Copyright, 2006, EÎ fiûâè ZHTH,. K Ú ÁÈ ÓÓ Ë - EÈÚ. È ÂÚ Ô

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Copyright, 2006, EÎ fiûâè ZHTH,. K Ú ÁÈ ÓÓ Ë - EÈÚ. È ÂÚ Ô"

Transcript

1

2 K ıâ ÁÓ ÛÈÔ ÓÙ Ù appleô Ê ÚÂÈ ÙËÓ appleôáú Ê ÙˆÓ Û ÁÁÚ Ê ˆÓ ISBN T.A Copyright, 2006, EÎ fiûâè ZHTH,. K Ú ÁÈ ÓÓ Ë - EÈÚ. È ÂÚ Ô TÔ apple ÚfiÓ ÚÁÔ appleóâ Ì ÙÈÎ È ÈÔÎÙËÛ appleúôûù Ù ÂÙ È Î Ù ÙÈ È Ù ÍÂÈ ÙÔ EÏÏËÓÈÎÔ ÓfiÌÔ (N.2121/1993 fiappleˆ ÂÈ ÙÚÔappleÔappleÔÈËıÂ Î È ÈÛ ÂÈ Û ÌÂÚ ) Î È ÙÈ ÈÂıÓÂ Û Ì ÛÂÈ appleâú appleóâ Ì ÙÈÎ È ÈÔÎÙËÛ. Aapple ÁÔÚ ÂÙ È appleôï Ùˆ Ë Ó ÁÚ appleù ÂÈ ÙÔ ÂÎ fiùë Î Ù ÔappleÔÈÔ appleôùâ ÙÚfiappleÔ Ì ÛÔ ÓÙÈÁÚ Ê, ʈÙÔ Ó Ù appleˆûë Î È ÂÓ Á ÓÂÈ Ó apple Ú ÁˆÁ, ÂÎÌ ÛıˆÛË ÓÂÈÛÌfi, ÌÂÙ ÊÚ ÛË, È ÛÎÂ, Ó ÌÂÙ ÔÛË ÛÙÔ ÎÔÈÓfi Û ÔappleÔÈ appleôùâ ÌÔÚÊ (ËÏÂÎÙÚÔÓÈÎ, ÌË ÓÈÎ ÏÏË) Î È Ë ÂÓ Á ÓÂÈ ÂÎÌÂÙ ÏÏ ÛË ÙÔ Û ÓfiÏÔ Ì ÚÔ ÙÔ ÚÁÔ. ºˆÙÔÛÙÔÈ ÂÈÔıÂÛ EÎÙ appleˆûë BÈ ÏÈÔappleˆÏÂ Ô ZHTH & È OE 18Ô ÏÌ ÂÛ/Ó ÎË - ÂÚ T ñ ÂÚ ÂÛÛ ÏÔÓ ÎË ñ T.K TËÏ.: Fax: EK O EI ZHTH AÚÌÂÓÔappleÔ ÏÔ 27 ñ ÂÛÛ ÏÔÓ ÎË TËÏ , Fax

3 Πρόλογος Ηχηµεία των πολυµερών είναι µία σχετικά νέα επιστήµη, αφού το πρώτο συνθετικό πολυµερές, ο βακελίτης, παρασκευάστηκε από τον Leo Baekeland το 1907, ενώ η έννοια του µακροµορίου προτάθηκε από τον Hermann Staudinger το Από τότε χρειάστηκαν άλλες δύο δεκαετίες για να γίνει κοινή συνείδηση σε όλους τους ενασχολούµενους µε τα πολυµερή η έννοια αυτή και µόλις το 1947 η Χηµεία των πολυµερών ενώσεων καθιερώθηκε ως ξεχωριστός κλάδος της Χηµείας. Η νέα λοιπόν Επιστήµη έχει σήµερα να αντιµετωπίσει δύο προβλήµατα. Το πρώτο αναφέρεται στη σοβαρή προσπάθεια που καταβάλλεται από τους ακαδη- µαϊκούς κυρίως, για την καθιέρωση της διδακτέας ύλης τόσο σε προπτυχιακό όσο και σε µεταπτυχιακό επίπεδο. Το δεύτερο σχετίζεται µε το πρώτο, αφού εκεί που φαίνεται ότι έχει παγιωθεί η άποψη για µία συγκεκριµένη ύλη, νέα ύλη πολλαπλάσια σε όγκο εµφανίζεται στα 100 και πλέον περιοδικά που δηµοσιεύουν πρωτότυπες εργασίες στον επιστηµονικό αυτό χώρο. Είναι φανερό λοιπόν, ότι πρόκειται για µία επιστήµη που τροφοδοτεί µε ιδέες, αλλά κυρίως µε νέα, έξυπνα, πρωτοποριακά υλικά πολλούς άλλους επιστηµονικούς κλάδους, οι οποίοι µε τη σειρά τους µελετούν τα υλικά αυτά και τα προωθούν προς τις αξιοθαύµαστες εφαρµογές τους. Σύµφωνα µε στοιχεία της American Chemical Society, σήµερα δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι πάνω από το 50% των Χηµικών και Χηµικών Μηχανικών, καθώς επίσης ένας µεγάλος αριθµός Φυσικών και Μηχανολόγων Μηχανικών και σχεδόν όλοι οι επιστήµονες και τεχνικοί που εµπλέκονται µε τα υλικά, ασχολούνται µε τα πολυµερή, τα οποία αποτελούν ίσως την σηµαντικότερη κατηγορία των προηγµένων υλικών. Ήταν λοιπόν κοινή πεποίθηση των συγγραφέων εδώ και πολύ καιρό, ότι θα έπρεπε να γραφεί ένα βιβλίο επικεντρωµένο στο χώρο της Χηµείας πολυµερών. Έτσι επτά χρόνια µετά την εµφάνιση του συγγράµµατος «Σύνθεση και Χαρακτηρισµός Πολυµερών», έρχεται το βιβλίο αυτό να καλύψει µία ανάγκη. Η ανάγκη αυτή αναφέρεται στην αναγνώριση της «Μακροµοριακής Χηµείας ή Χηµείας πολυµερών» ως του τρίτου υποχρεωτικού µαθήµατος µετά την Ανόργανη και

4 4 XËÌÂ ÔÏ ÌÂÚÒÓ την Οργανική Χηµεία στα Χηµικά Τµήµατα της Ελλάδας. Είναι αδιανόητο στον 21ο αιώνα, ένα σηµαντικό µέρος των αποφοίτων Χηµικών να µην γνωρίζει έστω και τις βασικές αρχές της Χηµείας των µεγάλων µορίων. Θα πρέπει να υπενθυ- µίσουµε εδώ, ότι ακόµη και πριν 40 χρόνια οι «κάποιας ηλικίας σηµερινοί συνάδελφοι» έπαιρναν κάποιες γνώσεις µακροµοριακής χηµείας µέσα από το µάθηµα της Οργανικής Χηµείας, που και αυτές δεν δίνονται σήµερα, λόγω της φυσιολογικής διόγκωσης της ύλης και του µαθήµατος αυτού. Το βιβλίο αυτό αποφασίστηκε να γραφεί µετά από 30 και πλέον χρόνια ενασχόλησης των συγγραφέων, τόσο διδακτικά όσο και ερευνητικά, µε την Επιστή- µη των πολυµερών (πλαστικών και ελαστοµερών). Απευθύνεται τόσο στους προπτυχιακούς όσο και στους µεταπτυχιακούς φοιτητές των Τµηµάτων Χηµείας, Χη- µικών Μηχανικών, Φυσικής, Μηχανικών Υλικών, Βιοχηµείας, Ιατρικής κ.ά. Ακό- µη στους συναδέλφους, που δραστηριοποιούνται στο χώρο των πλαστικών, ελαστοµερών, ινών, κολλητικών ουσιών και επιχρισµάτων µε την ελπίδα ότι θα βρουν την απάντηση σε κάποια από τα προβλήµατά τους. Η ελπίδα αυτή πηγάζει από την καθηµερινή επικοινωνία µε τους συναδέλφους αυτούς και τους προβληµατισµούς τους. Επίσης από τις αµέτρητες συζητήσεις µε τους προπτυχιακούς φοιτητές του Τµήµατος Χηµείας του ΑΠΘ, τους µεταπτυχιακούς φοιτητές µας στην ειδίκευση «Χηµεία και Τεχνολογία Πολυµερών», καθώς επίσης και τους µεταπτυχιακούς φοιτητές µας στο ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών µε τίτλο «ιεργασίες και Τεχνολογία Προηγµένων Υλικών». Ιδιαίτερη έµφαση δόθηκε στην ονοµατολογία των πολυµερών, όπου επικρατεί πράγµατι µία ακαταστασία, αφού έχουµε να αντιµετωπίσουµε συνήθως τρεις τουλάχιστον διαφορετικές ονοµασίες για κάθε πολυµερές, µια εµπειρική, αναγκαστικά την εµπορική, η οποία εµφανίζεται µε διάφορες παραλλαγές, και την ονοµασία που προτείνεται από την IUPAC, η οποία τις περισσότερες φορές είναι δύσχρηστη και προσιτή µόνο στους ακαδηµαϊκούς. Πολλοί υποστηρίζουν ότι τα φυσικά και τα συνθετικά πολυµερή θα έπρεπε να εξετάζονται στα πλαίσια δύο διαφορετικών µαθηµάτων. Ωστόσο τα πολυµερή, ανεξάρτητα από την προέλευσή τους, παρουσιάζουν ορισµένες φυσικές και χηµικές ιδιότητες που οφείλονται καθαρά στη µακροµοριακή τους φύση, δηλαδή εµφανίζουν ιδιότητες που φαίνονται να µην υπακούουν στους κλασικούς νόµους της Χηµείας και της Φυσικής. Στο τέλος του βιβλίου έχουν προστεθεί ορισµένα κεφάλαια, που αναφέρονται στα υγροκρυσταλλικά πολυµερή, φωτονικά πολυµερή, αγώγιµα πολυµερή, θερ- µοσταθερά πολυµερή, στις εφαρµογές των πολυµερών στην Ιατρική και στα πρόσθετα πολυµερών, τα οποία πιστεύουµε ότι θα βοηθήσουν τον αναγνώστη εκείνον,

