν κάποιες γλωσσικές αντιδράσεις υπάρχει για παράδειγμα η γλώσσα των δακτυλικών νοημάτων, παρατήρησε ο Πλάτων. Παρότι σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι γονείς, η γενετική της συμπερι- 19

21 Η ζωή σ επίπεδο μορίων φοράς όπως παραδέχεται ο Wexler επηρεάζει τις προσωπικές διαφορές, την εξυπνάδα, την προσωπικότητα και το ταμπεραμέντο. Πάντως δεν φαίνεται να συσχετίζονται με τον τρόπο που ανατρέφονται τα παιδιά. Εδώ τα γονίδια φαίνεται να ευθύνονται, κατά το ήμισυ τουλάχιστον, ενώ για το άλλο μισό το λόγο έχει το περιβάλλον που συμμετέχει, δηλαδή περιβαλλοντολογικοί συντελεστές που είναι ανεξάρτητοι από τον τρόπο που οι γονείς ανατρέφουν τα παιδιά τους. Για παράδειγμα άλλες δυνατότητες έχουν τα παιδιά των ανεπτυγμένων χωρών, που ζουν σ ένα τεχνολογικά υψηλό περιβάλλον (internet, τηλεόραση, καθαρό σχετικά περιβάλλον), από τα παιδιά, για να πάω στην άλλη άκρη, που ακολουθούν τα καραβάνια των βεδουίνων στην έρημο. Τα γονίδια δεν είναι το παν Το γονίδιο ανήκει στο γονιδίωμα, τον πρωταγωνιστή του κυττάρου. Μυριάδες απ αυτά δημιουργούν τον οργανισμό. Το περιβάλλον του κάθε οργανισμού είναι ξεχωριστό, μοναδικό σε συνάρτηση με την ανάπτυξή του. Κοντολογίς, όπως αναφέρει ο Steven Rose, ένα ανθρώπινο ον είναι ένα βιολογικό ον, το οποίο δημιουργείται με τις εντολές του DNA που του κληροδοτήθηκε στη ρουλέτα των γαμετών, εξελίσσεται όμως όπως αναπτύσσεται ζώντας την ξεχωριστή του ζωή, η οποία είναι εντεταγμένη, σ έναν δεδομένο κοινωνικό ιστό και εμποτισμένη από μια δεδομένη κουλτούρα, προϊόν της ιστορικής εξέλιξης. Υπό το πρίσμα αυτό η μοιρολατρική αντίληψη, «δεν μπορώ να κάνω τίποτα, φταίνε τα γονίδιά μου», όσο και η αντίληψη ότι η επιστήμη σαν σύγχρονος Προμηθέας τώρα που η μελέτη του γονιδιώματος προχωράει με γοργά βήματα θα μπορέσει να δώσει τη φωτιά που θα λύσει όλα τα προβλήματα, είναι μονόπλευρες. Είναι βολικό να αυτοαθωωνόμαστε για ό,τι δεινά προκαλούμε, αλλά και άδικο να τα φορτώνουμε όλα στα γονίδιά μας και να ψάχνουμε το ιδανικό φάρμακο για τη γιατρειά τους. Η επανάσταση στη βιοπληροφορική με τις οπτικές ίνες, τα λέιζερ, τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, το διαδίκτυο, έκανε προσιτή την επικοινωνία με κάθε γωνιά του πλανήτη και τα αποτελέσματα της έρευνας στη μελέτη των γονιδιωμάτων είπε ο Ευκλείδης. Αυτές οι δυνατότητες όμως, ευλογία για τη μάθηση και την οικονομία, είναι συγχρόνως και κατάρα για την ανατροφή των παιδιών που βομβαρδίζονται από κακή πληροφόρηση που προσφέρεται άφθονα και ανεξέλεγκτα από το διαδίκτυο και τα Μ.Μ.Ε. Το πρόβλημα γίνεται ακόμα οδυνηρότερο από την έλλειψη συστηματικής παρακολούθησης των παιδιών από τους γονείς, που αφοσιωμένοι στο κυνήγι πόρων για κορεσμό του αλόγιστου καταναλωτισμού, δεν έχουν χρόνο ν ασχοληθούν μαζί τους. Αν σ αυτά προστεθεί και η κατάχρηση κινητών τηλεφώνων από κάθε μπόμπιρα ακόμα και μέσα στις σχολικές αίθουσες καθίσταται σαφές το πρόβλημα για την υγεία τους, οργανική και πνευματική, παρετήρησε ο Ιπποκράτης. 20

