Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα"

Transcript

1

2 Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα ISBN Copyright: Ε. Νεοφύτου, Eκδόσεις ZHTH, Iανουάριος 00 Tο παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του ελληνικού νόμου (N./99 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Aπαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου. Φωτοστοιχειοθεσία Eκτύπωση Βιβλιοδεσία Π. ZHTH & Σια OE 8ο χλμ Θεσ/νίκης-Περαίας T.Θ. Περαία Θεσσαλονίκης T.K. 0 9 Tηλ.: Fax: BIBΛIOΠΩΛEIO ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - KENTPIKH ΔIAΘEΣH: Aρμενοπούλου, Θεσσαλονίκη Tηλ.: 0.0.0, Fax: BIBΛIOΠΩΛEIO AΘHNΩN - ENΩΣH EKΔOTΩN BIBΛIOY ΘEΣΣAΛONIKHΣ: Στοά του Bιβλίου (Πεσμαζόγλου ), 0 Aθήνα Tηλ.-Fax: AΠOΘHKH AΘHNΩN - ΠΩΛHΣH XONΔPIKH: Aσκληπιού 0, Aθήνα Tηλ.-Fax: ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ:

3 Πρόλογος Το παρόν βιβλίο αποτελεί οδηγό για την άσκηση των προπτυχιακών φοιτητών στο πλαίσιο του μαθήματος της Βιολογικής Ανθρωπολογίας. Η κάθε άσκηση περιέχει θεωρητικό και πειραματικό μέρος. Η επιλογή των ασκήσεων έγινε με γνώμονα τις ανάγκες των φοιτητών και τη δυνατότητα πραγματοποίησής τους εντός και εκτός Πανεπιστημίου, με βάση τις παρούσες δυνατότητες. Θεωρώ υποχρέωσή μου να ευχαριστήσω τους συναδέλφους του Τομέα Γενετικής, Ανάπτυξης και Μοριακής Βιολογίας που μου έδωσαν την ευκαιρία να συγγράψω το παρόν εκπαιδευτικό βιβλίο για τους φοιτητές μας. Ιδιαίτερα ευχαριστώ τις καθηγήτριες του Τμήματος της Βιολογίας κ. Μαυραγάνη - Τσιπίδου Πηνελόπη και κ. Κουβάτση Αναστασία για την αμέριστη συμπαράστασή τους. Ευχαριστώ τους καθηγητές του Τμήματος της Γεωλογίας κ. Κουφό Γεώργιο και κ. Τσουκαλά Ευαγγελία για τις πληροφορίες που ευχαρίστως παρείχαν σχετικά με το σπήλαιο των Πετραλώνων και τον Homo που βρέθηκε σε αυτό μαζί με τις απαραίτητες φωτογραφίες. Ευχαριστώ τον γεωλόγο δρ. Στάη Αντώνη που απαντούσε πρόθυμα και γρήγορα στις απορίες μου σχετικές με την ειδικότητά του. Ακόμη ευχαριστώ τον βιολόγο κ. Μέγα Χάρη που ήταν παρών σε όλο το χρονικό διάστημα συγγραφής. Ευχαριστίες στους συνεργάτες των εκδόσεων ΖΗΤΗ για την ευχάριστη συνεργασία και για την προσπάθεια που κατέβαλαν για την άρτια εμφάνιση του βιβλίου, ιδιαίτερα τους κ. Νικολαΐδη Νίκο και Μπαρμπαδήμο Κώστα. Κάθε υπόδειξη από συναδέλφους και φοιτητές για τη βελτίωση του παρόντος είναι καλοδεχούμενη. Ελευθέριος Π. Νεοφύτου

4 Περιεχόμενα Άσκηση Ο σκελετός του ανθρώπου Θεωρητικό μέρος... Πειραματικό μέρος... Άσκηση Μετρήσεις στο σκελετό του ανθρώπου Θεωρητικό μέρος... Πειραματικό μέρος... Άσκηση Προσδιορισμός του φύλου και της ηλικίας από το σκελετό Θεωρητικό μέρος...9 Πειραματικό μέρος...9 Άσκηση Κεφαλομετρία Σωματομετρία Θεωρητικό μέρος... Πειραματικό μέρος...9 Άσκηση Σωματοσκοπία Ι (Δερματογλυφές, υπερώιες πτυχές, δοκιμασία PTC, ζωτική χωρητικότητα πνευμόνων) Θεωρητικό μέρος... Πειραματικό μέρος... Άσκηση Σωματοσκοπία ΙI (Μορφολογική μελέτη κεφαλιού) Θεωρητικό μέρος... Πειραματικό μέρος...

5 Άσκηση Σωματοσκοπία ΙII (Μορφολογική μελέτη σώματος) Θεωρητικό μέρος...9 Πειραματικό μέρος...9 Άσκηση 8 Υπαίθρια άσκηση Επίσκεψη σε χώρο ανασκαφής Θεωρητικό μέρος...9 Πειραματικό μέρος...8 Άσκηση 9 Υπαίθρια άσκηση Επίσκεψη στο σπήλαιο των Πετραλώνων Θεωρητικό μέρος...8 Πειραματικό μέρος...90 Άσκηση 0 Υπαίθρια άσκηση Επίσκεψη στον προϊστορικό λιμναίο οικισμό στο Δισπηλιό Καστοριάς Θεωρητικό μέρος...9 Πειραματικό μέρος...0 Βιβλιογραφία...0

6 ΑΣΚΗΣΗ Ο σκελετός τοy ανθρώπου Όταν στο τέλος γνωρίζουμε ότι πεθαίνουμε κι ότι όλα τα άλλα ζωντανά πλάσματα πεθαίνουνε μαζί μας, αρχίζουμε να έχουμε μια καυτή, σχεδόν σπαρακτική αίσθηση του πόσο εφήμερη και πόσο πολύτιμη είναι η κάθε στιγμή και το κάθε πλάσμα, και από αυτό μπορεί να βλαστήσει μια βαθειά, καθαρή, απεριόριστη συμπόνια για όλα τα όντα. Sogyal Rinpoche, The Tibetan Book of Living and Dying.

7 Θεωρητικό μέρος. Ο αριθμός των οστών Ο σκελετός του ανθρώπου (σχ..) αποτελείται από έως και 0 οστά, τα οποία συνδέονται μεταξύ τους με αρθρώσεις. Ο σκελετός του κεφαλιού αποτελείται από έως οστά, ο σκελετός του κορμού αποτελείται από 8 έως 9 οστά και ο σκελετός των άκρων από έως 0 οστά. Ο αριθμός των οστών εξαρτάται από την ηλικία και ο αριθμός τους μειώνεται με την αύξηση της ηλικίας. Σκέφτομαι O σκελετός δεν είναι σταθερός και αμετάβλητος, αλλά βρίσκεται συνεχώς σε αλλαγή και εξέλιξη. α β Σχήμα. O σκελετός του ανθρώπου α. Από πλάγια θέση και β. από πρόσθια θέση. Tο κρανίο. H σπονδυλική στήλη. O θώρακας. Tο άνω άκρο. H πύελος. Tο κάτω άκρο

8 Σχήμα. O ερειστικός ιστός. Περιόστεο. Oστεώνας. Σωληνάριο (πέρασμα για τη σύνδεση κοιλοτήτων). Mεμβράνη από την οποία σχηματίζεται το συμπαγές οστό. Oστεοκύτταρα. Oστεώνας σε συμπαγές οστό. Σπογγώδες οστό 8. Aβέρσιο κανάλι ή σωλήνας του Havers 9. Kανάλι Bόλκμαν 9 8. Η κατασκευή των οστών Τα οστά αποτελούνται από μία μορφή ερειστικού ιστού (σχ..), τον οστίτη ιστό. Ο οστίτης ιστός είναι ένας τύπος συνδετικού ιστού που συμμετέχει σε σημαντικές λειτουργίες όπως είναι: η στήριξη των μαλακών ιστών, η προστασία οργάνων (π.χ. ο εγκέφαλος, οι οφθαλμοί, το εσωτερικό μέρος των αυτιών), η παραγωγή αίματος και η μετάδοση μηχανικών δυνάμεων κατά την κίνηση. Ο όγκος και το βάρος των οστών συνδυάζονται με αρμονικό τρόπο ώστε ο σκελετός να παρέχει τη μεγαλύτερη δυνατή λειτουργική ικανότητα στο σώμα μας. Εξωτερικά, τα οστά περιβάλλονται από ένα λεπτό υμένα, το περιόστεο (πυκνός συνδετικός ιστός). Το περιόστεο χρησιμεύει για τη θρέψη του οστού και τη σύνδεσή του με μυς και συνδέσμους και περιέχει πολλά αγγεία και νεύρα. Σε περίπτωση κατάγματος ή άλλης βλάβης, μία ειδική κατηγορία κυττάρων, οι οστεοβλάστες, που βρίσκονται στην εσωτερική του επιφάνεια, ενεργοποιούνται με σκοπό την επούλωση της πληγής. Μετά από χημική ανάλυση διαπιστώθηκε ότι το οστό αποτελείται από το οργανικό μέρος (οστέινη ουσία) και απο το ανόργανο μέρος (θεμέλια ουσία). Η οστέινη ουσία αντιστοιχεί περίπου στο 0% του βάρους του οστού και αποτελείται από οστικά κύτταρα και ινίδια κολλαγόνου. Τα οστικά κύτταρα βρίσκονται μέσα στις οστικές κοιλότητες και συνδέονται μεταξύ τους με αποφυάδες, σχηματίζοντας τις δοκί Σχήμα. α β Tοπογραφία των οστικών δοκίδων στο μηριαίο οστό. Συμπαγής ουσία. Δοκίδες του αυχένος. Γραμμή επίφυσης. Σπογγώδης ουσία. Δοκίδες μείζονος τροχαντήρος. Τροχαντήρας. Γραμμή της επίφυσης 8. Aπόφυση (Mείζων Tροχαντήρας). Ακραία γραμμή απόφυσης. Eπίφυση (κεφαλή μηριαίου) 9. Γραμμή της απόφυσης. Aυλός μυελού. Δοκίδες της κεφαλής 0. Διάφυση (Σώμα μηριαίου)

9 δες των οστικών κυττάρων (σχ..α & β). Σε εγκάρσια τομή του οστού, από έξω προς τα μέσα, συναντούμε πρώτα τη συμπαγή οστέινη ουσία και ακολούθως τη σπογγώδη οστέινη ουσία (σχ..). Στην περιοχή της συμπαγούς οστέινης ουσίας, η θεμέλια ουσία είναι πυκνή, οι δοκίδες των οστικών κυττάρων βρίσκονται σε πολύ κοντινή απόσταση μεταξύ τους και τα ινίδια κολλαγόνου είναι σε διάταξη γύρω από λεπτούς σωλήνες που ονομάζονται σωλήνες του Havers (σχ..α & β). Μέσα στους σωλήνες συναντούμε αγγεία και νεύρα και η διάταξη αυτή ονομάζεται οστεώνας ή σύστημα του Havers. Στην περιοχή της σπογγώδους οστέινης ουσίας, η θεμέλια ουσία είναι αραιή, δεν υπάρχουν οστεώνες και μεταξύ των δοκίδων δημιουργούνται κοιλότητες που ονομάζονται μυελοκυψέλες μέσα στις οποίες βρίσκεται ο μυελός των οστών. Η οστέινη ουσία παρέχει στα οστά ελαστικότητα. Μετά από επεξεργασία των οστών με αραιό διάλυμα υδροχλωρικού οξέος παραμένει η οστέινη ουσία. Η θεμέλια ουσία παράγεται από τα οστεοκύτταρα και αποτελείται από άλατα όπως το φωσφορικό ασβέστιο, το ανθρακικό ασβέστιο και το φωσφορικό μαγνήσιο. Τα άλατα της θεμέλιας ουσίας κάνουν τα οστά να είναι σκληρά και ανθεκτικά. Η θεμέλια ουσία αντιστοιχεί περίπου στο 0% του βάρους του οστού. Μετά από καύση των οστών παραμένει η θεμέλια ουσία. Σχήμα. H συμπαγής και η σπογγώδης οστέινη ουσία. α β Σχήμα. Tο σύστημα ή οστεώνας του Havers. α.. οστικές κοιλότητες β.. οστική κοιλότητα. σωλήνας του Άβερς. ινίδια κολλαγόνου. βασική γραμμή. σωλήνας του Άβερς. αποφυάδες. οστικό κύτταρο. ινίδια κολλαγόνου. αποφυάδα

