Γνωσιακή αναδόμηση στη σχιζοφρένεια

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γνωσιακή αναδόμηση στη σχιζοφρένεια"

Transcript

1 2010, (42):41-53 Γνωσιακή αναδόμηση στη σχιζοφρένεια Π. Σκαλτσή 1 Μ. Παπαγαθαγγέλου 2 Ε. Νερούτσος 3 Χ. Ευαγγέλου 4 Β. Μαυρέας 5 1 Eργοθεραπεύτρια, MSc, Α' Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών - Αιγινήτειο Νοσοκομείο 2 Ψυχολόγος, University of Bedfordshire UK 3 Ψυχολόγος 4 Ψυχίατρος, Ψυχιατρική Κλινική ΠΓΝ Θριάσιο 5 Καθηγητής ψυχιατρικής, Ψυχιατρικής Κλινική Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Η «Γνωσιακή Αναδόμηση» - Cognitive Remediation Therapy (CRT), είναι ένας ειδικός τύπος θεραπείας για ασθενείς που πάσχουν από σχιζοφρένεια, ανήκει στις ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις και έχει σαν σκοπό την καλύτερη προσαρμογή τους στην καθημερινή ζωή μέσω της βελτίωσης των γνωστικών λειτουργιών και ειδικότερα της μνήμης, της προσοχής και των εκτελεστικών λειτουργιών (Spaulding και συν., 1986; Bellack και συν., 1999). Η γνωσιακή θεραπεία (cognitive therapy) η οποία εστιάζει στην τροποποίηση των δυσπροσαρμοστικών πεποιθήσεων και σχημάτων (Beck & Rector, 1998) διαφοροποιείται από τη γνωσιακή αναδόμηση που στοχεύει στη βελτίωση των νευρογνωστικών ικανοτήτων όπως η μνήμη, η προσοχή και η εκτελεστική λειτουργικότητα. Ευόδωση, αντιληπτική μάθηση και συναισθηματική μάθηση συνιστούν επιμέρους είδη μη δηλωτικής μνήμης μέσω των οποίων η αντιληπτική μας λειτουργία επάγει το σχηματισμό των ασύνειδων αναμνήσεών μας. Δηλωτική ή ρητή μνήμη ή έκδηλη μνήμη είναι μνημονική λειτουργία που συνίσταται στην ικανότητα συνειδητής ενθύμησης συμβάντων, γεγονότων ή μαθημένου υλικού κατά το παρελθόν και επομένως, στην ικανότητα διατύπωσής του σε πρόταση. Διακρίνεται σε δυο κύρια στάδια, τη βραχύχρονη και τη μακρόχρονη, βάσει του χρονικού διαστήματος διάρκειάς της. Η βραχύχρονη μνήμη διακρίνεται: στην άμεση μνήμη και στην μνήμη εργασίας (Ουλής 2006). Η μακρόχρονη μνήμη διακρίνεται σε επεισοδιακή και σημασιολογική. Η επεισοδιακή, αυτοβιογραφική μνήμη συνιστά μνήμη συμβάντων του βίου μας και των χωρο-χρονικών όψεών τους. Αντίθετα, η σημασιολογική μνήμη συνιστά μνήμη των οργανωμένων γνώσεών μας περί της πραγματικότητας. Η συντριπτική πλειονότητα των κλινικών ψυχοπαθολογικών διαταραχών της μνήμης αφορούν αποκλειστικά στη δηλωτική ή έκδηλη μνήμη και κυρίως στις διαταραχές της επεισοδιακής, αυτοβιογραφικής μνήμης των ασθενών μας και δευτερευόντως στη σημασιολογική μνήμη (Ουλής 2006). 41

2 Η προσοχή συνιστά σύνθετη ψυχική λειτουργία, θεμελιώδεις όψεις της οποίας είναι οι ακόλουθες: 1) η αρχική επιλογή των στόχων της, καλούμενη επιλεκτική προσοχή, 2) η διατήρηση της προσήλωσης ή εγρήγορση της προσοχής στους εκάστοτε επιλεγμένους στόχους της, καλούμενη διατηρούμενη προσοχή και 3) η ελεγχόμενη προσωρινή μετατόπισή της σε άλλους δευτερεύοντες στόχους ενόσω είναι ήδη προσηλωμένη σε κάποιο κύριο στόχο καθώς και στη συνέχεια η εξίσου ελεγχόμενη επαναφορά της στον εκάστοτε κύριο στόχο της, καλούμενη ελεγκτική προσοχή (Posner & Raichle, 1997; Ουλής 2006). Η «εκτελεστική λειτουργικότητα» είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις διαδικασίες με τις οποίες τα γνωσιακά συστήματα συντονίζονται για την επιτυχή επίδοση σε πολύπλοκα έργα. Αυτές οι διαδικασίες είναι σημαντικές για το σχεδιασμό και την εκτέλεση πολύπλοκων συμπεριφορών, για τη γενίκευση μιας στρατηγικής προσέγγισης των πολύπλοκων προβλημάτων, για τον έλεγχο της επίδοσης και την αποφυγή επανάληψης στρατηγικών και συμπεριφορών που δεν είναι κατάλληλες. Μπορούμε εύκολα, να κατανοήσουμε ότι είναι κρίσιμης σημασίας σ ένα μη δομημένο περιβάλλον για ένα άτομο να διαθέτει κριτική σκέψη και να βασίζεται σε προηγούμενες εμπειρίες για να μπορέσει να ζήσει αυτόνομα και ανεξάρτητα (Medalia και συν., 2000). Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΑΚΗΣ ΑΝΑΔΟΜΗΣΗΣ Πολλές προσεγγίσεις της γνωσιακής αναδόμησης προέρχονται από τον τομέα της νευρο-αποκατάστασης. Οι προσπάθειες για τη βελτίωση των γνωστικών ελλειμμάτων προέρχονται από την αποκατάσταση ασθενών με εγκεφαλικές βλάβες το 1915 περίπου όταν ο Golstein, ανακάλυψε ένα νοσοκομείο για στρατιώτες με εγκεφαλικές βλάβες από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Ανέπτυξε ένα ειδικό πρόγραμμα επανεκπαίδευσης που είχε σαν στόχο να βοηθήσει τους στρατιώτες να αντισταθμίσουν τα ελλείμματά τους μέσω ψυχολογικών και επαγγελματικών παρεμβάσεων (Golstein 1939). Όμως ο συγκεκριμένος τομέας δεν ξεκίνησε να αναπτύσσεται νωρίτερα από τις αρχές του Παρόμοια με τις μελέτες για τη νευρο-αποκατάσταση των εγκεφαλικών βλαβών, οι μελέτες για τη γνωσιακή αναδόμηση ασθενών που πάσχουν από σχιζοφρένεια εξετάζουν τα αποτελέσματα των θεραπευτικών παρεμβάσεων στις γνωστικές δοκιμασίες αλλά σήμερα μετακινούνται και προς την κατεύθυνση των ψυχιατρικών συμπτωμάτων, της κοινοτικής και κοινωνικής λειτουργικότητας καθώς και της ποιότητας ζωής των ασθενών. ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΑΚΗΣ ΑΝΑΔΟΜΗΣΗΣ Οι συγγραφείς έχουν χρησιμοποιήσει μια ποικιλία όρων προκειμένου να περιγράψουν τις προσπάθειες για τη βελτίωση των γνωστικών ελλειμμάτων που συνδέονται με τη σχιζοφρένεια. Στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία οι τρεις όροι που εμφανίζονται συχνότερα είναι: 1) cognitive remediation, 2) cognitive rehabilitation και 3) cognitive (ή attention, memory κ.λπ.) training. Στην ελληνική γλώσσα, συνήθως όλοι οι παραπάνω όροι αποδίδονται με τον όρο «γνωσιακή ή γνωστική αναδόμηση» χωρίς να υπάρχουν σχετικές αναφορές. Σύμφωνα με το Taber s Cyclopedic Medical Cictionary (1997), ο όρος remediation περιέχει την έννοια της θεραπευτικής παρέμβασης. Παρομοίως, το Webster s (1986), ορίζει τον όρο rehabilitate ως ακολούθως: «η επιστροφή σε μια συνθήκη υγείας ή κανονικής δραστηριότητας». Στις νοσοκομειακές δομές rehabilitation σημαίνει επανεπιστροφή στα προνοσηρά επίπεδα λειτουργικότητας ή «σε κανονικές ή κοντά στις κανονικές συνθήκες» (Stedman s Medical Dictionary 1995, Taber s Cyclopedic Medical Dictionary 1997). Δεδομένου ότι η σχιζοφρένεια θεωρείται αναπτυξιακή διαταραχή (Green & Nuechterlein,1999), ένα προνοσηρό επίπεδο λειτουργικότητας ή κανονικές συνθήκες ζωής ή κοντά στις κανονικές μπορεί ποτέ να μην κατακτηθεί. Έτσι, οι όροι remediation και rehabilitation μπορεί να μην είναι και οι πλέον κατάλληλοι σε σχέση με το training που ορίζεται ως «ένα οργανωμένο σύστημα παροχής εκπαίδευσης, διδασκαλίας και εξάσκησης με συγκεκριμένες οδηγίες» (Stedman s 1995). Επί πλέον, ο συγκεκριμένος όρος χρησιμοποιείται πιο συχνά στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία και είναι περισσότερο κατανοητός από τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας. 42

3 Slice 1 Εικόνα 1. Η δράση του αριστερού ημισφαιρίου του μετωπιαίου φλοιού του εγκεφάλου σε ασθενή που κάνει άσκηση λεκτικής μνήμης εργασίας πριν και μετά το πρόγραμμα γνωσιακής αναδόμησης και ενός τυπικά υγιούς ατόμου. [Πηγή: Wexler & Bell. Schizophrenia Bulletin 2005; 31(4):933] Slice 2 Before training After 10 weeks of training Patient with schizophrenia After 15 weeks of training Healthy Subject Η βιβλιογραφία, για τη γνωσιακή αναδόμηση αναφέρεται σε: α) διορθωτικές, β) αντισταθμιστικές και γ) περιβαλλοντικές προσεγγίσεις για τη θεραπεία (Spaulding και συν., 1986; Bellack και συν., 1999). Το «διορθωτικό μοντέλο», δίνει έμφαση στην εξάλειψη των ανικανοτήτων με τη διόρθωση των υποκείμενων γνωστικών ελλειμμάτων. Οι «αντισταθμιστικές στρατηγικές» εκπαιδεύουν τους ασθενείς «πώς να ζουν γύρω» από τα ελλείμματά τους χωρίς να στοχεύουν να βελτιώσουν την υποκείμενη εγκεφαλική λειτουργικότητα. Οι «περιβαλλοντικές προσεγγίσεις» εμπλέκουν πολλαπλά περιβαλλοντικούς παράγοντες για την άρση των γνωστικών δυσλειτουργιών. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΓΝΩΣΙΑΚΗΣ ΑΝΑΔΟΜΗΣΗΣ Διάφορα προγράμματα έχουν αναπτυχθεί στον υπολογιστή για να παρέχουν αυτόν τον τύπο της παρέμβασης. Τα ευρύτερα διαδεδομένα και τα πιο γνωστά από αυτά είναι: 1) Το Captain s Log (Medalia και συν., 2000) 2) Το Memory Package (Medalia και συν., 2000) 3) Το Smart home (Stip & Rialle, 2005). Τα προγράμματα αυτά, προωθούν το εγγενές κίνητρο και την ποιοτική εμπλοκή και ενασχόληση με έργα δια μέσου πολυαισθητήριας παρουσίας και προσωποποίησης (Burda και συν., 1994). Περιέχουν τυπικά παιχνίδια ή λύση puzzle καθώς και ασκήσεις επίλυσης προβλημάτων οι οποίες εγείρουν προκλήσεις της καθημερινής ζωής (Medalia και συν., 1998) (Εικόνα 1). ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΓΝΩΣΙΑΚΗΣ ΑΝΑΔΟΜΗΣΗΣ Τα προγράμματα γνωσιακής αναδόμησης υλοποιούνται από εκπαιδευμένους σ αυτή τη θεραπεία νευροψυχολόγους και μπορεί να είναι ομαδικά. Οι ομάδες είναι κλειστές, έχουν μέχρι 10 ασθενείς και εισάγονται σ αυτές νέοι ασθενείς σε καθορισμένες χρονικές στιγμές. Η στρατηγική των προγραμμάτων αποτελείται από 3 στάδια, όπως φαίνεται στον Σχήμα 1. Κάθε στάδιο αποτελείται από 3 τριαντάλεπτες συνεδρίες την εβδομάδα για 2 εβδομάδες, δηλαδή συνολικά, 180 λεπτά για 43