22 Υπάρχουν άραγε ελπίδες γι ανθρωπινότερους ανθρώπους; Στο σημείο αυτό ενοχλημένη παρενέβη η Μάρθα: Δηλαδή τι πρέπει να γίνει; Να οπισθοδρομήσουμε και να μην χρησιμοποιούμε τις δυνατότητες που μας παρέχει η τεχνολογία; Για παράδειγμα η εργαζόμενη μητέρα θέλει να ελέγχει πού βρίσκεται το παιδί της και το κινητό τηλέφωνο τη βοηθάει. Για όλα, απάντησε ο Κάρολος, υπάρχουν χρήσεις και καταχρήσεις, ανάμεσα στις οποίες δεν είναι εύκολο να κρίνει ένα μικρό παιδί. Άλλωστε πώς βολευότανε γενιές και γενιές που έζησαν, μόλις και δέκα χρόνια πριν, χωρίς κινητά τηλέφωνα; Για μένα, είπε ο Ιπποκράτης, υπάρχει μεγάλο πρόβλημα ψυχικής υγείας για τις νέες γενιές, που αστόχαστα εντρυφούν σε ό,τι κακό προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες από την τηλεόραση μέχρι το διαδίκτυο. Στη συζήτηση τώρα παρενέβη ο Νίκος: Δηλαδή εσείς τι προτείνετε για να βελτιωθεί η κατάσταση; Μα το είπαμε πολλές φορές, απάντησε ο Κάρολος. Δεν υπάρχει άλλη λύση από την εξ απαλών ονύχων παροχή καλής παιδείας. Υποκίνηση της περιέργειας και του ενδιαφέροντος, για τα όσα υπέροχα παρέχει η φύση και πρόσβαση στα έργα που δημιούργησαν φωτισμένοι άνθρωποι φυσικά και κοινωνική διαπαιδαγώγηση και υπευθυνότητα, αντί της ραστώνης που προωθούν τα διάφορα συμφέροντα και την καλλιέργεια της βίας που ελλοχεύει στο εκρηκτικό ορμονικό σύστημα της εφηβείας. Τώρα μάλιστα υπάρχει η πρόσβαση για το δρόμο τον καλό με τη βοήθεια προικισμένων δασκάλων διεθνούς κύρους μέσω του διαδικτύου. Ας επιλεγούν οι καλύτεροι δάσκαλοι για κάθε ειδικό θέμα κι ας διδαχθούν απ αυτά οι δάσκαλοι και απ αυτούς τα παιδιά στη συνέχεια, συμπλήρωσε ο Κάρολος. Φαίνεται ότι οι νέες εμπειρίες συντελούν στην ευτυχία μας, αλλά όπως σιγάσιγά εξοικειωνόμαστε με αυτές, όπως συμβαίνει γενικότερα με ό,τι εθιζόμαστε, χάνουν τη σημασία τους. Γι αυτό πολλοί άνθρωποι αναζητούν συνεχώς νέες εμπειρίες και νέες σχέσεις. Δυστυχώς η σχέση ανάμεσα στη διάνοια και το περιβάλλον είναι πολύπλοκη συνάρτηση για να εξηγηθεί με λίγα επιχειρήματα και με μια μόνο θεωρία. Οι άνθρωποι ήταν μπλεγμένοι πάντα στον αγώνα για το φαγητό, τις υλικές ανάγκες και την αναπαραγωγή. Τρισεκατομμύρια ανθρώπινες ώρες καταναλώθηκαν σ αυτήν την ατέλειωτη μάχη με τη φύση, και μόνο οι τελευταίες τέσσερειςπέντε γενιές ανθρώπων, από τις πενήντα χιλιάδες γενιές που πέρασαν κι έφυγαν από τον πλανήτη, είδαν το βάρος αυτό να ελαφρώνει λίγο. Οι γενιές αυτές των αρχών του 21 ου αιώνα, ίσως είναι οι πιο «μοναδικές» που έζησαν ποτέ στην ιστορία αυτού του πλανήτη. Ζουν την εποχή της τεχνολογικής έκρηξης. Μέσα στον αιώνα αυτόν ο άνθρωπος ανακάλυψε τα άτομα και την κατάρα ή την ευλογία που κλείνουν μέσα τους: την πυρηνική ενέργεια, τα ηλεκτρόνια και την ηλεκτρονική, που άλλαξαν ριζικά τη ζωή του. 21

23 Η ζωή σ επίπεδο μορίων Ο άνθρωπος απελευθερώθηκε από τα δεσμά της γήινης βαρύτητας και προχωρεί γοργά στην εξερεύνηση του διαστήματος. Αποκρυπτογράφησε τον κώδικα της ζωής και προχωρεί ακάθεκτος στη βιοτεχνολογία, τη νανοτεχνολογία και τους κβαντικούς υπερυπολογιστές, επεμβαίνοντας στην ίδια του τη μοίρα. Είναι όμως πνευματικά ώριμος για όλ αυτά; Πώς θα συμβιβάσει τη διχοστασία, τη σύγκρουση, ανάμεσα στο βιολογικό είναι και την κοινωνική του υπόσταση, τα ένστικτα και τη νόηση, την ύλη και το πνεύμα; Υπάρχουν άραγε ελπίδες για έναν καλύτερο, πιο καλλιεργημένο άνθρωπο; Για ένα πιο ευτυχισμένο μέλλον για τις γενιές που ανδρώνονται μέσα σ αυτήν την τεχνολογική θύελλα; Δηλαδή, παππού, έχουμε προβλήματα; διερωτήθηκε η Μάρθα. Προβλήματα, παιδί μου, είχαμε, έχουμε και θα έχουμε πάντα. Όταν όμως τα γνωρίζουμε τότε τ αντιμετωπίζουμε ευκολότερα. Η γνώση της ανθρώπινης ιστορίας μας διδάσκει αλλά και μας τρομοκρατεί. Θα ήταν πολύ ευχάριστο, αν ο φίλος μου ο Πλάτων ήθελε να μας δώσει μιαν σύντομη, απλουστευμένη γεύση της ανθρώπινης ιστορίας των τελευταίων αιώνων. Ο Πλάτων, ρουφώντας σιγά-σιγά το παγωμένο αναψυκτικό του, άρχισε ν αναπολεί: Με εξαίρεση μια φωτεινή χαραμάδα, πριν δυόμισι περίπου χιλιάδες χρόνια στην Ελλάδα, όπου φυτεύτηκαν τα πρώτα δημοκρατικά σπέρματα, οι πολίτες αυτού του πλανήτη ζούσαν εξουσιαζόμενοι και δυναστευόμενοι, καταπιεζόμενοι υπό το πέλμα κάποιου τύραννου βασιλιά ή αρχιερέα ή στρατηγού. Οι «νόμοι» τότε απαιτούσαν τυφλή υποταγή στις θελήσεις του θεόπεμπτου μονάρχη και στους εκπροσώπους του Θεού στη Γη! 22 Κοτζαμπάσηδες, πασάδες και σεβάσμιοι δεσποτάδες τη χώρα κυβερνάνε. Στους παρακάτω στίχους, ο Βάρναλης έκλεισε όλη την απανθρωπιά μιας δυναστευόμενης ανθρωπότητας. Μιας ανθρωπότητας χωρίς παιδεία, χωρίς γνώση και βούληση. «Νάχαμε ένα βασιλιά σέρτικο και ράθυμο δράκο κοντόλαιμο που να γουστάρει πόλεμο». Και λίγη ιστορία... Το 1347, συνέχισε ο Πλάτων, η πανώλη θανάτωσε το ένα τρίτο του τότε πληθυσμού της Ευρώπης, με αποτέλεσμα τα τρόφιμα να μη βρίσκουν πελάτες και οι φεουδάρχες-παραγωγοί ν αντιμετωπίσουν οικονομική καταστροφή. Έτσι το φεουδαρχικό σύστημα άρχισε να τρίζει. Μαζί με τον κλονισμό του κοινωνικού καθεστώτος κλονίστηκαν και οι ελπίδες και οι προσδοκίες του φτωχού πολίτη. Γαλουχημένος με δόγματα σεβασμού στην κληρονομική ιεραρχία και στο «πίστευε και μη ερεύνα», παρατήρησε ότι οι «μεσάζοντες» του Θεού στη Γη στάθη-