10 Σχήμα.α & β μακρύ οστό επίφυση μετάφυση διάφυση μετάφυση επίφυση Σχήμα.γ κοντό οστό Σχήμα.δ πλατύ οστό Σχήμα.ε αεροφόρο οστό

11 . Η μορφολογία των οστών Τα οστά ανάλογα με το σχήμα τους διακρίνονται σε μακρά, κοντά, πλατιά και αεροφόρα. Tα μακρά οστά (π.χ. βραχιόνιο οστό, κερκίδα) αποτελούνται από ένα μακρύ μέρος που λέγεται σώμα ή διάφυση και από δύο άκρα που λέγονται επιφύσεις (σχ..α). H διάφυση αποτελείται εξωτερικά από συμπαγή οστέινη ουσία και στο εσωτερικό αποτελείται από το μυελικό σωλήνα. Oι επιφύσεις εξωτερικά αποτελούνται από συμπαγή οστέινη ουσία και εσωτερικά από σπογγώδη οστέινη ουσία. Στα άκρα των επιφύσεων υπάρχουν οι αρθρικές επιφάνειες. Mεταξύ της επίφυσης και της διάφυσης υπάρχει η μετάφυση (σχ...β) Tα κοντά οστά (π.χ. οστά καρπού, οστά ταρσού) παρουσιάζουν την ίδια μορφολογία όπως και οι επιφύσεις στα μακρά οστά (π.χ...γ). Τα πλατιά οστά (π.χ. ανώνυμα οστά, βρεγματικά οστά) αποτελούνται από δύο στρώματα συμπαγούς οστέινης ουσίας, το ένα εξωτερικά και το άλλο εσωτερικά. Μεταξύ των δύο στρωμάτων, υπάρχει η σπογγώδης οστέινη ουσία (σχ..δ). Τα αεροφόρα οστά (π.χ. μετωπιαίο οστό, ζυγωματικά οστά) είναι πλατιά οστά από τα οποία απομακρύνθηκε η σπογγώδης οστέινη ουσία και στη θέση της δημιουργήθηκε μία αεροφόρος κοιλότητα (σχ..ε). Όταν βλέπουμε ένα οστό εξωτερικά (σχ..), παρατηρούμε επίσης και τα παρακάτω: Προεξοχές (φύματα) ή βαθουλώματα (βοθρία) που χρησιμεύουν για την πρόσφυση των μυών και των συνδέσμων. Τα φύματα και τα βοθρία σε μερικές περιπτώσεις μπορεί να είναι και προϊόντα ανώμαλης ανάπτυξης των οστών. Τρήμματα, σχισμές και πόρους που χρησιμεύουν για το πέρασμα των αγγείων και των νεύρων. Αρθρικές επιφάνειες που χρησιμεύουν στην άρθρωση και αποτελούνται από χόνδρο. Σχήμα. H εξωτερική εμφάνιση ενός οστού. Η ανάπτυξη των οστών Στην αρχή της διάπλασής τους, τα οστά αποτελούνται από τον υμενώδη σκελετό (μορφή συνδετικού ιστού). Η υμενογένεση αρχίζει κατά το δεύτερο μήνα της κύησης από συγκεκριμένους μεμβρανώδης σχηματισμούς που αποτελούνται από μεσεγχυματικά κύτταρα. Με την πάροδο του χρόνου τα μεσεγχυματικά κύτταρα διαφοροποιούνται σε οστεοβλάστες, που κατασκευάζουν και εκκρίνουν τη θεμέλια ουσία (περιέχει κυρίως κολλαγόνο και σε μικρότερες ποσότητες οστεοκαλτσίνη, μια πρωτεΐνη που συμβάλλει στην απόθεση των αλάτων ασβεστίου, μαγνησίου και φωσφόρου). Ακολουθεί η μετατροπή των οστών από την υμενώδη στη χόνδρινη μορφή. Η χον-

12 Πρωτογενές κέντρο οστεοποίησης Επίφυση Δίσκος επίφυσης Διάφυση Συμπαγές οστό Σπογγώδες οστό Επίφυση Δευτερογενές κέντρο οστεοποίησης Σχήμα.8 Xονδρογένεση Oστεογένεση δρογένεση (σχ..8) αρχίζει με τη συμπύκνωση των μεσεγχυματικών κυττάρων που σχηματίζουν ένα χόνδρινο πρότυπο του τελικού σχήματος του οστού. Το χόνδρινο πρότυπο αποτελείται από υαλώδη χόνδρο (χονδροβλάστες και θεμέλια ουσία) και περιβάλλεται από το περιχόνδριο (στρώμα συνδετικού ιστού). Το χόνδρινο οστό αυξάνεται και επιμηκύνεται με τον πολλαπλασιασμό των χονδοβλαστών και την παραγωγή μεσοκυττάριας ουσίας στο περιχόνδριο. Το επόμενο στάδιο, η οστεογένεση, αρχίζει με την αύξηση της νεύρωσης και αγγείωσης του πρότυπου οστού. Η αγγείωση επιτρέπει την απορρόφηση ουσιών οι οποίες πρέπει να απομακρυνθούν και την τροφοδοσία των απαραίτητων ουσιών που απαιτούνται για την πραγματοποίηση της οστεογένεσης από τους οστεοβλάστες. Η νεύρωση κατευθύνει τη λειτουργία των οστεοβλαστών που εναποθέτουν τον οστίτη ιστό, έτσι ώστε, στην τελική του μορφή το οστό να έχει το σωστό σχήμα και μέγεθος εξυπηρετόντας άριστα τις λειτουργικές ανάγκες του σκελετού. Η οστέωση, το στάδιο τελεοποίησης του σκελετού, αρχίζει από το 0 ο έτος της ηλικίας του ανθρώπου και κατά το μεγαλύτερο ποσοστό ολοκληρώνεται κατά το ο έτος. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα οστά συνεχίζουν να οστεώνονται μέχρι το τέλος της ζωής μας. Η οστέωση αρχίζει από τους πυρήνες οστέωσης που βρίσκονται διασκορπισμένοι σε διάφορες περιοχές των οστών (σχ.9). Κάθε οστό, ανάλογα με το σχήμα του, έχει διαφορετικό αριθμό πυρήνων οστέωσης (π.χ. τα μακρά οστά έχουν τρεις πυρήνες οστέωσης). Ο αριθμός των πυρήνων οστέωσης, ο βαθμός οστέωσης και η συνοστέωση (ένωση δύο οστών) χρησιμοποιούνται στον προσδιορισμό της ηλικίας από το σκελετό. Τα οστά κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής τους, αλλά και σε όλη τη διάρκεια της ζωής συνεχώς αποδομούνται και αναδομούνται, έτσι ώστε να προσαρμόζονται στις μηχανικές ανάγκες του σκελετού.

13 α β Σχήμα.9 Oστά με πυρήνες οστέωσης (σκούρες περιοχές). α. μηριαίο οστό β. ανώνυμο οστό γ. οστά στο χέρι δ. οστά στο πόδι γ δ. Η αλλοίωση των οστών Τα οστά παρά το ότι φαίνονται σκληρά έχουν εξαιρετική πλαστικότητα και ελαστικότητα. Όταν ένα οστό δέχεται πίεση, στο σημείο εκείνο λαμβάνει χώρα αποδόμηση του οστού, ενώ στο σημείο που δεν εφαρμόζεται πίεση λαμβάνει χώρα σύνθεση του οστού (τοποθέτηση οστίτη ιστού). Αυτή η ιδιότητα του οστού εξηγεί πολλές μορφολογικές αλλαγές που παρατηρούνται σε ανθρώπινους σκελετούς. Αυτές οι αλλαγές αφορούν: Παθολογικές καταστάσεις (π.χ. κάταγμα, ραχίτιδα) (σχ..0α & β) Πολιτισμικές αλλοιώσεις (π.χ. τεχνητή επιμήκυνση λαιμού) Αλλοιώσεις λόγω απασχόλησης (π.χ. παρατεταμένη ορθοστασία, μεταφορά βαρέων φορτίων) Ανομοιόμορφη απόθεση ασβεστίου (π.χ. εξαιτίας λειτουργικών διαταραχών) Σχήμα.0α Oστό με κάταγμα.

14 Σχήμα.0β Oστό με κάταγμα. οστό πριν από το κάταγμα οστό κατά το κάταγμα οστό μετά την επούλωση του κατάγματος. Η γήρανση των οστών Περισσότερο στις γυναίκες και λιγότερο στους άνδρες, τα οστά μετά την ηλικία των -0 ετών παρουσιάζουν οστεοπόρωση (οστό και πόρος). Όταν εξετάζεται μορφολογικά ένα οστό με οστεοπόρωση, παρατηρούνται άδειοι χώροι μέσα στους οποίους στο παρελθόν υπήρχε οστό δηλαδή εμφανίζεται απώλεια οστικής μάζας, με αποτέλεσμα τα οστά να γίνονται εύθραυστα, αδύνατα και να χάνουν όγκο (σχ..). Η οστεοπόρωση που εμφανίζεται μετά την κλιμακτήριο ονομάζεται μεταεμμηνοπαυσιακή και η οστεοπόρωση που εμφανίζεται μετά τα 0 χρόνια ονομάζεται γεροντική. Μέχρι την ηλικία των ετών ο ανθρώπινος οργανισμός δημιουργεί περισσότερη οστική μάζα από όση καταστρέφει. Σε αυτή την ηλικία ο οργανισμός διαθέτει την περισσότερη δυνατή οστική μάζα η οποία ονομάζεται «κορυφαία οστική πυκνότητα». Η τιμή της προαναγγέλει με αρκετή ακρίβεια αν θα εμφανιστεί αργότερα οστεοπόρωση ή όχι. Από την ηλικία των μέχρι τα έτη η οστική μάζα του σκελετού διατηρείται σταθερή. Μετά την ηλικία των ετών παρατηρείται απώλεια -% της οστικής μάζας κάθε χρόνο. Στα άτομα που σίγουρα θα εμφανιστεί οστεοπόρωση η απώλεια κυμαίνεται μεταξύ α β γ Σχήμα. Oστό με οστεοπόρωση. α. περιοχή του σκελετού με οστεοπόρωση β. φυσιολογικό οστό γ. οστό με οστεοπόρωση 8

15 -8%. Πολλές φορές παρατηρείται το φαινόμενο στα πλατιά οστά η οστεοπόρωση να είναι ανομοιογενής, με αποτέλεσμα να παρατηρούνται παραμορφώσεις και ανωμαλίες που είναι πολύ εμφανείς στα πλατιά οστά του προσώπου. Στην ανθρωπολογία, το φαινόμενο της οστεοπόρωσης έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή οι περισσότεροι σκελετοί προς μελέτη προέρχονται από ηλικιωμένα άτομα.. Οστεολογία Ο ανθρώπινος σκελετός αποτελείται ανάλογα με την ηλικία του από -0 οστά (σχ..), τα οποία διακρίνονται σε οστά του κρανίου (νευροκρανίο και σπλαχνοκρανίο), του κορμού (σπονδυλική στήλη και θώρακας) και των άκρων (άνω και κάτω άκρα). Σχήμα. O σκελετός του ανθρώπου από πρόσθια θέση (α) και από οπίσθια θέση (β) Kρανίο Kρανίο Aυχενικοί σπόνδυλοι Θωρακικοί σπόνδυλοι Γνάθος Κλείδα Σώμα στέρνου Ωμοπλάτη Λαβή στέρνου Πλευρά Aυχενικοί σπόνδυλοι Θωρακικοί σπόνδυλοι Άτλαντας Γνάθος Kλείδα Ωμοπλάτη Bραχιόνιο Πλευρές Oσφυϊκοί σπόνδυλοι Βραχιόνιο Oσφυϊκοί σπόνδυλοι Iερό οστό Kόκκυγας Καρπός Μετακάρπιο Φάλαγγα Ωλένη Κερκίδα Ανώνυμο οστό Iερό οστό Kόκκυγας Kαρπός Mετακάρπιο Φάλαγγα Ωλένη Kερκίδα Aνώνυμο οστό Μηριαίο Mηριαίο Επιγονατίδα Κνήμη Περόνη Kνήμη Περόνη Ταρσός Μεταταρσός Φάλαγγες α Tαρσοί Mετατάρσιο Φάλαγγες Πτέρνα β 9