4 Στάδιο I Μη λεκτικές κοινωνικές δεξιότητες Ετοιμότητα για απάντηση σε σχετικά ερεθίσματα Σχήμα 1. Στρατηγική πορεία προγραμμάτων γνωσιακής αναδόμησης [Πηγή: Bowie C Current Medicine Group Ltd] Αποτυχία Επιτυχία Στάδιο II Μνήμη Αναδόμηση ψηφίων και προτάσεων Ταξινόμηση κατηγοριοποίηση «στόχων» Αποτυχία Επιτυχία Στάδιο III Δεξιότητες επίλυσης προβλήματος Προσαρμογή στο περιβάλλον κάθε στάδιο. Αν ο ασθενής δεν σημειώνει επιτυχία στις δραστηριότητες ενός σταδίου θα ξαναρχίσει το στάδιο με νέους ασθενείς (Βowie 2005). Στο πρώτο στάδιο, στόχος είναι να διδαχθούν και να εξασκηθούν βασικές ικανότητες συζήτησης όπως η βλεμματική επαφή, η παρακολούθηση των διαλόγων των άλλων και οι απαντήσεις στις ερωτήσεις τους. Στο δεύτερο στάδιο, χρησιμοποιούνται τεχνικές για τη βελτίωση της προσοχής, της συγκέντρωσης και της μνήμης εργασίας Το τρίτο στάδιο δομείται έτσι ώστε να διευκολύνει τη γενίκευση των δραστηριοτήτων της ομάδας αλλά και τις ειδικές γνωστικές δυνατότητες και αδυναμίες του κάθε ασθενούς (Σχήμα 1). ΓΝΩΣΤΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ ΜΟΝΤΕΛΟ BRENNER Το μοντέλο Brenner ή μοντέλο των φαύλων κύκλων (Σχήμα 2) αναπτύχθηκε για πρώτη φορά ειδικά για ασθενείς που πάσχουν από σχιζοφρένεια από τους Brenner και συν., (1992). Αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για την ερμηνεία της λειτουργίας των γνωστικών λειτουργιών κατά τη διάρκεια της γνωσιακής αναδόμησης. Είναι μέρος του προγράμματος, Ολοκληρωμένη Ψυχολογική Θεραπεία (IPT Integrated Psychological Therapy) και έχει ταυτόχρονα δυο στόχους: τις γνωστικές λειτουργίες και τη ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα των ασθενών (Βrenner και συν., 1992). Το μοντέλο Brenner επεξηγεί τους μηχανισμούς και τις παρεμβολές των γνωστικών αλλαγών καθώς και το αποτέλεσμα διάσπασης των πληροφοριών για τα ελλείμματα που αναπτύσσονται σε άλλα επίπεδα της λειτουργικότητας. Το μοντέλο βασίζεται στην υπόθεση ότι οι διαταραχές κατά την επεξεργασία των πληροφοριών όχι μόνο ενισχύονται μεταξύ τους αλλά έχουν επίσης, διεισδυτικές αρνητικές συνέπειες, στο σχεδιασμό της συμπεριφοράς και στις κοινωνικές δεξιότητες. Αυτές οι διαδικασίες περιγράφονται με τη μορφή δυο συμπληρωματικών φαύλων κύκλων. Ο πρώτος κύκλος, συνδυάζει τις βασικές και τις πιο σύνθετες γνωστικές δυσλειτουργίες στη σχιζοφρένεια. Ανεπάρκειες στις βασικές γνωστικές λειτουργίες όπως η προσοχή και η κωδικοποίηση μειώνουν την υψηλότερης τάξης λειτουργικότητα που συγκεντρώνει εισερχόμενες πληροφορίες. Παράλληλα, η εξασθένιση των υψηλότερων διαδικασι- 44

5 ΚΥΚΛΟΣ 1: ΓΝΩΣΙΑΚΕΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ Βασικές γνωστικές λειτουργίες Προσοχή Κωδικοποίηση Βασικές γνωστικές λειτουργίες Σχήμα 2. ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ BRENNER. Το μοντέλο των «φαύλων κύκλων». Σχηματική αναπαράσταση των φαύλων κύκλων ανάμεσα στις γνωστικές λειτουργίες και τα κοινωνικά ελλείμματα στη σχιζοφρένεια. Σύνθετες γνωστικές λειτουργίες Σύνθετες γνωστικές λειτουργίες Εκτελεστική λειτουργία Ανάκληση [Πηγή: Βrenner και συν. Schizophrenia Bulletin 1992; (18)1:24.] ΚΥΚΛΟΣ 2: Κοινωνική ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ Γνωσιακά ελλείμματα Ανεπάρκεια σε γνωστικές δεξιότητες Ανεπάρκεια σε δεξιότητες στρατηγικής αντιμετώπισης δυσκολιών Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες στρες ών αποτρέπει το συντονισμό των βασικών γνωστικών λειτουργιών έτσι ώστε η προσοχή και η κωδικοποίηση να αποσυντονίζονται. Αυτός ο φαύλος κύκλος έχει σταδιακά ως αποτέλεσμα την μειωμένη αντίληψη και την απροσάρμοστη κοινωνική απόκριση. Στο δεύτερο κύκλο, οι γνωστικές ανεπάρκειες αποτρέπουν την επαρκή απόκτηση των διαπροσωπικών ικανοτήτων αντιμετώπισης χωρίς τις οποίες οι ασθενείς είναι περισσότερο εκτεθειμένοι στο στρες. Οι γνωστικές λειτουργίες όσων πάσχουν από σχιζοφρένεια περιορίζονται σημαντικά από την έντονη διέγερση και οι γνωστικές ανεπάρκειες επιδεινώνονται. Ο συνδυασμός αυτών των δυο φαύλων κύκλων περιγράφει την αρχή των συμπτωμάτων, την επιδείνωση της κοινωνικής λειτουργικότητας και τον μηχανισμό με τον οποίο αυτές οι δυσλειτουργίες διατηρούνται ακόμη και με την απουσία προφανών αιτιολογικών παραγόντων. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ Οι γνωστικές θεωρίες στο σύνολό τους υποστηρίζουν ότι μέσω των αρνητικών συμπτωμάτων της σχιζοφρένειας μεταφράζονται και οι δυσκολίες στην οργάνωση των πράξεων των ασθενών καθώς και οι δυσκολίες στην εκτέλεση ενός προαποφασισμένου σχεδίου. Αυτές οι δυσκολίες έχουν άμεσο αντίκτυπο στη λειτουργικότητα στην καθημερινή ζωή των ατόμων με σχιζοφρένεια (Green 1996). Παρόλα αυτά, η ερευνητική αξιολόγηση αυτής της διάστασης παρουσιάζει προβλήματα. Αξιολογείται δηλαδή, είτε σαν υποκειμενική ικανοποίηση από τη λειτουργικότητα στην καθημερινή ζωή και την επαγγελματική απασχόληση είτε σαν αυτονομία στη λειτουργικότητα (Zanello και συν., 2006). Έτσι, τα προκύπτοντα αποτελέσματα δεν προσδιορίζουν την έκταση και την αποτελεσματικότητα στις δραστηριότη- 45