24 Υπάρχουν άραγε ελπίδες γι ανθρωπινότερους ανθρώπους; καν, παρά τη μεσολάβησή τους σ Αυτόν, ανίκανοι ν αναχαιτίσουν τη μάστιγα της επιδημίας. Κι όσοι επέζησαν μέσα στην αφάνταστη δυστυχία τους έχασαν και ό,τι μοναδικό τους είχε απομείνει, την πίστη τους στο Θεό. Ήταν οι πρώτοι τριγμοί του κατεστημένου. Αλίμονο, όμως, ο δρόμος προς την κάποια ελευθερία ήταν ακόμα πολύ μακρύς. Όταν ο Watt κατασκεύαζε τις πρώτες του ατμομηχανές ( ) και χάραζε η αυγή της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης, της επανάστασης που αντικατέστησε τη χειρωνακτική εργασία με την παντοδυναμία της μηχανής, ο κόσμος εξουσιαζόταν ακόμα από τους απόλυτους μονάρχες. Αυτοί πίστευαν ότι τα «δικαιώματα», που ο Θεός τους είχε εμπιστευτεί να κυβερνούν τους ανθρώπους δεν θα τ αμφισβητούσε ποτέ κανένας. Ήρθε όμως το Το γαλλικό στέμμα αντιμετώπιζε τότε, μεταξύ πολλών άλλων, και μια μεγάλη οικονομική κρίση. Ο βασιλιάς Λουδοβίκος ζήτησε την επιβολή νέων φόρων. Ήταν το έναυσμα για τους εξαθλιωμένους και καταπιεσμένους πολίτες να ξεσηκωθούν. Έτσι ξεκίνησε η Γαλλική Επανάσταση, η οποία επικράτησε ύστερα από δεκαπέντε χρόνια. Τα συνθήματα «ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη», εξαπλώθηκαν καταλυτικά σ όλο τον κόσμο, ενώ η απόλυτη μοναρχία άρχισε να χάνει έδαφος σ όλη την Ευρώπη. Ευτυχώς που από τα τρία αυτά συνθήματα τα δύο πρώτα επικράτησαν, κατά κάποιο στοιχειώδη τουλάχιστον τρόπο, σε ορισμένες περιοχές του κόσμου. Για το τρίτο, την «αδελφοσύνη», μένει δυστυχώς πολύς ακόμα δρόμος να διανυθεί. Την ίδια περίπου εποχή ( ), στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, στη Βόρεια Αμερική, οι Βρετανοί άποικοι του νέου κόσμου έπαιρναν τις εντολές τους ακόμα από το Λονδίνο. Οι άποικοι είχαν όλα τα δικαιώματα των Βρετανών πολιτών, εκτός από ένα: δεν ψήφιζαν για την εκλογή των αντιπροσώπων, οι οποίοι νομοθετούσαν για λογαριασμό τους. Από την κατάσταση αυτή επινοήθηκε το σύνθημα: «καμιά φορολογία πια χωρίς εκπροσώπηση», που κατέληξε στην εξέγερση του Χύθηκε πολύ αίμα τότε. Τελικά, όμως, επιτεύχθηκε η αναγνώριση της ανεξαρτησίας της Αμερικής και η δημιουργία των Ηνωμένων Πολιτειών. Η ανθρωπότητα είχε κάνει ακόμα ένα βήμα μπροστά. Ποταμοί όμως από αίμα έμελλε ακόμα να χυθούν στο όνομα του Ναπολέοντα και άλλων πολέμαρχων. Ήταν η εποχή που οι ευρωπαϊκές χώρες προσπαθούσαν να δημιουργήσουν ή να επεκτείνουν τις αποικίες τους σ όλο τον κόσμο. Σφαγές, ανελέητη εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, αποτελούσαν καθημερινή πράξη. Εκατομμύρια έγχρωμων στην Ασία, την Αφρική, την Αμερική, βασανίστηκαν, εξανδραποδίστηκαν και θανατώθηκαν στον Μολώχ της ευημερίας των λευκών. Ο «εκπολιτισμός» τους απαιτούσε και θυσίες από μέρους τους! (Σε πολλά μέρη η απαράδεκτη αυτή κατάσταση εξακολουθεί και σήμερα). Ο «εθνικισμός», ο πατριωτισμός, ο σοβινισμός, αναπτύσσονταν παράλληλα με τη βιομηχανική επανάσταση κατά τη διάρκεια του 19 ου αιώνα. Επρόκειτο όμως για μια επανάσταση που είχε αδυσώπητη ανάγκη από πρώτες ύλες και πόρους. Κάτω από την ετικέτα του εθνικισμού κρύβονταν τα σπέρματα της καταστροφής, γιατί 23