16 .8 Ο σκελετός του κρανίου Το κρανίο προήλθε εξελικτικά από τη μεταμόρφωση και τη σύντηξη πολλών σπονδύλων και διακρίνεται στο νευροκρανίο, που βρίσκεται στο πάνω και πίσω μέρος του κρανίου και το σπλαχνοκρανίο, που βρίσκεται στο πρόσθιο και κάτω μέρος. Το νευροκρανίο Το νευροκρανίο αποτελείται από 8 πλατιά οστά, από τα οποία το βρεγματικό και το κροταφικό είναι διπλά, ενώ τα άλλα (μετωπικό, ινιακό, ηθμοειδές, σφηνοειδές) είναι μονά. Τα παραπάνω οστά συναρθρώνονται με ραφές και δημιουργούν την κρανιακή κάψα, μέσα στην οποία βρίσκεται ο εγκέφαλος και άλλα τμήματα του νευρικού συστήματος, όπως το όργανο ισορροπίας του αυτιού και το νευρικό τμήμα των οφθαλμών. Το νευροκρανίο προστατεύει τον εγκέφαλο από τραυματισμούς λόγω της ιδιαίτερης κατασκευής των κρανιακών οστών τα οποία παρουσιάζουν δύο σκληρές επιφάνειες που χωρίζονται απο σπογγώδη ιστό σχηματίζοντας τη διπλόη (σχ..) η οποία λειτουργεί ως είδος μαξιλαριού για την περιόστεο Σχήμα. Πλατύ οστό σε κάθετη τομή με τη διπλόη. ΔΙΠΛΟΗ συμπαγής ουσία σπογγώδης ουσία συμπαγής ουσία περιόστεο Παράθεμα Aνατομική σημείωση Όλα τα οστά που περιβάλλουν τον εγκέφαλο περιέχουν σπογγώδη ιστό (διπλόη) που βρίσκεται μεταξύ της εσωτερικής και της εξωτερικής επιφάνειας του πυκνού οστού. απορρόφηση των πιέσεων από πιθανά κτυπημάτα. Στην αρχή της ζωής μας, οι ραφές μεταξύ των οστών είναι μεμβρανώδεις και στα μέρη που συναντώνται σχηματίζουν υμενώδεις χιτώνες που ονομάζονται πηγές. Οι κυριότερες είναι η πρόσθια μέση πηγή, η οπίσθια μέση πηγή, οι πρόσθιες πλάγιες πηγές και οι οπίσθιες πλάγιες πηγές. Δευτερεύουσες πηγές είναι η ρινομετωπική, η μεσομετωπική και η οβελιαία. Η παρουσία των πηγών, λόγω της υφής τους, επιτρέπουν να αυξάνει η χωρητικότητα του κρανίου όσο αυξάνει και ο όγκος του εγκεφάλου. Μετά την οριστική ανάπτυξη του όγκου του εγκεφάλου, οι ραφές και οι πηγές του κρανίου οστεοποιούνται και το κρανίο παίρνει την τελική του μορφή (σχήμα και μέγεθος). Τα οστά του νευροκρανίου (σχ..) είναι: Το μετωπικό (frontal) (σχ..) Βρίσκεται στο πρόσθιο και πάνω τμήμα της κρανιακής κάψας, συμμετέχει στο σχηματισμό του θόλου του νευροκρανίου και σχηματίζει τα υπερόφρυα τόξα. Η μελέτη των υπερόφρυων τόξων είναι απαραίτητη όταν γίνονται μελέτες για την εξέλιξη του ανθρώπου. Μέχρι την ηλικία των ετών, αποτελείται από δύο οστά που συνδέονται μεταξύ τους με τη μεσομετωπιαία ραφή. 0

17 Σχήμα Tο κρανίο από πλάγια θέση (Norma lateralis).. Mετωπικό οστό. Mεσόφρυο. Yπερκόγχιο χείλος. Bρεγματικό οστό. Kροταφικό οστό (λεπιδοειδής μοίρα). Zυγωματική απόφυση (αρθρικό φύμα). Mαστοειδής απόφυση 8. Tυμπανική μοίρα και έξω ακουστικός πόρος 9. Iνιακό οστό 0. Έξω ινιακό όγκωμα. Iνιακός κόνδυλος. Σφηνοειδές οστό, (μείζων πτέρυγα). Yποκροτάφια ακρολοφία του σφηνοειδούς οστού. Πτερυγοειδής απόφυση, (έξω πέταλο). Pινικό οστό. Hθμοειδές οστό (παπυρώδες πέταλο). Δακρυικό οστό 8. Zυγωματικό οστό 9. Άνω γνάθος (σώμα) 0. Φατνιακή απόφυση και δόντια. Mετωπική απόφυση άνω γνάθου. Πρόσθια ρινική άκανθα. Kάτω γνάθος (σώμα). Kορωνοειδής απόφυση κάτω γνάθου. Kόνδυλος κάτω γνάθου. Γενειακό τρήμα. Γενειακό όγκωμα 8. Γωνία της κάτω γνάθου 9. Στεφανιαία ραφή 0. Λαμδοειδής ραφή. Λεπιδοειδής ραφή. Pινογναθική ραφή. Mετωποσφηνοειδής ραφή.σφηνολεπιδοειδής ραφή. Iνιομαστοειδής ραφή 8 Σχήμα. Mετωπικό οστό από μπροστά. Mεσόφρυο. Mετωπική εντομή. Yπερκόγχιο τρήμα. Kροταφική γραμμή. Mετωπική όγκωμα. Mετωπική μοίρα. Bρεγματικό χείλος 8. Yπερόφρυο τόξο 9. Zυγωματική απόφυση 0. Yπερκόγχιο χείλος. Pινική άκανθα 0 9 Τα βρεγματικά (parietal) (σχ..) Βρίσκονται πίσω από το μετωπικό οστό και συμμετέχουν στην κατασκευή του μεγαλύτερου μέρους του θόλου του νευροκρανίου. Συνδέονται με το μετωπικό οστό (οβελιαία και στεφανιαία ραφή) και με το ινιακό οστό (λαμβδοειδής ραφή).

18 Σχήμα. Tο βρεγματικό οστό (εξωτερική επιφάνεια). Λεπιδοειδές χείλος. Mαστοειδής γωνία. Iνιακό χείλος. Bρεγματικό όγκωμα. Iνιακή γωνία. Bρεγματικό τρήμα. Oβελιαίο χείλος 8. Mετωπική γωνία 9. Mετωπικό χείλος 0. Άνω κροταφική γραμμή. Kάτω κροταφική γραμμή. Σφηνοειδής γωνία Παράθεμα Σημείωση διάκρισης φύλου H κάτω και η άνω αυχενική γραμμή είναι πιο έντονες στα αρσενικά από ότι στα θηλυκά άτομα. Το ινιακό (occipital) (σχ..) Βρίσκεται στο πίσω μέρος του κεφαλιού και συμμετέχει στη δημιουργία του θόλου του κρανίου. Ακόμη, συμμετέχει στο σχηματισμό της βάσης του κρανίου, όπου σχηματίζει το ινιακό τρήμα, μία οπή μέσα από την οποία διέρχεται ο προμήκης μυελός. Εκατέρωθεν του ινιακού τμήματος, βρίσκονται δύο εξογκώματα που ονομάζονται ινιακοί κόνδυλοι, πάνω στους οποίους αρθρώνεται ο πρώτος αυχενικός σπόνδυλος (άτλαντας) με το κρανίο. Μέχρι την ηλικία περίπου των ετών, το ινιακό οστό αποτελείται από δύο συμμετρικά οστά, τα οποία στη συνέχεια συντήκονται. 8 9 Σχήμα. Tο ινιακό οστό (εξωτερική επιφάνεια). Bασική μοίρα. Kονδυλική (πλαγία) μοίρα. Σφαγιτιδική εντομή. Kονδυλικός βόθρος. Kάτω αυχενική γραμμή. Άνω αυχενική γραμμή. Kόγχη του ινιακού οστού 8. Aνώτατη αυχενική γραμμή 9. Έξω ινιακό όγκωμα 0. Έξω ινιακή ακρολοφία. Iνιακό τρήμα. Yπογλώσσιος πόρος. Mεσοσφαγιτιδική άκανθα. Iνιακός κόνδυλος. Φαρυγγικό φύμα 0

19 Τα κροταφικά (temporal) (σχ..8) Βρίσκονται στις δύο πλευρές του κρανίου και μαζί με το σφηνοειδές, σχηματίζουν τα τοιχώματα της κρανιακής κάψας. Μορφολογικά παρουσιάζουν τρεις αποφύσεις, τη μαστοειδή, τη βελονοειδή και τη ζυγωματική, με τη βοήθεια της οποίας συνδέονται με τα ζυγωματικά οστά. Στη βάση τους, έχουν μία μικρή υποδοχή, την κροταφική γλήνη, στην οποία αρθρώνεται η κάτω γνάθος μέσω της κροταφογναθικής άρθρωσης (η πιο δραστήρια άρθρωση του σκελετού και πολύ χρήσιμη στην μάσηση της τροφής και την ομιλία). Στα κροταφικά οστά εμφανίζεται και ο ακουστικός πόρος, που βρίσκεται μεταξύ της μαστοειδούς και της βελονοειδούς απόφυσης. Στην αρχή της ζωής μας, τα κροταφικά οστά αποτελούνται από τρία τμήματα, το λιθοειδές, το λεπιδοειδές και το τυμπανικό οστό, που αργότερα συνοστεώνονται. Στην αρχή συνοστεώνονται το τυμπανικό με το λιθοειδές οστό και δημιουργούν το ωτικό οστό. Αργότερα συνοστεώνεται με το ωτικό και το λεπιδοειδές οστό. Είναι φανερό ότι το κροταφικό οστό έχει χαρακτηριστική μορφολογία και ποικιλία λειτουργιών. Σχήμα.8 Tο κροταφικό οστό (εξωτερική επιφάνεια). Tυμπανική μοίρα. Mαστοειδής απόφυση. Yπερακουστική άκανθα. Mαστοειδές τρήμα. Mαστοειδής μοίρα. Bρεγματική εντομή. Kροταφική γραμμή 8. Aύλακα της μέσης μηνιγγικής αρτηρίας 9. Bρεγματικό χείλος 0. Λεπιδοειδής μοίρα. Σφηνοειδές χείλος. Zυγωματική απόφυση. Aρθρικό φύμα. Kροταφική γλήνη. Λιθολεπιδοειδής σχισμή. Tυμπανική (ή λιθοειδής) ακρολοφία. Λιθοτυμπανική σχισμή 8. Mείζων τυμπανική άκανθα 9. Έξω ακουστικός πόρος 0. Bελονοειδής απόφυση. Tυμπανομαστοειδής σχισμή Παράθεμα Σημείωση διάκρισης φύλου H κροταφική γραμμή αποτελεί συνέχεια της ζυγωματικής απόφυσης. Στα θηλυκά άτομα η κροταφική γραμμή σβήνει στο ύψος του έξω ακουστικού πόρου, ενώ στα αρσενικά άτομα σβήνει πίσω από τον έξω ακουστικό πόρο.