6 τες καθημερινής ζωής. Ο τύπος αυτών των δεδομένων προέρχεται από ερωτηματολόγια τα οποία αφού είναι εργαλεία των προγραμμάτων επαγγελματικής αποκατάστασης αποτυγχάνουν να αντικατοπτρίσουν την αληθινή πραγματικότητα της καθημερινής ζωής των ασθενών (Stip & Rialle, 2005). Τα πιο γνωστά από αυτά και ευρέως χρησιμοποιούμενα για μετρήσεις της εκτελεστικής λειτουργικότητας είναι τα εξής: Το Wisconsin Card Sorting Test (WCST) (Heaton 1981) Το Stroop (Stroop 1985; MacLeod 1991) Το Trail Making Test (TMT) (Reitan 1979) Το Six Elements Test (Shallice & Burgerss, 1991) Το Multiple Errands Test (Shallice & Burgerss, 1991) και Το Behavioral Assessment of Desexecutive Functioning (BADS) (Wilson και συν., 1996) Οι πιο γνωστές δοκιμασίες που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση της άμεσης και της μακράς μνήμης είναι οι εξής: Το Wechsler Memory Scale Revised, Logical Memory Test ( Wechsler 1987) Το California Verbal Learning Test (Delis και συν., 1987) Το WAIS-R Comprehension Test (Wechsler 1981) Η Δοκιμασία Οπτικής Συγκράτησης του Benton (Benton Visual Retention Test). Η Δοκιμασία Λεκτικής Ακουστικής Μάθησης του Rey (Rey Auditory Verbal Learning Test). Τέλος, οι πιο γνωστές δοκιμασίες που αξιολογούν την προσοχή και τη συγκέντρωση είναι οι εξής: Tο Attention Stress Test, d2 (Brickenkamp 1978) Το Reaction Time Measure of Visual Field (REACT) (Gianutsos & Klitzner, 1981) Το Shape Matching (MATCH) (Gianutsos και συν., 1983) Το Single and Double Simultaneous Stimulation Test (SDSST), (Gianutsos και συν., 1983). ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ Γνωστικά ελλείμματα έχουν παρατηρηθεί πρακτικά σε ασθενείς με σχιζοφρένεια σε όλους τους γνωστικούς τομείς. Παρατηρείται πάντα διαταραχή - έκπτωση - της προσοχής, αδυναμία συγκέντρωσης, εκμνησίες όπως αυτιστική μνήμη και ψευδοσυγχυτική κατάσταση χωρίς οργανικότητα (Medalia και συν., 2000). Σήμερα, είναι ευρέως αποδεκτό ότι τα γνωστικά ελλείμματα είναι πυρηνικά χαρακτηριστικά της νόσου (Pantelis και συν., 1996), σχετίζονται με την εκπαίδευση σε κοινωνικές δεξιότητες και τη ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα (Simon και συν., 2003), συναντώνται όχι μόνο σε χρόνιους ασθενείς αλλά και σ αυτούς που βρίσκονται στην οξεία φάση της νόσου (Hutton και συν., 1998). Υπάρχουν επίσης στοιχεία σύμφωνα με τα οποία τα γνωστικά ελλείμματα παρατηρούνται στις προνοσηρές και πρόδρομες φάσεις ασθενών με σχιζοφρένεια όπως επίσης και στους α βαθμού συγγενείς τους (Cornblatt και συν., 1998). Αν και θεωρείται ότι έχουν σημαντική επίδραση στην ικανότητά τους να λειτουργήσουν ανεξάρτητα στην κοινότητα και συχνότατα κινούνται ανεξάρτητα και επιμένουν ακόμη και μετά από αποτελεσματική ψυχοτρόπο αγωγή των ψυχωσικών συμπτωμάτων (Bark και συν., 2003), παρόλα αυτά η επίδρασή τους παραμένει ασαφής. Έχει γίνει κατά συνέπεια, ο μεγαλύτερος στόχος ερευνών, η διερεύνηση των γνωστικών τομέων που μπορεί να προβλέψουν την επίδοση στην επαγγελματική λειτουργικότητα και την κοινωνική προσαρμογή. Το ίδιο θέμα, τίθεται από τον Green (1996), ως «διερεύνηση του κατά πόσο τα γνωστικά ελλείμματα περιορίζουν την κοινωνική προσαρμογή». Πολλές ερευνητικές μελέτες δείχνουν πως το 85% των ασθενών αποδίδουν σε σημαντικό βαθμό κάτω από τα φυσιολογικά επίπεδα σε έναν ή περισσότερους γνωστικούς τομείς και κυρίως στις εκτελεστικές λειτουργίες Αυτό έχει σαν συνέπεια την χαμηλή απόδοση των ασθενών στις δραστηριότητες καθημερινής ζωής, δηλαδή σε θέματα προσωπικής υγιεινής, προετοιμασίας φαγητού, φροντίδας παιδιών αν υπάρχουν, μικροεπισκευών στο σπίτι, χρήση μέσων μαζικής μεταφοράς και διαχείρισης χρημάτων (Katz & Hartman-Maeir, 1997) ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΑΚΗΣ ΑΝΑΔΟΜΗΣΗΣ Η ενσωμάτωση των ψυχολογικών θεραπειών επομένως και της γνωσιακής αναδόμησης, στις Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας εξαρτάται από δυο παράγοντες: 1) το κόστος τους και 2) την αποτελεσματικότητά τους. 46

7 Στη μελέτη των Wykes και συν., (1999) αναφέρεται ότι το κόστος της γνωσιακής αναδόμησης είναι μικρό. Έτσι, ο μέσος όρος του συνολικού κόστους της φαρμακευτικής αγωγής για τους 33 ασθενείς (οι 16 τυχαιοποιήθηκαν και δέχτηκαν εργοθεραπεία ομάδα ελέγχου - και οι 17 δέχτηκαν γνωσιακή αναδόμηση) που συμμετείχαν στη ελεγχόμενη τυχαιοποιημένη μελέτη τους (RCT) ήταν $144 το μήνα και το μέσο κόστος νοσηλείας, (συμπεριλαμβανομένης και της ενδονοσοκομειακής) για 6 μήνες, μετά τη θεραπεία ήταν $7867. Το επιπλέον κόστος για το πρόγραμμα γνωσιακής αναδόμησης ήταν μόνο $500 κι αυτό συνιστά το 6% του συνολικού κόστους για 6 μήνες θεραπευτικής φροντίδας χωρίς να συμπεριλαμβάνεται το κόστος των Υπηρεσιών Ημερήσιας Φροντίδας και το κόστος από τη χρήση άλλων εξωνοσοκομειακών ή Κοινοτικών Δομών. Επίσης, το κόστος της γνωσιακής αναδόμησης είναι μικρότερο από το κόστος των άλλων ψυχολογικών θεραπειών για την ψύχωση όπως για παράδειγμα η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) που η εκτίμηση του κόστους της είναι $1107 (Wykes και συν., 1999). Αν και ο αριθμός των συμμετεχόντων ασθενών στη συγκεκριμένη μελέτη είναι μικρός εντούτοις θεωρήθηκε ενδεικτικός του κόστους της γνωσιακής αναδόμησης. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Στην παρούσα εργασία επιχειρείται ανασκόπηση, των δημοσιευμένων ελεγχόμενων τυχαιοποιημένων μελετών για τη γνωσιακή αναδόμηση στη σχιζοφρένεια, με στόχο: την διερεύνηση της αποτελεσματικότητας της γνωσιακής εκπαίδευσης στη σχιζοφρένεια σε σχέση με άλλες θεραπευτικές παρεμβάσεις και την βοήθεια για την απαρχή ολοκληρωμένων, συστηματικών και κριτικών ανασκοπήσεων σ αυτόν τον τον τομέα ΜΕΘΟΔΟΣ Διενεργήθηκε έρευνα στο MEDLINE (έτη ) και στο PsychoINFO (έτη ) και συγκεκριμένα σε βάσεις δεδομένων της αγγλόφωνης βιβλιογραφίας, σε αναφορές ελεγχόμενων τυχαιοποιημένων μελετών (RCT s) για cognitive training, cognitive rehabilitation ή cognitive remediation στη schizophrenia οι οποίες χρησιμοποιούν ως μετρήσεις για τα αποτελέσματά τους παράγοντες που θα μπορούσαν να γενικευθούν για τη γνωσιακή αναδόμηση. Έτσι, αποκλείστηκαν μελέτες που στηρίζονταν μόνο σε γνωστικά τεστ που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της αποκατάστασης ως αποτελέσματα μετρήσεων Ομοίως, αποκλείστηκαν μελέτες χωρίς θεραπευτικές παρεμβάσεις ή μελέτες εργαστηρίων (π.χ. Young and Freysliner 1995; Bellack και συν., 1996,2001) δεδομένου ότι αυτές οι παρεμβάσεις δεν θα μπορούσαν να περιγραφούν επακριβώς ως θεραπεία. Επίσης, αποκλείστηκαν μελέτες που περιελάμβαναν εκπαίδευση σε κοινωνικές δεξιότητες καθώς οι παρεμβάσεις αυτές αποσκοπούν να βελτιώσουν την κοινωνική λειτουργικότητα και όχι ειδικά τις γνωστικές ικανότητες. Ανασκοπήθηκαν ακόμη οι βιβλιογραφικές αναφορές σε σχετικά άρθρα. Χρησιμοποιώντας τις μεθόδους αυτές, βρέθηκαν 19 δημοσιευμένες μελέτες να πληρούν τα πιο πάνω κριτήρια. Διαφορετικές πλευρές των μελετών, των Medalia και συν., (2000, 2001) και των Spaulding και συν., (1999 a, 1999 b ) αναφέρονται σε περισσότερες από μια δημοσιεύσεις. Έτσι, στη παρούσα εργασία περιλαμβάνονται τελικά, 17 μελέτες. Εξετάστηκαν τα δεδομένα από κάθε μια μελέτη, ερευνώντας στοιχεία του πληθυσμού των ασθενών όπως: αριθμός, ηλικία, φύλο και εκπαιδευτικό επίπεδο των συμμετεχόντων, ο τύπος και η διάρκεια της γνωσιακής αναδόμησης, ο τύπος της ομάδας ελέγχου, τα αποτελέσματα των μετρήσεων, η διάρκεια της μεταθεραπευτικής παρακολούθησης (follow up), οι διαφορές των ομάδων, και τα στατιστικά τεστ που χρησιμοποιήθηκαν. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Οι περισσότερες από τις 17 μελέτες έχουν ολοκληρωμένες περιγραφές των δημογραφικών στοιχείων των δειγμάτων τους. Ο μέσος όρος (Μ.Ο.) δείγματος στις μελέτες είναι 41, με διακύμανση από 10 έως 91. Οι συμμετέχοντες ήταν γενικά νέοι (Μ.Ο. ηλικίας 38 ετών), άνδρες 71% και με Μ.Ο. επιπέδου εκπαίδευσης 11,9 έτη. Οι περισσότερες μελέτες χρησιμοποίησαν κάποιους τύπους πρακτικής εξάσκησης στις Πειραματικές Ομάδες και μια μελέτη χρησιμοποίησε εξωτερικές περιβαλλοντικές προσαρμογές. Οι συνεδρίες της γνωσιακής αναδόμησης διήρκεσαν από 20 έως 60 λεπτά σε όλες τις μελέτες αλλά υπήρχε 47