25 Η ζωή σ επίπεδο μορίων στις «εθνικιστικές δυνάμεις» που διαμορφώθηκαν στον αιώνα αυτό, η απόκτηση δύναμης, επιρροής και πλούτου πολλαπλασιάζονταν και οι φιλοδοξίες επώαζαν τα σπέρματα της ολοκληρωτικής σφαγής. Οι ανταγωνισμοί για εξάσκηση επιρροής στα ασθενικά κράτη της Βαλκανικής την εποχή εκείνη, οι επιθυμίες για έξοδο προς τη Μεσόγειο των Ρώσων, οι ανταγωνισμοί της Αυστροουγγαρίας με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές δυνάμεις (Ρωσία, Γαλλία, Βρετανία), δημιούργησαν μια σειρά από περίεργες συμμαχίες. Δεν χρειαζόταν παρά ένα καψούλι για να πυροδοτηθεί η πυριτιδαποθήκη που είχε δημιουργηθεί από το πλέγμα υποψιών και αντικρουόμενων συμφερόντων. Η δολοφονία του Αρχιδούκα στο Σεράγεβο ήταν απλά η θρυαλίδα. Σε λίγο, το χάος, τα δάκρυα και η συμφορά εξαπλώθηκαν πάνω σ ολόκληρο τον πλανήτη. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος είχε ξεκινήσει. Η ανάπτυξη όμως της βιομηχανικής κοινωνίας, συνέχισε ο Πλάτων, απαιτούσε την ανελέητη εκμετάλλευση φυσικών πόρων, που δεν υπήρχαν στις βιομηχανικές χώρες. Έτσι η ανθρωπότητα μεταβλήθηκε σ ένα απέραντο σφαγείο. Με την ευκαιρία του μακελειού, ο άνθρωπος ανακάλυψε νέα, πολύ πιο φονικά μέσα αλληλοεξόντωσης. Το 1915 πρωτοεμφανίστηκαν τα τανκς στη Βρετανία, τα υποβρύχια και τα πολεμικά αέρια στη Γερμανία. Τότε άρχισαν να οργώνουν τους αιθέρες τ αεροπλάνα, που σκορπούσαν το θάνατο πιο αποτελεσματικά απ οτιδήποτε άλλο. Μόνο σε μια μάχη, στον ποταμό Σομ, τραυματίστηκαν και εξοντώθηκαν περισσότεροι από Γάλλοι και Άγγλοι. Την ίδια εποχή, στην τσαρική Ρωσία, ένας λαός επί αιώνες τυραννισμένος κι αδικημένος, από αδιαφορία κι αδυσώπητη εκμετάλλευση της άρχουσας τάξης, ήταν έτοιμος να ξεσηκωθεί. Οι ταλαιπωρίες του ρωσικού λαού στη διάρκεια του πολέμου του 1914 ξεχείλισαν το ποτήρι. Έτσι δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για την έκρηξη του Το τσαρικό καθεστώς κατέρρευσε. Οι μπολσεβίκοι επικράτησαν. Οι ατυχίες του λαού αυτού περνούσαν τώρα σε μια νέα φάση που είχε παγκόσμιες συνέπειες. Στη διάρκεια της Ρωσικής Επανάστασης, ο Λένιν μετέφρασε την πεμπτουσία της μαρξιστικής θεωρίας σε πράξη, δημιουργώντας ένα καθεστώς που βασιζόταν στα πιστεύω του Μαρξ: «Τη δικτατορία του προλεταριάτου». Ήταν μια ιστορική στιγμή της ανθρωπότητας. Οι ιδέες του Μαρξ και του Λένιν, με την επιγραφή του κομμουνισμού, μέσα σε πενήντα περίπου χρόνια εξαπλώθηκαν στο ένα τέταρτο του πληθυσμού της Γης και εξάσκησαν τεράστια επιρροή στα γεγονότα που ακολούθησαν. Η εργατική τάξη βαθμιαία κατακτούσε τ ανθρώπινα δικαιώματά της, αλλά υποδούλωνε την αξιοπρέπειά της. Και συνέχισε ο Πλάτων: Το 1918 έφερε το τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου. Η ειρήνη υπογράφτηκε αλλά η συνθήκη των Βερσαλιών δεν έμελλε να την εδραιώσει. Ήταν μια συνθηκολόγηση που έκλεινε και πάλι μέσα της τα σπέρματα της συμφοράς. Καινούρια, πιο μεγάλα βάσανα περίμεναν την ανθρωπότητα. Η φτώχεια και 24

