ΥΑΛΟΣ ΗΜΕΡΙ Α ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ AMΘ 2009

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΥΑΛΟΣ ΗΜΕΡΙ Α ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ AMΘ 2009"

Transcript

1 ΥΑΛΟΣ ΗΜΕΡΙ Α ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ AMΘ 2009

2 Διερεύνηση τεχνικών, πρώτων υλών και χρωμάτων για την κατασκευή των πρώιμων υαλωδών υλικών Γιάννης Μανιάτης Εισαγωγή Τα πρώιμα υαλώδη υλικά κάνουν την εμφάνισή τους στο τέλος της 5ης χιλιετίας π.χ. και, σύμφωνα με τη μέχρι στιγμής γνώση μας, εμφανίζονται πρώτα στην Αίγυπτο και στην κοιλάδα του Ινδού ποταμού, 1 αλλά πολύ γρήγορα έρχονται και στο Αιγαίο. 2 Ως πρώιμα υαλώδη υλικά εννοούμε αντικείμενα τα οποία φέρουν στην επιφάνεια ή στο εσωτερικό τους υαλοποιημένο πυριτικό υλικό διαφόρων χρωμάτων είτε σε μορφή εφυάλωσης είτε ως συνεκτικό υλικό αντίστοιχα. Η πορεία των υλικών αυτών συνεχίζεται για αρκετές χιλιάδες χρόνια, μέχρι περίπου το 1600 π.χ., οπότε έχουμε την εμφάνιση του γυαλιού, που είναι ένα πλήρως υαλοποιημένο πυριτικό υλικό. Τα πρώιμα υαλώδη αντικείμενα είναι συνήθως μπλε ή τιρκουάζ χρώματος και λέγεται ότι ο αρχικός σκοπός της κατασκευής τους ήταν να μιμηθούν τους ημιπολύτιμους λίθους όπως το λάπις λάζουλι (lapis lazuli) και το τιρκουάζ (turquoise) τα οποία ήταν δυσεύρετα και ακριβά. Τα υαλώδη υλικά με την ιστορική σειρά που εμφανίζονται είναι τα εξής: Εφυαλωμένοι λίθοι Είναι φυσικοί λίθοι που εφυαλώνονται. Ο πιο χαρακτηριστικός τέτοιος λίθος είναι ο στεατίτης (συμπαγές ταλκ), ο οποίος είναι μαλακός και μπορεί να διαμορφωθεί εύκολα σε αντικείμενο πριν την εφυάλωση. Άλλοι λίθοι που έχουν χρησιμοποιηθεί είναι ο χαλαζίας και ο πυριτόλιθος. Οι εφυαλωμένοι λίθοι είναι συνήθως μικρά αντικείμενα, κυρίως χάντρες και φέρουν μπλε/τιρκουάζ υάλωμα στην επιφάνειά τους. Η πρώτη εμφάνισή τους θεωρείται ότι έγινε στο τέλος της 5ης χιλιετίας π.χ. στην Αίγυπτο, στην Εγγύς Ανατολή και στην κοιλάδα του Ινδού ποταμού. Υπάρχουν πρόσφατες ενδείξεις ότι εφυαλωμένες χάντρες στεατίτη εμφανίζονται και στο Αιγαίο σχεδόν ταυτόχρονα Tite, Shortland Foster Panagiotaki Panagiotaki et al Maniatis, Mari in print. ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ

3 Φαγεντιανή Πρόκειται για αντικείμενα των οποίων το σώμα είναι κατασκευασμένο από πάστα με τριμμένο χαλαζία και φέρουν υάλωμα στην επιφάνειά τους. Εμφανίζονται σε χρώματα μπλε, τιρκουάζ, καφέ, ιώδες, κ.ά. Η πάστα που χρησιμοποιείται για το σώμα επιτρέπει τη διαμόρφωση πιο πολύπλοκων σχημάτων (αγγεία, πτηνά, ζώα, χάντρες, πλακίδια κ.ά.). Η πρώτη εμφάνισή τους θεωρείται ότι έγινε την 4η χιλιετία π.χ. στην Εγγύς Ανατολή και στην Αίγυπτο. Έρχονται στην Κρήτη περίπου στις αρχές με μέσα της 3ης χιλιετίας και προς το τέλος της 3ης χιλιετίας αρχίζει η τοπική παραγωγή στην Κρήτη και στο Αιγαίο με την κατάκτηση της συγκεκριμένης τεχνολογίας. Αιγυπτιακό μπλε Το αιγυπτιακό μπλε είναι υλικό πολλών συστατικών, κρυσταλλικών και υαλωδών, που χρησιμοποιείται ως χρωστική αλλά και για την κατασκευή μικροαντικειμένων. Οι πρώτες ύλες είναι τριμμένος χαλαζίας, ασβεστίτης και οξείδια του χαλκού. Το χρώμα οφείλεται στους κρυστάλλους του πυριτικού άλατος του χαλκού CaCuSi 4 O 10 (cuprorivaite) που δημιουργούνται με το ψήσιμο. Η πρώτη εμφάνισή του έγινε την 3η χιλιετία π.χ. στην Αίγυπτο και στην Εγγύς Ανατολή. Στο Αιγαίο ήρθε την 2η χιλιετία π.χ. Αιγυπτιακό πράσινο/τιρκουάζ Είναι επίσης υλικό πολλών συστατικών, κρυσταλλικών και υαλωδών, που χρησιμοποιείται κυρίως ως χρωστική. Το χρώμα του οφείλεται σε υαλώδη τμήματα πλούσια σε χαλκό και κρυστάλλους βολαστονίτη. Η πρώτη εμφάνισή του έγινε στην Αίγυπτο και στην Εγγύς Ανατολή την 3η - 2η χιλιετία π.χ. όπου χρησιμοποιήθηκε σε ταφικές τοιχογραφίες. Στο Αιγαίο δε φαίνεται να ήρθε ποτέ το υλικό αυτό. 4. Maniatis Γυαλί Αποτελεί μια ξεχωριστή τεχνολογική εξέλιξη και συνήθως αντιμετωπίζεται ξεχωριστά από τα υπόλοιπα υαλώδη υλικά. Είναι ένα πλήρως υαλοποιημένο στερεό (χωρίς καμία κρυσταλλική συμμετρία των μορίων του) από το οποίο έχουν κατασκευαστεί αγγεία και αντικείμενα κάθε μορφής, καθώς και υαλοπίνακες. Μπορεί να είναι άχρωμο και διαφανές έως έντονα χρωματισμένο (μπλε, τιρκουάζ, πράσινο κ.ά.). Η πρώτη εμφάνισή του χρονολογείται γύρω στο 1600 π.χ. στην Εγγύς Ανατολή και στην Αίγυπτο. Στο Αιγαίο έρχεται σχεδόν αμέσως μετά. Τα υαλώδη υλικά, εκτός από το γυαλί, βρίσκονται από άποψη τεχνολογίας σε μία ενδιάμεση τεχνολογική βαθμίδα μεταξύ της κεραμικής τεχνολογίας και της υαλουργίας. Ο άνθρωπος στη συνεχή προσπάθειά του να κατακτήσει το περιβάλλον, κατακτά πρώτα την κεραμική τεχνολογία γύρω στο 8000 π.χ. 4 Στη συνέχεια περνούν 12 AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

4 περίπου 4000 χρόνια μέχρι να φτιάξει τα πρώτα υαλώδη υλικά (~4300 π.χ.) τα οποία ενδεχομένως συνδυάζουν κάποιες μεταλλουργικές γνώσεις, όμως πιθανότητα φτιάχνονται από τους κεραμείς και ψήνονται σε κεραμικούς κλιβάνους, ακολουθώντας τη λογική της κεραμικής. Η εμφάνιση του γυαλιού, η οποία έρχεται περίπου 3000 χρόνια μετά την κατασκευή των πρώτων υαλωδών υλικών, αντιπροσωπεύει μια νέα τεχνολογική κατάκτηση του ανθρώπου, αφού ψήνεται και δουλεύεται εν θερμώ. Η τεχνολογία του γυαλιού ξεφεύγει εντελώς από τη λογική της κεραμικής ή των πρώιμων υαλωδών υλικών και σίγουρα είναι έργο νέων εξειδικευμένων τεχνιτών (υαλουργών). Χαρακτηρισμός Διάκριση Στην ανασκαφή ή στην αποθήκη ο χαρακτηρισμός και η διάκριση των υαλωδών υλικών είναι πάντα ένα ζητούμενο. Όταν τα αντικείμενα αυτά είναι καλά διατηρημένα, η μεταξύ τους διάκριση είναι σχετικά εύκολη. Όμως, όταν είναι διαβρωμένα, που είναι δυστυχώς η συνήθης κατάσταση στο αιγιακό κλίμα, η διάκρισή τους με γυμνό μάτι είναι πολύ δύσκολη. Καλά διατηρημένα υαλώδη υλικά βρίσκονται μόνο στα ξηρά κλίματα της Αιγύπτου και της Εγγύς Ανατολής. Στο διαβρωτικό κλίμα του Αιγαίου ο εφυαλωμένος στεατίτης, η φαγεντιανή και το γυαλί φαίνονται όλα λευκά και λιγότερο ή περισσότερο κοκκώδη (πούδρα). Το αιγυπτιακό μπλε είναι ίσως το μόνο που διατηρεί το χρώμα του λόγω της σταθερότητας των ενώσεων του χαλκού. Η καταλυτική καιρική αλλοίωση των περισσότερων υαλωδών υλικών στο ελληνικό περιβάλλον οδηγεί και σε λάθη στην αναγνώριση και καταγραφή τους με αποτέλεσμα είτε να μην εμφανίζεται καθόλου καταγεγραμμένη παρουσία συγκεκριμένων υαλωδών υλικών σε μία θέση ή να εμφανίζεται, αλλά τα υλικά να μην είναι αυτά που περιγράφονται. 5 Για τη σωστότερη διάκριση και καταγραφή τους απαιτείται εξέταση με στερεοσκοπικό μικροσκόπιο ή τουλάχιστον με ένα μεγεθυντικό φακό 10. Η χρήση μεγαλυτέρου μικροσκοπίου και από έμπειρους μελετητές είναι ασφαλώς ο πιο σίγουρος τρόπος για τη διάκρισή τους. Ακολουθεί μια σύντομη περιγραφή με τα πιο εμφανή χαρακτηριστικά του κάθε είδους από τα υαλώδη υλικά στις διαβρωτικές συνθήκες της Ελλάδας, όπως εμφανίζονται στο στερεοσκοπικό μικροσκόπιο, και τα οποία μπορεί να βοηθήσουν στη διάκρισή τους: 1. Εφυαλωμένος στεατίτης: συνήθως λευκός τόσο στο εσωτερικό όσο και στην επιφάνεια. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο πυρήνας μπορεί να είναι σκουρόχρωμος. Πολύ σπάνια σώζεται μία ελαφρά πρασινωπή απόχρωση στην επιφάνεια, ένδειξη υπολείμματος ιχνών υαλώματος. Η επιφάνεια είναι μάλλον λεία, χωρίς σαφή διαγνωστικά στοιχεία. Σε τομή ή σπάσιμο διαπιστώνεται η ύπαρξη σαφούς στρώματος διαφορετικής σύστασης και χρώματος στην επιφάνεια. 5. Tite et al. 2008a. ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ

5 14 C Y MB Eικ. 1. Χαρακτηριστική εμφάνιση τεμαχίου αιγυπτιακού μπλε στο στερεοσκοπικό μικροσκόπιο. Eικ. 2. Χαρακτηριστική εμφάνιση τεμαχίου φαγεντιανής με λευκό πυρήνα στο στερεοσκοπικό μικροσκόπιο. 2. Αιγυπτιακό μπλε: κοκκώδης εμφάνιση, σαν συσσωμάτωμα κόκκων-κρυστάλλων, χαλαρά συγκολλημένων μεταξύ τους. Οι κρύσταλλοι είναι γενικώς έντονου μπλε χρώματος, αλλά περιέχονται και ορισμένοι άχρωμοι διαφανείς κρύσταλλοι χαλαζία (εικ. 1). Eικ. 3. Φαγεντιανή με λευκό πυρήνα σε τομή στο μικροσκόπιο. Δεξιά φαίνεται η επιφάνεια με λεπτό υποπράσινο στρώμα υπολείμματος υαλώματος. 6. Ό.π Φαγεντιανή με λευκό πυρήνα: η συνήθης κατάσταση της διαβρωμένης φαγεντιανής είναι λευκός πυρήνας και λευκή επιφάνεια. Προσεκτική εξέταση στο μικροσκόπιο μπορεί να δείξει ξεφλούδισμα της επιφάνειας, που υποδηλώνει την ύπαρξη υπολείμματος διαβρωμένου υαλώματος (εικ. 2). Σε τομή θα φανεί καθαρά στην επιφάνεια η ύπαρξη λεπτού, ομοιογενούς στρώματος (εικ. 3) και λεπτών και χονδρών στρογγυλεμένων κόκκων χαλαζία στον πυρήνα. Το τελευταίο είναι ισχυρό διαγνωστικό χαρακτηριστικό της φαγεντιανής. 4. Φαγεντιανή με σκούρο πυρήνα: σπανιότερα απαντώνται φαγεντιανές με ιώδες ή καφέ χρώμα σώματος. Υπολείμματα μπλε υαλώματος είναι δυσδιάκριτα στην επιφάνεια. Χαρακτηριστικό γνώρισμα και εδώ είναι η διαπίστωση ύπαρξης λεπτών και χονδρών κόκκων χαλαζία στον πυρήνα (εικ. 4). 5. Φαγεντιανή με μπλε πυρήνα: η διατήρηση μπλε χρώματος στον πυρήνα φαγεντιανής σημαίνει αυτομάτως και διατήρηση υαλώδους φάσεως μέσα στην οποία βρίσκεται διαλυμένος ο χαλκός. Οι φαγεντιανές αυτές έχουν αφθονία υαλώδους φάσεως και είναι μία ειδική τεχνολογική κατηγορία την οποία ονομάζουμε «υαλώδη φαγεντιανή» (vitreous faience).6 Στην περίπτωση αυτή δε φαίνονται εύκολα οι κόκκοι του χαλαζία, αλλά μια μάλλον άμορφη μάζα (εικ. 5) απαιτούνται υψηλότερες μεγεθύνσεις. Δεν υπάρχει επιφανειακό υάλωμα. AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ C Y MB

6 C Y 15 MB Eικ. 4. Φαγεντιανή με σκούρο μαύρο/καφέ πυρήνα. Eικ. 5. Φαγεντιανή με μπλε πυρήνα. Eικ. 6. Γυαλί άχρωμο ή ελαφρά μπλε, διαβρωμένο εξωτερικά. 6. Γυαλί: επιφανειακά μπορεί να είναι απλά λευκό και κοκκώδες, όπως και άλλα υλικά, σε μικρό σπάσιμο ενδέχεται να δει κανείς το ομοιογενές γυαλί στο εσωτερικό (εικ. 6). Το γυαλί είναι το μόνο υλικό που κάνει χαρακτηριστικά κυματιστά αλλεπάλληλα στρώματα στην επιφάνεια (νερά) που μπορεί να προχωρούν και σε μεγάλο βάθος. Η παρατήρησή τους είναι σημαντική για την αναγνώριση του γυαλιού. Τεχνολογία κατασκευής Για την κατασκευή των υαλωδών υλικών χρησιμοποιούνται οι εξής βασικές πρώτες ύλες: 1. Τριμμένος χαλαζίας: προέρχεται είτε από κοπάνισμα και τρίψιμο καθαρών χαλαζιακών βοτσάλων είτε από λεπτή χαλαζιακή άμμο. Και τα δύο βρίσκονται σε ποτάμια ή παραλίες. Το βασικό συστατικό είναι SiO2, όμως στην περίπτωση της χαλαζιακής άμμου μπορεί να περιέχονται και άλλα συστατικά, όπως Al2O3, CaO, MgO, τα οποία προέρχονται από κόκκους αστρίων, ασβεστολίθων και άλλων ορυκτών στην άμμο. 2. Αλκαλικό συλλίπασμα: αυτό είναι κυρίως ανθρακικό νάτριο (σόδα) που προέρχεται είτε από ορυκτό άλας (νίτρο), με γνωστότερη ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ 2009 C Y MB 15

7 πηγή τις αλυκές λιμνών στην Αίγυπτο, ή από στάχτες φυτών που είναι πλούσια σε νάτριο. 3. Πρόσθετα συστατικά: είναι κυρίως οξείδια ασβεστίου και μαγνησίου και προέρχονται συνήθως από τριμμένα ασβεστολιθικά πετρώματα. 4. Χρωμοφόρα συστατικά: είναι κυρίως οξείδιο χαλκού, οξείδιο κοβαλτίου, οξείδιο μαγγανίου και οξείδιο του σιδήρου. Η ανάμιξη των παραπάνω συστατικών σε ένα πυκνόρρευστο μίγμα αποτελεί το λεγόμενο μίγμα υάλωσης (glazing mixture), απαραίτητο για την κατασκευή οποιουδήποτε υαλώδους υλικού. Το μίγμα αυτό υάλωσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε με απευθείας ανάμιξη των παραπάνω συστατικών είτε από προψημένο και τριμμένο μίγμα των συγκεκριμένων συστατικών. Η τεχνολογία κατασκευής των διαφόρων ειδών υαλωδών υλικών μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: Φαγεντιανή Η μορφοποίηση του αντικειμένου μπορεί να γίνει είτε με το χέρι και κάποια εργαλεία, είτε σε καλούπι ή ακόμη και με συνδυασμό των δύο, δηλαδή αρχικά σε καλούπι και στη συνέχεια λεπτομερέστερο σκάλισμα της επιφάνειας. Η μορφοποίηση της πάστας χαλαζία είναι πιο δύσκολη από αυτήν του πηλού, διότι η μάζα του τριμμένου χαλαζία δεν έχει πολύ συνοχή και πλαστικότητα. Αν το νερό είναι παραπάνω, μπορεί να ρεύσει, ενώ αν είναι λιγότερο τείνει να σπάζει και να θρυμματίζεται. Για το λόγο αυτό συνήθως προστίθενται κάποιο οργανικό συνδετικό (γόμα), μικρή ποσότητα ανθρακικού ασβεστίου και αλκάλια που αυξάνουν την πλαστικότητα και διευκολύνουν τη σχηματοποίηση. Επιπλέον, κατά την όπτηση τα συστατικά αυτά βοηθούν στη συγκόλληση των κόκκων του χαλαζία. Για τη δημιουργία του έγχρωμου υαλώματος (glazing) στην επιφάνεια της φαγεντιανής έχουν προταθεί τρεις διαφορετικές τεχνικές, οι οποίες βασίζονται σε φυσικοχημικές μελέτες των καλύτερα διατηρημένων αιγυπτιακών φαγεντιανών όπου οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι ευνοϊκότερες. Οι τρεις τεχνικές που έχουν προταθεί είναι: 1) η τεχνική της εξάνθισης (efflorescence glazing), 2) του επιχρίσματος (application glazing) και 3) της συγκόλλησης (cementation glazing). 7. Vandiver Tite, Shortland Τεχνική της εξάνθισης (efflorescence glazing) Για την εφυάλωση με την τεχνική της εξάνθισης το μίγμα του υαλώματος ανακατεύεται μαζί με τον τριμμένο χαλαζία (SiO 2 ) και με προσθήκη μικρής ποσότητας νερού, κατασκευάζεται το αντικείμενο. Μία τυπική αναλογία μίγματος για την τεχνική της εξάνθισης είναι: 85% περίπου SiO 2 (τριμμένος χαλαζίας), 10% περίπου Na 2 CO 3, 1-5% CaCO 3 και 1-5% CuO. 7 Κατά τη διάρκεια του στεγνώματος το ανθρακικό νάτριο, που είναι ευδιάλυτο στο νερό, μετακινείται από το 16 AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

8 εσωτερικό προς την επιφάνεια του αντικειμένου (εξάνθιση) μαζί με το νερό το οποίο οδεύει στην επιφάνεια όπου εξατμίζεται (εικ. 7α). Με αυτόν τον τρόπο η επιφάνεια εμπλουτίζεται σε ανθρακικό νάτριο το οποίο συγκεντρώνεται και επανακρυσταλλώνεται στην επιφάνεια δημιουργώντας ένα λευκό στρώμα πάχους κάποιων εκατοντάδων μικρομέτρων που καλύπτει ομοιογενώς ολόκληρη την επιφάνεια του αντικειμένου. Στη συνέχεια το αντικείμενο ψήνεται σε θερμοκρασίες C. Κατά την όπτηση, το ανθρακικό νάτριο, που είναι πολύ αντιδραστικό και βρίσκεται σε μεγάλη συγκέντρωση στην επιφάνεια, αντιδρά με τους κόκκους του χαλαζία προκαλώντας πλήρη τήξη αυτών και δημιουργία παχιού υαλώδους πυριτικού στρώματος στην επιφάνεια. Επιπλέον, το γυαλί εισχωρεί ανάμεσα στους κόκκους του χαλαζιακού υποστρώματος σε κάποιο βάθος από την επιφάνεια δημιουργώντας μία ζώνη αλληλεπίδρασης σώματος-υαλώματος, η οποία παρέχει μία ισχυρή σύνδεση του σώματος της φαγεντιανής με το επιφανειακό υάλωμα. Τα χρωμοφόρα συστατικά (π.χ. το οξείδιο του χαλκού) που βρίσκονται στο μίγμα αντιδρούν και αυτά στην επιφάνεια με το ανθρακικό νάτριο και τα μεταλλικά ιόντα εισέρχονται στην υαλώδη φάση προσδίδοντας την επιθυμητή απόχρωση. Για παράδειγμα, ο χαλκός δίνει φωτεινό τιρκουάζ-μπλε χρώμα στο υάλωμα, το μαγγάνιο βαθύ ιώδες και ο σίδηρος κρεμ-κίτρινο. 8 Ο συνδυασμός σιδήρου και χαλκού δίνει πράσινο-τιρκουάζ χρώμα στο υάλωμα. Επειδή το μίγμα υαλώματος στην τεχνική αυτή ανακατεύεται με ολόκληρη τη μάζα του αντικειμένου, παραμένει μια μικρή ποσότητα ανθρακικού νατρίου στο εσωτερικό του σώματος της φαγεντιανής, παρόλο ότι το μεγαλύτερο ποσοστό του μετακινείται στην επιφάνεια κατά το στέγνωμα. Κατά την όπτηση, το ανθρακικό νάτριο που έχει μείνει στο σώμα αντιδρά μερικώς με τους κόκκους του χαλαζία δημιουργώντας μια ποσότητα υαλώδους φάσεως ανάμεσα στους κόκκους χαλαζία η οποία τους συγκολλά. Το γυαλί αυτό στο εσωτερικό του σώματος της φαγεντιανής, ανάμεσα στους κόκκους του χαλαζία, ονομάζεται διασωματιδιακό γυαλί (interparticle glass) και φέρει αρκετές πληροφορίες για την αρχική σύσταση του μίγματος. 2. Τεχνική του επιχρίσματος (application glazing) Στην περίπτωση αυτή κατασκευάζεται πρώτα και μορφοποιείται το αντικείμενο με πάστα χαλαζία και νερό και με την προσθήκη ίσως μικρής ποσότητας ανθρακικού ασβεστίου και ίσως κάποιας οργανικής κόλλας 9 για να συγκρατηθούν οι κόκκοι. Στη συνέχεια το μίγμα υάλωσης εφαρμόζεται στην επιφάνεια εν είδη επιχρίσματος είτε εμβαπτίζοντας το αντικείμενο μέσα σε ένα πυκνόρρευστο διάλυμα που περιέχει τα συστατικά του μίγματος, είτε απλώνοντάς το στην επιφάνεια με πινέλο. 10 Επειδή το μίγμα που εφαρμόζεται στην επιφάνεια, είτε με εμβάπτιση είτε με πινέλο, είναι αναγκαστικά σχετικά υδαρές, τείνει να κυλίσει προς τα κάτω, πριν στεγνώσει τελείως, με αποτέλεσμα να λεπταίνει στις κάθετες επιφάνειες και να συσσωρεύεται στη βάση (εικ. 7β). 8. Tite et al Vandiver Tite, Bimson Tite, Shortland ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ

9 a) Efflorescence Drying rates b) Direct application Wet Dry Wet Dry c) Cementation Eικ. 7. Διάγραμμα που δείχνει σχηματικά τις τρεις μεθόδους εφυάλωσης φαγεντιανής: α) Εξάνθιση (efflorescence), b) Επίχρισμα (application) και c) Συγκόλληση (cementation). Η κίνηση των άψητων υλικών υάλωσης φαίνεται στα αριστερά και η κατανομή του μίγματος υάλωσης μετά το στέγνωμα ή το υάλωμα μετά το ψήσιμο δεξιά (από Tite,Shortland 2008). Before firing After firing 11. Ό.π., σημ. 9. Mετά το στέγνωμα ακολουθεί η όπτηση η οποία, με την παρουσία του ανθρακικού νατρίου στην επιφάνεια, δημιουργεί τήξη των κόκκων του χαλαζία και τη δημιουργία υαλώματος, όπως και στην τεχνική της εξάνθισης, μόνο που το στρώμα του υαλώματος εδώ είναι σχετικά πιο λεπτό και πιο διαχωρισμένο από το σώμα, στο εσωτερικό του οποίου δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου διασωματιδιακό γυαλί ούτε και παρουσία χαλκού. Τα στοιχεία αυτά μπορεί να διακρίνουν την τεχνική του επιχρίσματος από αυτήν της εξάνθισης σε ένα αρχαίο αντικείμενο. Το βάθος όμως της διείσδυσης του υαλώματος στο σώμα εξαρτάται από το μέγεθος των κόκκων του χαλαζία του σώματος και τα κενά που αφήνουν μεταξύ τους. Επίσης υπάρχει πιθανότητα, παρόλο που το μίγμα υαλώματος εφαρμόζεται μόνο στην επιφάνεια, να προστίθεται μικρή ποσότητα από αυτό στο εσωτερικό του σώματος για καλύτερη συνοχή, με αποτέλεσμα να βρίσκει κανείς ποσότητα διασωματιδιακού γυαλιού και χρωμοφόρων στοιχείων στο εσωτερικό αντικειμένων που έχουν εφυαλωθεί με την τεχνική του επιχρίσματος, δυσκολεύοντας τη διάκριση από την τεχνική της εξάνθισης AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

10 3. Τεχνική της συγκόλλησης (cementation glazing) Κατά την τεχνική της συγκόλλησης, το μορφοποιημένο αντικείμενο καταχώνεται (θάβεται) στο μίγμα του υαλώματος που βρίσκεται σε μορφή σκόνης μέσα σε ένα πυρίμαχο δοχείο. Στη συνέχεια το δοχείο τοποθετείται στον κλίβανο και το αντικείμενο ψήνεται με τα συστατικά του υαλώματος. Κατά τη διάρκεια της όπτησης το ανθρακικό νάτριο που περιέχεται στο μίγμα υαλώματος αρχίζει να αντιδρά με το χαλαζία προκαλώντας τήξη και υαλοποίηση στα επιφανειακά στρώματα του χαλαζία του σώματος και εισχωρώντας σταδιακά σε ένα σχετικό βάθος δημιουργεί ένα ομοιόμορφο στρώμα υαλώματος στην επιφάνεια (εικ. 7γ). Τα συστατικά της σκόνης του μίγματος σε κάποια απόσταση από την επιφάνεια δε λιώνουν λόγω ανεπαρκούς ποσότητας χαλαζία για τήξη. Απλά δημιουργούν μια κρούστα η οποία απομακρύνεται μετά την όπτηση μόλις τα συστατικά κρυώσουν. Τόσο στην περίπτωση της τεχνικής της συγκόλλησης όσο και του επιχρίσματος, το βάθος διείσδυσης των συστατικών του υαλώματος στο σώμα, και κατά συνέπεια το πάχος του στρώματος αλληλεπίδρασης, εξαρτάται από το μέγεθος των κόκκων του χαλαζία, που καθορίζει τις τριχοειδείς δυνάμεις, τη θερμοκρασία και το χρόνο όπτησης. Αυτό δυσκολεύει τη διάκριση μεταξύ των τεχνικών εφυάλωσης. Εφυαλωμένοι λίθοι Χρησιμοποιείται συνήθως η τεχνική του επιχρίσματος. Ο λίθος μετά τη σχηματοποίησή του, π.χ. σε χάντρα, εμβαπτίζεται στο μίγμα υαλώματος είτε αλείφεται με αυτό. Δεδομένου ότι οι εφυαλωμένοι λίθοι προηγούνται χρονικά της φαγεντιανής, η τεχνική του επιχρίσματος πρέπει να ξεκίνησε από την εφυάλωση των λίθων. Κατόπιν το αντικείμενο ψήνεται σε θερμοκρασίες C και, όπως και στη φαγεντιανή, δημιουργείται ένα στρώμα μπλε υαλώματος στην επιφάνεια. Το υάλωμα εισχωρεί σε κάποιο βάθος και στον πυρήνα αντιδρώντας κυρίως με το στεατίτη και δημιουργώντας έτσι μια ζώνη αλληλεπίδρασης και καλύτερης πρόσφυσης. Επίσης έχει διαπιστωθεί και η χρήση της τεχνικής της συγκόλλησης για την εφυάλωση του στεατίτη. Επιπλέον, στο Μέργκαρ (Mehrgarh) και Ναουσάρο (Nausharo), στην κοιλάδα του Ινδού Ποταμού, στο διάστημα π.χ., έχει ανιχνευτεί και κατασκευή με σκόνη στεατίτη, η οποία ανακατεύεται με το μίγμα υάλωσης και στη συνέχεια σχηματοποιείται το αντικείμενο και, αφού στεγνώσει, ψήνεται. 12 Αυτός ο τρόπος προσομοιάζει με την τεχνική της εξάνθισης για τη φαγεντιανή, όπως περιγράφεται παραπάνω. Αιγυπτιακό μπλε Παρασκευάζεται από μίγμα χαλαζία, ασβεστόλιθου και αλκαλικού συλλιπάσματος με κάποια χαλκούχα ένωση, υλικά τα οποία αφού τριφτούν μαζί ψήνονται σε θερμοκρασίες γύρω στους 950 C για περίπου 24 ώρες. 13 Η αρχική περιεκτικότητα σε οξείδια των βασικών συστατικών του αιγυπτιακού μπλε είναι περίπου SiO 2 : 60-75%, CaO: 10-15%, CuO: 10-20% και Na 2 O: 3-5%. 12. Ό.π., σημ Tite et al. 2008b. ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ

11 Με τη θέρμανση τα συστατικά αντιδρούν μεταξύ τους και με τη βοήθεια του ανθρακικού νατρίου παράγεται τήγμα μέσα από το οποίο κρυσταλλώνονται φωτεινοί μπλε κρύσταλλοι του ορυκτού cuprorivaite (CaCuSi 4 O 10 ), το οποίο δίνει και το χαρακτηριστικό χρώμα στο υλικό αυτό (εικ. 1). Επίσης, υπάρχουν σχεδόν πάντα και διαφανείς κόκκοι χαλαζία, που δεν έχουν αντιδράσει πλήρως, και ποσότητα υαλώδους φάσεως. Η μικροδομή στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο ενός τυπικού δείγματος αιγυπτιακού μπλε φαίνεται στην εικ. 8. Eικ. 8. Μικροδομή δείγματος αιγυπτιακού μπλε στο SEM με οπισθοσκεδαζόμενα ηλεκτρόνια. Οι ανοιχτότερες γκρι περιοχές είναι επιμήκεις κρύσταλλοι cuprorivaite με διασωματιδιακό γυαλί ανάμεσά τους (ελαφρώς σκουρότερο γκρι). Οι διακεκριμένοι μεγαλύτεροι γκρι κρύσταλλοι είναι κόκκοι χαλαζία και τα αραιά πολύ φωτεινά σωματίδια κόκκοι πλούσιοι σε κασσίτερο. Επομένως, το αιγυπτιακό μπλε είναι ένα μικτό υλικό πολλαπλών συστατικών και συνήθως αναφέρεται ως Egyptian blue frit (αιγυπτιακό μπλε τρίμμα) με σκοπό να διακριθεί το μίγμα από τους καθαρούς κρυστάλλους του cuprorivaite που συχνά αναφέρεται απλά ως Egyptian blue (αιγυπτιακό μπλε). Το χρώμα του μίγματος κυμαίνεται από βαθύ μπλε έως ανοιχτό μπλε ανάλογα με το μέγεθος των κρυστάλλων, το οποίο με τη σειρά του εξαρτάται από το αρχικό μέγεθος των κόκκων του χαλαζία που έχουν χρησιμοποιηθεί και την όποια δευτερεύουσα επεξεργασία. Υπάρχουν οι εξής παραλλαγές και φάσεις επεξεργασίες του αιγυπτιακού μπλε τρίμματος στην αρχαιότητα: 1) Παραγωγή με μονό ψήσιμο, το οποίο αποτελεί την πρώτη φάση κατασκευής του υλικού. Οι μπλε κρύσταλλοι είναι μεγάλοι και σε συσσωματώματα. 2) Τριμμένο μετά το πρώτο ψήσιμο σε σκόνη που παράγει μικρότερους κρυστάλλους και στη μορφή αυτή χρησιμοποιείται ως χρωστική και 3) Ψημένο για δεύτερη φορά μετά από τρίψιμο και δημιουργία παστίλιας, διαδικασία που παράγει μικρούς κρυστάλλους, περισσότερη υαλώδη φάση και πιο συμπαγές υλικό. Στη μορφή αυτή χρησιμοποιείται για την κατασκευή μικρών αντικειμένων. 20 AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