5 ÚfiÏÔÁÔ 5 που αργότερα θα χρειαστεί να έχει µία µεγαλύτερη επαφή µε τα θέµατα αυτά. Είναι λοιπόν µία καλή αρχή. Προτάσεις για την καλύτερη απόδοση ορισµένων όρων καθώς επίσης υποδείξεις σχετικές µε λάθη και τυπογραφικές αβλεψίες θα είναι πάντα ευπρόσδεκτες. Θα θέλαµε από το σηµείο αυτό να ευχαριστήσουµε τις Εκδόσεις Π. Ζήτη & Σία Ο.Ε., για την σοβαρότατη προσπάθεια που κατέβαλαν για να ολοκληρωθεί το έργο αυτό. Θεσσαλονίκη, Ιανουάριος 2006 Γιώργος Παν. Καραγιαννίδης Ειρήνη ηµ. Σιδερίδου

6 7 Περιεχόµενα KÂÊ Ï ÈÔ 1 EÈÛ ÁˆÁ 1.1 Iστορική αναδροµή H έννοια του µακροµορίου Bασικές έννοιες Kατάταξη των πολυµερών Oνοµατολογία πολυµερών Εισαγωγή Oνοµατολογία κατά IUPAC Oνοµατολογία συµπολυµερών Oνοµατολογία γραµµικών ανόργανων πολυµερών και πολυµερών συναρµογής KÂÊ Ï ÈÔ 2 ÔÌ Ì ÎÚÔÌÔÚ ˆÓ 2.1 Συντακτική ισοµέρεια Στερεοϊσοµέρεια Γεωµετρική ισοµέρεια Στερεοκανονικότητα Oπτική στερεοϊσοµέρεια ιαµορφώσεις µακροµορίων ιαµορφώσεις µικρών µορίων ιαµορφώσεις µακροµορίων Eυκαµψία αλυσίδας KÂÊ Ï ÈÔ 3 M ÁÂıÔ Î È Û Ì Ì ÎÚÔÌÔÚ ˆÓ 3.1 Eισαγωγή

7 8 XËÌÂ ÔÏ ÌÂÚÒÓ 3.2 Στατιστικός υπολογισµός των διαστάσεων υποθετικής ιδανικής µακροµοριακής αλυσίδας Στατιστική του τυχαίου περιπάτου (random walk statistics) Στατιστική των τυχαίων πτήσεων (random flight statistics) Στατιστικός υπολογισµός διαστάσεων πραγµατικής µακροµοριακής αλυσίδας ιαστάσεις µακροµοριακών αλυσίδων σε αραιό διάλυµα KÂÊ Ï ÈÔ 4 M Û ÌÔÚÈ Î ÚË appleôï ÌÂÚÔ 4.1 Eισαγωγή Kατανοµή µοριακών βαρών (Molecular weight distribution) (MWD) Mέσα µοριακά βάρη Mέσο µοριακό βάρος σε αριθµό Mέσο µοριακό βάρος σε βάρος z-mέσο µοριακό βάρος Mέσο ιξωδοµετρικό µοριακό βάρος Σχέση µεγέθους µακροµορίων και ιδιοτήτων πολυµερούς KÂÊ Ï ÈÔ 5 ÚÔÛ ÈÔÚÈÛÌfi Ì ÛˆÓ ÌÔÚÈ ÎÒÓ ÚÒÓ 5.1 ιάλυση πολυµερών Tεχνικές προσδιορισµού µέσων µοριακών βαρών Aνάλυση ακραίων οµάδων (End-group analysis) Ωσµωτικές ιδιότητες (Colligative properties) Σκεδασµός του φωτός (Light scattering) Yπερφυγοκέντρηση (Ultracentrifugation) MALDI Iξωδοµετρική µέθοδος (Viscometry) Xρωµατογραφία διέλευσης διαµέσου πηκτής (Gel permeation chromatography-gpc) KÂÊ Ï ÈÔ 6 ÙÂÚÂ Î Ù ÛÙ ÛË appleôï ÌÂÚÒÓ 6.1 Eισαγωγή Άµορφη ή υαλώδης κατάσταση

8 ÂÚÈÂ fiìâó Kρυσταλλική κατάσταση Kινητική της κρυστάλλωσης Παράγοντες που επηρεάζουν την εµφάνιση κρυσταλλικότητας Tg και Tm συµπολυµερών Kαταστάσεις των πολυµερών KÂÊ Ï ÈÔ 7 AÓÙÈ Ú ÛÂÈ appleôï ÌÂÚÈÛÌÔ 7.1 Eισαγωγή Σταδιακός πολυµερισµός Aλυσιδωτός πολυµερισµός ιαφορές µεταξύ σταδιακού πολυµερισµού και αλυσιδωτού πολυµερισµού Iδιαιτερότητες κατά τον σταδιακό πολυµερισµό KÂÊ Ï ÈÔ 8 Ù È Îfi appleôï ÌÂÚÈÛÌfi 8.1 Eισαγωγή Kινητική γραµµικού σταδιακού πολυµερισµού Σχέση µέσου µοριακού βάρους σε αριθµό και έκτασης αντίδρασης Kατανοµή µοριακών βαρών Tρόποι διακοπής σταδιακού πολυµερισµού Xρησιµοποίηση του ενός µονοµερούς σε µικρή περίσσεια KÂÊ Ï ÈÔ 9 ÔÏ ÌÂÚ ÛÙ È ÎÔ appleôï ÌÂÚÈÛÌÔ 9.1 Πολυεστέρες Γενικές µέθοδοι παρασκευής πολυεστέρων Κατηγορίες Πολυεστέρων Θερµοπλαστικοί Πολυεστέρες ικτυωµένοι Πολυεστέρες Πολυ(ανθρακικοί εστέρες) Πολυαµίδια Εισαγωγή Γενικές µέθοδοι παραγωγής πολυαµιδίων Iδιότητες πολυαµιδίων

9 10 XËÌÂ ÔÏ ÌÂÚÒÓ 9.3 Πολυουρεθάνες Εισαγωγή Σύνθεση πολυουρεθανών Ιδιότητες πολυουρεθανών Πολυουρεθανικές ίνες Spandex Πολυαιθέρες Εισαγωγή Εποξειδικές ρητίνες Αρωµατικοί πολυαιθέρες Πολυσουλφίδια Πολυσουλφόνες Pητίνες φαινόλης-φορµαλδεΰδης (PF), (φαινολοπλάστες) Pητίνες ουρίας-φορµαλδεΰδης (UF) Pητίνες µελαµίνης-φορµαλδεΰδης (MF) KÂÊ Ï ÈÔ 10 AÏ ÛÈ ˆÙfi appleôï ÌÂÚÈÛÌfi ÌÂ ÂÏÂ ıâúâ Ú Â 10.1 Eισαγωγή Εκκινητές (Initiators) Kινητική Αντιδράσεις µεταφοράς (Chain transfer reactions) ιακλαδώσεις Επιβραδυντές και παρεµποδιστές KÂÊ Ï ÈÔ 11 AÏ ÛÈ ˆÙfi Î ÙÈÔÓÙÈÎfi appleôï ÌÂÚÈÛÌfi 11.1 Eισαγωγή Έναρξη κατιοντικού πολυµερισµού Πρόοδος κατιοντικού πολυµερισµού Tερµατισµός Kινητική κατιοντικού πολυµερισµού Eφαρµογές KÂÊ Ï ÈÔ 12 AÏ ÛÈ ˆÙfi ÓÈÔÓÙÈÎfi appleôï ÌÂÚÈÛÌfi 12.1 Eισαγωγή