26 Υπάρχουν άραγε ελπίδες γι ανθρωπινότερους ανθρώπους; η δυστυχία που έφερε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, δημιούργησαν ανάμεσα σε πολλά δεινά και σημαντικές ταξικές διαφορές. Η παιδεία είχε τραγικά παραμεληθεί τα χρόνια εκείνα. Η διαπαιδαγώγηση, όση και σ όσους παρεχόταν, δίδασκε ακόμα τον εθνικισμό, τη συμβατικότητα και το σοβινισμό. Έτσι, δεν είναι παράξενο ότι οι Ευρωπαίοι δέχτηκαν στη διάρκεια του μεσοπολέμου τις μεγαλοστομίες πλήθους αρχομανών χωρίς ν αντισταθούν και πολύ ή τουλάχιστον αποτελεσματικά. Έτσι στερήθηκαν τα πιο σημαντικά αγαθά, την ελευθερία τους, τ ανθρώπινά τους δικαιώματα, και δέχτηκαν μοιρολατρικά τη μείωση της αξιοπρέπειάς τους, που ποδοπατήθηκε από τα στυγνά αστυνομικά καθεστώτα. Οι Ευρωπαίοι υποτάχθηκαν στις δικτατορίες ο Μουσολίνι το 1922 ίδρυσε το φασιστικό κράτος στην Ιταλία, ο Χίτλερ το ναζιστικό στη Γερμανία και ο ρωσικός λαός, μετά την τσαρική λαίλαπα που τον εκμεταλλεύτηκε επί αιώνες, υποτάχθηκε μοιρολατρικά στη δικτατορία του προλεταριάτου και της νομενκλατούρας. Αλλά και μετά το θάνατο του Λένιν, το 1924, τα δεινά του ρωσικού λαού συνεχίστηκαν με την αδυσώπητη παρουσία του Στάλιν, που συνέχισε να εκκαθαρίζει για χρόνια πολλά τους πολιτικούς αντιπάλους του, τους ορθόδοξους μπολσεβίκους του Η συμφορά συνεχίστηκε με τον ισπανικό εμφύλιο και την εδραίωση της δικτατορίας του Φράνκο στην Ισπανία, του Σαλαζάρ στην Πορτογαλία, του Μεταξά στην Ελλάδα. Η εποχή των «κοντών» δυναστών είχε αρχίσει. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δικτάτορες, ως επί το πλείστον είναι πάντα κοντοί, όπως ο Χίτλερ, ο Μουσολίνι, ο Μεταξάς, ο Στάλιν. Προσπαθούν άραγε ν ανακουφίσουν το σύμπλεγμα κατωτερότητας που τους διακατέχει με το να επιβάλλονται στους άτυχους υπηκόους τους; Φυσικά, όλοι οι κοντοί δεν είναι δικτάτορες και δεν έχουν συμπλέγματα. Δεν το θεωρώ τυχαίο, παρενέβη ο Κάρολος, όπως θα σας εξηγήσω, αφού είναι δεδομένη η ορμονική ανισορροπία τους σχετικά με την τεστοστερόνη-κορτιζόλη και αδρεναλίνη τους. Το ότι είναι κοντοί σημαίνει μειωμένη σωματοτροπίνη, και όλα μαζί δείχνουν κακή λειτουργία υποθαλάμου-υπόφυσης. Τον καιρό εκείνο, συνέχισε ο Πλάτων, οι δυτικές δημοκρατίες είχαν πέσει σε χειμερία νάρκη. Άφηναν παθητικά τον Χίτλερ να ορύεται για τις προτεραιότητες και την ανωτερότητα της «άρειας φυλής» και να εισάγει τις θεωρίες των «ζωτικών χώρων», προσπαθώντας να τροφοδοτήσει με πρώτες ύλες την ακόρεστη πολεμική βιομηχανία του. Το 1939, ο Αρμαγεδδών του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, της πιο φονικής επιχείρησης που σκηνοθέτησε ποτέ η ανθρώπινη παραφροσύνη, είχε αρχίσει. Μια νέα τεχνολογική κατάκτηση, το ραδιόφωνο, άρχισε τότε να διεισδύει με μεγάλη ταχύτητα. Μια νέα άγνωστη και απροσμέτρητη δύναμη βρίσκεται τώρα στα χέρια των τυχοδιωκτών της εξουσίας, που θα γιγαντωθεί αργότερα με την τηλεόραση και τ άλλα μέσα επικοινωνίας: η δυνατότητα να κάνει ο καθένας πλύση εγκεφάλου στ άδυτα του κάθε σπιτιού. Η απροσμέτρητη δύναμη των μέσων 25