12 Γυαλί Η κατασκευή του γυαλιού πρέπει να προέκυψε μάλλον τυχαία είτε κατά την κατασκευή φαγεντιανής είτε κατά τη μεταλλουργία από τις λιωμένες σκωρίες των μετάλλων. Οι πρώτες ύλες για το γυαλί είναι ίδιες με αυτές για τα άλλα υαλώδη υλικά, δηλαδή χαλαζίας, ασβεστόλιθος, αλκαλικά συλλιπάσματα (σόδα) και χρωμοφόρα οξείδια μετάλλων. Οι αναλογίες όμως είναι διαφορετικές, το ποσοστό των αλκαλικών είναι υψηλότερο και προσεγγίζει το 20% για τη διευκόλυνση της πλήρους τήξης και το οξείδιο του ασβεστίου είναι στο επίπεδο του 10% για τη σταθεροποίηση του γυαλιού μετά την τήξη. Όλα τα πρώιμα γυαλιά που φτιάχνονται με τα παραπάνω συστατικά είναι του λεγόμενου τύπου soda-lime-silica glass (γυαλί σόδας ασβέστη και πυριτίου) για να διαφοροποιηθούν από τα μεταγενέστερα που μπορεί να είναι με μόλυβδο (lead-lime glass). Η πηγή των αλκαλίων (σόδα) ήταν αρχικά από στάχτες φυτών στην Μεσοποταμία, ενώ αργότερα και κυρίως στην Αίγυπτο από το ορυκτό ανθρακικό νάτριο (νίτρο). Τα πρώιμα γυαλιά τύπου soda-lime-silica μπορεί να περιέχουν υψηλό ποσοστό μαγνησίας (MgO) ή χαμηλό ποσοστό μαγνησίας. Το υψηλό ποσοστό μαγνησίας δηλώνει κυρίως χρήση στάχτης φυτών ως πηγή αλκαλίων. Τα συστατικά ψήνονται σε θερμοκρασίες της τάξεως των 1000 C οπότε παράγεται η υαλόμαζα. Η πραγματική επανάσταση ήρθε βέβαια με την παραγωγή του φυσητού γυαλιού με την επεξεργασία εν θερμώ από ειδικούς τεχνίτες που πιθανώς σχετίζονταν με μεταλλουργούς. Τεχνικές εξέτασης και ανάλυσης Τα υαλώδη υλικά, όπως είδαμε, αποτελούνται από πολλαπλά μικροσκοπικά συστατικά διαφόρων τύπων και χημικής σύστασης τα οποία δεν είναι ομοιογενώς κατανεμημένα. Επομένως, η χρήση επιφανειακών αναλύσεων με τις λεγόμενες μη καταστροφικές μεθόδους δεν παράγει καμία ουσιαστική πληροφορία για το είδος του αντικειμένου, την τεχνολογία κατασκευής και τις πρώτες ύλες. Για τη σωστή μελέτη αυτών των υλικών απαιτείται λήψη μικρού δείγματος, της τάξης μερικών χιλιοστών, ο εγκιβωτισμός του σε ρητίνη και κατασκευή λείας τομής. Στη συνέχεια παρατήρηση στο οπτικό μικροσκόπιο και λεπτομερής μικρο-μορφολογική εξέταση και ανάλυση σε αναλυτικό ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης (SEM). Η περίθλαση ακτίνων-χ (XRD) μπορεί να φανεί χρήσιμη σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα εφυαλωμένου στεατίτη και αιγυπτιακού μπλε, αλλά γι αυτό απαιτείται δείγμα μεγαλύτερης ποσότητας. Παραδείγματα και αποτελέσματα αιγιακών υλικών Οι στόχοι στους οποίους επικεντρώνεται η μελέτη των πρώιμων υαλωδών υλικών του αιγιακού χώρου είναι οι εξής: ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ

13 Αναγνώριση και χαρακτηρισμός του είδους του υλικού, ακόμη και σε συνθήκες έντονης διάβρωσης. Πληροφορίες για τις πηγές του χαλαζία, των αλκαλικών και των χρωμοφόρων συστατικών που έχουν χρησιμοποιηθεί. Αναγνώριση της τεχνολογίας κατασκευής για κάθε αντικείμενο. Διερεύνηση του ερωτήματος εάν η τεχνολογία αναπτύχθηκε ανεξάρτητα στο Αιγαίο ή μεταφέρθηκε από την Αίγυπτο και την Εγγύς Ανατολή. Λόγω περιορισμένου χώρου θα επικεντρωθούμε στη φαγεντιανή που είναι το πιο διαδεδομένο πρώιμο υαλώδες υλικό στο Αιγαίο. Οι Foster 14 και Panagiotaki 15 έχουν δημοσιεύσει εκτενείς περιγραφές για την παραγωγή και εξέλιξη της φαγεντιανής στην Κρήτη και στην κυρίως Ελλάδα. Τα αντικείμενα από πρώιμη φαγεντιανή στο Αιγαίο είναι συνήθως χάντρες, πλακίδια, σπανιότερα μικρά αγγεία και άλλα διακοσμητικά αντικείμενα. Eικ. 9. Σχηματικό διάγραμμα της μικρομορφολογίας (όλη η τομή είναι μερικά χιλιοστά) εφυαλωμένης φαγεντιανής μη διαβρωμένης. Με μαύρο χρώμα παριστάνεται το γυαλί και με διακεκριμένα γεωμετρικά σχήματα και στιγμές οι κόκκοι του χαλαζία. Το στρώμα του υαλώματος (glaze) στην επιφάνεια είναι ελεύθερο κόκκων, ακολουθείται από το στρώμα αλληλεπίδρασης (interaction layer) σώματος-υαλώματος από μίγμα συνεχούς γυαλιού και χαλαζία και χαμηλότερα ξεκινάει το σώμα της φαγεντιανής (body) αποτελούμενο βασικά από κόκκους χαλαζία με μικρές ποσότητες διασωματιδιακού γυαλιού (από Tite, Shortland 2008). 14. Foster Panagiotaki et al Η τυπική μικρομορφολογία μιας μη διαβρωμένης φαγεντιανής αναμένεται να είναι όπως σχηματικά παριστάνεται στην εικ. 9. Στην επιφάνεια υπάρχει το στρώμα υαλώματος από καθαρό γυαλί εντελώς ελεύθερο από κόκκους χαλαζία. Ακριβώς κάτω από το υάλωμα υπάρχει η ζώνη αλληλεπίδρασης υαλώματος-σώματος που χαρακτηρίζεται από συνεχές στρώμα γυαλιού μέσα στο οποίο «κολυμπούν» κόκκοι χαλαζία. Κάτω από αυτό ξεκινά το σώμα της φαγεντιανής, αποτελούμενο βασικά από κόκκους χαλαζία, ανάμεσα στους οποίους υπάρχει μικρή ποσότητα διασωματιδιακού γυαλιού. Τα πάχη των διαφόρων στρωμάτων και η έκταση του διασωματιδιακού γυαλιού διαφέρουν ανάλογα με την τεχνική κατασκευής και εφυάλωσης που έχει χρησιμοποιηθεί. Ο πίνακας 1 δείχνει τυπικές συγκεντρώσεις διασωματιδιακού γυαλιού αιγιακής φαγεντιανής σχετικά καλοδιατηρημένης. 22 AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

14 Πίνακας 1. Τυπική συγκέντρωση διατηρημένης φαγεντιανής του Αιγαίου. Διασωματιδιακό γυαλί SiO 2 Al 2 O 3 MgO Na 2 O K 2 O CaO FeO CuO Na 2 O/K 2 O Στο σώμα 75,8 2,7 0,2 6,8 2,1 2,3 1,5 8,4 3,2 Στη ζώνη αλληλεπίδρασης 74,3 2,1 0,4 8,2 2,0 1,0 1,8 7,8 4,1 Ο λόγος Na 2 O/K 2 O είναι ενδεικτικός της προέλευσης των αλκαλικών συλλιπασμάτων από στάχτες φυτών. Όπως έχει προκύψει από τις στάχτες σειράς φυτών που έχουν εξεταστεί στην Ελλάδα, 16 στη Συρία 17 και αλλού, 18 ο λόγος Na 2 O/K 2 O είναι σχεδόν πάντα μικρότερος του 7. Αντίθετα στην περίπτωση του ορυκτού νίτρου από την Αίγυπτο ο λόγος Na 2 O/K 2 O είναι πολύ μεγάλος, της τάξεως του Επομένως, η διάκριση μεταξύ χρήσης στάχτης φυτών και νίτρου είναι θεωρητικά εύκολη, αρκεί βέβαια να έχει διατηρηθεί η υαλώδης φάση, γεγονός σπάνιο στο κλίμα του Αιγαίου. Όσον αφορά στην προέλευση του χαλαζία πολύ σημαντική είναι η συγκέντρωση του αργιλίου (Al 2 O 3 ). Ποσοστά πάνω από 1%, όπως στο παράδειγμα του πίνακα 1, δηλώνουν προέλευση από χαλαζιακή άμμο. Αντίθετα, αν έχουν χρησιμοποιηθεί καθαρά χαλαζιακά βότσαλα το ποσοστό του αργιλίου είναι πολύ χαμηλό. Στην εικ. 10 παρουσιάζεται η μικρομορφολογία μινωικής φαγεντιανής, με άσπρο σώμα και ίχνη πρασινωπού υαλώματος στην επιφάνεια, από την Κνωσό. Φαίνεται χαρακτηριστικά μέρος του υαλώματος που έχει διατηρηθεί στην επιφάνεια, κάτω από αυτό η ζώνη αλληλεπίδρασης (πάχους περίπου 100 μm), αποτελούμενη από κόκκους χαλαζία σε συνεχές γυαλί, και πιο κάτω ο πυρήνας με σχεδόν καθαρούς κόκκους χαλαζία. Οι κόκκοι χαλαζία είναι μεγέθους 100 μm και το σχήμα τους γωνιώδες, σαφής ένδειξη ότι έχουν τριφτεί. Αυτό δηλώνει προέλευση μάλλον από χαλαζιακά βότσαλα, αν και η παρουσία μικρών ποσοτήτων οξειδίου του αργιλίου (Al 2 O 3 ~1%) που έδωσε η ανάλυση του σώματος μπορεί να δηλώνει και μια σχετική ανάμιξη με χαλαζιακή άμμο. Η λεπτή σχετικά ζώνη αλληλεπίδρασης (~100 μm) και το επίσης λεπτό στρώμα υαλώματος σε συνδυασμό με Eικ. 10. Τομή φαγεντιανής από την Κνωσό στο SEM με δευτερογενή ηλεκτρόνια κοντά στην επιφάνεια. Η κλίμακα διαιρείται σε 100 μm. 16. Καβουσανάκη Barkoudah, Henderson Tite et al. 2008c. 19. Brill 1999, vol. 2, 480. ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ

15 Eικ. 11. Τομή φαγεντιανής από την Κνωσό (KF-30) με καφέ/μαύρo σώμα στο SEM με οπισθοσκεδαζόμενα ηλεκτρόνια. Στο αριστερό μέρος φαίνεται η ζώνη αλληλεπίδρασης χωρίς υπερκείμενο στρώμα υαλώματος και στο δεξιό το χαλαζιακό σώμα το οποίο διατηρεί κάποιες μικρές νησίδες διασωματιδιακού γυαλιού οι οποίες σε ορισμένα σημεία είναι πλούσιες με μαγγάνιο (φωτεινές περιοχές) (από Tite et al. 2008c). 20. Tite et al. 2008c. 21. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. σημ. 19. την παντελή απουσία διασωματιδιακού γυαλιού στο εσωτερικό του σώματος είναι μάλλον ενδεικτικά εφυάλωσης με την τεχνική του επιχρίσματος. Ανάλυση με SEM-EDXA στο στρώμα υαλώματος έδωσε: SiO 2 = 94,2%, Al 2 O 3 = 0,8%, Na 2 O = 0,5%, K 2 O = 0,3%, CaO = 0,7%, MgO = 0,15%, FeO = 0,3% και CuO = 2,0%. Οι πολύ μικρές ποσότητες αλκαλίων (Na 2 O, K 2 O) και άλλων συστατικών στο υάλωμα δείχνουν εντονότατη διάβρωση και δεν επιτρέπουν την ανίχνευση της προέλευσης των αλκαλικών συλλιπασμάτων, από στάχτες φυτών ή ορυκτό νίτρο. Πάντως, η παρουσία 2% οξειδίου του χαλκού δηλώνει ένα αρχικώς μπλε υάλωμα. Οι φαγεντιανές με σκούρο καφέ/μαύρο χρώμα σώματος, στις οποίες συνήθως τοποθετούνται λευκά ενθέματα με μπλε υάλωμα, παρουσιάζουν ιδιαίτερο τεχνολογικό ενδιαφέρον για το Αιγαίο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η μινωική φαγεντιανή από την Κνωσό (KF-30), η μικροδομή της οποίας φαίνεται στην εικ Το επιφανειακό υάλωμα έχει διαβρωθεί πλήρως, όμως διατηρείται η ζώνη αλληλεπίδρασης κοντά στην επιφάνεια, η οποία μάλιστα έχει πάχος πάνω από 200 μm. Το σώμα αποτελείται κυρίως από κόκκους χαλαζία, αλλά υπάρχουν και υπολείμματα με μικρές νησίδες διασωματιδιακού γυαλιού, οι οποίες σε διάφορα σημεία είναι πλούσιες σε μαγγάνιο (Mn). Οι περιοχές αυτές είναι πιο φωτεινές με τα οπισθοσκεδαζόμενα ηλεκτρόνια στο SEM λόγω του μεγαλύτερου ατομικού αριθμού του Mn. Η συνολική ανάλυση του σώματος με SEM-EDXA δίνει την εξής χημική σύσταση: SiO 2 = 91,40%, Al 2 O 3 = 0,61%, Na 2 O = 0,26%, K 2 O = 0,35%, CaO = 1,10%, MgO = 0,35%, FeO = 0,52%, MnO = 4,35% και CuO = 0,83%. Από τη μορφολογία και ανάλυση συνάγεται το συμπέρασμα ότι τα σκούρα καφέ/μαύρα χρώματα σώματος στη μινωική Κρήτη παράγονται με επιπρόσθεση οξειδίων του μαγγανίου (πυρολουσίτης, ψιλομέλας), τα οποία έχουν μαύρο χρώμα. 21 Οι κόκκοι του χαλαζία είναι γωνιώδεις και με τα ίδια μεγέθη και κατανομή, όπως και το προηγούμενο δείγμα, που σε συνδυασμό με το 24 AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