20 Το σφηνοειδές (sphenoid) (σχ..9) Σχήμα.9 Tο σφηνοειδές οστό από μπροστά. Pάχη του τουρκικού εφιππίου. Σφηνοειδής γλωσσίδα. Aκανθώδες τρήμα. Ωοειδές τρήμα. Στρογγύλο τρήμα. Προσθία κλινοειδής απόφυση. Yπερκόγχιο σχίσμα 8. Oπτικό τρήμα 9. Aύλακα του οπτικού χιάσματος 0. Φύμα του εφιππίου. Hθμοειδής άκανθα. Mέση κλινοειδής απόφυση. Eλάσσων πτέρυγα. Aύλακα της μέσης μηνιγγικής αρτηρίας. Mείζων πτέρυγα. Kαρωτιδική αύλακα. Γωνιαία άκανθα 8. Bόθρος υπόφυσης Όπως υποδηλώνει το όνομά του, παρεμβαίνει ως σφήνα ανάμεσα στο μετωπικό, το ηθμοειδές, τα βρεγματικά, τα κροταφικά και το ινιακό οστό. Μορφολογικά αποτελείται από το σώμα, που βρίσκεται στη βάση της κρανιακής κάψας, και τις πτέρυγες που συμμετέχουν στο σχηματισμό των πλευρικών τοιχωμάτων της κρανιακής κάψας και αποτελεί σπουδαίο οστό για την μηχανική του κρανίου. Το ιδιαίτερο σχήμα που έχει του έδωσε το όνομα «οστό της νυχτερίδας» Το ηθμοειδές (ethmoid) (σχ..0) Παράθεμα Aνατομική σημείωση Mε την ολοκλήρωση της ανάπτυξης του ατόμου, ολόκληρο το σπλαχνοκρανίο βρίσκεται μπροστά από το σφηνοειδές οστό. Είναι το πιο μικρό από τα οστά του νευροκρανίου και βρίσκεται ανάμεσα στο μετωπικό και την άνω γνάθο, μπροστά από το σφηνοειδές. Αποτελείται από τέσσερα τμήματα (πέταλα), ένα εγκάρσιο και τρία κατακόρυφα (δύο ακραία και ένα μεσαίο). Μέσα από το εγκάρσιο τμήμα διέρχονται τα οσφρητικά νεύρα. Τα δύο ακραία κατακόρυφα τμήματα, μαζί με τις ρινικές κόγχες, σχηματίζουν τα τοιχώματα της ρινικής κοιλότητας, ενώ το μεσαίο κατακόρυφο τμήμα, μαζί με την ύνιδα, σχηματίζει το ρινικό διάφραγμα. Συχνά αναφέρεται και ως παπυρώδες πέταλο. Σχήμα.0 Tο ηθμοειδές οστό από δεξιά. Hθμοειδές άγκιστρο. Mέση ρινική κόγχη. Hθμοειδής οστεόκυστη. Παπυρώδες πέταλο. Kάλαιο. Kάθετο πέταλο

21 Το σπλαχνοκρανίο Το σπλαγχνοκρανίο αποτελείται από οστά, από τα οποία τα είναι διπλά και τα είναι απλά (σχ..). Συνδέονται με τέτοιο τρόπο ώστε να σχηματίζουν κοιλότητες που περικλείουν σημαντικά όργανα όπως η ρινική κοιλότητα, η στοματική κοιλότητα και οι οφθαλμικές κοιλότητες (κόγχες). Το σπλαγχνοκρανίο αποτελεί την αρχή του αναπνευστικού και του πεπτικού μας συστήματος. Τα οστά του σπλαγχνοκρανίου διακρίνονται σε δύο ομάδες: τα οστά του προσώπου (η άνω γνάθος, η κάτω γνάθος, δύο ζυγωματικά, δύο υπερώια) και τα οστά της ρινικής κοιλότητας - κάψας (δύο ρινικά, δύο κάτω ρινικές κόγχες, δύο δακρυικά, ύνιδα). Τα οστά του σπλαγχνοκρανίου είναι: Σχήμα. Tο κρανίο από πρόσθια θέση (Norma frontalis).. Mετωπικό οστό. Mεσόφρυο. Yπερκόγχιο χείλος. Yπερκόγχια εντομή. Tροχιλιακή άκανθα. Bρεγματικό οστό. Kροταφικό οστό 8. Pινικό οστό. Oφθαλμικός κόγχος: 9. Δακρυικό οστό 0. Oπίσθια δακρυϊκή ακρολοφία. Hθμοειδές οστό. Σφηνοειδές οστό:. Mεγάλη πτέρυγα του σφηνοειδούς οστού. Mικρή πτέρυγα του σφηνοειδούς οστού. Yπερκόγχιο σχίσμα. Yποκόγχιο τρήμα. Zυγωματικό οστό Άνω γνάθος:. Mετωπική απόφυση 8. Yποκόγχιο τρήμα 9. Zυγωματική απόφυση 0. Σώμα της άνω γνάθου. Φατνιακή απόφυση με τα δόντια Pινική κοιλότητα:. Πρόσθιο (απιοειδές) στόμιο της ρινικής κοιλότητας. Mέση ρινική κόγχη. Kάτω ρινική κόγχη. Pινικό διάφραγμα, ύνιδα Kάτω γνάθος:. Σώμα της κάτω γνάθου. Kλάδος της κάτω γνάθου 8. Γενειακό τρήμα 9. Φατνιακή απόφυση με τα δόντια 0. Σώμα της κάτω γνάθου. Γενειακό όγκωμα Pαφές:. Mετωπιαία ραφή.. Στεφανιαία ραφή. Mετωπορινική ραφή. Mεσορινική ραφή. Pινογναθική ραφή. Zυγωματογναθική ραφή 8. Mεσογνάθια ραφή

22 Η άνω γνάθος (maxilla) (σχ..α & β) Αποτελείται από δύο οστά, το σχήμα των οποίων είναι συνήθως ακανόνιστο. Στα νεογέννητα παρατηρείται συχνά και ένα τρίτο οστό, το μεσογναθικό, που στον άνθρωπο συνοστεώνεται πολύ γρήγορα με τα άλλα δύο οστά και έτσι σχηματίζεται ένα ενιαίο οστό, η άνω γνάθος. Η άνω γνάθος στη βάση της παρουσιάζει πολλές κοιλότητες (τα φατνία), μέσα στις οποίες στερεώνονται οι ρίζες των άνω δοντιών. Συμμετέχει στο σχηματισμό των τοιχωμάτων της στοματικής κοιλότητας, της ρινικής κοιλότητας και των οφθαλμικών κογχών. Ο Άγγλος επιστήμονας Highmore παρατήρησε και περιέγραψε πρώτος τις ιγμόριες κοιλότητες που βρίσκονται μέσα στο κύριο σώμα της άνω γνάθου οι οποίες μεταξύ των άλλων συμβάλλουν στη μείωση του συνολικού βάρους του κρανίου Σχήμα.α H άνω γνάθος α. εσωτερική επιφάνεια. Φατνιακή απόφυση. Yπερώιος απόφυση. Πτερυγοϋπερώιος αύλακα. Στόμιο ιγμορείου άντρου. Διακρυική αύλακα. Hθμοειδής ακρολοφία. Mετωπική απόφυση 8. Kογχική ακρολοφία 9. Pινική (ή έσω) επιφάνεια 0. Προσθία ρινική άκανθα. Tομικός πόρος

23 8 9 0 Σχήμα.β H άνω γνάθος β. εξωτερική επιφάνεια. Φατνιακά επάρματα. Πρόσθια επιφάνεια. Kυνικός βόθρος. Πρόσθια ρινική άκανθα. Pινική εντομή. Yποκόγχιο τρήμα. Mετωπιαία απόφυση 8. Πρόσθια δακρυική ακρολοφία 9. Δακρυική εντομή 0. Kογχική επιφάνεια. Yποκόγχιος αύλακα. Zυγωματική απόφυση. Φατνιακή αύλακα. Φατνιακά τρήματα. Yποκροτάφιος (οπίσθια) επιφάνεια. Φατνιακό φύμα. Yποζυγωματική ακρολοφία Η κάτω γνάθος (mandible) (σχ..α & β) Είναι το μοναδικό οστό του προσώπου μας που κινείται. Στα νεογέννητα, αποτελείται από δύο οστά, τα οποία πολύ γρήγορα συναρθρώνονται και από την ηλικία των ετών σχηματίζουν ένα οστό. Είναι το πιο μεγάλο οστό του κρανίου μας και αποτελείται από δύο τμήματα: το σώμα, που έχει σχήμα παραβολικό και το οποίο στο άνω χείλος του παρουσιάζει κοιλότητες (φατνία) μέσα στις οποίες στερεώνονται οι ρίζες των κάτω δοντιών, και τους δύο κλάδους, που εμφανίζουν στα άκρα τους δύο αρθρικές αποφύσεις, την κορωνοειδή και τον κόνδυλο. Με τους δύο κονδύλους ενώνεται με τις κροταφικές γλήνες των κροταφικών οστών μέσω μίας διάρθρωσης που επιτρέπει στην κάτω γνάθο να κινείται (κροταφογναθική διάρθρωση).

24 8 9 Σχήμα. H κάτω γνάθος α. από πλάγια. Tράχυσμα από την κατάφυση του μασητήρα μυ. Γωνία της γνάθου. Kλάδος της κάτω γνάθου. Aυχένας του κονδύλου της κάτω γνάθου. Kονδυλοειδής απόφυση. Πτερυγοειδές βοθρίο. Kεφαλή της γνάθου 8. Mηνοειδής εντομή 9. Kορωνοειδής απόφυση 0. Έσω γναθιαίο τρήμα. Tράχυσμα παραγόμενο από την κατάαφυση του έσω πτερυγοειδή μυ. Γναθοϋοειδής αύλακα. Bελονογναθική γραμμή. Φατνιακή απόφυση. Γένειο. Γενειακό φύμα. Γενειακό τρήμα 8. Σώμα της κάτω γνάθου 9. Έξω λοξή γραμμή β. από πίσω. Γενειακή άκανθα. Bελονογναθική γραμμή. Γναθοϋειδής αύλακα. Kλάδος της γνάθου. Kεφαλή (κόνδυλος) της γνάθου. Γλωσσίδα (ή άκανθα του SPIX). Kορωνοειδής απόφυση 8. Kονδυλοειδής απόφυση 9. Έσω γναθιαίο τρήμα 0. Πτερυγοειδής (τραχεία) επιφάνεια. Yπογλώσσιο βοθρίο. Διγαστορικό βοθρίο α β Παράθεμα Aνατομική σημείωση Tο ζυγωματικό τόξο αποτελείται από τμήματα δύο διαφορετικών οστών, το κροταφικό και το ζυγωματικό οστό. Τα ζυγωματικά (zygomatic) (σχ..α & β) Είναι δύο τετράπλευρα οστά που βρίσκονται στις πλευρές του προσώπου. Συνδέονται με την άνω γνάθο, το κροταφικό, το μετωπικό και μαζί με το σφηνοειδές οστό, σχηματίζουν ένα οστέινο τόξο. Το τόξο αυτό ονομάζεται ζυγωματικό και αποτελεί το υπόβαθρο των παρειών, οι οποίες προεξέχουν έντονα σε μερικούς πληθυσμούς (π.χ. Μογγόλοι). 8