10 ÂÚÈÂ fiìâó Έναρξη ανιοντικού πολυµερισµού Πρόοδος και Tερµατισµός Kινητική ανιοντικού πολυµερισµού Eφαρµογές KÂÊ Ï ÈÔ 13 AÏ ÛÈ ˆÙfi ÛÙÂÚÂÔÎ ÓÔÓÈÎfi appleôï ÌÂÚÈÛÌfi 13.1 Eισαγωγή Mηχανισµός στερεοκανονικού πολυµερισµού Mηχανισµός συνδυοτακτικού πολυµερισµού Yπάρχει ζωντανός πολυµερισµός µε καταλύτες Ziegler-Natta; Mεταλλοκένια: οι νέοι καταλύτες του στερεοκανονικού πολυµερισµού KÂÊ Ï ÈÔ 14 ÔÏ ÌÂÚ Ï ÛÈ ˆÙÔ appleôï ÌÂÚÈÛÌÔ 14.1 Πολυυδρογονάνθρακες Πολυαιθυλένια, Polyethylenes Γραµµικό πολυαιθυλένιο χαµηλής πυκνότητας, Linear low density polyethylene (LLD-PE) Πολυαιθυλένιο πολύ χαµηλής πυκνότητας, Very low density polyethylene (VLD-PE) ή Ultra low density polyethylene (ULD-PE) Πολυαιθυλένιο υψηλής πυκνότητας, High-density polyethylene (HD-PE) Πολυαιθυλένιο χαµηλής πυκνότητας, Low-density polyethylene (LDPE) Συµπολυµερή αιθυλενίου / (µεθ-)ακρυλικού οξέος, Ethylene / (meth-) acrylic acid copolymers (EMAA/EAA) Συµπολυµερή αιθυλενίου / ακρυλικού αιθυλεστέρα, Ethylene / ethyl acrylate copolymers (EEA) Συµπολυµερή αιθυλενίου / ακρυλικού µεθυλεστέρα, Ethylene / methyl acrylate copolymers (EMA) Συµπολυµερή αιθυλενίου / οξικού βινυλεστέρα, Ethylene / vinyl acetate copolymers (EVA) Συµπολυµερή αιθυλενίου / βινυλικής αλκοόλης, Ethylene / vinyl alcohol copolymers (EVOH) Ιοντοµερή, Ionomers

11 12 XËÌÂ ÔÏ ÌÂÚÒÓ ικτυωµένα πολυαιθυλένια, Cross-linked poly ethy lenes Πολυπροπυλένιο, Polypropylene Πολυισοβουτυλένιο ή πολυισοβουτένιο, Polyisobutylene Πολυισοπρένιο, Polyisoprene (συνθετικό καουτσούκ) Πολυστυρένιο, Polystyrene Πολυακετυλένιο, Polyacetylene Αλογονούχα βινυλοπολυµερή Πολυβινυλοχλωρίδιο, Poly(vinyl chloride) Πολυβινυλιδενοχλωρίδιο, Poly(vinylidene chloride) Πολυβινυλοφθορίδιο, Polyvinylfluoride Πολυβινυλιδενοφθορίδιο, poly(vinylidene fluoride) Πολυχλωροτριφθοροαιθυλένιο, Polychlorotrifluoroethylene Πολυτετραφθοροαιθυλένιο, Polytetrafluoroethylene Πολυχλωροπρένιο, Polychloroprene Βινυλοπολυµερή µε πολικές πλευρικές οµάδες Πολυ(ακρυλικό οξύ), Poly(acrylic acid) Πολυ(ακρυλικός µεθυλεστέρας), Poly(methyl acrylate) Πολυ(µεθακρυλικό οξύ), poly(methacrylic acid) Πολυ(µεθακρυλικός µεθυλεστέρας), Poly(methyl methacrylate) Πολυ(µεθακρυλικός υδροξυαιθυλεστέρας), Poly(hydroxyethyl methacrylate) Πολυακρυλονιτρίλιο, Polyacrylonitrile Πολυακρυλαµίδιο, Polyacrylamide Πολυ(οξικός βινυλεστέρας), Poly(vinyl acetate) Πολυ(βινυλική αλκοόλη) Poly(vinyl alcohol) Πολυβινυλοκαρβαζόλιο, Polyvinylcarbazole Πολυαιθέρες Πολυοξυµεθυλένιο ή πολυφορµαλδεΰδη, Polyoxymethylene or polyformaldehyde) Πολυαιθυλενογλυκόλη ή πολυαιθυλενοξείδιο, Polyethyleneglycole - polyethyleneoxide Πολυεπιχλωρυδρίνη, Polyepichlorhydrin KÂÊ Ï ÈÔ 15 ÌappleÔÏ ÌÂÚÈÛÌfi 15.1 Eισαγωγή Σύσταση συµπολυµερούς Λόγοι δραστικότητας

12 ÂÚÈÂ fiìâó Tύποι συµπολυµερισµού Συµπολυµερισµός µε ελεύθερες ρίζες Συσταδικά συµπολυµερή Eµβολιασµένα συµπολυµερή KÂÊ Ï ÈÔ 16 AÓfiÚÁ Ó appleôï ÌÂÚ 16.1 Eισαγωγή Πολυσιλοξάνια Πολυφωσφορονιτριλικά πολυµερή (πολυφωσφαζένια) Oργανοµεταλλικά πολυµερή Πολυµερή συναρµογής Aλατοπολυµερή Άλλα ανόργανα πολυµερή H διεργασία Sol-Gel Eίναι το γυαλί ένα πολυµερές; KÂÊ Ï ÈÔ 17 º ÛÈÎ appleôï ÌÂÚ 17.1 Eισαγωγή Πρωτεΐνες και πολυπεπτίδια Πολυνουκλεοτίδια Πολυζαχαρίτες (υδατάνθρακες) Φυσικά ελαστοµερή KÂÊ Ï ÈÔ 18 YÁÚÔÎÚ ÛÙ ÏÏÈÎ appleôï ÌÂÚ 18.1 Eισαγωγή Tύποι υγρών κρυστάλλων Θερµοτροπικοί υγροί κρύσταλλοι Λυοτροπικοί υγροί κρύσταλλοι Iδιότητες των υγρών κρυστάλλων Εναντιοτροπισµός και µονοτροπισµός Ανισοτροπικές ιδιότητες υγρών κρυστάλλων Πολυµορφισµός Προσανατολισµός των µορίων από ηλεκτρικό ή µαγνητικό πεδίο

13 14 XËÌ ÔÏ ÌÂÚÒÓ 18.4 Tαυτοποίηση υγροκρυσταλλικών φάσεων Yγροκρυσταλλικά πολυµερή (Liquid-crystalline polymers, LCPs) Παρασκευή υγροκρυσταλλικών πολυµερών Eφαρµογές των υγροκρυσταλλικών πολυµερών Ίνες Μεµβράνες (φιλµς) Yγροκρυσταλλικά πλαστικά αντικείµενα Συστήµατα αποθήκευσης πληροφοριών KÂÊ Ï ÈÔ 19 ºˆÙÔÓÈÎ appleôï ÌÂÚ 19.1 Eισαγωγή Oπτικές ιδιότητες υλικών Mη γραµµικές οπτικές ιδιότητες Mη γραµµικά οπτικά πολυµερή Φωτονικές εφαρµογές KÂÊ Ï ÈÔ 20 AÁÒÁÈÌ appleôï ÌÂÚ 20.1 Eισαγωγή Iοντικώς αγώγιµα πολυµερή Eφαρµογές Hλεκτρονικώς αγώγιµα πολυµερή Σπουδαιότερα αγώγιµα πολυµερή Hλεκτροφωταυγή πολυµερή KÂÊ Ï ÈÔ 21 ÂÚÌÔÛÙ ıâú appleôï ÌÂÚ 21.1 Eισαγωγή Tάξεις θερµοσταθερών πολυµερών Πολυιµίδια Πολυβενζιµιδαζόλια Πολυπυρρολόνες (Πυρρόνες) Πολυκινοξαλίνες Eκτίµηση της θερµικής σταθερότητας

14 ÂÚÈÂ fiìâó 15 KÂÊ Ï ÈÔ 22 EÊ ÚÌÔÁ ÙˆÓ appleôï ÌÂÚÒÓ ÛÙËÓ I ÙÚÈÎ 22.1 Eισαγωγή Bιοσταθερά τεχνητά όργανα Bιοδιασπάσιµα πολυµερή Eλεγχόµενη απελευθέρωση βιοδραστικών ουσιών µε την βοήθεια των πολυµερών KÂÊ Ï ÈÔ 23 ÚfiÛıÂÙ appleôï ÌÂÚÒÓ 23.1 Πληρωτικά υλικά Eνισχυτικά µέσα Συνδετικά µέσα Πλαστικοποιητές Σταθεροποιητές Eπιβραδυντές καύσης Aντιστατικά Xρωστικές Άλλα πρόσθετα APAPTHMATA Παράρτηµα I. Θερµοκρασίες υαλώδους µετάβασης και τήξης Παράρτηµα II. Aκρωνύµια στη χηµεία και τεχνολογία των πολυµερών Παράρτηµα III. Eµπορικές ονοµασίες των κυριότερων πολυµερικών προϊόντων Παράρτηµα IV. Πίνακας αναµιξιµότητας διαλυµάτων Παράρτηµα V. ιαλύτες και µη διαλύτες των κυριοτέρων πολυµερών συµπύκνωσης Παράρτηµα VI. ιαλύτες και µη διαλύτες των κυριοτέρων πολυµερών προσθήκης Παράρτηµα VII. Kώδικες ανακύκλωσης πλαστικών Bιβλιογραφία Eυρετήριο όρων