8 μεγάλη παρέκκλιση ως προς τον αριθμό των συνεδριών ο οποίος διακυμάνθηκε από μία 60-λεπτη συνεδρία έως 36, 60-λεπτες συνεδρίες. Η διάρκεια όλης της εκπαίδευσης κυμάνθηκε από 1 ημέρα έως 9 μήνες. Δυο μελέτες γνωσιακής αναδόμησης έλαβαν χώρα σε μικρές ομάδες και η μια χρησιμοποίησε έναν συνδυασμό από ατομικές και ομαδικές συνεδρίες. Όλες οι υπόλοιπες μελέτες χρησιμοποίησαν ατομική εξάσκηση και οι περισσότερες δεν ανέφεραν το επίπεδο εκπαίδευσης των θεραπευτών αν χρησιμοποίησαν συγκεκριμένους οδηγούς για την αποκατάσταση των γνωστικών λειτουργιών ή αν οι εκτιμητές μέτρησης των αποτελεσμάτων γνώριζαν τις Πειραματικές Ομάδες. Οι Ομάδες Ελέγχου περιελάμβαναν εργοθεραπεία, συνηθισμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις ή καθόλου θεραπευτικές παρεμβάσεις ή placebo εκπαίδευση για την αποκατάσταση της προσοχής (π.χ. έκθεση σε ερέθισμα με χρήση Η/Υ) και άλλες θεραπευτικές παρεμβάσεις. Τέσσερις μελέτες περιλάμβαναν περισσότερες από μια Ομάδες Ελέγχου. ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗΣ Από τις 17 μελέτες που ανασκοπήθηκαν, οι 14 ανέφεραν θετικά αποτελέσματα της γνωσιακής αναδόμησης έτσι όπως δείχνουν οι σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις Πειραματικές Ομάδες και τις Ομάδες Ελέγχου σε μια τουλάχιστον μέτρηση. Όμως σε μια από αυτές τις 14 μελέτες, οι συγγραφείς απέρριψαν ένα σημαντικό εύρημα λόγω διαφορών των ομάδων στα αποτελέσματα πριν τα τεστ (Benedict και συν., 1994). Τρεις μελέτες, ανέφεραν μη σημαντικές διαφορές μεταξύ των ομάδων (alpha 0,05). Μέσα από τις μελέτες κι αφού παρέχονταν τα απαραίτητα δεδομένα, υπολογίστηκε ο Μ.Ο. του αποτελέσματος για τρεις διαφορετικούς τύπους: α) βελτίωση στη νευροψυχολογική απόδοση β) μείωση της σοβαρότητας των συμπτωμάτων και γ) βελτίωση της λειτουργικότητας στην καθημερινή ζωή. Ο Μ.Ο. σ αυτές τις διαστάσεις ήταν σχεδόν ίδιος (περίπου 0,32, 0,26, 0,51) και παρουσιάζουν χαμηλά ή μέτρια αποτελέσματα σύμφωνα με το Cohen (1977). Οι παρεμβάσεις χωρίστηκαν σε 4 κατηγορίες (Πίνακας 1): α) Απλής Πρακτικής Εξάσκησης β) Πρακτικής Εξάσκησης που απαιτεί Στρατηγική Σκέψη γ) Απλής Πρακτικής Εξάσκησης με χρήση Ηλεκτρονικού Υπολογιστή και δ) Πρακτικής Εξάσκησης που απαιτεί Στρατηγική Σκέψη, με χρήση Ηλεκτρονικού Υπολογιστή. Η μελέτη με την περιβαλλοντική προσαρμογή α- ναλύεται ξεχωριστά. Παρακάτω αναλύονται αυτές οι προσεγγίσεις. Περιβαλλοντική παρέμβαση Η μόνη μελέτη περιβαλλοντικής παρέμβασης (Velligan και συν., 2000) σύγκρινε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα γνωσιακής προσαρμογής με δυο καταστάσεις ελέγχου: placebo προσοχής και συνηθισμένης εξωνοσοκομειακής φροντίδας. Μέσω της παρέμβασης της γνωσιακής αναδόμησης οι ασθενείς προμηθεύτηκαν αντισταθμιστικές περιβαλλοντικές στρατηγικές για το σπίτι τους (π.χ. γραπτές οδηγίες ) που ήταν εξατομικευμένες στα επίπεδα απάθειας, άρσης αναστολών και εκτελεστικής δυσλειτουργίας των ασθενών. Η παρέμβαση πραγματοποιήθηκε για μια περίοδο άνω των 9 μηνών κι έτσι αποτελεί την περισσότερο μακροχρόνια παρέμβαση από αυτές που μελετήθηκαν. Οι συγγραφείς ανέφεραν θετικά αποτελέσματα σε σχέση με τα θετικά και τα αρνητικά συμπτώματα, την κινητοποίηση, τη λειτουργικότητα στην κοινότητα, τη σφαιρική λειτουργικότητα και το δείκτη νοσηλείας. Ο Μ.Ο. αποτελέσματος (Cohen s d) σ αυτή τη μελέτη ήταν ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΑΥΣΤΗΡΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΓΝΩΣΙΑΚΗΣ ΑΝΑΔΟΜΗΣΗΣ Επιλέχτηκε μια μελέτη (Bellucci και συν., 2003) σαν παραδείγματα τυπικής έρευνας σ αυτόν τον τομέα, για διερεύνηση με περισσότερες λεπτομέρειες: Οι Bellucci και συν., (2003) σύγκριναν το αποτέλεσμα από 16 τριαντάλεπτες συνεδρίες για γνωσιακή αναδόμηση μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή, για μια περίοδο οκτώ εβδομάδων με μια ομάδα ελέγχου που ήταν σε λίστα αναμονής σε Δομή Ημερήσιας Φροντίδας. Οι συμμετέχοντες στη πειραματική ομάδα (n=17) δέχτηκαν γνωστική αποκατάσταση μέσω Η/Υ χρησιμοποιώντας το λογισμικό πακέτο Captain s Log που εστιάζει στην 48

9 Πίνακας 1. 4 κατηγορίες παρεμβάσεων πρακτικής εξάσκησης Απλές, παρεμβάσεις που απαιτούν εκμάθηση Κλινικές παρεμβάσεις με στρατηγική σκέψη Χωρίς Η/Υ Wagner (1968)1 Meichenbaum & Cameron (1973) 3 Olbrich και Mussgay (1990) 1 Corrigan και συν. (1995) 3 Brown και συν. (1993) 2 Spaulding και συν. (1999α, 1999β) 3 Wykes και συν. (1999) 3 Με Η/Υ Benedict & Harris (1989) Medalia και συν. (2000, 2001) 5 Hermanutz και Gestrich (1991) 2,4 Benedict και συν. (1994) 4 Burda και συν. (1994) 4 Field και συν. (1997) 2,4 Μedalia και συν. (1998) 4 Bell και συν. (2001) Velligan και συν., 2000 Bellucci και συν. (2003) 4 1 M.O. αποτελέσματος: d= Η μελέτη αναφέρει αρνητικά αποτελέσματα για τη γνωσιακή αναδόμηση. Όλες οι άλλες μελέτες αναφέρουν θετικά αποτελέσματα τουλάχιστον σε μια μέτρηση. 3 Μ.Ο. αποτελέσματος: d= Μ.Ο. αποτελέσματος: d= Μ.Ο. αποτελέσματος: d= προσοχή και τη συγκέντρωση, στη μνήμη, σε οπτικοχωρικές και οπτικοκινητικές δεξιότητες και στην αντιληπτικότητα. Έτσι, αντιτιθέμενοι στην αναδόμηση των ίδιων διαστάσεων έτσι όπως προτάθηκε από την ομάδα Medalia (2000,2001), οι Bellucci και συν., ε- φάρμοσαν μια προσέγγιση γνωσιακής αναδόμησης σ ένα ευρύ φάσμα γνωστικών διαστάσεων. Οι μετρήσεις του αποτελέσματος περιελάμβαναν το Mini Mental State Examination (MMSE),τρεις ενότητες του Wechsler Memory Scale Third Edition (WMS-III),το Trail Making Test, Ενότητες Α και Β, και μετρήσεις των αρνητικών συμπτωμάτων και της αυτοεκτίμησης. Συγκρινόμενοι με την ομάδα ελέγχου οι συμμετέχοντες στη γνωσιακή αναδόμηση βελτιώθηκαν στην άμεση και καθυστερημένη ανάκληση του «κεντρικού νοήματος» μιας ιστορίας καθώς και στην καθυστερημένη ανάκληση ολόκληρης της ιστορίας. Επίσης, έδειξαν βελτίωση στη Β Ενότητα του Trail Making Test που εξετάζει την ταχύτητα απόδοσης στα γνωστικά τεστ. Αλλά η περισσότερο θεαματική βελτίωση σημειώθηκε στη βαρύτητα των αρνητικών συμπτωμάτων. Αυτή η μελέτη δεν συμπεριέλαβε καθόλου μετρήσεις του λειτουργικού αποτελέσματος αλλά έδειξε θετικά αποτελέσματα της γνωσιακής αναδόμησης μέσω Η/Υ και στα γνωστικά ελλείμματα αλλά και στη βαρύτητα των αρνητικών συμπτωμάτων. ΣΥΖΗΤΗΣΗ Αν και ο αριθμός των μελετών για τη γνωσιακή αναδόμηση στη σχιζοφρένεια είναι περιορισμένος, ελπίζουμε στο μέλλον να δοθεί ώθηση για περισσότερες καρποφόρες έρευνες εν όψει και του σημαντικού αριθμού θετικών ευρημάτων. Στη συζήτησή μας για το μέσο όρο των ευρημάτων της βιβλιογραφίας, θα εστιαστούμε σε μεθοδολογικούς παράγοντες, σε θεωρητικές μεταβλητές και σε ρεαλιστικά θέματα. Αντιμετωπίσαμε μεθοδολογικούς περιορισμούς εξε- 49

10 τάζοντας τις διαφορετικές μελέτες. Ένα κοινό πρόβλημα ήταν ο μικρός αριθμός του δείγματος με έξι μελέτες να περιλαμβάνουν 30 ή λιγότερους ασθενείς. Μια άλλη συχνή δυσκολία ήταν η ανεπαρκής περιγραφή του δείγματος των πειραματικών ομάδων αλλά και των ομάδων ελέγχου. Για παράδειγμα πολύ λίγες μελέτες ανέφεραν πληροφορίες σε σχέση με τους τύπους και την ειδικότητα των θεραπευτών που διαχειρίστηκαν τις ομάδες γνωσιακής αναδόμησης. Γενικά το δείγμα περιγράφεται καλά στις μελέτες που ανασκοπήθηκαν με εξαίρεση τις πληροφορίες που αναφέρονται στην εθνικότητα των συμμετεχόντων. Επιπρόσθετα, οι περισσότεροι συμμετέχοντες ήταν νέοι έως μέσης ηλικίας ενήλικες, άνδρες. Έτσι, οι πληροφορίες σε σχέση με την ηλικία, το φύλο και την εθνικότητα ως προς την απάντηση στη γνωσιακή αναδόμηση είναι ελλιπείς. Μόνο δυο μελέτες από αυτές που ανασκοπήθηκαν αναφέρουν πληροφορίες σχετικά με παράγοντες πρόβλεψης επιτυχίας ή αποτυχίας στη γνωσιακή αναδόμηση (Spaulding και συν., 1999 a / 1999 b; Wykes και συν., 1999). Από θεωρητική άποψη, οι διαφορές στις Ομάδες Ελέγχου έφεραν δυσκολίες στην ερμηνεία των αποτελεσμάτων κάποιων μελετών. Ένα από τα πιο σοβαρά ζητήματα σ αυτή την ανασκόπηση είναι η μέτρηση των αποτελεσμάτων. Είναι φανερό, ότι οι ασθενείς με σχιζοφρένεια μπορούν να μάθουν να βελτιώνουν την απόδοσή τους σε ειδικά γνωστικά τεστ όπως το (WCST) και ότι υπάρχουν ενδείξεις ότι η γνωσιακή αναδόμηση μπορεί να οδηγήσει και σε πιο γενικευμένες βελτιώσεις εκτός από την απόδοσή τους, σε συγκεκριμένα γνωστικά τεστ. Η αξιολόγηση των αλλαγών στα γνωστικά τεστ είναι απαραίτητη αλλά πιο απαραίτητη είναι η μέτρηση των αλλαγών της λειτουργικότητας, στον πραγματικό κόσμο. Όμως, λιγότερες από το 1/3 των μελετών που ανασκοπήθηκαν, περιλαμβάνουν κάποια αξιολόγηση της καθημερινής λειτουργικότητας, στα αποτελέσματά τους και συνεπώς, μπορεί να υπάρξει βελτίωση της εξωτερικής εγκυρότητας. Ιδανικά, τα αποτελέσματα πρέπει να περιλαμβάνουν αξιολογήσεις της λειτουργικότητας της καθημερινής ζωής σε διάφορες δομές και σε διάφορους ρόλους και μόνο τότε η επίδραση της γνωσιακής αναδόμησης σε ειδικούς τύπους της λειτουργικότητας μπορεί να γίνει «ο χρυσός κανόνας» και έτσι να κατανοηθεί και να υιοθετηθεί από τις επιστήμες της συμπεριφοράς (Twamley και συν., 2002). Πιστεύουμε, ότι τα καλύτερα εργαλεία για την αξιολόγηση της λειτουργικότητας είναι εκείνα που αντικειμενικά βασίζονται στην απόδοση και τις ικανότητες των ασθενών στον πραγματικό κόσμο όπως είναι οι κοινωνικές επαφές, η συναίνεση και η διαχείριση της φαρμακευτικής αγωγής και ικανότητες σχετικές με τη χρήση των μέσων μεταφοράς, της διαχείρισης των χρημάτων, της προετοιμασίας του φαγητού δηλαδή των Δραστηριοτήτων Καθημερινής Ζωής Μελέτες με μεγαλύτερη χρονική διάρκεια θα επέτρεπαν τη διερεύνηση των «αναμνηστικών συνεδριών» (Green & Nuechterlein, 1999) και άλλων παρεμβάσεων για τη διευκόλυνση της γενίκευσης του οφέλους από τη θεραπεία στη λειτουργικότητα και από το εργαστήριο, σε πραγματικές συνθήκες. Τέλος, αρκετές μελέτες δεν είναι σαφείς για τους στόχους των προσεγγίσεών τους για τη γνωσιακή α- ναδόμηση. Χρειαζόμαστε θεωρητικές μελέτες που να περιγράφουν τους μηχανισμούς που υποβόσκουν και διαμεσολαβούνται των παρεμβάσεων (π.χ. αποκαταστασιακούς, αντισταθμιστικούς, περιβαλλοντικούς. ΕΠΙΛΟΓΟΣ Βασιζόμενοι στην παρούσα βιβλιογραφική ανασκόπηση αλλά και στη λεπτομερή συζήτηση των αυστηρά μεθοδολογικά μελετών γνωσιακής αναδόμησης μπορούμε να καταλήξουμε ότι ένα πρόγραμμα γνωσιακής αναδόμησης, με χρήση Η/Υ, με παρεμβάσεις πρακτικής εξάσκησης που απαιτούν στρατηγική σκέψη και περιβαλλοντικές προσαρμογές είναι αποτελεσματικό στη σχιζοφρένεια. Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι τα γνωστικά ελλείμματα που χαρακτηρίζουν τη σχιζοφρένεια μπορούν να εξαλειφθούν με κάποια κατάλληλη θεραπεία. Πραγματικά, λίγοι θα υποστήριζαν ότι ένα πρόγραμμα γνωσιακής αναδόμησης βραχείας διάρκειας μπορεί να επιλύσει χρόνια νευροψυχολογικά ελλείμματα ασθενών που πάσχουν από σχιζοφρένεια (Green & Nuechterlein, 1999). Αν και η ερώτηση για τους μηχανισμούς που βρίσκονται κάτω από τα αποτελέσματα της γνωσιακής αναδόμησης δεν έχουν διερευνηθεί, υποθέτουμε ότι πρωταρχικοί μηχανισμοί πιθανώς αντισταθμίζουν τα γνωστικά ελλείμματα (Twamley και συν., 2002). 50