25 Σχήμα. α β Tο ζυγωματικό οστό α. εξωτερική επιφάνεια. Kροταφική απόφυση. Zυγωματοπροσωπικό τρήμα. Mετωπική απόφυση. Eπιχείλιο φύμα β. εσωτερική επιφάνεια. Zυγωματογναθιαία ραφή. Mετωπική απόφυση. Kογχική επιφάνεια. Zυγωματοκογχικό τρήμα. Zυγωματοκροταφικό τρήμα. Kροταφική επιφάνεια. Kροταφική απόφυση Τα υπερώια (palate) (σχ..α & β) Είναι δύο ακανόνιστα οστά που ενώνονται μεταξύ τους και σχηματίζουν τη σκληρή υπερώα, δηλαδή την οροφή της στοματικής μας κοιλότητας. Βρίσκονται ανάμεσα στο σφηνοειδές και την άνω γνάθο. α β 8 Σχήμα. Tο υπερώιο οστό α. εξωτερική επιφάνεια. Mείζον υπερώιο τρήμα. Kάθετο πέταλο. Kογχική απόφυση. Σφηνοϋπερώιος εντομή. Σφηνοειδής απόφυση. Πτερυγοϋπερώιος αύλακα. Πυραμοειδής απόφυση β. από πίσω. Πυραμοειδής απόφυση. Kάθετο πέταλο. Kογχική απόφυση. Σφηνοϋπερώιος εντομή. Σφηνοειδής απόφυση. Kογχιαία ακρολοφία. Pινική ακρολοφία 8. Oριζόντιο πέταλο Τα ρινικά (nasal) (σχ..α & β) Συνδέονται μεταξύ τους προς τα εμπρός και σχηματίζουν τη ράχη της μύτης. Βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο και το σχήμα τους ποικίλλει ανάλογα με τον άνθρωπο. Συνδέονται με τη ρινική άκανθο και με τη μετωπική απόφυση των άνω γνάθων. Σχήμα. Tο ρινικό οστό α α β β Δεξιό ρινικό οστό, έξω επιφάνεια α. Pινικό τρήμα Δεξιό ρινικό οστό, έσω επιφάνεια β. Hθμοειδής αύλακα 9

26 Οι κάτω ρινικές κόγχες (inferior nasal conchs) (σχ..) Συμμετέχουν στο σχηματισμό των πλευρικών τοιχωμάτων της ρινικής κοιλότητας. Είναι δύο επιμήκη και λεπτά οστά μεταξύ της άνω γνάθου και του υπερώιου και συνδέονται με το ηθμοειδές. Σχήμα. Τα δακρυικά (lacrimal) (σχ..8) H κάτω ρινική κόγχη (εξωτερική επιφάνεια). Δακρυική απόφυση. Ηθμοειδής απόφυση. Γναθιαία απόφυση Είναι δύο πολύ μικρά οστά και ιδιαίτερα εύθραυστα που έχουν σχήμα ακανόνιστου τετράπλευρου. Συμμετέχουν στο σχηματισμό των ρινικών κοιλοτήτων και μαζί με το μετωπικό, το σφηνοειδές, το ηθμοειδές, τα ζυγωματικά και την άνω γνάθο σχηματίζουν τις οφθαλμικές κοιλότητες (κόγχες). Στους υπό μελέτη σκελετούς συνήθως απουσιάζουν, γιατί καταστρέφονται εύκολα. Σχήμα.8 Tο δακρυικό οστό. Bόθρος του δακρυικού ασκού. Δακρυική ακρολοφία. Δακρυικό άγκιστρο Σχήμα.9 H ύνιδα. Πτέρυγα ύνιδας Η ύνιδα (vomer) (σχ..9) Είναι ένα πολύ λεπτό τετράπλευρο οστό. Η ύνιδα, μαζί με το μεσαίο κατακόρυφο πέταλο του ηθμοειδούς, σχηματίζει το ρινικό διάφραγμα. Συνδέεται με το σφηνοειδές και το ηθμοειδές οστό στην περιοχή πάνω από την οροφή της στοματικής κοιλότητας. Τα ακουστικά οστάρια (ear ossicles) (σχ..0α) Στο σκελετό του κρανίου ανήκουν και τρία πολύ μικρά οστά που είναι απαραίτητα για τη λειτουργία της ακοής. Τα οστά αυτά, που ονομάζονται ακουστικά οστάρια, είναι η σφύρα, ο άκμονας και ο αναβολέας. Είναι ευπαθή, καταστρέφονται πολύ εύκολα και τις περισσότερες φορές απουσιάζουν από τις ανασκαφές των ανθρώπινων σκελετών. Το υοειδές οστό (hyoideum) (σχ..0β) Το υοειδές οστό βρίσκεται στην περιοχή του λαιμού και στηρίζει τη γλώσσα, το φάρυγγα και το λάρυγγα. Συνδέεται με τα άλλα οστά του σκελετού με μύες και συνδέσμους και δεν εφάπτεται με κανένα οστό. Η παρουσία του συνδέεται άμεσα με την ομιλία. Ο τρόπος σύνδεσής του με το σκελετό και ο τρόπος κατασκευής του το καθιστούν ιδιαίτερα εύθραυστο και έτσι, δεν εντοπίζεται στις ανασκαφές. Το σχήμα, η θέση και η κατασκευή του συνεισφέρουν σημαντικά στην απάντηση του ερωτήματος: ο οργανισμός στον οποίο ανήκει μιλούσε ή όχι; Σχήμα.0 α. Tα τρία ακουστικά οστάρια (σφύρα, άκμονας και αναβολέας) και η σύνδεσή τους.. Σφύρα. Άκμονας. Αναβολέας β. Tο υοειδές οστό. Mείζον κέρας. Eλάσσον κέρας. Σώμα του υοειδούς οστού α β 0

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου)

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) 01/35 Το Ερειστικό Σύστημα αποτελείται από: 1. Τα Οστά 2. Τις Αρθρώσεις 3. Τους Συνδέσμους 02/35 ΟΣΤΑ ΤΟΥ ΣΚΕΛΕΤΟΥ Σύνολο: 285 οστά

Διαβάστε περισσότερα

B Μέρος (από 2) Οστά των Ακρων

B Μέρος (από 2) Οστά των Ακρων B Μέρος (από 2) Οστά των Ακρων 01/25 ΑΝΩ ΑΚΡΑ 02/25 ΑΝΩ ΑΚΡΑ Οστά της Ζώνης του Ώμου 1. Ωμοπλάτη (scapula) _Τριγωνικό οστό _Συνδέεται με την κλείδα με το ακρώμιο. 2. Κλείδα (clavicle) _Με το ένα άκρο της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ. Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ. Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Οστεολογια Το συνολο των οστων του οργανισμου συνιστα τον σκελετο. Η μελετη των οστων είναι η Οστεολογια. Τα οστα είναι:

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ Αποτελεί τον μυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορμού με κύριο οστικό στοιχείο τους σπονδύλους και την παράλληλη συμβολή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΙΑ ΚΕΦΑΛΗΣ -ΤΡΑΧΗΛΟΥ

ΑΓΓΕΙΑ ΚΕΦΑΛΗΣ -ΤΡΑΧΗΛΟΥ ΑΓΓΕΙΑ ΚΕΦΑΛΗΣ -ΤΡΑΧΗΛΟΥ ΦΩΤΗΣ Χ. ΤΖΕΡΜΠΟΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Στόχοι του μαθήματος Αντίληψη της προέλευσης των αρτηριών της κεφαλής και του τραχήλου.

Διαβάστε περισσότερα

Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού

Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού Αρθρώσεις Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού Ανάλογα με το είδος αυτού του ιστού και τον τρόπο συμμετοχής του, καθορίζεται η κινητικότητα των οστών που συνδέονται.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλή ΙΙ. Ι. Μύες του προσώπου

Κεφαλή ΙΙ. Ι. Μύες του προσώπου Κεφαλή ΙΙ Ι. Μύες του προσώπου Α. Μιµικοί µύες (δερµατικοί) Εντοπίζονται µέσα στο υποδόριο ιστό Προσφύονται στο δέρµα του προσώπου Κινητική νεύρωση προσωπικό νεύρο (ΕΝ VII) Περιβάλλουν τα στόµια (σφηγκτήρες

Διαβάστε περισσότερα

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Θωρακικό τοίχωμα Κ. Αλπαντάκη Θώρακας Γενική επισκόπηση Σχετικοί όροι Θώρακας Θωρακικός κλωβός Θωρακικό τοίχωμα Θωρακική κοιλότητα Σχετικοί όροι Θώρακας Περιοχή του σώματος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ (ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ ΙΕΡΟ) ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ Μεγαλύτεροι σε μέγεθος και όγκο, με κοντούς και παχείς αυχένες, ευρύτερες

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Ι. Γενικά Α. Η κοιλία είναι το τµήµα του κόρµου που βρίσκεται µεταξύ του θώρακα (διάφραγµα) προς τα πάνω και της πυέλου (είσοδο της µικρής πυέλου) προς τα κάτω. Η πύελος

Διαβάστε περισσότερα

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη βιολογική μηχανική Κεφάλαιο 2 Εκβιομηχανική των οστών Οι διαφάνειες που ακολουθούν Η ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Για να περιγράψουμε τα

Διαβάστε περισσότερα

Συγγενείς ανωμαλίες κρανιοπροσωπικής. A. Κοτσίνας Επικ. Καθηγητής

Συγγενείς ανωμαλίες κρανιοπροσωπικής. A. Κοτσίνας Επικ. Καθηγητής Συγγενείς ανωμαλίες κρανιοπροσωπικής ανάπτυξης A. Κοτσίνας Επικ. Καθηγητής Φαρυγγικά τόξα Εμφανίζονται με κρανιοουραία αλληλουχία πέντε ζεύγη το πρώτο ζεύγος -την 22η ημέρα το δεύτερο και τρίτο ζεύγος

Διαβάστε περισσότερα

Ο Σκελετός της Πυέλου

Ο Σκελετός της Πυέλου Ο Σκελετός της Πυέλου E Johnson Αν. Καθηγήτρια Εργαστήριο Ανατοµίας Η Πύελος το κατώτερο σηµείο του κορµού προς τα κάτω συνέχεια της κοιλιάς η πυελική κοιλότητα = κατώτερο τµήµα της κοιλιακής χώρας εντοπίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Κρανίο - Εγκέφαλος ανατομία

Κρανίο - Εγκέφαλος ανατομία Κρανίο - Εγκέφαλος ανατομία Οστά κρανίου από το πλάϊ Μετωπιαίο οστό Βρεγματικό οστό Σφηνοειδές οστό Κροταφικό οστό Ηθμοειδές οστό Άνω γνάθος Ινιακό οστό Κάτω γνάθος Οστά από εμπρός Μετωπιαίο οστό Βρεγματικό

Διαβάστε περισσότερα

5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. H άρθρωση του ώμου

5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. H άρθρωση του ώμου 5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ H άρθρωση του ώμου Μαθητής Μ. Γεώργιος Ανατομία ώμου Τα κύρια οστά του ώμου είναι το βραχιόνιο και η ωμοπλάτη.η αρθρική κοιλότητα προστατεύεται

Διαβάστε περισσότερα

Αυχενική μοίρα σπονδυλικής στήλης Ινιακό οστό Σπονδυλικές & κρανιοσπονδυλικές διαρθρώσεις. Παρουσίαση: Πιάγκου Μάρα

Αυχενική μοίρα σπονδυλικής στήλης Ινιακό οστό Σπονδυλικές & κρανιοσπονδυλικές διαρθρώσεις. Παρουσίαση: Πιάγκου Μάρα Αυχενική μοίρα σπονδυλικής στήλης Ινιακό οστό Σπονδυλικές & κρανιοσπονδυλικές διαρθρώσεις Παρουσίαση: Πιάγκου Μάρα Άθροισμα βραχέων οστών - 33-34 σπόνδυλοι στο ραχιαίο τμήμα μέσου επιπέδου κορμού 24 κινητοί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ Άσκηση 1 η 1. Εκδορά τραχήλου 2. Περιτονίες του τραχήλου 3. Έξω σφαγίτιδα φλέβα 4. Δερµατικοί κλάδοι αυχενικοί πλέγµατος 1. Εκδορά θώρακα 2. Θωρακοδελτοειδές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 4Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδος-Ειδικότητες: ΠΕ 18.24 ΕΡΓΑΣΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΕΞΕΤΑΣΗ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ & ΣΚΕΛΕΤΟΥ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ & ΣΚΕΛΕΤΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ & ΣΚΕΛΕΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΜΥΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΤΕΝΟΝΤΩΝ ΔΙΑΣΤΡΕΜΜΑ ΕΞΑΡΘΡΗΜΑ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΟΣΤΩΝ 2. ΚΡΑΝΙΟΕΓΚΕΦΑΛΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ Α. ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΥ ΚΡΑΝΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου.