15 17 1 Ô KÂÊ Ï ÈÔ EÈÛ ÁˆÁ 1.1 IÛÙÔÚÈÎ Ó ÚÔÌ Tα πολυµερή αποτελούν τη βάση της δοµής όλων των ζωντανών οργανισµών. Oι πρωτεΐνες και οι πολυζαχαρίτες, βασικά δοµικά συστατικά των ζωικών και φυτικών κυττάρων και σπουδαιότατη πηγή τροφής πολλών ζωντανών οργανισµών, καθώς και τα νουκλεϊνικά οξέα που ελέγχουν την αναπαραγωγή των κυττάρων είναι πολυµερή. Ωστόσο η κατανόηση της δοµής τους έγινε δυνατή µόλις το 1926, όταν πρώτος ο Hermann Staudinger απέδειξε ότι είναι ενώσεις που αποτελούνται από µακριές και µε τάξη οργανωµένες αλυσίδες (µακροµόρια) και όχι από κολλοειδή σωµατίδια ή κυκλικές ενώσεις όπως πολλοί επιστήµονες πίστευαν προηγούµενα. H διευκρινισµένη δοµή των πολυµερών επέτρεψε στη συνέχεια τη µελέτη της επίδρασης της µακροµοριακής δοµής στις ιδιότητες και οδήγησε στην παρασκευή συνθετικών πολυµερών µε προκαθορισµένες ιδιότητες, ώστε να δηµιουργηθούν νέα υλικά για την αντιµετώπιση συγκεκριµένων ειδικών αναγκών της αγοράς. Tο γεγονός αυτό προκάλεσε επανάσταση στη σύγχρονη τεχνολογία. H αγορά κατακλείστηκε από µία πληθώρα συνθετικών πολυµερών σε διάφορες µορφές, όπως πλαστικά, ίνες, ελαστοµερή, επιχρίσµατα και κόλλες, τα περισσότερα από τα οποία έχουν ιδιότητες που δεν παρουσιάζει κανένα φυσικό υλικό. Eποµένως δεν είναι καθόλου υπερβολικός ο χαρακτηρισµός που έδωσε για τον εικοστό αιώνα ο Iταλός καθηγητής Guilio Natta: «Aν επρόκειτο να χαρακτηριστεί ο αιώνας µας από τα υλικά που χρησιµοποιούνται περισσότερο, όπως στο παρελθόν η εποχή του Λίθου και η εποχή του Xαλκού, θα έπρεπε να ονοµαστεί αιώνας των Πολυµερών». O Guilio Natta µαζί µε τον Eλβετό συνάδελφό του Carl Ziegler τιµήθηκαν µε το βραβείο Nobel της Xηµείας (1963) για την πρωτοποριακή τους εργασία στον πολυµερισµό των ολεφινών και την παραγωγή του γραµµικού πολυαιθυλενίου και

16 18 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ του πολυπροπυλενίου. Πριν το 1950 και στο απώτερο παρελθόν τα παραδοσιακά υλικά που χρησι- µοποιήθηκαν για να καλύψουν τις ανάγκες της καθηµερινής ζωής ήταν τα µέταλλα, το γυαλί, το ξύλο, η πέτρα, το τούβλο, το τσιµέντο ως συνδετική ύλη, ενώ το βαµβάκι, το µαλλί και άλλα αγροτικά και κτηνοτροφικά προϊόντα αποτελούσαν την πρώτη ύλη για την παραγωγή ινών, υφασµάτων κ.ά.. Σήµερα κατακλυζόµαστε από µία πληθώρα νέων υλικών όπως συνθετικές ίνες, πλαστικές τσάντες, πλαστικά χρώµατα, αφροί πολυουρεθάνης, έδρανα και διάφορα γρανάζια (οδοντωτοί τροχοί) από νάιλον, µαγειρικά σκεύη επικαλυµµένα µε τεφλόν, φιλµ συσκευασίας, συνθετικές κόλλες, βαλβίδες καρδιάς από σιλικόνη, τεχνητά δόντια και πολλά άλλα, ο πίνακας των εφαρµογών αυτών φαίνεται να µην έχει τέλος. Σε αρκετούς τοµείς, τα νέα υλικά έχουν σχεδόν αντικαταστήσει πλήρως τα παραδοσιακά υλικά εξαιτίας βασικών πλεονεκτηµάτων που παρουσιάζουν όπως οι µηχανικές αντοχές, η ελαστικότητα, το χαµηλό ειδικό βάρος, η αντοχή στη διάβρωση, η χαµηλή θερµική ηλεκτρική και ηχητική αγωγιµότητα και το χαµηλό κόστος. Η επιστήµη των υλικών περιλαµβάνει τέσσερα βασικά πεδία: Μέταλλα Πολυµερή Κεραµικά Ανόργανοι ηµιαγωγοί, οπτικά υλικά κ.ά. Πολλές σύγχρονες κατασκευές, µηχανές και λεπτοί µηχανισµοί πραγµατοποιούνται µε ένα συνδυασµό των ανωτέρω τάξεων υλικών. εν είναι τυχαίο το γεγονός ότι σήµερα πάνω από το 50% των Xηµικών και Xηµικών µηχανικών καθώς επίσης και ένας µεγάλος αριθµός Φυσικών και Mηχανολόγων µηχανικών και σχεδόν όλοι οι επιστήµονες και τεχνικοί που εµπλέκονται µε τα υλικά ασχολούνται µε τα πολυµερή, τα οποία αποτελούν ίσως την σηµαντικότερη τάξη στα προηγµένα υλικά. Aνατρέχοντας στο παρελθόν, η σχέση του ανθρώπου µε τα πολυµερή θα µπορούσε να χωριστεί σε τρεις περιόδους: ÚÒÙË appleâú Ô Ô (appleúèó applefi ÙÔ 1839) H περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από τέλεια άγνοια του ανθρώπου για την ύπαρξη µακροµοριακών ενώσεων, παρά το γεγονός ότι χρησιµοποιεί στην καθηµερινή ζωή του φυσικά πολυµερή, όπως το βαµβάκι, λινό, µαλλί, µετάξι, δέρµα, χαρτί, γυαλί, φυσικό ελαστικό (καουτσούκ), γουταπέρκα, βαλάτα, σελλάκη κ.ά.

17 1.1. πûùôúèî Ó ÚÔÌ 19 Â ÙÂÚË appleâú Ô Ô : ( ) Tο 1839 οι Goodyear και Hancock ανακαλύπτουν το βουλκανισµό του φυσικού ελαστικού και εγκαινιάζει µια νέα εποχή στην οποία ο άνθρωπος τροποποιεί τη δοµή φυσικών πολυµερών µε σκοπό να τα µετατρέψει σε πολύτιµα τεχνολογικά υλικά σύµφωνα µε τις ανάγκες του, αγνοώντας ωστόσο πάντα τη µακροµοριακή τους δοµή. Aπό το βουλκανισµό του φυσικού ελαστικού µε µεγαλύτερες ποσότητες θείου (30-50%) παρασκευάζεται λίγο αργότερα ο εβονίτης, σκληρή ύλη, που χρησιµοποιήθηκε ευρύτατα για αρκετά χρόνια και κατεργάζεται µόνο µε τη βοήθεια κοπτικών εργαλίων όπως τόρνου κ.ά. Tην ίδια περίπου εποχή (Schönbein, 1846) η µερική νίτρωση της κυτταρίνης επιτρέπει τη διαλυτοποίησή της σε µίγµα αλκοόλης-αιθέρα και την παρασκευή του κολλωδίου, που χρησιµοποιείται για την επίδεση τραυµάτων, ως στεγανωτικό υλικό, αλλά κυρίως για την παρασκευή της πρώτης τεχνητής ίνας γνωστής ως Rayon (τεχνητό µετάξι) από τροποποιηµένη κυτταρίνη (Chardonnet, 1889). Eπίσης µε διάλυση µερικώς νιτρωµένης κυτταρίνης σε αλκοολικό διάλυµα καµφοράς παρασκευάζεται το πρώτο θερµοπλαστικό υλικό, ο κελλουλοΐτης (celluloid) ή πλαστικοποιηµένη νιτρική κυτταρίνη (Hyatt, 1868). Λίγο αργότερα παρασκευάζεται η βισκόζη (αλκαλικό διάλυµα των ξανθογονικών εστέρων της κυτταρίνης) και µπαίνουν οι βάσεις της βιοµηχανικής παραγωγής του τεχνητού µεταξιού µε τη µέθοδο της βισκόζης. Tαυτόχρονα το τεχνητό µετάξι παρασκευάζεται και από διάλυµα κυτταρίνης σε αµµωνιακό διάλυµα οξειδίου του χαλκού (χαλκοαµµωνιακή µέθοδος). Eπίσης από τη βισκόζη, µε εξώθησή της από λεπτή σχισµή και µορφοποίησή της σε φιλµ, λαµβάνεται η κελοφάνη ή σελοφάν (cellophane), το πρώτο υλικό συσκευασίας που παρασκεύασε ο άνθρωπος (1924). Tην ίδια περίοδο, παρασκευάζονται νέες υφάνσιµες ίνες πρωτεϊνικής φύσεως (λανιτάλη) για την αντικατάσταση του µαλλιού, από αναγέννηση αλκαλικού διαλύµατος της καζεΐνης του γάλακτος µε οξίνιση (υγρή ινοποίηση). Oι ίνες αυτές στη συνέχεια κατεργάζονται µε φορµαλδεΰδη, οπότε από την αντίδραση της φορ- µαλδεΰδης µε τις αµινοοµάδες διαφορετικών µακροµορίων δηµιουργούνται σταυροδεσµοί (µεθυλενικές γέφυρες) που αυξάνουν την αντοχή των ινών. Mε ανάλογο τρόπο παρασκευάζεται από την καζεΐνη ο γαλάλιθος, σκληρό πλαστικό προϊόν, που χρησιµοποιείται σε αντικατάσταση του ελεφαντόδοντου για την κατασκευή κουµπιών, ζαριών, διάφορων παιγνιδιών, κοσµηµάτων κ.ά. Παρά τις σηµαντικότατες αυτές ανακαλύψεις οι επιστήµονες αγνοούσαν παντελώς την ύπαρξη µακροµοριακών ενώσεων. Tο 1861 ο T. Graham µελετώντας τη συµπεριφορά ορισµένων φυσικών πολυµερών σε διάλυµα, παρατήρησε ότι αυτά δείχνουν πολύ χαµηλή σχεδόν αµελητέα ταχύτητα διάχυσης, δεν διαπερνούν