11 Όμως η παρέμβαση του Velligan χρησιμοποίησε ε- ξωτερικές -περιβαλλοντικές- αντισταθμίσεις ενώ άλλοι συγγραφείς προσπάθησαν να διδάξουν εσωτερικές αντισταθμιστικές στρατηγικές όπως η επανάληψη των οδηγιών με δυνατή φωνή κατά τη διάρκεια ενός έργου για τη διατήρηση της προσοχής. Οι δυο παρεμβάσεις και τα ζητήματα που αναφέρονται στη γενίκευση και συντήρηση του οφέλους της θεραπείας είναι διαφορετικά. Για παράδειγμα, μια περιβαλλοντική παρέμβαση μπορεί να διατηρηθεί για όσο χρονικό διάστημα παρέχεται περιβαλλοντική υποστήριξη αλλά η γενίκευσή της περιορίζεται. Εσωτερικές αντισταθμιστικές στρατηγικές μπορούν ευκολότερα να γενικευτούν για βραχύ χρονικό διάστημα αλλά πολύ δύσκολα μπορούν να διατηρηθούν μακροπρόθεσμα και κυρίως αν τα άτομα αδυνατούν να αναλάβουν πρωτοβουλίες σχετικές με τις στρατηγικές που έμαθαν κατά τη διάρκεια της παρέμβασης, στις πραγματικές συνθήκες που ζουν. Κλείνουμε με προτάσεις για μελλοντική έρευνα: Απαιτείται επαρκές δείγμα για μετρήσεις διαφορετικών αποτελεσμάτων. Απαιτείται έρευνα σε πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα ασθενών με σχιζοφρένεια όπως γυναίκες, εθνικές μειονότητες, ηλικιωμένοι, για βελτίωση της γενίκευσης των αποτελεσμάτων. Η φαρμακευτική αγωγή θα μπορούσε επίσης, να διερευνηθεί ως παράγοντας πρόβλεψης για την απόκριση στη γνωσιακή αναδόμηση. Εγχειρίδια γνωσιακής αναδόμησης θα μπορούσαν να αναπτυχθούν για τη βελτίωση της απόδοσης της θεραπείας. Η αποδοχή κοινής ονοματολογίας (π.χ. αποκαταστασιακή, αντισταθμιστική, περιβαλλοντική) και κοινής θεωρητικής βάσης θα μπορούσε επίσης, να επιτρέψει να κινηθεί πιο γρήγορα στο μέλλον αυτό το πολλά υποσχόμενο πεδίο για τη θεραπεία της σχιζοφρένειας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Bark N., Revheim N., Huq F., Khalderov V.,Ganz ZW., Medalia A. The impact of cognitive remediation on psychiatric symptoms of schizophrenia. Scizophrenia Research; 2003(63) Beck A., Rector N. Cognitive therapy for schizophrenia patients. Harvard Mental Health Letter 1998;(15): Bell M., Bryson G., Greig T., Corcoran C., and Wexler., B. Neurocognitive enhancement therapy with work therapy: Effects on neuropsychological test performance. Archives of General Psychiatry, 2001; 58: Bellack A., Blanchard J., Murphy P., and Podell K. Generalization effects of training in the Wisconsin Card Sorting Test for schizophrenia patients. Schizophrenia Research 1996,19: Bellack A., Gold J., Buchanan R. Cognitive rehabilitation for schizophrenia: problems, prospects, and strategies. Schizophrenia Bull etin 1999;(25): Bellack A., Weinhardt L., Gold J., and Gearon J. Generalization of training effects in schizophrenia. Schizophrenia Research 2001,48: Belucci D., Glaberman K., Haslam N. Computer-assisted cognitive rehabilitation reduces negative symptoms in the severely mentally ill. Schizophrenia Research 2003; (59): Benedict R., Harris A., Markow., T., McCormick J., Nuechterkein., and Asarnow R. Effects off training on information processing in schizophrenia. Schizophrenia Bulletin. 1994; 20(3): Benedict R.H., & Harris A. Remediation of attention deficits in chrinic schizophrenic patients:a preliminary study. British Journal of Clinical Psychology 1989,28: Benton AL. Differential behavioral affects in frontal lobe disease. Neuropsychologia 1968;(6): Βrenner H., Hodel B., Roder V., Corrigan P. Treatment of cognitive dysfunctions and behavioral deficits in schizophrenia. Schizophrenia Bulletin 1992; (18):1: Brickenkamp R., Test D. Aufmerksamkeits-Belastung- Test (6, Auflage). Hogrefe, Gottingen. 13. Bowie C. Cognitive remediation in schizophrenia: a case study. Psychiatry Source 2005; Brown C., Harwood K., Hays C., Heckman J. and Short J. Effectivenes of cognitive rehabilitation for improving attention in patients with schizopfrenia. Occupational Therapy Journal of Research,1993,13: Burda P., Starkey T., Dominguez F., Vera V. Computer-assisted cognitive rehabilitation of chronic psychiatric inpatients. Comput Hum Behav 1994; (10) : Corrigan P., Hirschbeck J. & Wolf M. Memory and vigilance training to improve social perception in schizophrenia. Schizophrenia Research 1995, 17; Cornblatt B., Obuchowsky M., Schnur D., O Brien D. Hillside study of risk and early detection in schizophenia. British Journal of Psychiatry 1998;(172) (Suppl.33): Delis D., Kramer J., Kaplan E., Ober B. California Verbal Learning Test. Psychological Corporation /Harcourt Brace Jovanovich.Inc.: New York,

12 19. Field C., Galletly c., Anderson D., Walker P. Computer aided cognitive rehabilitataion: possible application to the attentional deficit of schizophrenia, a report of negative results. Perseptual and Motor Skills 1997(85): Gianutsos R. & Klitzner C. Computer programs for cognitive rehabilitation. Bayport, NY: Life Science Associates, Gianutsos R., Vroman G., Matheson P. Computer programs for cognitive rehabilitation: vol.2. Bayport, NY: Life Science Associates, Goldstein K. The significance of special mental tests for diagnosis and prognosis in schizpphrenia. American Journal of Psychiatry 1939;(96): Green MF. What are the functional consequences of neurocognitive deficits in schizophrenia? American Journal of Psychiatry 1996; (153): Green M. & Nuechterlein K. Should schizophrenia be treated as a neurocognitive disorder? Schizophrenia Bulletin 1999;25(2): Heatton RK. A manual for the Wisconsin Card Sorting Test. Odessa, FL: Psychological Assessment Ressourses, Hermnanutz M. & Gestrich J. Computer-assisted attention training in schizophrenics. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience 1991; (240): Hutton S., Puri B., Dunkan l., robbins T., Barnes T., Joyce E. Executive function in first- episode in schizophrenia. Psychological Medicine; 1998 (28): Katz N., Hartman-Maeir A. Occupational performance and metacognition. Can J Occupational Therapy 1997;(64): MacLeod CM. Half a century of research on the Stroop effect : an integrative review. Psychology Bulletin 1991; (109) : Medalia A., Aluma M., Tyron W. & Merriam A. Effectivness of attention training in schizophrenia. Schizophrenia Bulletin 1998, 24(1): Medalia A., Revheim N., Casey M. Remediation of memory disorders in schizophrenia. Psychological Medicine 2000; (30): Medalia A., Revheim N., and Casey M. The remediation of problem-solving skills in schizophrenia. Schizophrenia Bulletin 2001, 27(2): Meichenbaum D.& Cameron R. Training schizophrenics to talk to themselves: A means of developing attentional controls. Behavior Therapy 1973;(4): Olbrich R., & Mussgay L. Reduction of schizophrenic deficits by cognitive training: an evaluative study. European Archives of Psychiatry and Neurological Sciences1990, 239: Ουλής Π. Εγχειρίδιο κλινικής ψυχοπαθολογίας. Βήτα Ιατρικές Εκδόσεις. Αθήνα Pantelis C., Nelson H., Barnes T. Schizophrenia: a neuropsychological perspective. Chichester: Wiley, Posner M. & Raichle M. Images of mind. New York. Freeman, Reitan RM. Trail Making Test. Manual for administration and scoring. South Tucson: Reitan Neuropsychology Laboratory, Rey A., L Examen Clinique en Psychologie. Presse Universitaire de France, Paris. 40. Shallice T. & Burgess P. Deficits in strategy application following frontal lobe damage in main. Brain 1991; (114): Simon E., Giacomini V., Ferrero F., Mohr S. Dysexecutive syndrome and social adjustment in schizophrenia. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry 2003; 37(3) Spaulding W., Fleming S., Reed D., Sullivan M., Storzbach D. AND Lam M. Cognitive functioning in schizophrenia: Implications for psychiatric rehabilitation. Schizophrenia Bulletin, 1999a,25(2); Spaulding W., Reed D., Sullivan M., Richardson C., Weiler M. Effects of cogntive treatment in psychiatric rehabilitation. Schizophrenia Buletin 1999 b;25(4): Spaulding W., Storms L., Goodrich V., Sullivan M. Applications of experimental psychopathology in psychiatric rehabilitation. Schizophrenia Bulletin 1986; 25(4): Stedman s Medical Dictionary. 26th ed. Philadelphia, PA: Williams & Wilkin s, Stip E. & Rialle V. Enviromental Cognitive remediation in Schizophrenia : Ethical Implications of Smart Home Technology. Canadian Journal of Psychiatry 2005; (5): Stroop JR. Studies of interference in serial verbal reactions. Journal of Experimental Psychology 1985; (18): Taber s Cyclopedic Medical Dictionary. Philadelphia, PA: F.A. Davis Company, Twamley E., Doshi R., Nayak G., Palmer B., Golshan S., Heaton R., Patterson T. & Jeste D. Generalized cognitive impairments, everyday functioning ability and living independence in patients with psychosis. American Journal of Psychiatry 2002;(159): Velligan D., Bow-Thomas C., Huntzinger C., Ritch J., Ledbetter N., Prihoda T., and others. Randomised controlled trial of the use of comprnsatory strategies to enhance adaptive functionning in outpatients with schizophrenia. American Journal of Psychiatry 2000; 157: Wagner B. The training of attending and abstracting responses in chronic schizophrenia. Journal of Experimental Research in Personality 1968 ;(3):