16 Eικ. 12. Τομή φαγεντιανής με μπλε σώμα από τα Ψαρά στο SEM με οπισθοσκεδαζόμενα ηλεκτρόνια. Είναι εμφανής η εκτεταμένη και συνεχής υαλώδης φάση (λευκότερες περιοχές) μέσα στην οποία «κολυμπούν» γωνιώδεις κόκκοι χαλαζία (σκουρότεροι κρύσταλλοι). μικρό ποσοστό αργιλίου δηλώνει χρήση τριμμένων βοτσάλων καθαρού χαλαζία. Όσον αφορά την τεχνική εφυάλωσης, πρέπει να έχει χρησιμοποιηθεί η τεχνική της εξάνθισης. Σε αυτό οδηγεί το παχύ στρώμα της ζώνης αλληλεπίδρασης και η παρουσία μικρών ποσοτήτων διασωματιδιακού γυαλιού σε συνδυασμό με μικρές συγκεντρώσεις χαλκού στο σώμα της φαγεντιανής. Η κατασκευή λοιπόν γινόταν ανακατεύοντας τους κόκκους χαλαζία του σώματος με το μίγμα υάλωσης που περιείχε εκτός από τα αλκάλια και το χαλκό και οξείδια του μαγγανίου. Πειράματα αναπαραγωγής στο Εργαστήριο Αρχαιομετρίας του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» έδειξαν ότι ο συνδυασμός χαλκού και μαγγανίου οδηγεί σε μαύρο χρώμα σώματος, επομένως τα σημερινά σκούρα καφέ ή ιώδη χρώματα που παρατηρούνται στις αιγιακές φαγεντιανές είναι προϊόν διάβρωσης. 22 Οι «υαλώδεις φαγεντιανές» έχουν μπλε σώμα χωρίς επιφανειακό υάλωμα. Είναι σπάνιες αλλά παρούσες τόσο στην Αίγυπτο και στην Εγγύς Ανατολή 23 όσο και στο Αιγαίο κατά τη μυκηναϊκή περίοδο. 24 Στην εικ. 12 παρουσιάζεται η μικροδομή «υαλώδους» φαγεντιανής μυκηναϊκής εποχής από το νησί Ψαρά. Το γυαλί είναι διάχυτο και σε μεγάλες ποσότητες μέσα στο σώμα εγκιβωτίζοντας πλήρως τους κόκκους του χαλαζία. Η σύσταση της υαλώδους φάσεως δίνει: SiO 2 = 70,99%, Al 2 O 3 = 0,71%, Na 2 O = 11,46%, K 2 O = 0,79%, CaO = 1,67%, MgO = 0,67%, FeO = 4,9%, CuO = 2,56%, CoO = 1,55%, PbO = 2,82%, Sb2O3 = 0,92%, MnO = 0,04%, και ίχνη άλλων στοιχείων. 25 Η πολύ μικρή συγκέντρωση αργιλίου είναι ενδεικτική, όπως και στις παραπάνω περιπτώσεις, χρήσης βοτσάλων καθαρού χαλαζία. Πολύ ενδιαφέρον εδώ έχει η ταυτόχρονη παρουσία χαλκού και κοβαλτίου, χαρακτηριστικό όλων των υαλωδών φαγεντιανών με μπλε σώμα που έχουν μέχρι στιγμής εξεταστεί. Μάλιστα η μικρή σχετικά ποσότητα του χαλκού δηλώνει ξεκάθαρα ότι το μπλε χρώμα οφείλεται στο κοβάλτιο, το οποίο είναι πολύ ισχυρό χρωστικό ιόν στο γυαλί. 22. Tite et al Maxwell-Hyslop Oates et al Ό.π., σημ Ό.π., σημ. 19. ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ

17 Στην Αίγυπτο το κοβάλτιο προέρχεται από ορυκτά κοβαλτίου αργιλίου, όμως η ασήμαντη ποσότητα αργιλίου εδώ δηλώνει κάποια άλλη άγνωστη μέχρι στιγμής πηγή στο Αιγαίο ή αλλού. Όσον αφορά την πρώτη ύλη για τα αλκάλια είναι και αυτό ένα μεγάλο ερώτημα. Ο λόγος Na 2 O/ K 2 O = 14,5 είναι μεν μεγάλος για στάχτες φυτών, 26 όπως είδαμε παραπάνω, αλλά μικρός για χρήση ορυκτού νίτρου το οποίο δεν περιέχει σχεδόν καθόλου κάλιο. Ενδεχομένως να χρησιμοποιήθηκε νίτρο, αλλά κάποια από τα επιπρόσθετα ορυκτά να περιείχαν μικρές ποσότητες καλίου που ρίχνει το λόγο. Σε σχέση με τα χρώματα της φαγεντιανής γενικά πρέπει να σημειωθεί ότι οι σημερινές χρωματικές αποχρώσεις των μινωικών φαγεντιανών δεν αντανακλούν απαραίτητα τις αρχικές αποχρώσεις, όταν τα αντικείμενα ήταν σε χρήση. Αυτό έχει οδηγήσει σε παραπλανητικές ερμηνείες 27 των τύπων. Πρόσφατα πειράματα εξομοίωσης σε συνδυασμό με αναλύσεις αρχαίων φαγεντιανών έχουν οδηγήσει σε αναθεώρηση και καλύτερη κατανόηση των αρχικών χρωμάτων και χρωστικών υλών. 28 Διαφορές μεταξύ αιγιακής και αιγυπτιακής φαγεντιανής Η διάκριση δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση, κυρίως λόγω της διάβρωσης. Από περιπτώσεις πάντως κάπως καλύτερα διατηρημένων υλικών μπορεί να δει κανείς χαρακτηριστικές διαφορές στη σύσταση που φαίνονται στον πίνακα 2. Πίνακας 2. Σύγκριση τεχνολογίας μεταξύ αιγιακής και αιγυπτιακής φαγεντιανής. Διασωματιδιακό γυαλί SiO 2 Al 2 O 3 MgO Na 2 O K 2 O CaO FeO CuO Na 2 O/K 2 O Αιγιακή (μέσος όρος) 74,3 2,1 0,4 8,2 2,0 1,0 1,8 7,8 4,1 Αιγυπτιακή (μέσος όρος) 73,0 0,8 0,5 6,5 4,3 2,2 1,9 10,6 1,5 26. Καβουσανάκη Tite et al. 2008c. 27. Foster, Kaczmarczyk Ό.π., σημ Panagiotaki et al Καβουσανάκη Παρατηρεί κανείς ότι και στις δύο περιπτώσεις έχουμε στάχτες φυτών ως πηγή αλκαλίων, αλλά διαφορετικά ήδη φυτών έχουν χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή αιγιακής και αιγυπτιακής φαγεντιανής, όπως φαίνεται από τις διαφορές στις συγκεντρώσεις του καλίου και του νατρίου, αλλά και του λόγου Na 2 O/K 2 O. Επίσης, τα διαφορετικά ποσοστά αργιλίου και χαλκού δείχνουν ότι διαφορετικές πρώτες ύλες έχουν χρησιμοποιηθεί για το χαλαζία και το χαλκό. Γενικά για τη χρήση στάχτης φυτών ως πηγή αλκαλίων στην εφυάλωση φαγεντιανών πρέπει να σημειωθεί ότι συστηματικά πειράματα εξομοίωσης στο εργαστήριο 29 έδειξαν ότι είναι μάλλον δύσκολο να λειτουργήσουν στην τεχνική της εξάνθισης, διότι η μετακίνηση του ανθρακικού νατρίου στην επιφάνεια δυσχεραίνεται λόγω της παρουσίας και άλλων συστατικών στις στάχτες σε σχέση με το καθαρό ορυκτό νίτρο. Αντίθετα, στην τεχνική του επιχρίσματος οι στάχτες λειτουργούν χωρίς πρόβλημα. Το θέμα απαιτεί περισσότερη έρευνα για πλήρη διαλεύκανση. 26 AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

18 Συμπεράσματα Τα πρώιμα υαλώδη υλικά, αντιπροσωπευτικά κοσμημάτων και πολυτελών μικροαντικειμένων της αρχαιότητας, παρουσιάζουν σημαντικό ενδιαφέρον ως προς την τεχνολογία κατασκευής τους, την προέλευση των πρώτων υλών και τη χρωματική ποικιλία τους. Οι διαβρωτικές συνθήκες του αιγιακού περιβάλλοντος δημιουργούν σημαντικά προβλήματα στην πλήρη διερεύνηση και μελέτη τους, ακόμη και στην αρχική αναγνώριση και καταγραφή τους. Σε οποιαδήποτε περίπτωση οι ενδεικνυόμενες τεχνικές είναι οπτική και ηλεκτρονική μικροσκοπία και μικροανάλυση σε μικροτομή δείγματος. Τα μέχρι στιγμής αποτελέσματα δείχνουν ότι όλα τα υαλώδη υλικά ήρθαν στο Αιγαίο από την Αίγυπτο και την Εγγύς Ανατολή, αλλά πολύ γρήγορα αναπτύχθηκε εδώ ανεξάρτητη τεχνολογία με τοπικά υλικά. Από τις τρεις τεχνικές που έχουν προταθεί για την κατασκευή και εφυάλωση των αιγυπτιακών φαγεντιανών τουλάχιστον οι δύο, οι τεχνικές του επιχρίσματος και της εξάνθισης, διαπιστώθηκε ότι χρησιμοποιήθηκαν και στο Αιγαίο. Στις περισσότερες περιπτώσεις οι στάχτες φυτών πρέπει να ήταν οι πρώτες ύλες για τα απαραίτητα αλκαλικά συλλιπάσματα. Οι στάχτες φυτών λειτουργούν καλύτερα στην τεχνική του επιχρίσματος παρά στην εξάνθιση. Η εμφάνιση των «υαλωδών» φαγεντιανών στο Αιγαίο κατά τη μυκηναϊκή εποχή με μπλε σώμα χρωματισμένο με κοβάλτιο, όπως στην Εγγύς Ανατολή και στην Αίγυπτο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι κατασκευάζονται από διαφορετικές πρώτες ύλες άγνωστης μέχρι στιγμής προέλευσης. Η χρήση οξειδίων του μαγγανίου στο σώμα παράγει βαθιά ιώδη έως μαύρα χρώματα, στα οποία λευκά ενθέματα με μπλε υάλωμα δίνουν ιδιαιτέρα αισθητικά αποτελέσματα. Τα σημερινά χρώματα των φαγεντιανών είναι συνήθως αλλοιωμένα και διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό από τα αρχικά, όμως η συστηματική διερεύνηση και πειράματα εξομοίωσης έχουν οδηγήσει στην ανασύσταση των αρχικών χρωματικών αποχρώσεων. Η συνέχιση της διερεύνησης της τεχνολογίας τους είναι απαραίτητη για την πλήρη κατανόηση της εξέλιξης και της διάδοσής τους στο Αιγαίο και του εντοπισμού όλων των πρώτων υλών. Ευχαριστίες Θερμές ευχαριστίες οφείλονται στη δρα Μ. Παναγιωτάκη του Πανεπιστημίου Αιγαίου, για τη διάθεση αρχαιολογικού υλικού και την πολύτιμη συνεργασία της επί πολλά χρόνια, στον Prof. M.S. Tite του Oxford University, για τη μόνιμη συνεργασία του εδώ και πολλές δεκαετίες στην κεραμική και στα υαλώδη υλικά και τέλος στη δρα Δ. Καβουσανάκη, πρώην σπουδάστριά μου επί διδακτορικό, για την προώθηση της συγκεκριμένης έρευνας μαζί μου. ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ

19 Συντομογραφίες - Βιβλιογραφία Barkoudah, Henderson 2006 Y. Barkoudah, J. Henderson, Plant ashes from Syria and the manufacture, Journal of Glass Studies 48, 2006, Brill 1999 R.H. Brill, Chemical analyses of early glass, vol. 1. The catalogue, vol. 2. The tables, New York 1999 Foster 1979 K.P. Foster, Aegean faience of the Bronze Age, New Haven/London 1979 Foster, Kaczmarczyk 1982 Καβουσανάκη 2010 Maniatis 2009 Maniatis, Mari in print K.P. Foster, A. Kaczmarczyk, X-Ray fluorescence analysis of some Minoan faience, Archaeometry 24, 1982, Δ. Καβουσανάκη, Διερεύνηση της χημικής σύστασης και της τεχνολογίας κατασκευής πρώιμων υαλωδών αντικειμένων του αιγιακού χώρου, Πολυτεχνική Σχολή, Διατμηματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα ΕΠΕΑΕΚ: Προστασία, Συντήρηση και Αποκατάσταση Μνημείων Πολιτισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 2010 Y. Maniatis, The emergence of ceramic technology and its evolution as revealed with the use of scientific techniques, (A.J. Shortland, I.C. Freestone, T. Rehren, eds) From mine to microscope: advances in the study of ancient technology, Oxford 2009, Y. Maniatis, A. Mari, Identification of glazed steatite beads in Neolithic Salamis, Greece, Archaeometry, in print Maxwell-Hyslop 1971 K.R. Maxwell-Hyslop, Western Asiatic jewellery, c BC, London 1971 Oates et al D. Oates, J. Oates, H. McDonald, Excavations at Tell Brak, vol 1. The Mitanni and Old Babylonian periods, Cambridge 1997 Panagiotaki 2000 M. Panagiotaki, Materials used in jewellery-making in Crete and in Egypt, (A. Karetsou, M. Andreadaki-Vlazaki, N. Papadakis eds) Crete Egypt. Three thousand years of cultural links, Catalogue of the exhibition, Heraklion/Cairo 2000, Appendix, Panagiotaki et al Panagiotaki et al Panagiotaki et al Tite, Bimson 1986 Tite, Shortland 2008 Tite et al. 2008a Tite et al. 2008b Tite et al. 2008c Tite et al Vandiver 1998 M. Panagiotaki, L. Papazoglou-Manioudaki, G. Chatzi-Spiliopoulou, E. Andreopoulou-Mangou, Y. Maniatis, M.S. Tite, A. Shortland, A glass workshop at the Mycenaean citadel of Tiryns in Greece, Annales du 16e Congres de l Association Internationale pour l Histoire du Verre, London 2003, M. Panagiotaki, Y. Maniatis, D. Kavoussanaki, G. Hatton, M.S. Tite, The production technology of Aegean Bronze Age vitreous materials, (J. Bourriau, J. Phillips, eds) Social context of technological change II, Oxford 2004, M. Panagiotaki, C. Sklavenitis, Y. Maniatis, M.S. Tite, Experiments in making vitreous materials, Proceedings of 8th International Cretological Conference, Society of Cretian Historical Studies, Heraklion 2006, M.S. Tite, M. Bimson, Faience: an investigation of the microstructures associated with the different methods of glazing, Archaeometry 28, 1986, M.S. Tite, A.J. Shortland, Production technology of faience and related early vitreous materials, Oxford University School of Archaeology Monograph 72, Oxford 2008 M.S. Tite, A.J. Shortland, Y. Maniatis, M. Panagiotaki, A. Kaczmarczyk, Production technology of faience and related early vitreous materials, Oxford University School of Archaeology Monograph 72, Oxford 2008, Chapter 6, M.S. Tite, A.J. Shortland, G.D. Hatton, Production technology of faience and related early vitreous materials, Oxford University School of Archaeology Monograph 72, Oxford 2008, Chapter 8, M.S. Tite, A. Shortland, G. Hatton, Y. Maniatis, D. Kavoussanaki, M. Pyrli, M. Panagiotaki, The scientific examination of Aegean vitreous materials. Problems and potential, (C.M. Jackson, E.C. Wager, eds) Vitreous materials in the Late Bronze Age Aegean, Sheffield Studies in Aegean Archaeology, Oxford 2008, M.S. Tite, Y. Maniatis, D. Kavoussanaki, M. Panagiotaki, A.J. Shortland, S.F. Kirk, Colour in Minoan faience, Journal of Archaeological Science 36, 2009, P.B. Vandiver, A review and proposal of new criteria for production technologies of Egyptian faience, (S. Colinart, M. Menu, eds) La couleur dans le peinture et l émaillage de l Égypte ancienne, Bari 1998, AΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

20 Σύνδεσµος των Φίλων του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης ΙSBN

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Βασισµένοστο Norman E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials, Third Edition, Pearson Education, 2007 1 Κεραµικάκαιγυαλιά Τα

Διαβάστε περισσότερα

Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και

Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και ενός (ή περισσότερων) σταθεροποιητών. Αν δεν χρησιμοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Eνδογενείς και εξωγενείς. Eνδογενείς: Η σύσταση του γυαλιού. Υλικά που σχηµατίζουν το δίκτυο του γυάλινου υλικού. ιοξείδιο του πυριτίου

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανικές ιδιότητες υάλων. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain)

Μηχανικές ιδιότητες υάλων. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain) Μηχανικές ιδιότητες υάλων Η ψαθυρότητα των υάλων είναι μια ιδιότητα καλά γνωστή που εύκολα διαπιστώνεται σε σύγκριση με ένα μεταλλικό υλικό. Διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης (stress-stain) E (Young s modulus)=

Διαβάστε περισσότερα

Metal 3in1. απευθείας στη σκουριά. Αντισκωριακό Λείο Γυαλιστερό βερνικόχρωμα για μεταλλικές επιφάνειες

Metal 3in1. απευθείας στη σκουριά. Αντισκωριακό Λείο Γυαλιστερό βερνικόχρωμα για μεταλλικές επιφάνειες απευθείας στη σκουριά Αντισκωριακό Λείο Γυαλιστερό βερνικόχρωμα για μεταλλικές επιφάνειες Εμποδίζοντας τη διείσδυση της υγρασίας παρέχει μακροχρόνια αντισκωριακή προστασία. Υψηλή αντίσταση στην υπεριώδη

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία Υάλου (Glass Technology)

Τεχνολογία Υάλου (Glass Technology) Τεχνολογία Υάλου (Glass Technology) Η παραγωγή υάλου ξεκινά με την ανάμειξη των αρχικών υλικών που αποτελούνται στο μεγαλύτερο μέρος τους από φυσικά ορυκτά ( άμμος ασβεστόλιθος) και σε μικρότερες ποσότητες

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας.

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας. ii. Μορφές Διάβρωσης 1. Μορφές Κυψελοειδούς Αποσάθρωσης-Tafoni Ο όρος Tafoni θεσπίστηκε ως γεωμορφολογικός από τον A. Penck (1894), εξαιτίας των γεωμορφών σε περιοχή της Κορσικής, που φέρει το όνομα αυτό.

Διαβάστε περισσότερα

ΖΗΚΟΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΛΟΥΜΠΙΩΤΗΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΝΙΚΟΣ

ΖΗΚΟΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΛΟΥΜΠΙΩΤΗΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΝΙΚΟΣ ΖΗΚΟΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΛΟΥΜΠΙΩΤΗΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΝΙΚΟΣ Φυσικά φαινόμενα και τεχνολογία Το λευκό φως Το ουράνιο τόξο Το πολικό σέλας Το χρώμα του ουρανού Το ηλιοβασίλεμα Οι επιγραφές ΝΕΟΝ Το χρώμα στους υπολογιστές

Διαβάστε περισσότερα

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Βασίλης Μέλφος Λέκτορας Κοιτασματολογίας-Γεωχημείας Τομέας Ορυκτολογίας, Πετρολογίας, Κοιτασματολογίας Τμήμα Γεωλογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης melfosv@geo.auth.gr

Διαβάστε περισσότερα

Kαρβίδιο πυριτίου, ευγενές κορούνδιο και κανονικό κορούνδιο

Kαρβίδιο πυριτίου, ευγενές κορούνδιο και κανονικό κορούνδιο Kαρβίδιο πυριτίου, ευγενές κορούνδιο και κανονικό κορούνδιο c/o Cerablast GmbH & Co.KG Gerhard-Rummler-Str.2 D-74343 Sachsenheim / Γερμανία Tηλέφωνο: 0049 7147 220824 Τελεφαξ: 0049 7147 220840 E-Mail:

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

Τοιχοποιία Ι Επισκευές

Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τα κατεστραμμένα ή φθαρμένα μέρη της τοιχοποιίας επισκευάζονται ακολουθώντας τις παραδοσιακές τεχνικές. Ο τεχνίτης πριν ξεκινήσει πρέπει να έχει έτοιμα τα απαιτούμενα υλικά: πέτρες

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλουργικά προιόντα Μεταλλουργικές πρώτες ύλες Ιδιότητες Μετάλλων

Μεταλλουργικά προιόντα Μεταλλουργικές πρώτες ύλες Ιδιότητες Μετάλλων ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ 157 80 ΖΩΓΡΑΦΟΥ Παραγωγικές Διεργασίες Eξαγωγική Μεταλλουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 98 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ Με τον όρο επιμετάλλωση εννοούμε τη δημιουργία ενός στρώματος μετάλλου πάνω στο μέταλλο βάσης για την προσθήκη ορισμένων επιθυμητών ιδιοτήτων. Οι ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Α.Μ. Νέτσου 1, Ε. Χουντουλέση 1, Μ.Περράκη 2, Α.Ντζιούνη 1, Κ. Κορδάτος 1 1 Σχολή Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ 2 Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Σκληρότητα νερού Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Τι περιέχει το νερό της βροχής; Ποιο είναι συνήθως το ph του βρόχινου νερού; Γιατί; Τι περιέχει το νερό του εδάφους; Na +, K +, Ca 2+, Mg 2+, Cl, SO 4 2,

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ.