27 Η ζωή σ επίπεδο μορίων «μαζικής ενημέρωσης» αρχίζει να γίνεται κατανοητή από τον κάθε εξουσιολάτρη. Η έννοια «προπαγάνδα» από τότε άρχισε να θεοποιείται. Ευλογία και κατάρα της δημοκρατίας: τα πάντα γίνονται γνωστά. Ιδιορρυθμία και ένα ακόμα πέρα από τα τόσα άλλα φρικτά της δικτατορίας: τίποτα δεν γίνεται γνωστό, αν πρέπει να μείνει μυστικό. Συνηθίζουμε ν αποδίδουμε τα δεινά, που συσσώρευσε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, στον Χίτλερ και τους συνεργάτες του. Σίγουρα τ αστυνομικά καθεστώτα επιβάλλουν αυτά που θέλουν με τη βία στους πολίτες τους, οι οποίοι ελάχιστες δυνατότητες έχουν ν αντιδράσουν. Θα πρέπει όμως να δεχτούμε ότι ένα σημαντικό ποσοστό πολιτών του «άξονα», για παράδειγμα, πίστεψε τυφλά στις μεγαλοστομίες των ναζιστών και πολέμησε σκληρά για την επιβολή τους στους συνανθρώπους τους. Αλλιώς δεν θα ήταν εύκολο, παρά τη λυσσώδη αντίσταση του ρωσικού λαού και τις αντιξοότητες του πολικού χειμώνα, οι ναζιστικές στρατιές να κατακτήσουν όλη την Ευρώπη και να φτάσουν έξω από τη Μόσχα και το Λένινγκραντ. Η καταπάτηση κάθε ηθικού νόμου, η απεμπόληση των στοιχειωδών προσχημάτων, επικράτησαν τότε σ όλο τον κόσμο και το σύνολο του πλανήτη οδηγήθηκε στη μεγαλύτερη σύρραξη της ιστορίας του. Η σφαγή ήταν γενική και ανελέητη. Η ανθρωπότητα θα γνωρίσει για πρώτη φορά το προσχεδιασμένο ομαδικό έγκλημα. Τα Νταχάου, τα Άουσβιτς και τα τόσα στρατόπεδα των βασανιστηρίων και της δυστυχίας, θ αποτελούν φαινόμενα αιώνιας ντροπής για το ανθρώπινο γένος. Εκεί, στις μοιραίες αλυσίδες του θανάτου, στα κρεματόρια του Άουσβιτς και του Νταχάου, ο ανθός της νιότης του Ισραήλ και της σκλαβωμένης Ευρώπης, προχωρώντας προς τους θαλάμους των αερίων, πριν θανατωθεί, υφίστατο και τη διαδικασία του ύστατου εξευτελισμού: τα μαλλιά τους, σύρριζα, έμεναν στα χέρια του δημίου τους για να χρησιμοποιηθούν σαν στρώμα ή προσκέφαλο στην κλίνη κάποιου ναζί κατά τις σεξουαλικές του επιδόσεις. Αλίμονο, όμως, σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, το 1988, στην εποχή της ηλεκτρονικής και των ρομπότ και της μοριακής βιολογίας, αποσβολωμένοι μπροστά στις μικρές οθόνες, αντικρίσαμε αυτήν τη φορά τη θηριωδία των στρατευμένων παιδιών του Ισραήλ, να κατεάζουν ξεδιάντροπα, ψυχρά, μεθοδικά, τα σκέλη παιδιών της Παλαιστίνης στα κατεχόμενα εδάφη. Και όχι μόνο αυτό. Σε πόσα κατώγεια, τη στιγμή αυτή, βασανιστές-εθνοσωτήρες δεν ταλανίζουν συστηματικά, ανελέητα τους πολιτικούς τους αντιπάλους! Δυστυχώς, αυτό που αποκαλούμε «ιστορία του ανθρώπινου γένους», αυτό που κληρονομήσαμε από τα βάθη των αιώνων, δεν περιλαμβάνει παρά πολέμους, διώξεις, λεηλασίες, βιασμούς, ιερές εξετάσεις, βασανιστήρια, εμφύλιους και θανατικά. Τουλάχιστον αυτή είναι η ιστορία που διδάχτηκα στο σχολείο, τόνισε ο Πλάτων, και συνέχισε: Κανένα άλλο ζωικό είδος απ αυτά που ζουν στον πλανήτη δεν διαθέτει βασανιστές, ούτε φονεύει μέλη της δικής του γενιάς. Και οι ύαινες ακόμα δεν 26

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού Σχολείο Ετος: 2013-2014 Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη γιαγιά μου Όνομα Μαθήτριας: Νικολέττα Χρίστου Τάξη: Γ 4 Όνομα Καθηγήτριας: Σταυρούλας Ιωάννου Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας

Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: DNA Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc29 Μηλαθιανάκης Μιχάλης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη 1 ΤΑ ΦΥΛΑ ΠΡΟ ΤΗΣ ΠΤΩΣΗΣ Η συγκλίνουσα άποψη των ερμηνευτών πατέρων της εκκλησίας μας είναι ότι κατά το σχέδιο του Θεού, αν δεν συνέβαινε

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α' Λυκείου Λύκειο Επισκοπής

Βιολογία Α' Λυκείου Λύκειο Επισκοπής Βιολογία Α' Λυκείου Λύκειο Επισκοπής Κεφάλαιο 12ο Αναπαραγωγή Ανάπτυξη Μαυροματάκης Γιώργος- Βιολόγος σχολική χρονιά 2011-2012 1ο Μάθημα Κεφ. 12 Οι ζωντανοί οργανισμοί, ανεξάρτητα εάν ανήκουν στα Βακτήρια,

Διαβάστε περισσότερα

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Οι Έλληνες ανέκαθεν ήταν στενά δεμένοι με τον κόσμο των μελισσών. Ο πρώτος που ασχολήθηκε επιστημονικά με αυτές 300 χρόνια π.χ., ήταν ο Αριστοτέλης. Την εποχή εκείνη, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Ένας επιστημονικός κλάδος που με τα επιτεύγματά του προκάλεσε έντονες συζήσεις στο τέλος του 20 ου αιώνα και αναμένεται να απασχολήσει εξίσου έντονα, αν όχι να μονοπωλήσει το

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΩΣ ΤΟ 1941 100 Α. ΚΛΕΙΣΤΕΣ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις διαζευκτικής απάντησης ή του τύπου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την:

ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την: ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την: Μάθε για τη σύμβαση. Γνώρισε τα δικαιώματά σου. Το βιβλιαράκι που κρατάς στα χέρια σου περιέχει 54 άρθρα