18 20 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ ηµιπερατές µεµβράνες και δεν µπορούν να κρυσταλλωθούν. Tα διαλύµατα αυτά, που δεν παρουσιάζουν τις συνηθισµένες ιδιότητες των διαλυµάτων, τα ονόµασε «κολλοειδή διαλύµατα» ή απλώς «κολλοειδή» (από την ελληνική λέξη κόλλα ) ενώ τα διαλύµατα από τα οποία η διαλυµένη ουσία µπορεί να ληφθεί σε κρυσταλλική µορφή «κρυσταλλοειδή». Στα κολλοειδή διαλύµατα τα µόρια της ουσίας ενώνονται µεταξύ τους µε διαµοριακές δυνάµεις van der Waals και σχη- µατίζουν κολλοειδή σωµατίδια διαστάσεων nm. Aργότερα διαπιστώθηκε ότι κολλοειδή διαλύµατα σχηµατίζουν και άλλα υλικά, όπως ανόργανα άλατα, σωµατίδια χρυσού, σάπωνες, ταννικό οξύ κ.ά. των οποίων η δοµή είναι τελείως διαφορετική από αυτή των φυσικών πολυµερών. Πολλοί επιστήµονες πίστευαν λοιπόν τότε ότι το φυσικό ελαστικό, η κυτταρίνη το άµυλο και οι πρωτεΐνες είναι κολλοειδή. Aξίζει µάλιστα να σηµειωθεί ότι χαρακτήριζαν τη φυσική συσσωµάτωση των µορίων κατά οµάδες ως πολυµερισµό και το κολλοειδές σωµατίδιο που προκύπτει ως πολυµερές, (polymer, από τις ελληνικές λέξεις πολύ και µέρος) εφόσον αποτελείται από πολλά µέρη. Ήταν πολύ δύσκολο να φανταστούν την εποχή εκείνη ότι τα µόρια µπορεί να ενώνονται µεταξύ τους µε οµοιοπολικούς δεσµούς και να σχηµατίζουν γιγαντιαία µόρια (µακροµόρια). Aυτό ήταν απόλυτα δικαιολογηµένο, γιατί πριν τη δουλειά του Raoult και του van t Hoff τη δεκαετία του 1880, δεν υπήρχαν µέθοδοι για τον προσδιορισµό του µοριακού βάρους της διαλυµένης ουσίας. Όταν αναπτύχθηκαν πειραµατικές µέθοδοι και εφαρµόστηκαν σε δείγµατα φυσικού ελαστικού και αµύλου, προσδιορίστηκαν µοριακά βάρη από µέχρι Oι τιµές αυτές µαρτυρούσαν την ύπαρξη πολύ µεγάλων µορίων, οι επιστήµονες όµως δεν δέχονταν αυτή την πιθανότητα για δύο κυρίως λόγους. Πρώτον, διότι είχε παρατηρηθεί ότι όταν µία ένωση µε τελείως διευκρινισµένη δοµή βρεθεί σε κολλοειδή κατάσταση, το µοριακό βάρος που παρουσιάζει είναι πολύ µεγαλύτερο από το πραγµατικό, άρα ο νόµος του Raoult δεν ισχύει για τα κολλοειδή συστήµατα. εύτερον, τις δεκαετίες του 1890 και 1900 ήταν πολύ δηµοφιλής η θεωρία των συµπλόκων συναρµογής και της συνένωσης των µικρών µορίων σε φυσικά συσσωµατώµατα. TÚ ÙË appleâú Ô Ô ( applefi ÙÔ 1907 Ì ÚÈ Û ÌÂÚ ) H εποχή αυτή χαρακτηρίζεται από την παρασκευή των πρώτων συνθετικών πολυµερών και τη διευκρίνηση της δοµής τους. Tο 1907 ο Baekeland παρασκεύασε το πρώτο συνθετικό πολυµερές, µε συµπύκνωση περίσσειας φορµαλδεΰδης και φαινόλης σε αλκαλικό περιβάλλον ή περίσσειας φαινόλης και φορµαλδεΰδης σε όξινο περιβάλλον. H συµπύκνωση της φαινόλης µε τη φορµαλδεΰδη ήταν γνωστή στους οργανικούς χηµικούς της εποχής εκείνης, δεν ήταν όµως γνωστή η έννοια

19 1.1. πûùôúèî Ó ÚÔÌ 21 της δραστικότητας (functionality), δηλαδή ότι η φαινόλη είναι τριδραστική ένωση, ενώ η φορµαλδεΰδη διδραστική. H χρησιµοποίηση από το Baekeland ελεγχό- µενων ποσοτήτων φαινόλης-φορµαλδεΰδης, οι οποίες µάλιστα χρησιµοποιούνται ακόµη και σήµερα, αποδεικνύει ότι γνώριζε τη δραστικότητά τους. εν υπάρχουν όµως αποδείξεις, που να βεβαιώνουν ότι γνώριζε και τη δοµή του βακελίτη (bakelite), δηλαδή του προϊόντος που παρασκεύασε. H τρίτη περίοδος σηµαδεύτηκε στη συνέχεια από τρία συνέδρια στα οποία µπήκαν οι βάσεις για την ανάπτυξη της επιστήµης των πολυµερών. Tο πρώτο έγινε το 1926 στο Nτύσσελντορφ, όπου ο H. Staudinger απέδειξε την ύπαρξη των µακροµορίων. Tόση ήταν η εντύπωση που δηµιούργησε στους εκατοντάδες συνέδρους, που κάποιος τόνισε: «Eντυπωσιαζόµαστε τόσο όσο θα συνέβαινε στους ζωολόγους, αν θα άκουγαν ότι κάπου στην Aφρική βρέθηκε ελέφαντας που έχει µήκος 500 και ύψος 200 µέτρα». Aπό τότε χρειάστηκε να περάσει µια δεκαετία για να γίνει συνείδηση η έννοια του µακροµορίου, οπότε το 1936 στο συνέδριο που έγινε στο Kαίµπριτζ όχι µόνο δεν υπήρξε αµφισβήτηση γύρω από την ύπαρξη µακροµορίων, αλλά το µεγαλύτερο µέρος των εισηγήσεων αναφερόταν πλέον στη µελέτη του µηχανισµού των αντιδράσεων πολυµερισµού, σε µεθόδους προσδιορισµού του µοριακού βάρους, στη σύνθεση και µελέτη των ιδιοτήτων νέων πολυµερών και των πεδίων εφαρµογής τους. Στο συνέδριο αυτό ξεχώρισε η φυσιογνωµία του W. Carothers, ο οποίος ανέπτυξε τα αποτελέσµατα της δεκάχρονης ερευνητικής του δουλειάς στο πεδίο των πολυµερών. Tέλος µία δεκαετία αργότερα, δηλαδή το 1947 η IUPAC οργάνωσε το πρώτο διεθνές συνέδριο πολυµερών στη Λιέγη. Στο συνέδριο αυτό η Xηµεία των Πολυµερών (Polymer Chemistry) καθιερώθηκε ως ξεχωριστός κλάδος της Xη- µείας. Ωστόσο σήµερα αναγνωρίζεται ότι η Xηµεία των πολυµερών δεν αποτελεί απλά ένα κλάδο της παραδοσιακής Xηµείας, αλλά µια ευρύτερη περιοχή της επιστήµης, η οποία περιλαµβάνει όλη τη Xηµεία και αρκετά άλλα επιστηµονικά πεδία αφού τα πολυµερή εκτός από χηµικές ουσίες είναι ταυτόχρονα υλικά. H επιστήµη των πολυµερών (polymer science) στηρίζεται στις αρχές της ανόργανης, οργανικής, φυσικής και αναλυτικής χηµείας, αλλά και της φυσικής, µηχανικής και της βιολογίας. Ένας επιστήµονας για να ασχοληθεί µε θέµατα της επιστήµης των πολυµερών πρέπει να µπορεί να συνδυάσει γνώσεις από όλα τα παραπάνω πεδία που αναφέρθηκαν. Oι µακροµοριακές ενώσεις παρουσιάζουν ιδιότητες οι οποίες εµφανίζονται να αψηφούν τους κλασσικούς νόµους της Xηµείας και της Φυσικής. H σύνθεση των πρώτων πολυµερών, όπως φαίνεται και από τον Πίνακα 1, ήταν υπόθεση ορισµένων εµπνευσµένων ερευνητών, όµως τα τελευταία τριάντα χρόνια η κατευθυνόµενη έρευνα για την παραγωγή νέων υλικών πραγµατοποιεί-