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. Διακρίνουμε τα εξής σχήματα - Οβάλ - Οβάλ μακρύ - Ορθογωνικό - Στρογγυλό - Τετραγωνικό - Τριγωνικό - Εξαγωνικό - Τραπεζοειδές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι Μάθημα 1ο ΘΩΡΑΚΑΣ ΚΟΙΛΙΑ ΠΥΕΛΟΣ-ΠΕΡΙΝΕΟ ΡΑΧΗ Ροβίθης Μιχαήλ 500 Π.Χ Εισαγωγή στην Ανατομία 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης Ανά----- τομή Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΣΠΟΥ ΑΣΤΡΙΕΣ: ΠΑΝΤΕΡΗ ΜΑΡΙΑ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Λεξιλόγιο

Περιεχόμενα. Λεξιλόγιο Περιεχόμενα ΜΕΡΟΣ I: ΑΡΧΕΣ ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ 1 Εισαγωγή στην Εμβιομηχανική Ανάλυση 2 Μηχανικές Ιδιότητες των Υλικών 3 Εμβιομηχανική των Οστών 4 Εμβιομηχανική των Σκελετικών Μυών 5 Εμβιομηχανική των Χόνδρων

Διαβάστε περισσότερα

ΑνατομίαΑναπνευστικούγια αναισθησιολόγους. Τηλέμαχος Παρασκευόπουλος

ΑνατομίαΑναπνευστικούγια αναισθησιολόγους. Τηλέμαχος Παρασκευόπουλος ΑνατομίαΑναπνευστικούγια αναισθησιολόγους Τηλέμαχος Παρασκευόπουλος Τιπεριλαμβάνει; Ρινική κοιλότητα Φάρυγγας Λάρυγγας Τραχεία Βρογχιόλια Βρόγχοι Κυψελίδες Όριοανώτερου κατώτερουασ Φωνητικές χορδές Λάρυγγας

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα Πρόλογος συγγραφέων... 7 Εισαγωγή... 9 Πώς να διαβάσετε αυτό το βιβλίο... 11 Απλές συμβουλές για την ώρα των εξετάσεων... 13 Υποχρεώσεις του βοηθού ιατρικών συσκευών απεικονίσεων... 15 Κατάλογος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ ΚΑΙ ΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Τα οστά είναι μια στερεά μορφή συνδετικού ιστού, σχηματίζουν το μεγαλύτερο μέρος

Διαβάστε περισσότερα

Aνασκόπηση. Ανατομία των μυών και των νεύρων του προσώπου. Anatomy of Facial Muscles and Nerves ΕΙΣΑΓΩΓH ΙΣΤΟΡΙΚH ΑΝΑΔΡΟΜH. Σκανδαλάκης Π.

Aνασκόπηση. Ανατομία των μυών και των νεύρων του προσώπου. Anatomy of Facial Muscles and Nerves ΕΙΣΑΓΩΓH ΙΣΤΟΡΙΚH ΑΝΑΔΡΟΜH. Σκανδαλάκης Π. Ανατομία των μυών και των νεύρων του προσώπου Aνασκόπηση Σκανδαλάκης Π. Καθηγητής & Διευθυντής Ανατομίας και Χειρουργικής, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ Anatomy of Facial Muscles and Nerves Skandalakis P. ΕΙΣΑΓΩΓH

Διαβάστε περισσότερα

Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα

Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα ISBN 978-960-456-353-1 Copyright: Π. Δ. Τσαχαγέας, Eκδόσεις ZHTH, Θεσσαλονίκη, 2012 Tο παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Ιερό Πλέγµα και Νεύρα λκλλκλκλλκκκκ

Ιερό Πλέγµα και Νεύρα λκλλκλκλλκκκκ Ιερό Πλέγµα και Νεύρα λκλλκλκλλκκκκ Εισαγωγή Σχηµατισµός Παράπλευροι Κλάδοι του Ιερού Πλέγµατος Μυϊκοί Παράπλευροι Κλάδοι Δερµατικοί Παράπλευροι Κλάδοι Σπλαγχνικοί Παράπλευροι Κλάδοι Τελικοί Κλάδοι του

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ + ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ = Α & Ω ΣΤΗΝ! ΑΠΛΕΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ (Βασική απεικονιστική μέθοδος) ΠΡΟΣΘΙΟΠΙΣΘΙΑ ΠΛΑΓΙΑ ΛΟΞΗ ΕΙΔΙΚΗ ΑΠΛΕΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ (Βασική

Διαβάστε περισσότερα

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος ΚΝΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΝΩΤΙΑΙΟΣ ΜΥΕΛΟΣ Περιβάλλονται και στηρίζονται με τις εγκεφαλικές και νωτιαίες μήνιγγες μεταξύ των οποίων περικλείεται ο υπαραχνοειδής χώρος γεμάτος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΛΑΧΝΙΚΟ ΚΡΑΝΙΟ ΠΛΑΓΙΑ ΛΗΨΗ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΑΝΩ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΣΧΙΣΜΗ ΙΓΜΟΡΙΟ ΑΝΤΡΟ ΚΑΤΩ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΓΧΗ ΣΚΛΗΡΑ ΥΠΕΡΩΑ ΓΝΑΘΟΣ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ

ΣΠΛΑΧΝΙΚΟ ΚΡΑΝΙΟ ΠΛΑΓΙΑ ΛΗΨΗ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΑΝΩ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΣΧΙΣΜΗ ΙΓΜΟΡΙΟ ΑΝΤΡΟ ΚΑΤΩ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΓΧΗ ΣΚΛΗΡΑ ΥΠΕΡΩΑ ΓΝΑΘΟΣ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΣΠΛΑΧΝΙΚΟ ΚΡΑΝΙΟ ΠΛΑΓΙΑ ΛΗΨΗ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΠΡΟΣΘΙΕΣ & ΟΠΙΣΘΙΕΣ ΚΛΙΝΟΕΙΔΕΙΣ ΑΠΟΦΥΣΕΙΣ ΚΟΓΧΟΣ ΒΟΘΡΟΣ ΥΠΟΦΥΣΕΩΣ ΑΝΩ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΣΧΙΣΜΗ ΜΑΣΤΟΕΙΔΕΙς ΚΥΨΕΛΕΣ ΙΓΜΟΡΙΟ ΑΝΤΡΟ ΚΑΤΩ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΓΧΗ

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρωση του ισχίου Οι αρθρικές επιφάνειες που συντάσσουν την άρθρωση του ισχίου είναι η κοτύλη της λεκάνης και η κεφαλή του µηριαίου οστού.

Άρθρωση του ισχίου Οι αρθρικές επιφάνειες που συντάσσουν την άρθρωση του ισχίου είναι η κοτύλη της λεκάνης και η κεφαλή του µηριαίου οστού. Οστά Η πυελική ζώνη αποτελείται από την συνένωση των ανώνυµων οστών (συνένωση του λαγόνιου, του ισχιακού και του ηβικού οστού) µε το ιερό οστό (σταθερή σύνδεση µε την ΣΣ). Το οστό είναι ένα µακρύ οστό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ Το όριο σπλαγχνικού και εγκεφαλικού κρανίου είναι η γραµµή που περνάει από: Ριζορρίνιο - υπερκόγχιο χείλος - ζυγωµατικό τόξο - έξω ακουστικό πόρο Ποιο είναι το σωστό:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΤΟ ΕΤΟΣ 2003 ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΤΟ ΕΤΟΣ 2003 ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΙΔΡΥΜΑ : Α.Τ.Ε.Ι ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ : ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ : ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΤΟ ΕΤΟΣ 2003 ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΣΠΟΥΔΑΣΤΡΙΕΣ : ΛΙΑΠΑΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΗΤΣΙΑΛΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟ 4 ΠΥΕΛΟΣ - ΙΣΧΙΑ

ΦΥΣΙΟ 4 ΠΥΕΛΟΣ - ΙΣΧΙΑ ΦΥΣΙΟ 4 ΠΥΕΛΟΣ - ΙΣΧΙΑ ΠΥΕΛΟΣ 1. Πρόσθια κάτω λαγόνια άκανθα, 2. Ιερό οστό, 3. Πρόσθια άνω λαγόνια άκανθα, 4. Ηβική σύμφυση, 5. Λαγόνιο οστό, 6. Κόκκυγας, 7. 5ος οσφυϊκός σπόνδυλος, 8. Ιερολαγόνια άρθρωση,

Διαβάστε περισσότερα

Μεικτά Εγκεφαλικά Νεύρα

Μεικτά Εγκεφαλικά Νεύρα Μεικτά Εγκεφαλικά Νεύρα Εισαγωγή Τρίδυµο Νεύρο (V) Πυρήνες του Τριδύµου Νεύρου Οφθαλµικό Νεύρο (V 1 ) Άνω Γναθικό Νεύρο (V 2 ) Κάτω Γναθικό Νεύρο (V 3 ) Γάγγλια του Τριδύµου Νεύρου Προσωπικό Νεύρο (VΙΙ)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. «Κλινικές Κλινικοεργαστηριακές Ιατρικές Ειδικότητες»

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. «Κλινικές Κλινικοεργαστηριακές Ιατρικές Ειδικότητες» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «Κλινικές Κλινικοεργαστηριακές Ιατρικές Ειδικότητες» ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΒΙΟ-ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΟΣΤΕΟΣΥΝΘΕΣΗΣ ΚΑΤΑΓΜΑΤΩΝ ΓΩΝΙΑΣ ΚΑΤΩ ΓΝΑΘΟΥ ΜΕ ΧΡΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΠΑΚΡΩΜΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΤΡΙΒΗΣ ΣΤΟΥΣ ΚΟΛΥΜΒΗΤΕΣ ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΠΑΚΡΩΜΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΤΡΙΒΗΣ ΣΤΟΥΣ ΚΟΛΥΜΒΗΤΕΣ ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΠΑΚΡΩΜΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΤΡΙΒΗΣ ΣΤΟΥΣ ΚΟΛΥΜΒΗΤΕΣ ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ

ΦΥΣΙΟ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ ΦΥΣΙΟ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ Α1-Α7 ΑΜΣΣ Μοίρες της ΣΣ Θ1-Θ12 ΘΜΣΣ Ο1-Ο5 ΟΜΣΣ Κόκκυγας Ι1-Ι5 Ιερά μοίρα Υπερηχογράφημα κύησης: Σπονδυλική στήλη εμβρύου Ανατομία ΑΜΣΣ Α1 άτλας Εγκάρσιο τρήμα Α4 εκ των άνω Σώμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος 3 ο - Άρθρο 6 o

Τεύχος 3 ο - Άρθρο 6 o Τεύχος 3 ο - Άρθρο 6 o ΡΑΧΙΤΙΔΑ- ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ Συγγραφέας: Μαλακάση Αποστολία* * Επικουρικός Ορθοπαιδικός, Κ.Θ.-Κ.Υ. Λέρου. Μεταβολική πάθηση που χαρακτηρίζεται από ανεπαρκή εναπόθεση ασβεστίου

Διαβάστε περισσότερα

Εγκεφαλικές συζυγίες. Μαρία Σουλή Παθολόγος-Λοιμωξιολόγος

Εγκεφαλικές συζυγίες. Μαρία Σουλή Παθολόγος-Λοιμωξιολόγος Εγκεφαλικές συζυγίες Μαρία Σουλή Παθολόγος-Λοιμωξιολόγος ΙΙ. Οπτικό νεύρο οπτική οξύτητα (φώς, αντικείμενα, ειδικοί πίνακες) ΔΔ Διαθλαστικές ανωμαλίες Ελάττωση της διαφάνειας των διαθλαστικών μέσων Βλάβη

Διαβάστε περισσότερα

Άνω Άκρο. Ι. Ώµική Ζώνη. Α. Οστά

Άνω Άκρο. Ι. Ώµική Ζώνη. Α. Οστά Άνω Άκρο Ι. Ώµική Ζώνη Α. Οστά 1. Ωµοπλάτη Η ωµογλήνη χρησιµεύει για την άρθρωση µε την κεφαλή του βραχιονίου Η κλειδική επιφάνεια του ακρωµίου είναι για την άρθρωση µε την κλείδα Η εντοµή της ωµοπλάτης