13 52. Webster s Third New International Dictionary. Springfield, MA: Merriam- Webster, Wechsler D. Wechsler Adult Intelligence Scale- Revised. Psychological Corporation / Harcourt Brace Jovanovich (1981) Inc.: New York. 54. Wechsler D. Wechsler Memory Scale Revised. Psychological Corporation/Harcourt Brace Jovanovich (1987) Inc.: New York. 55. Wexler B. & Bell M. Cognitive Remediation and Vocational Rehabilitation for Schizophrenia. Schizophrenia Bulletin 2005; 31(4): Wilson B., Alderman N., Burgess P., Emslie H., Evans J. Behavioural assessment of the Dysexecutive Syndrome. Elmunds: Thames Valley Test Company, Wykes T., Reeder C., Corner J., Rice C., Everitt B. The effects of neurocognitive remediation on executive processing in patients with schizopfrenia. Schizophrenia Bulletin 1999; (225) 2: Young D., and Freysliner M. Scaffolded instruction and the remediation of Wisconsin Card Sorting Test deficits in chronic schizophrenia. Schizophrenia Research 1995, 16: Zanelo A., Pering L., Huguelet P. Cognitive functions related to interpersonal problem-solving skills in schizophrenic patients compared with healthly subjects. Psychiatry Research

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα για σχιζοφρενείς με σκοπό την αποκατάσταση και αποασυλοποιήση τους μέσω της βελτίωσης των γνωστ

ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα για σχιζοφρενείς με σκοπό την αποκατάσταση και αποασυλοποιήση τους μέσω της βελτίωσης των γνωστ Η ελληνική έκδοση του IPT Απαρτιωτική Ψυχολογική Θεραπεία για Σχιζοφρενείς Κ. Ευθυμίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Νευροψυχολογικές Κλίμακες

Νευροψυχολογικές Κλίμακες Νευροψυχολογικές Κλίμακες Πόπτση Ελένη, Ψυχολόγος ΑΠΘ 9 t h P a n h e l l e n i c C o n f e r e n c e o n A l z h e i m e r ' s D i s e a s e a n d 1 s t M e d i t e r r a n e a n o n N e u r o d e g e

Διαβάστε περισσότερα

9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer και Συγγενών Διαταραχών

9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer και Συγγενών Διαταραχών Στρογγυλό Τραπέζι Σωματική άσκηση και Άνοια. Από τη Γενική Ιατρική και την κοινότητα στο νοσοκομείο και στις εξειδικευμένες υπηρεσίες: Παρέμβαση στην Ελλάδα του σήμερα 9 o Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου A lzheimer

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης

Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης Δημογραφικοί δείκτες για την ωφέλεια προγράμματος γνωστικής εκπαίδευσης Αγωγιάτου Χριστίνα 1, Μπάμπα Γρηγορία, Κουντή Φωτεινή 1, Τσολάκη Μάγδα 2,1 1 Alzheimer Hellas 2 Ιατρική Σχολή ΑΠΘ Αύξηση ηλικιωμένου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΕΦΑΛΑΛΓΙΑ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑΓΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΙΑ; ΝΑΙ Η ΟΧΙ; Ε. ΚΑΡΑΡΙΖΟΥ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νευρολογίας Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ

Η ΚΕΦΑΛΑΛΓΙΑ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑΓΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΙΑ; ΝΑΙ Η ΟΧΙ; Ε. ΚΑΡΑΡΙΖΟΥ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νευρολογίας Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ Η ΚΕΦΑΛΑΛΓΙΑ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑΓΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΙΑ; ΝΑΙ Η ΟΧΙ; Ε. ΚΑΡΑΡΙΖΟΥ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νευρολογίας Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ Υπάρχει αιτιακή σχέση ; Ναι Όχι Η άνοια είναι η πιο συχνή νευρολογική διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ»

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Κοινωνική Χυχιατρική Η Κοινωνική Χυχιατρική αποτελεί κλάδο της ψυχιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA Γνωστικές λειτουργίες Γνωστική λειτουργία (cognition) είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται τον κόσμο και δρα μέσα σε αυτόν. Είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος <<Ασκήσεις λόγου>> σε ηλικιωμένους με Ήπια Νοητική Διαταραχή

Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος <<Ασκήσεις λόγου>> σε ηλικιωμένους με Ήπια Νοητική Διαταραχή lysitsas.kon@gmail.com 9th Panhellenic Conference on Alzheimer's Disease and 1st Mediterranean on Neurodegenerative Diseases Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος σε ηλικιωμένους με

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΔΙΣΗ «ΣΕ ΕΥΘΕΙΑ ΓΡΑΜΜΗ» ΩΣ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΣ ΔΕΙΚΤΗΣ ΤΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΝΟΣΟ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝ

ΒΑΔΙΣΗ «ΣΕ ΕΥΘΕΙΑ ΓΡΑΜΜΗ» ΩΣ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΣ ΔΕΙΚΤΗΣ ΤΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΝΟΣΟ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝ 27 Ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΛΛΗΝΩΝ ΝΕΥΡΟΛΟΓΩΝ A096 ΒΑΔΙΣΗ «ΣΕ ΕΥΘΕΙΑ ΓΡΑΜΜΗ» ΩΣ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΣ ΔΕΙΚΤΗΣ ΤΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΟΔΗΓΗΣΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΝΟΣΟ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝ Νίκος Ανδρονάς 1, Ίων Μπεράτης 1, Διονυσία Κονταξοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε Μια σύντοµη παρουσίαση του προγράµµατος «Απαρτιωτικό, θεραπευτικόπρόγραµµαστη σχιζοφρένεια (ΙΡΤ)». Κ. Ευθυµίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς 1 Εισαγωγή Ι Το IPT (Intergriertes

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer

Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer Αγωγιάτου Χριστίνα, Ψυχολόγος, Α.Π.Θ. Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer Νευροψυχολογία Η νευροψυχολογία είναι η επιστήμη που μελετά τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου και τη σχέση του με τη συμπεριφορά

Διαβάστε περισσότερα

Βετεράνοι αθλητές. Απόδοση & Ηλικία. Βασικά στοιχεία. Αθλητισμός Επιδόσεων στη 2η και 3η Ηλικία. Γενικευμένη θεωρία για τη

Βετεράνοι αθλητές. Απόδοση & Ηλικία. Βασικά στοιχεία. Αθλητισμός Επιδόσεων στη 2η και 3η Ηλικία. Γενικευμένη θεωρία για τη Αθλητισμός Επιδόσεων στη 2η και 3η Ηλικία. Γενικευμένη θεωρία για τη Διατήρηση η της αθλητικής απόδοσης 710: 8 η Διάλεξη Μιχαλοπούλου Μαρία Ph.D. Περιεχόμενο της διάλεξης αυτής αποτελούν: Αγωνιστικός αθλητισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Τίτλος Ονοματεπώνυμο συγγραφέα Πανεπιστήμιο Ονοματεπώνυμο δεύτερου (τρίτου κ.ο.κ.) συγγραφέα Πανεπιστήμιο Η κεφαλίδα (μπαίνει πάνω δεξιά σε κάθε σελίδα): περιγράφει το θέμα

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Καθηγητής: Αργύρης Β. Καραπέτσας

ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Καθηγητής: Αργύρης Β. Καραπέτσας ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Καθηγητής: Αργύρης Β. Καραπέτσας Πότε προστρέχω στη Νευροψυχολογική Αξιολόγηση ; Οι Νευροψυχολογικές Αξιολογήσεις γενικά προτείνονται στις ακόλουθες περιπτώσεις: 1. Περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Περιστατικού. Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή. Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος

Παρουσίαση Περιστατικού. Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή. Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος Παρουσίαση Περιστατικού Αυτοκτονικός Ιδεασμός και Κατάθλιψη στην Ήπια Νοητική Διαταραχή Διαμαντίδου Αλεξάνδρα, Ψυχολόγος Δημογραφικά Στοιχεία Ηλικία:65 ετών Εκπαίδευση: 6 έτη Επάγγελμα: Μοντελίστ Τόπος

Διαβάστε περισσότερα

Δημοσίευση HandTutor Enhanced Hand Rehabilitation after Stroke A Pilot Study στο περιοδικό Physiother Res Int

Δημοσίευση HandTutor Enhanced Hand Rehabilitation after Stroke A Pilot Study στο περιοδικό Physiother Res Int Δημοσίευση HandTutor Enhanced Hand Rehabilitation after Stroke A Pilot Study στο περιοδικό Physiother Res Int 2011-03-15 12:25:14 Σκοπός Η μελέτη αξιολογεί τα θεραπευτικά αποτελέσματα της χρήσης του συστήματος

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα 5 ο. Κοινωνικο-γνωστικές Προσεγγίσεις για τη Μάθηση: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση. Κυριακή Γ. Γιώτα Ψυχολόγος MSc., Ph.D.