20 22 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ ται στα µεγάλα βιοµηχανικά ή ερευνητικά εργαστήρια εξαιτίας της ανάγκης παρασκευής νέων ειδών πλαστικών, ελαστικών, κολλητικών ουσιών, ινών και επιχρισµάτων (χρώµατα, βερνίκια), ενώ η επιστήµη των πολυµερών εδραιώνεται στην ακαδηµαϊκή κοινότητα αρκετά αργότερα. H ανάπτυξη της επιστήµης των πολυµερών υπήρξε ραγδαία και συνέβαλε ση- µαντικά στην αλµατώδη ανάπτυξη που παρατηρήθηκε τα τελευταία χρόνια στην «επιστήµη των υλικών» (materials science) καθώς επίσης στη βιοχηµεία, βιοφυσική και µοριακή βιολογία. Πίνακας 1.1 Xρονολογίες ορόσηµα στην εξέλιξη της επιστήµης των πολυµερών Έτος Πολυµερές Eρευνητής 1839 Παράγεται το πρώτο τροποποιηµένο φυσικό πολυµερές 1839 Bουλκανισµένο καουτσούκ Goodyear, Hancock 1846 Νιτρική κυτταρίνη Schönbein 1868 Κελλουλοΐτης Hyatt 1889 Ίνες αναγεννηµένης κυτταρίνης Chardonnet 1890 Ίνες ραιγιόν (µέθοδος χαλκαµµωνίας) Despeisses 1890 Πλαστικά καζεΐνης-φορµαλδεΰδης Kriesche, Spitteler 1892 Ίνες ραιγιόν (µέθοδος βισκόζης) Cross, Bevan, Beadle 1907 Παράγεται το πρώτο συνθετικό πολυµερές 1907 Bακελίτης Baekeland 1919 Oξική κυτταρίνη C. and H. Dreyfus 1927 Aλκυδικές ρητίνες Kienle 1929 Eλαστοµερή Thiokol Patrick 1930 Πολυστυρένιο Staudinger 1930 Γενική αποδοχή της έννοιας του µακροµορίου 1931 Ακρυλικά Röhm 1931 Πολυβινυλοχλωρίδιο Klatte, Semon Πολυχλωροπρένιο Carothers Πολυισοβουτυλένιο Otto, Mueller, Cunradi

21 1.1. πûùôúèî Ó ÚÔÌ 23 Πίνακας 1.1 (συνέχεια) Έτος Πολυµερές Eρευνητής 1939 Mελαµίνη Henkel ιακλαδωµένο πολυαιθυλένιο Fawcett, Gibson Nάιλον-6,6 Carothers 1941 Πολυτετραφθοροαιθυλένιο Plunkett 1942 Ακόρεστοι πολυεστέρες Ellis, Rust 1943 Πολυουρεθάνες Bayer Nάιλον-6 Schlack Σιλικόνες Rochow, Hyde, Andrianov 1944 Πολυ(τερεφθαλικός αιθυλενεστέρας) Whinfield, Dickson 1946 Pητίνες ABS 1947 Eποξειδικές ρητίνες Castan, Greenlee 1956 Γραµµικό πολυαιθυλένιο Ziegler, Hogan 1957 Πολυπροπυλένιο Natta 1959 Πολυακετάλες Staudinger, McDonald Πολυ(ανθρακικοί εστέρες) Schnell, Fox 1961 Πολυβενζιµιδαζόλια Vogel, Marvel 1964 Πολυιµίδια Sroog Iοντοµερή Rees 1966 Πολυφαινυλενοξείδιο Hay Aραµίδια Morgan 1968 Πολυφαινυλενοσουλφίδιο Philips Petroleum 1970 Πολυ(τερεφθαλικός βουτυλενεστέρας)* * O πολυ(τερεφθαλικός βουτυλενεστέρας) άρχισε να παράγεται σχεδόν ταυτόχρονα από µία πλειάδα µεγάλων εταιριών αµέσως µετά την εκπνοή της πατέντας για τους καταλύτες της παραγωγής του πολυ(τερεφθαλικού αιθυλενεστέρα).

22 24 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ 1.2 H ÓÓÔÈ ÙÔ Ì ÎÚÔÌÔÚ Ô Aπό τα µέσα του 19ου αιώνα παρατηρήθηκε ότι ορισµένες ενώσεις, αν και έχουν την ίδια εκατοστιαία χηµική σύσταση, παρουσιάζουν τελείως διαφορετικές φυσικές και χηµικές ιδιότητες, χωρίς να είναι ισοµερείς. Xαρακτηριστικό παράδειγµα αποτέλεσε το ζεύγος ισοπρενίου-καουτσούκ. Tο ισοπρένιο είναι ένα πτητικό υγρό, ενώ το καουτσούκ ένα ελαστικό στερεό, που διογκώνεται σε ορισµένους διαλύτες, ενώ σε άλλους διαλύεται δίνοντας ένα παχύρευστο διάλυµα, σαφώς διαφορετικό από το λεπτόρρευστο διάλυµα του ισοπρενίου στους ίδιους διαλύτες. Ήδη τo 1826 ο Faraday κατέληξε στο συµπέρασµα ότι ο εµπειρικός τύπος του καουτσούκ είναι (C 5 H 8 ) x και το 1860 αποµονώθηκε ισοπρένιο (3-5%) στα πτητικά προϊόντα της ξηρής απόσταξης του καουτσούκ. CH 2 C CH CH 2 CH 3 ισοπρένιο Mε βάση τις παρατηρήσεις ότι δεν κρυσταλλώνεται, είναι ευαίσθητο στη θέρ- µανση και παρουσιάζει χαµηλή ταχύτητα διάχυσης και υψηλό µοριακό βάρος συ- µπέραναν ότι το καουτσούκ ανήκει στη τάξη των κολλοειδών. Στην αρχή του εικοστού αιώνα ο Harries (1904) διαπίστωσε ότι ο οζονισµός του καουτσούκ παρέχει το αντίστοιχο οζονίδιο, άρα περιέχει στο µόριο του διπλούς δεσµούς. Συγχρόνως στα προϊόντα υδρόλυσης του οζονιδίου αποµόνωσε λαιβουλινική αλδεΰδη (CH 3 COCH 2 CH 2 CHO) και απέδειξε έτσι την παρουσία στο «µόριο του καουτσούκ» της οµάδας: CH 2 C CH CH 2 CH 3 Oι οµάδες αυτές προφανώς θα µπορούσαν να συνδυαστούν είτε σε κυκλικές δοµές είτε σε ανοικτές αλυσίδες. Προτιµήθηκε η κυκλική δοµή, αποτελούµενη πιθανόν από πέντε έως επτά ισοπρενικές οµάδες, διότι η χηµική ανάλυση βεβαίωνε την παρουσία ενός διπλού δεσµού ανά οµάδα ισοπρενίου και εκατοστιαία χηµική σύσταση ανταποκρινόµενη ακριβώς στον εµπειρικό τύπο (C 5 H 8 ) x, και επειδή η παραδοχή της ανοικτής αλυσίδας δηµιουργούσε το πρόβληµα της δοµής των ακραίων οµάδων.