Διαβάστε περισσότερα

Το Ανθρώπινο Σώµα. Στοιχεία Ανατοµίας και Φυσιολογίας. ebooks4greeks.gr. Πηγή: Flash Care / Φίλιππος Παπασιδέρης

Το Ανθρώπινο Σώµα. Στοιχεία Ανατοµίας και Φυσιολογίας. ebooks4greeks.gr. Πηγή: Flash Care / Φίλιππος Παπασιδέρης Το Ανθρώπινο Σώµα Στοιχεία Ανατοµίας και Φυσιολογίας Πηγή: Flash Care / Φίλιππος Παπασιδέρης Οστά της Κεφαλής - Εγκεφαλικό Kρανίο Ο σκελετός της κεφαλής ή κρανίο, διαιρείται στο εγκεφαλικό ή κυρίως κρανίο

Διαβάστε περισσότερα

Το Ανθρώπινο Σώµα. Στοιχεία Ανατοµίας και Φυσιολογίας

Το Ανθρώπινο Σώµα. Στοιχεία Ανατοµίας και Φυσιολογίας Το Ανθρώπινο Σώµα Στοιχεία Ανατοµίας και Φυσιολογίας Οστά της Κεφαλής - Εγκεφαλικό Kρανίο Στοιχεία ανατοµίας Ο σκελετός της κεφαλής ή κρανίο, διαιρείται στο εγκεφαλικό ή κυρίως κρανίο και στο προσωπικό

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό Ερωτήσεις θεωρίας 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό 1. Ποια είναι τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού; Τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού είναι ο επιθηλιακός, ο μυικός, ο

Διαβάστε περισσότερα

http://www.med.wayne.edu/diagradiology/anatomy_modules ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ - ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ

http://www.med.wayne.edu/diagradiology/anatomy_modules ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ - ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ http://www.med.wayne.edu/diagradiology/anatomy_modules ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ - ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΗΝΙΓΕΣ Ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός περιβάλλονται απο τις μήνιγγες που είναι από έξω προς τα μέσα η σκληρά,

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Από το κύτταρο στον οργανισμό

1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Από το κύτταρο στον οργανισμό 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Από το κύτταρο στον οργανισμό ΚΥΤΤΑΡΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΙ Τα κύτταρα του ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ είναι μερικά τρισεκατομμύρια (περίπου 10 13 ) ΚΥΤΤΑΡΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΙ Τα κύτταρα του ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία ΑΜΣΣ. Α4 εκ των άνω Σώμα. Α1 άτλας. Εγκάρσιο τρήμα. Εγκάρσιο τρήμα σπονδυλική αρτ. & φλέβα. Νωτιαίος μυελός

Ανατομία ΑΜΣΣ. Α4 εκ των άνω Σώμα. Α1 άτλας. Εγκάρσιο τρήμα. Εγκάρσιο τρήμα σπονδυλική αρτ. & φλέβα. Νωτιαίος μυελός Τραύμα της ΑΜΣΣ Ανατομία ΑΜΣΣ Α1 άτλας Εγκάρσιο τρήμα Α4 εκ των άνω Σώμα οδόντας Α2 άξονας Νωτιαίος μυελός Εγκάρσιο τρήμα σπονδυλική αρτ. & φλέβα Ινιακή ατλαντο - αξονική ένωση Gerlock AJ, Heller RM, Kaye

Διαβάστε περισσότερα

Φυσιολογία και Ιατρική των Καταδύσεων ΒΑΡΟΤΡΑΥΜΑΤΑ. Νεκτάριος Κατριβέσης Εκπαιδευτής OW PADI EFR www.nekdiving.gr Email: nkatriv@gmail.

Φυσιολογία και Ιατρική των Καταδύσεων ΒΑΡΟΤΡΑΥΜΑΤΑ. Νεκτάριος Κατριβέσης Εκπαιδευτής OW PADI EFR www.nekdiving.gr Email: nkatriv@gmail. Φυσιολογία και Ιατρική των Καταδύσεων ΒΑΡΟΤΡΑΥΜΑΤΑ Νεκτάριος Κατριβέσης Εκπαιδευτής OW PADI EFR www.nekdiving.gr Email: nkatriv@gmail.com ΒΑΡΟΤΡΑΥΜΑΤΑ 1. Τι είναι Βαρότραυµα. 2. Ανατοµία Αεροφόρων Κοιλοτήτων.

Διαβάστε περισσότερα

Βασίλης Κ. Παπαζάχος. Ταξίδι στο παρελθόν μου

Βασίλης Κ. Παπαζάχος. Ταξίδι στο παρελθόν μου Βασίλης Κ. Παπαζάχος Ταξίδι στο παρελθόν μου EΚΔΟΣΕΙΣ ΖΗΤΗ Θεσσαλονίκη 2009 Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα ISBN 978-960-456-186-5

Διαβάστε περισσότερα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1.1. Νευρικό Σύστημα 1.1.1. Ανατομία του Νευρικού Συστήματος: Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα περιφερικό τμήμα (πίνακας 1, σχήμα 1). (α) Το κεντρικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΣΕΥΠ. ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ «Οι κακώσεις του θώρακα, της αυχενικής και θωρακικής µοίρας της Σπονδυλικής Στήλης. Η σηµασία των κακώσεων αυτών στην καθηµερινή ζωή.»

Διαβάστε περισσότερα

Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι

Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι Σχέδιο εργασίας της Α τάξης Γελ. Πελοπίου Υπεύθυνος καθηγητής: Παπαδημητρίου Νικόλαος Αναπνοή Μέλη : Αγγελόπουλος Γιάννης Τσιπολίτης Γιώργος Η αναπνοή σε επίπεδο οργανισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 7 - Η ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΤΟΥ ΙΠΠΟΥ Επειδή µιά εικόνα αξίζει χιλιάδες λέξεις προτιµήθηκε η παράθεση εννιά εικόνων που περιγράφουν λεπτοµερώς την ανατοµία και τις γενικώς παρατηρούµενες παθήσεις του ίππου στην

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΚ 0903 «Κινησιολογία» 4η Διάλεξη: «Κορμός

Διαβάστε περισσότερα

Επιφάνεια για την στήριξη των χεριών για την διευκόλυνση των αναισθησιολόγων με τον αντίστοιχο συνδετικό σφιγκτήρα (clamp)

Επιφάνεια για την στήριξη των χεριών για την διευκόλυνση των αναισθησιολόγων με τον αντίστοιχο συνδετικό σφιγκτήρα (clamp) ΕΞΑΡΤΗΜΑΤΑ ΒΑΣΙΚΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ (ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΩΝ 21 ΧΕΙΡ/ΚΩΝ ΤΡΑΠΕΖΩΝ) 2.9.1 Επιφάνεια για την στήριξη των χεριών για την διευκόλυνση των αναισθησιολόγων με τον αντίστοιχο συνδετικό σφιγκτήρα (clamp) 9906021

Διαβάστε περισσότερα

1 η ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2008 - ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ

1 η ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2008 - ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ Ο σπερµατικός πόρος χιάζεται µε τον ουρητήρα Ο σπερµατικός πόρος χιάζεται µε τα έσω λαγόνια αγγεία Ο σπερµατικός πόρος χιάζεται µε τα κοινά λαγόνια αγγεία Η ΣΩΣΤΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

MRI ΠΟΔΟΚΝΗΜΙΚΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ ΜΥΡΣΙΝΗ

MRI ΠΟΔΟΚΝΗΜΙΚΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ ΜΥΡΣΙΝΗ MRI ΠΟΔΟΚΝΗΜΙΚΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ ΜΥΡΣΙΝΗ Η παθολογία της ποδοκνημικής άρθρωσης είναι αρκετά συχνή και αφορά ως επί των πλείστων κακώσεις που οδηγούν σε οξείες ή χρόνιες καταστάσεις. Απλά διαστρέμματα,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ)

ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ) ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ) Οι τάξεις Chiroptera (χειρόπτερα), Scandentia (δενδρομυγαλές), Dermoptera (δερμόπτερα) και Primates

Διαβάστε περισσότερα

Παθήσεις & παραµορφώσεις θωρακικής µοίρας σπονδυλικής στήλης Ευδ. Μπίλλη Υπεύθυνη Μαθήµατος Κλινική Μυοσκελετική Φυσικοθεραπεία ΙΙ

Παθήσεις & παραµορφώσεις θωρακικής µοίρας σπονδυλικής στήλης Ευδ. Μπίλλη Υπεύθυνη Μαθήµατος Κλινική Μυοσκελετική Φυσικοθεραπεία ΙΙ Παθήσεις & παραµορφώσειςθωρακικής µοίραςσπονδυλικήςστήλης Ευδ. Μπίλλη Υπεύθυνη Μαθήµατος Κλινική Μυοσκελετική Φυσικοθεραπεία ΙΙ Παθήσεις & παραµορφώσεις θωρακικήςµοίρας Σκολίωση Νόσο Scheuermann Αγκυλοποιητική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ A. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ A. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ A. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Tι είναι ο οστίτης ιστός;... 17 2. Λειτουργία οστεοβλαστών και οστεοκλαστών... 20 3. Το οστικό αυτομόσχευμα, ως κύρια επιλογή στη Στοματική και Γναθοπροσωπική Χειρουργική...

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΑΝΩ ΚΑΙ ΚΑΤΩ ΑΚΡΟΥ ΤΟΥ ΒΡΑΧΙΟΝΙΟΥ Τ.Ε.Ι. ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ: Σ.Ε.Υ.Π ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΓΕΝΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΑΝΩ ΚΑΙ ΚΑΤΩ ΑΚΡΟΥ ΤΟΥ ΒΡΑΧΙΟΝΙΟΥ Τ.Ε.Ι. ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ: Σ.Ε.Υ.Π ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΑΝΩ ΚΑΙ ΚΑΤΩ ΑΚΡΟΥ ΤΟΥ ΒΡΑΧΙΟΝΙΟΥ Τ.Ε.Ι. ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ: Σ.Ε.Υ.Π ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Σπουδαστής :Τσιούκας ηµήτριος ΛΑΡΙΣΑ 2009 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α - ΙΑΙΡΕΣΗ ΚΑΤΑΓΜΑΤΩΝ -

Διαβάστε περισσότερα

Μηρόςβ βββ. Επιγο νατίδα. Έσω πλάγιος σύνδεσμος Έσω. Κνήμη βββββ

Μηρόςβ βββ. Επιγο νατίδα. Έσω πλάγιος σύνδεσμος Έσω. Κνήμη βββββ ΦΥΣΙΟ - ΓΟΝΑΤΟ Πρόσθιος χιαστός Έξω πλάγιος σύνδεσμος Έξω μηνίσκος Μηρόςβ βββ Επιγο νατίδα Οπίσθιος χιαστός σύνδεσμος Αρθρικός χόνδρος Έσω πλάγιος σύνδεσμος Έσω μηνίσκος Κνήμη βββββ Περόνη ββββ Ανατομία

Διαβάστε περισσότερα

Π Ε Ρ Ι Γ Ρ Α Φ Η 0009 ΑΞΟΝΙΚΗ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑ ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ - ΟΣΦΥΟΙΕΡΗ ΜΟΙΡΑ 0555 ΗΛΕΓΜΕΝΕΣ ΑΞΟΝΙΚΕΣ-ΜΑΓΝΗΤΙΚΕΣ ΤΟΜ. ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

Π Ε Ρ Ι Γ Ρ Α Φ Η 0009 ΑΞΟΝΙΚΗ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑ ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ - ΟΣΦΥΟΙΕΡΗ ΜΟΙΡΑ 0555 ΗΛΕΓΜΕΝΕΣ ΑΞΟΝΙΚΕΣ-ΜΑΓΝΗΤΙΚΕΣ ΤΟΜ. ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0001 ΑΞΟΝΙΚΕΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 4442 ΑΞΟΝΙΚΕΣ-ΜΑΓΝΗΤΙΚΕΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΜΕ ΕΓΚΡΙΣΗ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 0444 ΑΞΟΝΙΚΕΣ-ΜΑΓΝΗΤΙΚΕΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΜΕ ΑΠΟΦΑΣΗ.Σ. 4441 ΑΞΟΝΙΚΕΣ-ΜΑΓΝΗΤΙΚΕΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΜΕ ΑΠΟΦΑΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας

Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας Ακτινολογική εκτίμηση της πώρωσης των καταγμάτων Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας Πτυχιούχος Κτηνιατρικής Α.Π.Θ. Πτυχιούχος Ιατρικής Α.Π.Θ Αναπληρωτής Καθηγητής Ακτινολογίας Κτηνιατρική Σχολή Α.Π.Θ. Διπλωματούχος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΑ ΟΣΤΑ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΑ ΟΣΤΑ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΑ ΟΣΤΑ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ - 7 - Αναφορά στα οστά και γενικά στοιχεία 1.1 Οστεολογία Οστεολογία ονοµάζουµε τον ειδικό εκείνο κλάδο της ανατοµίας που ασχολείται αποκλειστικά µε την

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

[ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ]

[ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ] Κατατακτήριες Εξετάσεις Νοσηλευτικής Πανεπιστημίου Αθηνών Δεκέμβριος 2014 Ανατομία 1) Αναφέρατε τα κύρια χαρακτηριστικά των παρακάτω οστών: α) Βραχιόνιο Το βραχιόνιο οστό είναι το μόνο οστό του βραχίονα.