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας,

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας, ZORBA PHOTOS REMARKS Delivered in Greek by Emmanuel Velivasakis at the Conclusion of the Zorba the Greek Play. Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας, Λέγομαι Μανώλης Βεληβασάκης, και είμαι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ εμφανίζεται ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΙΤΑΛΙΑ Επηρεάζεται από το ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Αξία στον ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ ΣΑΙΞΠΗΡ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΣ Άνθρωπο ΜΙΧΑΗΛ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Ορισμός. Γενικά. Απώλεια ελεύθερου χρόνου αξιοποίησή του

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Ορισμός. Γενικά. Απώλεια ελεύθερου χρόνου αξιοποίησή του ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ Ορισμός Ελεύθερος χρόνος είναι ο χρόνος που έχουμε στη διάθεσή μας έξω από το ωράριο της εργασίας και που μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε όπως θέλουμε. Γενικά Ελεύθερος χρόνος υπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Όμορφος κόσμος Φροντίζουμε όλα τα πλάσματα Η Αγία Μελανγκέλ: η προστάτιδα του περιβάλλοντος Εξακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, γεννήθηκε στα καταπράσινα δάση της Ιρλανδίας μια

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΛΕΜΕΣΟΥ

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΛΕΜΕΣΟΥ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΛΕΜΕΣΟΥ 2007-8 www.cyprusbiology.com 1 ΕΝΟΤΗΤΑ Α. ΠΩΣ ΑΡΧΙΖΕΙ Η ΖΩΗ ιαιώνιση των ειδών 1. Ποια είναι τα µέρη του σπερµατοζωαρίου; 2. Να συµπληρώσετε τις ενδείξεις του πιο κάτω σχήµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα.

Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα. Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα. Μέσα από τα πολύχρωµα σύννεφα του ουρανού της Μυθοχώρας ξεπροβάλλει ο Πήγασος, το φτερωτό άλογο που χάρισε ο θεός της θάλασσας, ο Ποσειδώνας, στο γιο του τον Βελλερεφόντη.

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία.

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Οικογενειακή Αγωγή Ι Σχολική Χρονιά: 2007 2008 Καθηγήτρια Οικιακής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα 1 Όπως όλοι γνωρίζουμε κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από κύτταρα. Μέσα στον πυρήνα των κυττάρων υπάρχουν τα χρωμοσώματα, τα οποία αποτελούν to γενετικό υλικό (DNA). Στα χρωμοσώματα αυτά βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του Γενικού Γραμματεία Καταναλωτή Γιάννη Οικονόμου

Ομιλία του Γενικού Γραμματεία Καταναλωτή Γιάννη Οικονόμου Ομιλία του Γενικού Γραμματεία Γιάννη Οικονόμου σε συνέδριο της ΕΕΤΤ για το ευρυζωνικό δίκτυο Κυρίες και Κύριοι, Αγαπητοί φίλοι Με μεγάλη χαρά αποδέχτηκα την πρόσκληση της ΕΕΤΤ, για να συμμετάσχω στο συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Γεννιόμαστε ή γινόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας Έρικα Τζαγκαράκη Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας στην μικρη Ριτζάκη Σταματία-Σπυριδούλα Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας ISBN: 978-618-81493-0-4 Έρικα Τζαγκαράκη Θεσσαλονίκη 2014 Έρικα Τζαγκαράκη

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ IΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Oπου υπάρχουν άνθρωποι

Oπου υπάρχουν άνθρωποι Oπου υπάρχουν άνθρωποι Η Ταυτότητα Η ACT4 PEOPLE αποτελεί μια νέα Ελληνική Μη Κυβερνητική οργάνωση που παρέχει ανθρωπιστική βοήθεια σε όλους εκείνους «που δεν έχουν δικαίωμα στη Ζωή» όποιοι και αν είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ. Εκδόσεις Ψυχογιός

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ. Εκδόσεις Ψυχογιός ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ Εκδόσεις Ψυχογιός Τον Γιώργο Πιντέρη, τον γνώρισα πολλά χρόνια πριν. Συγκεκριμένα σε μια εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Επιμελητήριο Ηρακλείου, όπου με

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση VPRC Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 1/2 Ανάθεση: ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Σκοπός της έρευνας: Η διερεύνηση των απόψεων μαθητών Γυμνασίου και Λυκείου σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

Ο ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Ο ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Η Έρευνα μας Ο Εθισμός στο Διαδίκτυο 2008-2010 Γενικότερα τι σημαίνει ο εθισμός, ειδικότερα τι σημαίνει εθισμός στο Διαδίκτυο και πως αυτό ορίζεται; Ως εθισμός αντιμετωπίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΕΓΓΟΝΟΣ: Παππού, γιατί προτιμάς να βάζεις κανέλα και όχι κύμινο στα σουτζουκάκια; ΠΑΠΠΟΥΣ: Το κύμινο είναι κομματάκι δυνατό. Κάνει τους ανθρώπους να κλείνονται

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8 - ΕΤΩΝ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ Ν Α Δ Ε Σ Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Αρχάγγελος Ζακχιήλ. Ανάγκη για Κάθαρση. Προετοιμασία για Εκλογές 17/06/12.