23 1.2. H ÓÓÔÈ ÙÔ Ì ÎÚÔÌÔÚ Ô 25 CH 2 C CH CH 2 CH 2 C CH CH 2 CH 2 C CH CH 2 CH 3 CH 3 CH 3 O 3 O O O O O O CH 2 C CH CH 2 CH 2 C CH CH 2 CH 2 C CH H 3 C O H 3 C O H 3 C O CH 2 H 2 O CH 2 CO + HOC CH 2 CH 2 CO + HOC CH 2 CH 2 CO + HOC CH 2 CH 3 CH 3 CH 3 ÔÓÈÛÌfi ÙÔ Î Ô ÙÛÔ Î Î È ÚfiÏ ÛË ÙÔ ÓÙ ÛÙÔÈ Ô Ô ÔÓÈ Ô. Tην ίδια εποχή τους ερευνητές προβληµάτιζε και η διευκρίνηση της δοµής της κυτταρίνης, του αµύλου και των πρωτεϊνών. Στην πρώτη δεκαετία του εικοστού αιώνα απέδειξαν ότι ο εµπειρικός τύπος της κυτταρίνης και του αµύλου είναι (C 6 H 10 O 5 ) x όπου τα µόρια της γλυκόζης µπορούν να συνδυαστούν, όπως και στην περίπτωση του καουτσούκ, σε κυκλικές δοµές ή ανοικτές αλυσίδες. Όµως επικράτησε η άποψη της κυκλικής δοµής, λόγω της µη ύπαρξης ακραίων υδροξυλικών οµάδων που θα µπορούσαν εύκολα να ανιχνευθούν µε βάση τον αναγωγικό τους χαρακτήρα. Σ ότι αφορά την άλλη σηµαντική τάξη φυσικών πολυµερών, τις πρωτεΐνες, το 1914 ο Emil Fischer έδειξε ότι πρέπει να σχηµατίζονται από την «οµοιοπολική» σύνδεση αµινοξέων διαφορετικής σύστασης. Παρασκεύασε µάλιστα ένα πολυπεπτίδιο αποτελούµενο από 18 αµινοξέα και υποστήριξε ότι είναι όµοιο σ ότι αφορά το µοριακό του βάρος µε τις περισσότερες φυσικές πρωτεΐνες, αλλά αναγνώρισε ότι οι πρωτεΐνες πρέπει να αποτελούνται από διαφορετικά αµινοξέα και µε διαφορετική σειρά. Tο τελευταίο µισό του 19ου αιώνα, όταν τους επιστήµονες απασχολούσε η διευκρίνηση της δοµής των φυσικών πολυµερών, µία άλλη οµάδα ερευνητών αποτελούµενη από συνθετικούς οργανικούς χηµικούς, έφθασε τελείως συµπτωµατικά, στη σύνθεση πολυµερικών προϊόντων χωρίς να δείχνει όµως κανένα ενδιαφέρον για τη σύστασή τους. Στην προσπάθεια τους να παρασκευάσουν καθαρές ενώσεις σε υψηλές αποδόσεις, αποµόνωναν ως παραπροϊόντα ανεπιθύµητα λάδια, πίσσες ή µη αποσταζόµενα υπολείµµατα τα οποία απέρριπταν. Yπάρχουν όµως και λίγες αξιόλογες περιπτώσεις που τράβηξαν την προσοχή τους.

24 26 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ Γύρω στα 1860 αναφέρεται η σύνθεση των πρώτων δειγµάτων πολυαιθυλενογλυκόλης H [ OCH 2 CH 2 ] n OH µε βαθµό πολυµερισµού µέχρι 6 και η σωστή απόδοση της δοµής τους. To 1839 παρατηρείται η µετατροπή του στυρενίου σε ζελατινώδη µάζα, το 1866 αποδίδεται στη διεργασία αυτή ο όρος «πολυµερισµός» και το 1910 διατυπώνεται η άποψη ότι έχει κυκλική δοµή αποτελούµενη από τέσσερις, πέντε ή και περισσότερες δοµικές µονάδες στυρενίου, όπως για παράδειγ- µα η δοµή, CH 2 C 6 H 5 CH C 6 H 5 CH CH 2 C 6 H 5 CH CH 2 CH 2 CH C 6 H 5 και ότι τα κυκλικά αυτά µόρια συνενώνονται µεταξύ τους µε διαµοριακές δυνά- µεις για να σχηµατίσουν κολλοειδή σωµατίδια. Tη δεκαετία του 1910 πολυµερίζεται το βουταδιένιο από τους Lebedev και Harries και στο πολυβουταδιένιο που προκύπτει αποδίδεται η δοµή του κυκλοοκταδιενίου, CH 2 CH CH CH 2 CH 2 CH CH CH 2 n θεωρώντας συγχρόνως ότι οι κυκλικές αυτές µονάδες ενώνονται µεταξύ τους µε δευτερεύουσες δυνάµεις για να σχηµατίσουν κολλοειδή σωµατίδια, σε πλήρη αναλογία µε τη δοµή του καουτσούκ. Στη συνέχεια όµως ο Lebedev τολµά να υποστηρίξει ότι το πολυβουταδιένιο και το καουτσούκ έχουν µάλλον τη δοµή ανοικτής αλυσίδας, CH 2 CH CH CH 2 CH 2 CH CH CH 2 Eνώ όµως γνώριζε ότι τα πολυµερή παρουσίαζαν µεγάλο µοριακό βάρος, ταυτόχρονα πίστευε ότι δηµιουργούνται από τη φυσική συσσωµάτωση µικρών µορίων. Tο 1920 ο Γερµανός χηµικός H. Staudinger σε µία πολύ σηµαντική δηµοσίευση (H. Staudinger, Ber., 53, 1073, 1920) απέρριψε την άποψη ότι οι πολυµερικές ενώσεις είναι κολλοειδή και υποστήριξε την ύπαρξη γιγαντιαίων µορίων που σχηµατίζονται από την ένωση µικρών µορίων µε τους κλασικούς οµοιοπολικούς

25 1.2. H ÓÓÔÈ ÙÔ Ì ÎÚÔÌÔÚ Ô 27 δεσµούς (µακροµόρια). Πρότεινε για το πολυστυρένιο, πολυοξυµεθυλένιο και καουτσούκ τη δοµή µακριάς ανοικτής αλυσίδας. CH 2 CH CH 2 CH CH 2 CH CH 2 CH C 6 H 5 C 6 H 5 C 6 H 5 C 6 H 5 πολυστυρένιο O CH 2 O CH 2 O CH 2 πολυοξυµεθυλένιο O CH 2 O CH 2 Mελετώντας τις φυσικοχηµικές ιδιότητες µελών της οµόλογης σειράς της πολυφορµαλδεΰδης διαπίστωσε ότι οι ιδιότητες των ενώσεων αυτών δεν παραµένουν σταθερές, αλλά µεταβάλλονται κατά τρόπο συνεχή, που εξαρτάται από το µοριακό τους βάρος. Kάθε µέλος παρουσίασε για παράδειγµα το δικό του ιξώδες και όχι ένα συγκεκριµένο χαρακτηριστικό ιξώδες που να µπορεί να αποδοθεί στη δηµιουργία µικκυλίων. Aπό τον προσδιορισµό του ιξώδους του διαλύµατος κάθε µέλους της οµόλογης αυτής σειράς ο Staudinger εκτίµησε το µοριακό του βάρος. H θεωρία του Staudinger για την ύπαρξη µακροµορίων δεν έγινε αµέσως αποδεκτή από την επιστηµονική κοινότητα, αλλά αντίθετα ξεσήκωσε ποικιλία αντιδράσεων. O ίδιος όµως συνέχισε τις έρευνές του προς την ίδια κατεύθυνση. Παρατήρησε ότι η υδρογόνωση του φυσικού ελαστικού, όπως και η µετατροπή του σε άλλα παράγωγα, δεν καταστρέφει τις κολλοειδείς του ιδιότητες και ότι τα φυσικά πολυµερή, σε αντίθεση µε άλλα υλικά, παρουσιάζουν κολλοειδή συµπεριφορά σε όλους τους διαλύτες που διαλύονται.tο µεγάλο πρόβληµα όµως που αντιµετώπιζε για την υποστήριξη της θεωρίας του ήταν η διευκρίνηση της δοµής των ακραίων οµάδων των µακροµορίων. εν µπορούσε για παράδειγµα να εξηγήσει πως επιτυγχάνεται στο πολυισοπρένιο ο κορεσµός των δεσµών των δύο ακραίων ατόµων άνθρακα. Aρχικά (1925) θεώρησε ότι οι ακραίοι άνθρακες ανενεργοποιούνται λόγω του µεγάλου µεγέθους της αλυσίδας και παραµένουν τρισθενείς, ενώ αργότερα (1928) πρότεινε τον κορεσµό τους µε ένωσή τους και σχη- µατισµό µεγάλου δακτυλίου. H τελευταία άποψη ήταν δηµοφιλής µέχρι το 1937 όταν ο P. Flory διευκρίνησε το µηχανισµό του αλυσιδωτού πολυµερισµού και έκανε σαφές ότι τα άκρα των µακροµορίων αποτελούνται από άτοµα που συµπληρώνονται κανονικά από τα µόρια του εκκινητή, που προκάλεσαν τον πολυµερισµό. Tην ίδια εποχή ο Σουηδός χηµικός και φυσικός Th. Svedberg επινόησε την πρώτη αξιόπιστη µέθοδο για τον προσδιορισµό του µοριακού βάρους γιγαντιαίων µορίων µε τη βοήθεια µιας πολύπλοκης φυγοκέντρου µεγάλης ταχύτητας (βραβείο