Μάθημα 5 ο. Κοινωνικο-γνωστικές Προσεγγίσεις για τη Μάθηση: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση. Κυριακή Γ. Γιώτα Ψυχολόγος MSc., Ph.D. Μάθημα 5 ο Κοινωνικο-γνωστικές Προσεγγίσεις για τη Μάθηση: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Κυριακή Γ. Γιώτα Ψυχολόγος MSc., Ph.D. Κοινωνικογνωστικές θεωρίες Κοινωνική μάθηση (Bandura) Κοινωνικός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΔΟΣΗΣ (ΑΔΜΕ) ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Σ. Παπαϊωάννου, Α. Μουζάκη Γ. Σιδερίδης & Π. Σίμος

ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΔΟΣΗΣ (ΑΔΜΕ) ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Σ. Παπαϊωάννου, Α. Μουζάκη Γ. Σιδερίδης & Π. Σίμος ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΔΟΣΗΣ (ΑΔΜΕ) ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Σ. Παπαϊωάννου, Α. Μουζάκη Γ. Σιδερίδης & Π. Σίμος ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας Βασικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Επικοινωνία μεταξύ προσωπικού υγείας και ασθενών Ικανοποίηση Τήρηση των οδηγιών

Επικοινωνία μεταξύ προσωπικού υγείας και ασθενών Ικανοποίηση Τήρηση των οδηγιών Επικοινωνία μεταξύ προσωπικού υγείας και ασθενών Ικανοποίηση Τήρηση των οδηγιών Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας Τομέας Κοινωνιολογίας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας 17/10/2009 Π.Μ.Σ. Δ.Υ. & Δ.Υ.Υ.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

Ηλικιωμένοι στην Κοινότητα και το Ίδρυμα - στον Αστικό Ιστό και την Ύπαιθρο Συννοσηρότητα

Ηλικιωμένοι στην Κοινότητα και το Ίδρυμα - στον Αστικό Ιστό και την Ύπαιθρο Συννοσηρότητα Ηλικιωμένοι στην Κοινότητα και το Ίδρυμα - στον Αστικό Ιστό και την Ύπαιθρο Συννοσηρότητα Αγγελική Κυπράκη, Ιατρός Άνοια και συννοσηρότητα Η άνοια ορίζεται ως διαταραχή κατά την οποία παρατηρείται έκπτωση

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα στη Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία

Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα στη Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2016-17 Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα στη Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία Επωνυμία και Βασική Περιγραφή Εκπαιδευτικού Προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Καραθανάση Ε. - Βερυκούκη Ε. - Τσολάκη Μ. Συνεργάτης στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ASPAD, Ψυχολόγος στην Ψυχιατρική Κλινική San Vitale

Καραθανάση Ε. - Βερυκούκη Ε. - Τσολάκη Μ. Συνεργάτης στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ASPAD, Ψυχολόγος στην Ψυχιατρική Κλινική San Vitale Καραθανάση Ε. - Βερυκούκη Ε. - Τσολάκη Μ. Συνεργάτης στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ASPAD, Ψυχολόγος στην Ψυχιατρική Κλινική San Vitale Σαφράν και ζαφορά Περιζήτητο προϊόν, που στην Ελλάδα καλλιεργείται αποκλειστικά

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα 9

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα 9 Περιεχόμενα Προλογικό Σημείωμα 9 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1.1. Εισαγωγή 14 1.2 Τα βασικά δεδομένα των Μαθηματικών και οι γνωστικές απαιτήσεις της κατανόησης, απομνημόνευσης και λειτουργικής χρήσης τους 17 1.2.1. Η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ(Διαφ.1) Στη 10χρονη εμπειρία μου με χρήστες ηρωίνης

Διαβάστε περισσότερα

Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων (Ι.Ψ.Υ.Π.Ε.) Ψυχιατρική Περίθαλψη στο Σπίτι του Ασθενούς (Ψ.Π.Σ.Α.)

Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων (Ι.Ψ.Υ.Π.Ε.) Ψυχιατρική Περίθαλψη στο Σπίτι του Ασθενούς (Ψ.Π.Σ.Α.) Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων (Ι.Ψ.Υ.Π.Ε.) ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Π. ΥΠΕΥΘΥΝOI ΤΜΗΜΑΤΟΣ Ψ.Π.Σ.Α.: ΤΣΙΠΟΥΡΙΔΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΖΕΙΚΟΥ ΕΒΕΛΙΝΑ: ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ Ψυχιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Τι πρέπει να γνωρίζει ο γονιός για τον Αυτισμό!

Τι πρέπει να γνωρίζει ο γονιός για τον Αυτισμό! Τι πρέπει να γνωρίζει ο γονιός για τον Αυτισμό! ΟΛΑ ΟΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΙ Ο ΓΟΝΙΟΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ, της Ψυχολόγου Έλλης Τιγγινάγκα, MSc Τι είναι ο αυτισμός, ποια τα αίτια που τον προκαλούν; Ο αυτισμός

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων

Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα της Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων και Νεοεισερχομένων Εκπαιδευτικών προσφέρεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Κρανιοεγκεφαλική Κάκωση

Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Κρανιοεγκεφαλική Κάκωση Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Στεργίου Α.1, Βαρβαρούσης Δ.2, Μάγγου Λ.2, Παπακώστας Π.2, Παπαμιχαήλ Ν.2, Πλούμης Α.2 Κέντρο Θεραπευτικής Ιππασίας & Ιπποθεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Master's in Neuropsychology

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Master's in Neuropsychology Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2016-17 Master's in Neuropsychology Επωνυμία και Βασική Περιγραφή Εκπαιδευτικού Προγράμματος Οι τίτλοι σπουδών Master of

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ

ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Δ Ε Σ Π Ο Ι Ν Α Χ Α ΡΑ Λ Α Μ Π ΟΥ Σ ΛΟ Γ Ο Π ΕΔΙΚΟ Σ Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ H Σ Υ Ν Ε Ρ Γ ΑΤ Η Σ Ν Ε Υ Ρ ΟΛΟ Γ Ι Κ Η Σ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Σ Ν ΑΥ Τ Ι ΚΟΥ Ν Ο Σ Ο ΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Αναστάσιος Καρακώστας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Περιεχόμενα Οι γνωστικές ασκήσεις στην υπηρεσία ασθενών με άνοια Προτεινόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των εκπαιδευτικών παιχνιδιών στην ενδυνάμωση των νοητικών λειτουργιών

Ο ρόλος των εκπαιδευτικών παιχνιδιών στην ενδυνάμωση των νοητικών λειτουργιών 9ο Πανελλήνιο Συνέδριο Νόσου Alzheimer & Συγγενών Διαταραχών και 1ο Mεσογειακό Συνέδριο Ο ρόλος των εκπαιδευτικών παιχνιδιών στην ενδυνάμωση των νοητικών λειτουργιών Τουρίκα Μαρία Επισκέπτρια Υγείας Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων

Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων Πρώτο στάδιο: λειτουργικοί ορισμοί της ανεξάρτητης και της εξαρτημένης μεταβλητής Επιλογή της ανεξάρτητης μεταβλητής Επιλέγουμε μια ανεξάρτητη μεταβλητή (ΑΜ), την οποία

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Μετρήσεις και αξιολόγηση στο σχολείο. Πείραµα 12 ο. Αρχική αξιολόγηση της κινητικής αδεξιότητας

Μετρήσεις και αξιολόγηση στο σχολείο. Πείραµα 12 ο. Αρχική αξιολόγηση της κινητικής αδεξιότητας Μετρήσεις και αξιολόγηση στο σχολείο Πείραµα 12 ο Αρχική αξιολόγηση της κινητικής αδεξιότητας 2 Εισαγωγή Τα παιδιά µε κινητική αδεξιότητα (ή µε αναπτυξιακή διαταραχή της συναρµογής) είναι αυτά χωρίς (εµφανή)

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ

ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΗ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗ ΜΝΗΜΗ ΧΑΜΗΛΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΑΝΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικό πρόγραμμα «Ασκήσεις Λόγου»

Θεραπευτικό πρόγραμμα «Ασκήσεις Λόγου» 9th Panhellenic Conference on Alzheimer's Disease and 1st Mediterranean on Neurodegenerative Diseases Θεραπευτικό πρόγραμμα «Ασκήσεις Λόγου» ΜΑΡΙΑ ΒΑΣΙΛΟΓΛΟΥ, ΜΑΡΚΟΥ ΝΕΦΕΛΗ Dr ΚΟΥΝΤΗ ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ειδική Εκπαίδευση

Εισαγωγή στην Ειδική Εκπαίδευση Εισαγωγή στην Ειδική Εκπαίδευση Παιδιά με ειδικές ανάγκες Κατηγορίες διαφορετικών δυνατοτήτων Διανοητικές αναπηρίες (νοητική καθυστέρηση) Μαθησιακές δυσκολίες Συναισθηματικές ή συμπεριφορικές διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ)

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ) Κατερίνα Μάσχα Λέκτορας Αναπτυξιακής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης kmascha@psy.soc.uoc.gr ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ. Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ

ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ. Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ 1 ΠΟΙΟΣ ΘΑ ΝΙΚΗΣΕΙ; VS Masters & Johnson Kaplan Basson Μοντέλο: Η σχηματική περιγραφή ενός φαινομένου Τo μοντέλο σεξουαλικής ανταπόκρισης

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ (STATE OF THE ART) ΤΟΥ ENTELIS ΕΚΔΟΣΗ EΥΚΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ

ΑΝΑΦΟΡΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ (STATE OF THE ART) ΤΟΥ ENTELIS ΕΚΔΟΣΗ EΥΚΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΑΝΑΦΟΡΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ (STATE OF THE ART) ΤΟΥ ENTELIS ΕΚΔΟΣΗ EΥΚΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ Εισαγωγή Η έρευνα στην Ευρώπη δείχνει ότι οι άνθρωποι με αναπηρίες όλων των ηλικιών έχουν προσωπική εμπειρία με την τεχνολογία.

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρήσεις σε Σχέση με την Οδήγηση σε Ηλικιωμένους με Νόσο Alzheimer

Παρατηρήσεις σε Σχέση με την Οδήγηση σε Ηλικιωμένους με Νόσο Alzheimer Παρατηρήσεις σε Σχέση με την Οδήγηση σε Ηλικιωμένους με Νόσο Alzheimer Ιωάννα Κατσούρη, Τμήμα Εργοθεραπείας, ΤΕΙ Αθήνας Λουκάς Αθανασιάδης, 1η Ψυχιατρική Κλινική Νοσοκομείο Παπαγεωργίου, ΑΠΘ Ευάγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Οδηγός Εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Karina Riiskjaer Raun Mette Kliim-Due Betina Rasmussen Peder Esben Bilde Kirsten Caesar Petersen

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Πέραν της θεωρίας του Piaget. Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ

Πέραν της θεωρίας του Piaget. Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ Πέραν της θεωρίας του Piaget Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ Προσεγγίσεις επεξεργασίας πληροφοριών Siegler, R. (2002) Πώς Σκέφτονται τα Παιδιά. Αθήνα: Gutenberg. Προσεγγίσεις επεξεργασίας πληροφοριών Η γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

17/12/2007. Βασιλική Ζήση, PhD

17/12/2007. Βασιλική Ζήση, PhD ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μεταπτυχιακό πρόγραμμα ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Μάθημα: Ψυχολογική Υποστήριξη σε Κλινικούς Πληθυσμούς Βασιλική Ζήση, PhD Φυσική δραστηριότητα: είναι οποιαδήποτε κίνηση του σώματος παράγεται

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών. Αναστασία Σοφιανοπούλου, MSc, PhD