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πρόσθιος Χιαστός Σύνδεσμος του Γόνατος και η Συνδεσμοπλαστική

Ο Πρόσθιος Χιαστός Σύνδεσμος του Γόνατος και η Συνδεσμοπλαστική Ο Πρόσθιος Χιαστός Σύνδεσμος του Γόνατος και η Συνδεσμοπλαστική Ποιά είναι η ανατομική κατασκευή του γόνατος; Η άρθρωση του γόνατος σχηματίζεται από το μηριαίο οστό και από την κνήμη. Τα άκρα των οστών

Διαβάστε περισσότερα

Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα

Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα Εισαγωγή Συµπαθητική Φυγόκεντρος Οδός Κεντρική Μοίρα (Εγκεφαλικό Σκέλος) Προγαγγλιακές Ίνες Μεταγαγγλιακές Ίνες Συµπαθητική Κεντροµόλος Οδός Το Συµπαθητικό Στέλεχος ή Συµπαθητική

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία - φυσιολογία του οφθαλμού. Α Πανεπιστημιακή Οφθαλμολογική Κλινική ΑΠΘ - ΑΧΕΠΑ

Ανατομία - φυσιολογία του οφθαλμού. Α Πανεπιστημιακή Οφθαλμολογική Κλινική ΑΠΘ - ΑΧΕΠΑ Ανατομία - φυσιολογία του οφθαλμού Α Πανεπιστημιακή Οφθαλμολογική Κλινική ΑΠΘ - ΑΧΕΠΑ Οφθαλμικός κόγχος Εξωφθάλμιοι βολβοκινητικοί μύες Άνω ορθός Κάτω ορθός Έσω ορθός Έξω ορθός Άνω λοξός Κάτω λοξός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΙΟΥ

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΙΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΙΟΥ Εργασία της: ΤΣΙΛΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Λεξιλόγιο

Περιεχόμενα. Λεξιλόγιο Περιεχόμενα ΜΕΡΟΣ I: ΑΡΧΕΣ ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ 1 Εισαγωγή στην Εμβιομηχανική Ανάλυση 2 Μηχανικές Ιδιότητες των Υλικών 3 Εμβιομηχανική των Οστών 4 Εμβιομηχανική των Σκελετικών Μυών 5 Εμβιομηχανική των Χόνδρων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΣΘΗΤΗΡΙΑ ΟΡΓΑΝΑ. γ) σύστημα προβολής( φλοιός της πληκτραίας σχισμής του ινιακού λοβού του εγκεφάλου)

ΑΙΣΘΗΤΗΡΙΑ ΟΡΓΑΝΑ. γ) σύστημα προβολής( φλοιός της πληκτραίας σχισμής του ινιακού λοβού του εγκεφάλου) ΑΙΣΘΗΤΗΡΙΑ ΟΡΓΑΝΑ Το αισθητήριο της όρασης Η όραση μοιάζει με σύστημα έγχρωμης Τ.Y και έχει: α) σύστημα λήψης (μάτια) β) σύστημα μεταβίβασης ( οπτικές οδοί) γ) σύστημα προβολής( φλοιός της πληκτραίας σχισμής

Διαβάστε περισσότερα

Ευχαριστούµε πολύ τον αγαπητό φίλο Νίκο ονταδάκη για την πολύτιµη βοήθεια του στην συγγραφή της εργασίας µας.

Ευχαριστούµε πολύ τον αγαπητό φίλο Νίκο ονταδάκη για την πολύτιµη βοήθεια του στην συγγραφή της εργασίας µας. Ευχαριστούµε πολύ τον αγαπητό φίλο Νίκο ονταδάκη για την πολύτιµη βοήθεια του στην συγγραφή της εργασίας µας. Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΧΟΛΗ: Σ.Ε.Υ.Π. ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΣΠΟΥ ΑΣΤΡΙΕΣ: ΜΑΥΡΟΓΙΑΝΝΗ ΜΑΡΙΝΑ & ΠΑΠΑ ΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΓΙΑΝΝΑΚΟΥ ΑΚΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ 1

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΓΜΟΡΕΙΟ ΑΝΤΡΟ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΠΑΡΑΡΡΙΝΟΚΟΛΠΙΤΙ Α ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΩΝ ΣΚΕΥΑΣΜΑΤΩΝ

ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΓΜΟΡΕΙΟ ΑΝΤΡΟ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΠΑΡΑΡΡΙΝΟΚΟΛΠΙΤΙ Α ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΩΝ ΣΚΕΥΑΣΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΩΤΟΡΙΝΟΛΑΡΥΓΓΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ : Καθηγητής Π. Γκούμας ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΓΜΟΡΕΙΟ ΑΝΤΡΟ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΠΑΡΑΡΡΙΝΟΚΟΛΠΙΤΙ Α ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Να τοποθετήσετε τις αισθήσεις στη σωστή στήλη: αίσθηση θερμού-ψυχρού, ακοή, αφή, γεύση, ισορροπία, όραση, όσφρηση, πίεση, πόνος.

Να τοποθετήσετε τις αισθήσεις στη σωστή στήλη: αίσθηση θερμού-ψυχρού, ακοή, αφή, γεύση, ισορροπία, όραση, όσφρηση, πίεση, πόνος. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Δραστηριότητα 1 Α. Τι είναι αίσθηση; Να αναφέρετε παραδείγματα. Β. Τι είναι αισθητήρια όργανα; Να αναφέρετε παραδείγματα. Γ. Από ποιο αισθητήριο όργανο γίνεται αντιληπτή κάθε αίσθηση; Δ.

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Λογοθεραπείας Τ.Ε.Ι. Ηπείρου-Σ.Ε.Υ.Π. Ιωάννινα

Τμήμα Λογοθεραπείας Τ.Ε.Ι. Ηπείρου-Σ.Ε.Υ.Π. Ιωάννινα Τμήμα Λογοθεραπείας Τ.Ε.Ι. Ηπείρου-Σ.Ε.Υ.Π. Ιωάννινα Πτυχιακή Εργασία Αξιολόγηση και Θεραπεία της Δυσφαγίας στα πλαίσια της Αφασίας Επόπτης: Χριστοδουλίδης Παύλος Σπουδαστές: Γώρου Ουρανία Καπουνάς Δημήτριος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΚ 0903 «Κινησιολογία» 9η Διάλεξη: «Κάτω

Διαβάστε περισσότερα

Πλαστική Χειρουργική

Πλαστική Χειρουργική Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Πλαστική Χειρουργική Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc25 Μιχαήλου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Μπίλλη Ευδ. Επ. Καθηγήτρια, Τμ. Φυσικοθεραπείας, ΤΕΙ Δυτική Ελλάδας Γήρανση - ορισμός Σαφής ορισμός του γήρατος δεν υπάρχει Σύμφωνα με τον Shock, το γήρας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: ΚΟΧΛΙΑΚΗ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ & ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΖΙΓΚΑ ΚΥΡΙΑΚΗ Α.Μ.: 12273 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ. ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ. ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑΣ Η ΠΙΟ ΚΟΙΝΗ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ Η ΠΙΟ ΚΟΙΝΗ ΑΙΤΙΑ ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΟΣΤΑ Καθαρισμός και τακτοποίηση των οστών Την άνοιξη του 2008 (Μάρτιο-Απρίλιο), η κ. Ελευθερία Τσιχλή, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες;

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Κείμενο της Celia Sparger, φυσιοθεραπεύτριας της Sadler s Wells School, συγγραφέως των βιβλίων Anatomy of Ballet και Beginning Ballet. Η συγγραφέας εκφράζει τη βαθύτατη ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΤ ΠΑΛΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ SOS

ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΤ ΠΑΛΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ SOS ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΤ ΠΑΛΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ SOS www.npiatrikis.gr ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΤ Η κλινική δε συνηθίζει πλέον να εξετάζει σε προαιρετικές. Η εξέταση είναι µε πέντε θέµατα ανάπτυξης, ποικίλων περιεχοµένων, σε δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ ΕΙΡΗΝΗ Ι. ΠΕΤΡΟΥΤΣΑ * ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ Το Δισπηλιό είναι ένας λιμναίος οικισμός, στη λίμνη Ορεστίδα της Καστοριάς, ο οποίος κατοικήθηκε από το τέλος της Μέσης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ 2008-09 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΠΡΟΚΑΤ Χ/Ε. 08-09 Α/Α ΕΙ ΟΣ ΤΕΜΑΧ ΧΑΡΤΕΣ

ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ 2008-09 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΠΡΟΚΑΤ Χ/Ε. 08-09 Α/Α ΕΙ ΟΣ ΤΕΜΑΧ ΧΑΡΤΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΠΡΟΚΑΤ Χ/Ε. 08-09 ΧΑΡΤΕΣ 1 ΜΥΪΚΟ ΠΡΟΣ.ΕΠΙΦ.ΚΟΡΜΟΣ 2 2 ΜΥΪΚΟ ΟΠΙΣ. ΕΠΙΦ. ΚΟΡΜΟΥ 5 3 ΣΚΕΛ. ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΣΘ. 2 4 ΣΚΕΛ. ΣΥΣΤΗΜΑ ΟΠΙΣΘ. 1 5 ΜΑΤΙ 1 6 ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 1 7 ΠΕΠΤΙΚΟ- ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο 4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο Στον άνθρωπο οι θρεπτικές ουσίες της τροφής απορροφώνται από το λεπτό έντερο. Με την κυκλοφορία του αίματος φτάνουν σε όλα τα κύτταρα του σώματος. Εκεί, ορισμένες από αυτές,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ 1 ΘΕΜΑΤΑ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Κάθε ερώτηση έχει 1 σωστή απάντηση. I. ΤΡΑΥΜΑ 1. Οι πρώτες βοήθειες στον τραυματία στον τόπο του ατυχήματος περιλαμβάνουν: α) Εξασφάλιση ελεύθερης αναπνευστικής οδού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΚ 0903 «Κινησιολογία» 12η Διάλεξη: «Κινησιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Κυκλοφορικό σύστημα Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Η καρδία Χτύπα 2 δισεκατομμύρια φορές σε όλη μας τη ζωή. Βρίσκεται στο θώρακα, κέντρο προς αριστερά. Έχει το μέγεθος μιας γροθιάς. Αλεξάνδρα, Αναστασία,

Διαβάστε περισσότερα

Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα

Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Kάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Για κάθε διευκρίνιση, υπόδειξη ή πληροφορία, μπορείτε να απευθύνεστε στο συγγραφέα του βιβλίου: Δ.Κ.ΦΑΡΜΑΚΗΣ 2310 281450 ISBN 978-960-456-228-2 Copyright,

Διαβάστε περισσότερα