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. 1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ο σίδηρος πολύ σπάνια χρησιμοποιείται στη χημικά καθαρή του μορφή. Συνήθως είναι αναμεμειγμένος με άλλα στοιχεία, όπως άνθρακα μαγγάνιο, νικέλιο, χρώμιο, πυρίτιο, κ.α.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΑΛΙ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΓΥΑΛΙ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΓΥΑΛΙ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ Το πυρίτιο βρίσκεται στην 14η ομάδα του περιοδικού πίνακα, στην ίδια ομάδα με τον άνθρακα, αλλά στην επόμενη περίοδο. Είναι το δεύτερο σε αναλογία στοιχείο στο στερεό φλοιό

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής

Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής Στον Τομέα Γεωλογικών Επιστημών η Ορυκτολογία-Πετρολογία που

Διαβάστε περισσότερα

Θρεπτικά συστατικά. Κατηγορίες θρεπτικών συστατικών

Θρεπτικά συστατικά. Κατηγορίες θρεπτικών συστατικών ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ Από: Κατερινόπουλο, Α. & Σταματάκη, Μ. 1995. Εφαρμοσμένη Ορυκτολογία Πετρολογία. Τα Βιομηχανικά Ορυκτά και Πετρώματα και οι Χρήσεις τους. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Γεωλογίας,

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του άνθρακα στον περιοδικό πίνακα. Να ταξινομούμε τα διάφορα είδη άνθρακα σε φυσικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΒΩΞΙΤΕΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΒΩΞΙΤΩΝ Το 1844 ο Γάλλος επιστήμονας Dufrenoy χαρακτήρισε το ορυκτό που μελετήθηκε το 1821 απο το Γάλλο χημικός Berthier στο χωριό Les Baux, της Ν. Γαλλίας ως

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΛΙΘΙΝΩΝ ΘΡΑΥΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΣΤΗ ΝΙΚΟΠΟΛΗ

ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΛΙΘΙΝΩΝ ΘΡΑΥΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΣΤΗ ΝΙΚΟΠΟΛΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΛΙΘΟΥ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα και πάχος επικάλυψης Περιεκτικότητα του σκυροδέματος σε τσιμέντο Πρόσθετα Είδος και συγκέντρωση των χλωριούχων αλάτων

Ποιότητα και πάχος επικάλυψης Περιεκτικότητα του σκυροδέματος σε τσιμέντο Πρόσθετα Είδος και συγκέντρωση των χλωριούχων αλάτων Ποιότητα και πάχος επικάλυψης Περιεκτικότητα του σκυροδέματος σε τσιμέντο Πρόσθετα Είδος και συγκέντρωση των χλωριούχων αλάτων Περιβάλλον Μικρός λόγος Ν/Τ εξασφαλίζει πυκνό σκυρόδεμα με μικρή διαπερατότητα

Διαβάστε περισσότερα

Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο

Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο Παναγιώτης Καπλάνης Διδάσκων: Ανδρέας Βλαχόπουλος Σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 7 ο MEΘΟ ΟΙ ΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ

MAΘΗΜΑ 7 ο MEΘΟ ΟΙ ΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ MAΘΗΜΑ 7 ο MEΘΟ ΟΙ ΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ ΜΕΘΟ ΟΙ Δρα. Κουκουλίτσα Αικατερίνη Χημικός Εργαστηριακός Συνεργάτης Τ.Ε.Ι Αθήνας ckoukoul@teiath.gr ΜΕΘΟ ΟΙ Ανάλογα με τη φυσική κατάσταση των 2 φάσεων

Διαβάστε περισσότερα

KEIM GRANITAL TEXNIKO Δ Ε Λ Τ Ι Ο

KEIM GRANITAL TEXNIKO Δ Ε Λ Τ Ι Ο KEIM GRANITAL TEXNIKO Δ Ε Λ Τ Ι Ο Χρώμα για εξωτερικές επιφάνειες με βάση τα πυριτικά άλατα : - φιλικό για το περιβάλλον - οικονομικό - - προστατευτικό - ανεξίτηλο Φιλικό για το περιβάλλον Το ΚΕΙΜ-Granital

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Ανάλυσης. Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης

Μέθοδοι Ανάλυσης. Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης Μέθοδοι Ανάλυσης Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης Πετρογραφία (λεπτές τομές) Ηλεκτρονικό Μικροσκόπιο Σάρωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Οξέα Είναι οι χημικές ενώσεις οι οποίες όταν διαλυθούν στο νερό, ελευθερώνουν κατιόντα υδρογόνου (Η + ) Ιδιότητες Οξέων 1. Έχουν όξινη γεύση. 2. Επιδρούν με τον ίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:.

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 24.05.2011 ΧΡΟΝΟΣ : 10.30 12.30 ( Χημεία - Φυσιογνωστικά)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΠΕ ΠΕΡΤΟΥΛΙΟΥ-ΤΡΙΚΚΑΙΩΝ

ΚΠΕ ΠΕΡΤΟΥΛΙΟΥ-ΤΡΙΚΚΑΙΩΝ ΚΠΕ ΠΕΡΤΟΥΛΙΟΥ-ΤΡΙΚΚΑΙΩΝ Σαπούνι Θεωρητικό μέρος Το σαπούνι είναι ένα ουδέτερο μίγμα (άλας) λιπαρών οξέων, κυρίως του παλμιτικού, του στεατικού και του ελαϊκού με νάτριο ή κάλιο (βάσεις). Το άλας αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία της ζάχαρης

Η ιστορία της ζάχαρης ΖΑΧΑΡΗ Η ιστορία της ζάχαρης H λέξη ζάχαρη προέρχεται ετυμολογικά από την σανσκριτική λέξη śarkara, που αρχικά σήμαινε άμμος ή χαλίκι. Το αρχαίο ινδικό όνομά της γκάουρα προφανώς προήλθε από την ονομασία

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΧΑΛΑΖΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΧΑΛΑΖΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΩΝ ΧΑΛΑΖΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ TOY ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ XAΛΑΖΙΑΣ Ο χαλαζίας σήμερα βρίσκει πολλές εφαρμογές και έχει μία ευρεία γκάμα χρήσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Εξαρτήµατα για µεµβράνες PVC Alkor Draka

Εξαρτήµατα για µεµβράνες PVC Alkor Draka Εξαρτήµατα για µεµβράνες PVC Alkor Draka Η Alkor Draka διαθέτει για κάθε τύπο µεµβράνης PVC αντίστοιχα εξαρτήµατα που διατίθενται κατόπιν παραγγελίας. ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΕΠΙΠΛΕΟΝ ΕΠΙΣΤΡΩΣΗΣ ALKORPLUS Alkorplus Στρώµα

Διαβάστε περισσότερα

2.7 Χημική αντίδραση

2.7 Χημική αντίδραση 1 2.7 Χημική αντίδραση Ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 7-1. Τι ονομάζουμε φαινόμενο στη Φυσική και στη Χημεία; Φαινόμενο είναι η μεταβολή 7-2. Τι ονομάζουμε φυσικά φαινόμενα ή φυσικές μεταβολές; Είναι οι

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Το νερό ως διαλύτης - μείγματα

2.2 Το νερό ως διαλύτης - μείγματα 1 2.2 Το νερό ως διαλύτης - μείγματα 2.2-1. Τι ονομάζεται μείγμα; Μείγμα ονομάζεται κάθε σύστημα που προκύπτει από την ανάμειξη δύο ή περισσότερων ουσιών. Τα περισσότερα υλικά στη φύση είναι μίγματα. 2.2-2.

Διαβάστε περισσότερα

Α Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης Αθήνας 1ος Πειραματικός Διαγωνισμός Γυμνασίων στις Φυσικές Επιστήμες 2015 Πειραματίζομαι Ερευνώ και Ανακαλύπτω

Α Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης Αθήνας 1ος Πειραματικός Διαγωνισμός Γυμνασίων στις Φυσικές Επιστήμες 2015 Πειραματίζομαι Ερευνώ και Ανακαλύπτω Α Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης Αθήνας 1ος Πειραματικός Διαγωνισμός Γυμνασίων στις Φυσικές Επιστήμες 2015 Πειραματίζομαι Ερευνώ και Ανακαλύπτω Η Μαρία και ο Γιάννης είναι μέλη ερευνητικής ομάδας που υποστηρίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων Εργαστήριο Διευθέτησης Ορεινών Υδάτων και Διαχείρισης Κινδύνου Προπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 05 /06 /15 ΔΙΑΡΚΕΙΑ : Χημεία Βιολογία 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση των μηχανισμών των οξειδοαναγωγικών δράσεων. Θεωρητικό Μέρος Οξείδωση ονομάζεται κάθε αντίδραση κατά την οποία συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ Η διάβρωση των κεραµικών οφείλεται σε ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες. Οι ενδογενείς παράγοντες περιλαµβάνουν όλους εκείνους τους παράγοντες φθοράς εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΥΑΛΟΥΡΓΙΑΣ

ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΥΑΛΟΥΡΓΙΑΣ ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΥΑΛΟΥΡΓΙΑΣ Φυσικά γυαλιά Ηφαιστειακό γυαλί Φουλγουρίτες Τηκτίτες 1 Τεχνητό γυαλί Υαλουργία η τέχνη της παραγωγής και επεξεργασίας του γυαλιού. Γυαλί Ανήκει στην κατηγορία των άμορφων στερεών.

Διαβάστε περισσότερα

Διάσπαση του ανθρακικού ασβεστίου με θέρμανση σε υψηλή θερμοκρασία προς οξείδιο του ασβεστίου και διοξείδιο του άνθρακα.

Διάσπαση του ανθρακικού ασβεστίου με θέρμανση σε υψηλή θερμοκρασία προς οξείδιο του ασβεστίου και διοξείδιο του άνθρακα. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Διάσπαση του ανθρακικού ασβεστίου με θέρμανση σε υψηλή θερμοκρασία προς οξείδιο του ασβεστίου και διοξείδιο του άνθρακα. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος αυτού

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις

Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις Ενότητα 6: Ατομικό μοντέλο, άτομα, μόρια, δομή ατόμου Καθηγητής: Καριώτογλου Πέτρος (pkariotog@uowm.gr)

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

Σύστημα αφύγρανσης και εξυγίανσης τοίχων. MACROPORE Επίχρισμα RASTUCCO Τριπτό

Σύστημα αφύγρανσης και εξυγίανσης τοίχων. MACROPORE Επίχρισμα RASTUCCO Τριπτό SINTECNO Από το 1978 ΤΕΧΝΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ (προϊόν TECNOCHEM) Σύστημα αφύγρανσης και εξυγίανσης τοίχων ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Το αποτελεί ένα "σύστημα αφύγρανσης και εξυγίανσης" για διαβρωμένες από την ΥΓΡΑΣΙΑ τοιχοποιίες

Διαβάστε περισσότερα

Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών. Εξαγωγική Μεταλλουργία

Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών. Εξαγωγική Μεταλλουργία Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών Εξαγωγική Μεταλλουργία Τήξη Πρώτων Υλών και Μεταλλευμάτων Σκοπός της Τήξης (smelting) είναι η παραγωγή ρευστού μετάλλου, κράματος, χλωριούχου ένωσης ή matte. Η τήξη είναι μια διεργασία

Διαβάστε περισσότερα

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6-1 6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6.1. ΙΑ ΟΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Πολλές βιοµηχανικές εφαρµογές των πολυµερών αφορούν τη διάδοση της θερµότητας µέσα από αυτά ή γύρω από αυτά. Πολλά πολυµερή χρησιµοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών

Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών 1. Ιστορική αναδρομή στην τεχνολογία παρασκευής - χρήσης του υλικού στην αρχαιολογία και τέχνη (4 ώρες θεωρία) 2. Αναγνώριση - διάγνωση τεχνικών κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΥΠΟΕΡΓΟ: ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΜΑΡΜΑΡΩΝ ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ (ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ)

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΥΠΟΕΡΓΟ: ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΜΑΡΜΑΡΩΝ ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ (ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ) ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Γ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΟ ΕΡΓΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ (ΕΤΠΑ) ΕΛΛΑΔΑΣ (ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ) ΕΡΓΟ:ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ «Βιο-μιμητικά, βιο-διασπώμενα νανο-σύνθετα και μη τοξικά προϊόντα για βελτιωτικές επεμβάσεις σε δομικά υλικά» Αναστασία Βεργανελάκη, Υπ. Διδάκτωρ Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:...