Αρχάγγελος Ζακχιήλ. Ανάγκη για Κάθαρση. Προετοιμασία για Εκλογές 17/06/12. 13/06/12. Αρχάγγελος Ζακχιήλ. Ανάγκη για Κάθαρση. Προετοιμασία για Εκλογές 17/06/12. Υπό την καθοδήγηση και αιγίδα του Άγιου Γερμανού. Εκδόσεις: ΤΟ ΜΩΒ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΓΙΟΣ ΓΕΡΜΑΝΟΣ Copyright 2012 Εκδόσεις Το

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Η Μάχη της Κρήτης έχει µια ξεχωριστή θέση στη ροή των γεγονότων του Β' Παγκοσµίου Πολέµου. Ο Ελληνικός λαός στη Κρήτη, εγκαταλελειµµένος

Διαβάστε περισσότερα

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια»

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» Α ομάδα «Κάθεσαι καλά, Γκέοργκ; Καλύτερα να καθίσεις, γιατί σκοπεύω να σου διηγηθώ μια ιστορία για γερά νεύρα». Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας του βιβλίου αρχίζει να ξετυλίγει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 1. Πράγματι, τα προαναφερθέντα αποτελούν κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ποίησης του Ελύτη, που πιστοποιούνται σαφέστατα- και στο δοθέν ποίημα. Συγκεκριμένα:

Διαβάστε περισσότερα

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση ξεκίνησε στα τέλη του 18 ου αιώνα από την Μ.Βρετανία.

Διαβάστε περισσότερα

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο «Φιλολογικό» Φροντιστήριο 2 ο Διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα Α Λυκείου Επιμέλεια: Μάνθου Άρτεμις [Ο διαδικτυακός διάλογος] Δεν μπορεί, ασφαλώς, να αμφισβητηθεί ότι ο διάλογος αποτελεί απαραίτητο στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ Κύρια έννοια: Φιλία ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ «Ποια πρέπει να είναι τα κριτήρια επιλογής των φίλων µας;» ευτερεύουσες έννοιες: Κριτήρια επιλογής Ζητούµενο: Το θέµα Φιλία αποκαλείται το κοινωνικό συναίσθηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Δ.Ε. ΦΥΛ. ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΥ. Μια φορά κι έναν καιρό, χωρίς το πιο πολύτιμο αγαθό: το νερό Π.Μ.

Σ.Δ.Ε. ΦΥΛ. ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΥ. Μια φορά κι έναν καιρό, χωρίς το πιο πολύτιμο αγαθό: το νερό Π.Μ. Σ.Δ.Ε. ΦΥΛ. ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΥ Μια φορά κι έναν καιρό, χωρίς το πιο πολύτιμο αγαθό: το νερό Π.Μ. Μια φορά κι έναν καιρό, χωρίς το πιο πολύτιμο αγαθό: το νερό. Πριν από πάρα πολλά χρόνια, ένα πρωινό, ξύπνησε ο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Στην επιστήμη της βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοείται η αλλαγή στις ιδιότητες ενός πληθυσμού οργανισμών στο πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΜΕΡΟΣ Α' ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ Μάθημα: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και ώρα

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Διάρκεια: 30 λεπτά Επίπεδο Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Η Χαρά γράφει ένα γράμμα στη Νικολέτα. Θέλεις να δεις αν καταλαβαίνεις αυτά που διαβάζεις, γι αυτό σημειώνεις

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά δεν έπαψαν ποτέ να με εκπλήσσουν

Τα παιδιά δεν έπαψαν ποτέ να με εκπλήσσουν Τα παιδιά δεν έπαψαν ποτέ να με εκπλήσσουν Έχοντας μεγαλώσει με το Ουράνιο Τόξο, ο Χρήστος Δημόπουλος αποτελεί μία οικεία φιγούρα. Κάθε μέρα «έμπαινε» στο σπίτι, μας έλεγε ιστορίες, μας έδειχνε κατασκευές.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Αντωνίου Χαρά Διευθύντρια Β Χειρουργικής Κλινικής Γενικού Νοσοκομείου Χανίων ΣΕ ΤΙ ΘΑ ΑΝΑΦΕΡΘΟΥΜΕ??? Πόσο συχνός είναι ο καρκίνος του μαστού? Ποια αίτια τον προκαλούν?

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΡΜΟΥΡΙΖΟΝΤΑΣ...... στο όνειρο

ΜΟΥΡΜΟΥΡΙΖΟΝΤΑΣ...... στο όνειρο ΜΟΥΡΜΟΥΡΙΖΟΝΤΑΣ...... στο όνειρο Κατά παραγγελία γράψιμο και κατά παραγγελία ψυχές... γίνεται; Κι όμως γίνεται... Οι πιο πολλοί είναι τους είδους, αλλά της ψυχής, δεν είναι κανείς... Εγώ με της πένας μου

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό:

Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό: Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό: - "Η πρώτη απάντηση είναι 1821, η δεύτερη Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και η τρίτη δεν ξέρουμε ερευνάται

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ. έφθασε στην Ευρώπη από το περιβάλλον του Κολόμβου.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ. έφθασε στην Ευρώπη από το περιβάλλον του Κολόμβου. ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η είδηση περί καπνού και χρησιμοποιήσεώς του έφθασε στην Ευρώπη από το περιβάλλον του Κολόμβου. Αργότερα η χρήση του καπνού στην Ευρώπη ξεκινάει σαν ένα δώρο προς μια βασίλισσα

Διαβάστε περισσότερα

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα.

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα. Β. ΑΝΟΙΚΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. Λαµβάνοντας υπόψη σας τα εθνικά, κοινωνικά, οικονοµικά και πολιτικά χαρακτηριστικά της τσαρικής Ρωσίας καθώς και τις ιδιαίτερες συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/03/12 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης

Διαβάστε περισσότερα