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών. Αναστασία Σοφιανοπούλου, MSc, PhD Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Αναστασία Σοφιανοπούλου, MSc, PhD Η επιστημονική μέθοδος (Ι) Πληροφορίες αμερόληπτες και αντικειμενικές Πέντε βήματα: Παρατήρηση Διατύπωση ερευνητικού ερωτήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 1203-2014 (4 Ο ΜΑΘΗΜΑ)

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 1203-2014 (4 Ο ΜΑΘΗΜΑ) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 1203-2014 (4 Ο ΜΑΘΗΜΑ) ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ Σωτηρία Τζιβινίκου

Διαβάστε περισσότερα

Εγκεφαλικής Παράλυσης

Εγκεφαλικής Παράλυσης Κέντρο Θεραπευτικής Ιππασίας & Ιπποθεραπείας Ιωαννίνων, Μονάδα Φυσικής Ιατρικής και Αποκατάστασης, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ιωαννίνων, 3ΕΛΕΠΑΠ Ιωαννίνων 1 2 Η Ιπποθεραπεία, είναι μία νευροφυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Τόπος: Children s Hospital Los Angeles Children s Hospital San Diego

Τόπος: Children s Hospital Los Angeles Children s Hospital San Diego Συγγραφείς & έτος 2004 Kathleen Meeske et al. 2009 Sung L. et al Σκοπός & επιμέρους στόχοι Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να εξετάσει την ποιότητα ζωής και τα επίπεδα κούρασης παιδιών που διαγνώστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Α.Μ.Πολίτης, Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής, Α Ψυχιατρική Κλινική, ΕΚΠΑ Μ. Αλεξάκη, Κοινωνική Λειτουργός, ΚΥ Άνδρου

Α.Μ.Πολίτης, Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής, Α Ψυχιατρική Κλινική, ΕΚΠΑ Μ. Αλεξάκη, Κοινωνική Λειτουργός, ΚΥ Άνδρου Α.Μ.Πολίτης, Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής, Α Ψυχιατρική Κλινική, ΕΚΠΑ Μ. Αλεξάκη, Κοινωνική Λειτουργός, ΚΥ Άνδρου Περιεχόμενα Tηλε-ψυχιατρική Τηλε-ψυχογηριατρική Πρόγραμμα Τηλε-ψυχογηριατρικής Σκοπός, περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών

3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών 3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται τα συνοπτικά περιγράμματα των μαθημάτων που διδάσκονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, είτε αυτά προσφέρονται από το τμήμα που είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη ασκήσεων γλωσσικής αποκατάστασης για ασθενείς με Νόσο Alzheimer

Ανάπτυξη ασκήσεων γλωσσικής αποκατάστασης για ασθενείς με Νόσο Alzheimer Ανάπτυξη ασκήσεων γλωσσικής αποκατάστασης για ασθενείς με Νόσο Alzheimer Χαλδογερίδης Αγησίλαος 1, Νικολαΐδου Ευδοκία 2, Τσολάκη Μαγδαληνή 3, Θρασύβουλος Τσιάτσος 4 achaldog@csd.auth.gr, tsolakim1@gmail.com,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιο Συνέδριο Ιατρικής Εργασίας & Περιβάλλοντος Αθήνα, 26 Νοεμβρίου Χρόνιος σπονδυλικός πόνος

Πανελλήνιο Συνέδριο Ιατρικής Εργασίας & Περιβάλλοντος Αθήνα, 26 Νοεμβρίου Χρόνιος σπονδυλικός πόνος Πανελλήνιο Συνέδριο Ιατρικής Εργασίας & Περιβάλλοντος Αθήνα, 26 Νοεμβρίου 2016 Χρόνιος σπονδυλικός πόνος Τζάνος Ιωάννης Αλέξανδρος Φυσίατρος, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ Χρόνιος σπονδυλικός πόνος Διατήρηση του πόνου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Καρδιολογικό τμήμα, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Ζυγά, Επίκουρος Καθηγήτρια Βασικής Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου

Σοφία Ζυγά, Επίκουρος Καθηγήτρια Βασικής Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΩΣ ΒΑΣΙΚΗ ΔΕΞΙΟΤΗΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Σοφία Ζυγά, Επίκουρος Καθηγήτρια Βασικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ

ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΑΘΗΣΗΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΟ ΒΟΛΕΪ Η μάθηση μιας κίνησης είναι το σύνολο των εσωτερικών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΑΙΓΙΝΗΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΒΑΣ. ΣΟΦΙΑΣ 72-74, 11528 - ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 7257830-7289325 FAX: 7249902 ΓΕΝΙΚΑ Η Βιβλιοθήκη μας αποτελεί μία από τις υπηρεσίες του Αιγινητείου Νοσοκομείου και έχει

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοποίηση: Σύντομη θεωρητική εισαγωγή και υποδειγματικές εφαρμογές. Μαρία Καλλέρη και Άννα Σπύρτου

Τριγωνοποίηση: Σύντομη θεωρητική εισαγωγή και υποδειγματικές εφαρμογές. Μαρία Καλλέρη και Άννα Σπύρτου Τριγωνοποίηση: Σύντομη θεωρητική εισαγωγή και υποδειγματικές εφαρμογές Μαρία Καλλέρη και Άννα Σπύρτου 1 Ορισμός Μπορεί να οριστεί ως η χρήση δύο ή περισσοτέρων μεθόδων συλλογής δεδομένων Ονομάζεται και

Διαβάστε περισσότερα

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Ενότητα 2: Κατηγοριοποιήσεις Μάθησης & Μνήμης Κωνσταντίνος Παπαθεοδωρόπουλος Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Ανάλυση των γενικών αξόνων που

Διαβάστε περισσότερα

«Εικονική Πραγματικότητα» Φυσική Αποκατάσταση

«Εικονική Πραγματικότητα» Φυσική Αποκατάσταση «Εικονική Πραγματικότητα» Φυσική Αποκατάσταση Κωνσταντίνος Λουκάς Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ e-mail: cloukas@med.uoa.gr Περίγραμμα Συνεισφορά VR στη φυσική αποκατάσταση Παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ιακοϖή καϖνίσµατος: Παρουσίαση ενός εγχειριδίου για θεραϖευτές και θεραϖευόµενους K. Ευθυµίου & Α. Σοφιανοϖούλου, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραϖείας της Συµϖεριφοράς ιακόϖτουµε το κάϖνισµα ζούµε ξανά ελεύθεροι

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Αρετή Ευθυμίου Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Ποιος είναι ο Φροντιστής Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει το δίκτυο EUROCARERS (www.eurocarers.org), φροντιστής

Διαβάστε περισσότερα

- Έκπτωση στη χρήση εξoλεκτικών συμπεριφορών πχ βλεμματικής επαφής, εκφραστικότητας προσώπου.

- Έκπτωση στη χρήση εξoλεκτικών συμπεριφορών πχ βλεμματικής επαφής, εκφραστικότητας προσώπου. ΑΥΤΙΣΜΟΣ- ΔΙΑΧΥΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η Διάχυτη Διαταραχή της Ανάπτυξης σύμφωνα με το ICD-10 το σύστημα της Διεθνούς Ταξινόμησης των Νόσων είναι μια διαταραχή που περιλαμβάνει δυσκολίες στην ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Λήψη αποφάσεων στην ομοιοπαθητική συνταγογράφηση O ρόλος της Διαίσθησης. Μπαλάσκα Αθηνά Παιδίατρος Νεογνολόγος

Λήψη αποφάσεων στην ομοιοπαθητική συνταγογράφηση O ρόλος της Διαίσθησης. Μπαλάσκα Αθηνά Παιδίατρος Νεογνολόγος Λήψη αποφάσεων στην ομοιοπαθητική συνταγογράφηση O ρόλος της Διαίσθησης Μπαλάσκα Αθηνά Παιδίατρος Νεογνολόγος Η λήψη απόφασης στην Ομοιοπαθητική είναι μια σύνθετη και πολύπλοκη διαδικασία Οι κλινικές αποφάσεις

Διαβάστε περισσότερα

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης 5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης Μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση για τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές και τεχνικές μάθησης για τους μαθητές όλων των ηλικιών ανοίγουν

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση, κοινωνικός σχεδιασμός. Ρέμος Αρμάος MSc PhD, Υπεύθυνος εκπαίδευσης στελεχών ΚΕΘΕΑ

Εκπαίδευση, κοινωνικός σχεδιασμός. Ρέμος Αρμάος MSc PhD, Υπεύθυνος εκπαίδευσης στελεχών ΚΕΘΕΑ Εκπαίδευση, κοινωνικός σχεδιασμός Ρέμος Αρμάος MSc PhD, Υπεύθυνος εκπαίδευσης στελεχών ΚΕΘΕΑ armaos@kethea.gr Προτεραιότητες & βασικά μεγέθη εκπαίδευσης 2 Η ΔΒΜ αποτελεί προτεραιότητα σε διεθνές επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών MA in Education (Education Sciences) ΑΣΠΑΙΤΕ-Roehampton ΠΜΣ MA in Education (Education Sciences) Το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Εκπαίδευση (Επιστήμες της Αγωγής),

Διαβάστε περισσότερα

Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas

Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas Λιάπη Δέσποινα, Ψυχολόγος Dr Κουντή Φωτεινή, Νευροψυχολόγος Λυσίτσας Κωνσταντίνος, Νευρολόγος Alzheimer Hellas Άντρας 53 ετών Εκπαίδευση: 12 χρόνια Αστυνομικός Εναισθησία Περιθάλπουσα σύζυγος Παιδιά: 2

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό πολυμεσικό σύστημα διδασκαλίας των μαθηματικών (Εφαρμογή στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση)

Εκπαιδευτικό πολυμεσικό σύστημα διδασκαλίας των μαθηματικών (Εφαρμογή στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση) Εκπαιδευτικό πολυμεσικό σύστημα διδασκαλίας των μαθηματικών (Εφαρμογή στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση) Γ. Γρηγορίου, Γ. Πλευρίτης Περίληψη Η έρευνα μας βρίσκεται στα πρώτα στάδια ανάπτυξης της. Αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος ο διδασκόμενος αναμένεται να είναι σε θέση να:

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος ο διδασκόμενος αναμένεται να είναι σε θέση να: Τίτλος Μαθήματος: ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ Κωδικός Μαθήματος: MUS 652 Κατηγορία Μαθήματος: (Υποχρεωτικό/Επιλεγόμενο) Υποχρεωτικό Επίπεδο Μαθήματος: (πρώτου, δεύτερου

Διαβάστε περισσότερα

Οι Γνώσεις των Παιδαγωγών Προσχολικής Εκπαίδευσης, Σχετικά με τα Χαρακτηριστικά του Αυτισμού, και η Σημασία Αυτών.

Οι Γνώσεις των Παιδαγωγών Προσχολικής Εκπαίδευσης, Σχετικά με τα Χαρακτηριστικά του Αυτισμού, και η Σημασία Αυτών. Οι Γνώσεις των Παιδαγωγών Προσχολικής Εκπαίδευσης, Σχετικά με τα Χαρακτηριστικά του Αυτισμού, και η Σημασία Αυτών. Όνομα Φοιτήτριας: Βεκύρη Σοφία Επιβλέπουσα: Γιόκα Μαράνια BA (HONS) Early Childhood Studies

Διαβάστε περισσότερα