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:... ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ :...ΤΜΗΜΑ :...Αρ:... Βαθμολογία εξεταστικού δοκιμίου

Διαβάστε περισσότερα

Integrated Ceramics. Ένα σύστημα που προσαρμόζεται εντυπωσιακά.

Integrated Ceramics. Ένα σύστημα που προσαρμόζεται εντυπωσιακά. Integrated Ceramics Ένα σύστημα που προσαρμόζεται εντυπωσιακά. Integrated Ceramics Ποια υλικά για κεραμικές επικαλύψεις έχετε στο εργαστήριό σας; Υαλοκεραμικό υλικό Πολύτιμα κράματα Υλικά για σκελετούς

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΨΗΦΙΔΩΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ Ι.Μ. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΑΓ. ΟΡΟΥΣ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΩΝ ΨΗΦΙΔΩΝ

ΟΙ ΨΗΦΙΔΩΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ Ι.Μ. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΑΓ. ΟΡΟΥΣ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΩΝ ΨΗΦΙΔΩΝ Γ. Μανιάτης και Αικ. Μαλέα, Οι ψηφιδωτές εικόνες της Ι. Μονής Ξενοφώντος, Αγίου Όρους: Τεχνολογική Εξέταση των Ψηφίδων, στο «Βυζαντινές Εικόνες, Τέχνη, Τεχνική και Τεχνολογία», Επιμέλεια Μαρία Βασιλάκη,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ 1. Σκοπός του πειράµατος Η ανάπτυξη δεξιοτήτων στην εκτέλεση εργαστηριακών ασκήσεων χημείας

Διαβάστε περισσότερα

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g)

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g) Α. Θεωρητικό μέρος Άσκηση 5 η Μελέτη Χημικής Ισορροπίας Αρχή Le Chatelier Μονόδρομες αμφίδρομες αντιδράσεις Πολλές χημικές αντιδράσεις οδηγούνται, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, σε κατάσταση ισορροπίας

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου.

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος αυτού του πειράματος θα πρέπει ο μαθητής: Να περιγράφει τον τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΑΔΡΑΝΩΝ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΜΕΝΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ

ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΑΔΡΑΝΩΝ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΜΕΝΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΑΔΡΑΝΩΝ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΜΕΝΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ 25 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Παρασκευή κονιάματος ή σκυροδέματος με καθορισμένες ιδιότητες και αντοχές : Ανάμιξη των συστατικών με απαιτούμενη ποσότητα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση σκόνης φίλτρων ηλεκτροκαµίνων (EAFD) σε δοµικά κεραµικά υλικά

Αξιοποίηση σκόνης φίλτρων ηλεκτροκαµίνων (EAFD) σε δοµικά κεραµικά υλικά Environmental problem solving, Case study for the steel industry Αξιοποίηση σκόνης φίλτρων ηλεκτροκαµίνων (EAFD) σε δοµικά κεραµικά υλικά «Συστήµατα Περιβαλλοντικής Πιστοποίησης στους τοµείς της κατεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Κρίσεις Συνέχειες - Ασυνέχειες στην Εξέλιξη του Πολιτισμού του Ελλαδικού Χώρου

Κρίσεις Συνέχειες - Ασυνέχειες στην Εξέλιξη του Πολιτισμού του Ελλαδικού Χώρου Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2012 «Ευρώπη μια Κοινή Κληρονομιά» 28-30 Σεπτεμβρίου 2012 Υλικός & Άυλος Πολιτισμός : Κρίσεις - Συνέχειες και Ασυνέχειες ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ Περιεχόμενα Κεραμική Μεταλλουργία Χαλκός Χρυσός Άργυρος Μόλυβδος Σίδηρος ΧΡΗΣΕΙΣ Από τη στιγμή που ο άνθρωπος κατάφερε να διατηρήσει τη φωτιά, αυτή

Διαβάστε περισσότερα

2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση των αλκαλίων στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε ορισμένες κοινές ιδιότητες των αλκαλίων

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier

4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier Τι ονομάζεται θέση χημικής ισορροπίας; Από ποιους παράγοντες επηρεάζεται η θέση της χημικής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ)

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΘΕΜΑ 1 Ο Να εξηγήσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και να διορθώσετε τις λανθασµένες: 1. Τα άτοµα όλων των στοιχείων είναι διατοµικά.. Το 16 S έχει ατοµικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες. ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες και 30 λεπτά Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Επιστήµης Κεραµικών

Στοιχεία Επιστήµης Κεραµικών Στοιχεία Επιστήµης Κεραµικών ιδάσκων : ρ Ειρήνη Θεοφανίδου Email: eirini@iesl.forth.gr eirini_th@yahoo.com Τηλ: : 2810 391133 Ώρες διδασκαλίας: Τρίτη 11:00-14:00 14:00, Αίθουσα Β2 Χηµικού Εισαγωγή 2 ιαλέξεις

Διαβάστε περισσότερα

E.E.4 Πειράματα σε κλίνες με κοκκώδες υλικό Διάρκεια: 12 μήνες Έναρξη: 4 ος μήνας- Λήξη 15 ος μήνας

E.E.4 Πειράματα σε κλίνες με κοκκώδες υλικό Διάρκεια: 12 μήνες Έναρξη: 4 ος μήνας- Λήξη 15 ος μήνας E.E.4 Πειράματα σε κλίνες με κοκκώδες υλικό Διάρκεια: 12 μήνες Έναρξη: 4 ος μήνας- Λήξη 15 ος μήνας Τίτλος Παραδοτέου: Πειράματα σε κλίνες άμμου Κατάσταση Παραδοτέου: Σε εξέλιξη 1 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην Ε.Ε.4 πραγματοποιήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις

Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Κ. ΚΑΡΓΙΩΤΗΣ Dr. Γεωλόγος - Ορυκτολόγος Καθηγητής ΤΕΙ ΑΜΘ Τμήμα Μηχανικων Τεχνολογίας Πετρελαίου & Φυσικού

Διαβάστε περισσότερα

clayart international Αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προβολή και προώθηση της σύγχρονης τέχνης του πηλού στην Ελλάδα και το εξωτερικό

clayart international Αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προβολή και προώθηση της σύγχρονης τέχνης του πηλού στην Ελλάδα και το εξωτερικό clayart international Αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προβολή και προώθηση της σύγχρονης τέχνης του πηλού στην Ελλάδα και το εξωτερικό Η εταιρία clayart international στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ACO 3. A = μέταλλο

ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ACO 3. A = μέταλλο Ανθρακικά ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ACO 3 A = μέταλλο Ομάδα Ασβεστίτη Τριγωνικό Ασβεστίτης CaCO 3 Μαγνησίτης MgCO 3 Σιδηρίτης FeCO 3 Ροδοχρωσίτης MnCO 3 Σμιθσωνίτης ZnCO 3 Ομάδα Αραγωνίτη Ρομβικό Αραγωνίτης CaCO 3 Κερουσίτης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ Hράκλειο, εκέμβριος 2011 ΤΥΠΟΙ ΙΣΤΩΝ 1. Eπιθηλιακός Πολυεδρικά κύτταρα που είναι πάρα πολύ στενά συνδεδεμένα και φέρουν ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία 2. Συνδετικός Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία. Μικροσκοπική παρατήρηση φυτικών κυττάρων Ανίχνευση αμύλου και πρωτεϊνών

Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία. Μικροσκοπική παρατήρηση φυτικών κυττάρων Ανίχνευση αμύλου και πρωτεϊνών Ε.Κ.Φ.Ε. ΑΙΓΑΛΕΩ Ε.Κ.Φ.Ε. ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία Ονοματεπώνυμα μελών ομάδας 1) 2) 3) Σχολείο: Σάββατο 5/12/2015 Διάρκεια: 45 λεπτά Μικροσκοπική

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Συσκευασία Τροφίµων. Μεταλλική Συσκευασία. Εισαγωγή

Συσκευασία Τροφίµων. Μεταλλική Συσκευασία. Εισαγωγή Συσκευασία Τροφίµων Μεταλλική Συσκευασία Εισαγωγή Συνηθέστερα χρησιµοποιούµενα µέταλλα: Σίδηρος (σαν ανοξείδωτος χάλυβας σε σκεύη και εξοπλισµό) Κασσίτερος (λευκοσίδηρος σε συνδυασµό µε σίδηρο στις κονσέρβες

Διαβάστε περισσότερα

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος 2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος Όπως είναι γνωστό από την καθημερινή εμπειρία τα περισσότερα σώματα που χρησιμοποιούνται στις ηλεκτρικές ηλεκτρονικές

Διαβάστε περισσότερα

1. Το στοιχείο Χ έχει 17 ηλεκτρόνια. Αν στον πυρήνα του περιέχει 3 νετρόνια περισσότερα από

1. Το στοιχείο Χ έχει 17 ηλεκτρόνια. Αν στον πυρήνα του περιέχει 3 νετρόνια περισσότερα από Ερωτήσεις Ανάπτυξης 1. Το στοιχείο Χ έχει 17 ηλεκτρόνια. Αν στον πυρήνα του περιέχει 3 νετρόνια περισσότερα από τα πρωτόνια, να υπολογισθούν ο ατομικός και ο μαζικός του στοιχείου Χ 2. Δίνεται 40 Ca. Βρείτε

Διαβάστε περισσότερα

Rasobuild Eco ΟΡΥΚΤΑ ΥΛΙΚΑ ΛΕΙΑΝΣΗΣ ΚΑΙ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑΤΟΣ Φιλικά

Rasobuild Eco ΟΡΥΚΤΑ ΥΛΙΚΑ ΛΕΙΑΝΣΗΣ ΚΑΙ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑΤΟΣ Φιλικά Rasobuild Eco ΟΡΥΚΤΑ ΥΛΙΚΑ ΛΕΙΑΝΣΗΣ ΚΑΙ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑΤΟΣ Φιλικά προς το περιβάλλον Ορυκτά υλικά φινιρίσματος φιλικά προς ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗ διατήρηση ΤΩΝ ΠΡΟΣΟΨΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΕΠΙΧΡΙΣΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων ΑΣΚΗΣΗ 4η Οξύτητα (Acidity) Θεωρητικό υπόβαθρο Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων Εκφράζει την ποσοτική ικανότητα του νερού στην εξουδετέρωση ισχυρής βάσεως µέχρι επιθυµητής τιµής ph Οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνη και Τεχνολογία

Τέχνη και Τεχνολογία Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Τέχνη και Τεχνολογία Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β1 pc29 Αντωνάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ Αλίκη Κόκκα και Ευάγγελος Διαμαντόπουλος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Πολυτεχνείο Κρήτης PhoReSe: Ανάκτηση Φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Πρασινοσχιστόλιθος. Χλωρίτης. Επίδοτο

Πρασινοσχιστόλιθος. Χλωρίτης. Επίδοτο ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ Πρασινοσχιστόλιθος Χλωρίτης Επίδοτο Γρανίτης Χαλαζίας Άστριος Ασβεστίτης Ασβεστόλιθος Αντικείμενο της Ορυκτολογίας Το αντικείμενο της Ορυκτολογίας είναι η μελέτη των φυσικών κρυσταλλικών σωμάτων

Διαβάστε περισσότερα