26 28 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ Nόµπελ χηµείας 1926). Mε τις ακριβέστερες αυτές µετρήσεις του µοριακού βάρους και τη µελέτη µε ακτίνες-x της δοµής της κυτταρίνης και άλλων πολυµερών επιβεβαίωσαν τελικά τη θεωρία του Staudinger. Για την πρωτοποριακή του δουλειά στην απόδειξη της ύπαρξης µακροµοριακών ενώσεων ο Staudinger τιµήθηκε µε το βραβείο Nόµπελ Xηµείας το Στη συνέχεια ο ίδιος και πολλοί άλλοι επίσης αξιόλογοι επιστήµονες όπως οι H. Mark, W.H. Carothers, και P. Flory (βραβείο Nόµπελ 1974) θεµελίωσαν την «Eπιστήµη των Πολυµερών». Σήµερα ο όρος πολυµερές, κατά τον ορισµό της IUPAC, αναφέρεται σε κάθε ουσία, που τα µόρια της χαρακτηρίζονται από την επανάληψη ενός ή περισσοτέρων ειδών ατόµων ή οµάδων ατόµων, που αποκαλούνται δοµικές µονάδες (constitutional units), ενωµένων µεταξύ τους µε οµοιοπολικό δεσµό, σε ένα ικανοποιητικό αριθµό, ώστε η ουσία να παρουσιάζει ένα σύνολο ιδιοτήτων που δεν µεταβάλλεται πρακτικά µε την προσθήκη ή αφαίρεση µιας ή περισσοτέρων τέτοιων δοµικών µονάδων. Aµέσως όµως προέκυψε το ερώτηµα, ποιός είναι αυτός ο ικανοποιητικός αριθµός των δοµικών µονάδων, ώστε το µόριο να χαρακτηριστεί µακροµόριο και η ουσία αντίστοιχα πολυµερές. Για να γίνει ευκολότερα κατανοητή η απάντηση στο ερώτηµα αυτό θα αναφερθούµε στο χαρακτηριστικό παράδειγµα της οµόλογης σειράς των κανονικών κορεσµένων υδρογονανθράκων (C n H 2n+2 ) και θα εξετάσουµε πως µεταβάλλονται οι ιδιότητες των µελών της σειράς µε την αύξηση του µοριακού βάρους. Aξίζει να αναφέρουµε ότι κάθε µέλος της σειράς αυτής χαρακτηρίζεται από την επανάληψη ορισµένου αριθµού µεθυλενοµάδων (CH 2 ) και ότι τα 4 πρώτα µέλη της, µεθάνιο CH 4, αιθάνιο CH 3 CH 3, προπάνιο CH 3 CH 2 CH 3, και βουτάνιο CH 3 (CH 2 ) 2 CH 3 είναι αέρια, το πεντάνιο έως το δεκαεπτάνιο υγρά και τα ανώτερα µέλη CH 3 (CH 2 ) n CH 3 (n>15) στερεά. Στον πίνακα 1.2 αναφέρονται τα σηµεία βρασµού (ζέσεως) και τήξης των µελών της σειράς και στο σχήµα 1.1 απεικονίζεται η µεταβολή αυτών των ιδιοτήτων µε τον αριθµό των µεθυλενο- µάδων του κάθε µέλους. Tο σηµείο βρασµού των ενώσεων αυξάνει συνεχώς όσο αυξάνεται το µοριακό βάρος ώσπου από κάποιο ανώτερο µέλος και πάνω δεν παρατηρείται πλέον βρασµός αλλά αποσύνθεση της ένωσης. Αυτό εξηγείται µε την παραδοχή ότι οι διαµοριακές δυνάµεις πλέον ως σύνολο γίνονται τόσο ισχυρές, ώστε να µπορούν να συγκρατούν ισχυρά τα µόρια στην υγρή κατάσταση και να µην τα επιτρέπουν να µεταβούν στην αέρια κατάσταση ακόµη και µε ελαττωµένη πίεση. Έτσι σε πολύ υψηλές θερµοκρασίες, ο υδρογονάνθρακας µε µεγάλο µοριακό βάρος αρχίζει να αποσυνθέτεται, αφού είναι αδύνατο να εξατµιστεί.

27 1.2. H ÓÓÔÈ ÙÔ Ì ÎÚÔÌÔÚ Ô 29 Πίνακας 1.2 Σηµεία βρασµού και τήξης µελών της οµόλογης σειράς των κανονικών κορεσµένων υδρογοναθράκων [Η (CH 2 ) n Η] ή (C n H 2n+2 ). α/α Aριθµός ατόµων άνθρακα Σηµείο βρασµού ( C) Σηµείο τήξης ( C) ,5 182, ,6 183, ,1 187, ,5 138, ,1 129, ,7 95, ,4 90, ,7 56, ,8 53, ,1 29, ,9 25, ,3 9, ,4 5, ,5 6, ,5 10, ,0 18, ,0 22, ,7 28, ,0 32, ,0 36, ,0 66, ,0 81, , , , , , , , ,0

28 30 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ Θερµοκρασία ( C) Σηµείο βρασµού Σηµείο τήξης Aριθµός µεθυλενοµάδων Ì 1.1 MÂÙ ÔÏ ÙË ıâúìôîú Û Ú ÛÌÔ Î È Ù ÍË ÙˆÓ ÌÂÏÒÓ ÙË ÔÌfiÏÔÁË ÛÂÈÚ ÙˆÓ ÎÔÚÂÛÌ ÓˆÓ ÚÔ- ÁÔÓıÚ ÎˆÓ ÛÂ Û ÛË Ì ÙÔÓ ÚÈıÌfi ÙˆÓ ÌÂı ÏÂÓÔÌ ˆÓ ÙÔ. Aνάλογη συµπεριφορά δείχνει και το σηµείο τήξης το οποίο από το προπάνιο και πάνω αυξάνει συνεχώς µε την αύξηση των µεθυλενοµάδων, αλλά στα ανώτερα µέλη τείνει προς την οριακή τιµή των 135 C (θερµοκρασία τήξης του πολυαιθυλενίου). H διχαλωτή µορφή της καµπύλης τήξης στην περιοχή του πολυαιθυλενίου, δείχνει την διακύµανση του σ.τ. ενός πολυµερούς γενικότερα, το οποίο επηρεάζεται από το βαθµό κρυσταλλικότητας, δηλαδή από τη θερµική προϊστορία του. Παρατηρείται λοιπόν ότι πάνω από µία οριακή τιµή µοριακού βάρους (ή καλύτερα περιοχή µοριακών βαρών) οι ενώσεις συµπεριφέρονται διαφορετικά και η συµπεριφορά αυτή ουσιαστικά δεν επηρεάζεται από το µοριακό τους βάρος. Eπίσης παρουσιάζουν ιδιότητες που οφείλονται αποκλειστικά και µόνο στο µεγάλο µέγεθος των µορίων τους, όπως για παράδειγµα υψηλό ιξώδες και µηχανικές ιδιότητες (ελαστική ή πλαστική συµπεριφορά). Στον πίνακα 1.3 αναφέρονται οι ιδιότητες των αλκανίων ανάλογα µε το µέγεθος της αλυσίδας τους. H κυριότερη διαφορά µεταξύ του πολυαιθυλενίου και του κεριού είναι η µηχανική συµπεριφορά τους. Eνώ το παραφινικό κερί είναι ένα εύθραστο στερεό, το πολυαιθυλένιο είναι ένα σκληρό πλαστικό στερεό. Το κερί είναι 100% κρυσταλλικό σώµα, όπου οι

29 1.2. H ÓÓÔÈ ÙÔ Ì ÎÚÔÌÔÚ Ô 31 αλυσίδες συνδέονται µεταξύ τους µε ασθενείς διαµοριακούς δεσµούς van der Waals (Σχ. 1.2). Στο πολυαιθυλένιο αντίθετα όπου οι αλυσίδες έχουν µεγάλο µήκος το κρυσταλλικό φυλλίδιο σχηµατίζεται από αναδιπλώσεις της ίδιας της αλυσίδας η οποία περιφέρεται και µεταξύ των φυλλιδίων συνδέοντας αυτά µεταξύ τους (Σελ ). Mε τον τρόπο αυτό δηµιουργούνται ισχυρές συνδέσεις µέσα στα φυλλίδια και µεταξύ αυτών. Eπίσης στο πολυαιθυλένιο υπάρχει και ένα ποσοστό άµορφης φάσης η οποία προσδίδει στο υλικό ευκαµψία. Πίνακας 1.3 Φυσική κατάσταση και εφαρµογές των διαφόρων αλκανίων Aριθµός ατόµων άνθρακα αλυσίδας Kατάσταση και ιδιότητες υδρογονάνθρακα Xρήση ανάλογα µε το µήκος της αλυσίδας 1-2 Αέρια Φυσικό αέριο 3-4 Αέρια Yγραέριο 5-10 Yγρά χαµηλού ιξώδους Bενζίνη Yγρά µετρίου ιξώδους Kηροζίνη Yγρά υψηλού ιξώδους Πετρέλαιο και Ορυκτέλαια Mαλακά στερεά Παραφινικά κεριά Σκληρά πλαστικά στερεά Πολυαιθυλένιο Tο µοριακό βάρος που απαιτείται ώστε µία ουσία να χαρακτηριστεί πολυµερές είναι αντικείµενο συνεχών συζητήσεων, αλλά πολλοί πολυµεριστές θεωρούν ότι ένα µοριακό βάρος περίπου g/mol είναι το ελάχιστο που απαιτείται για τα περισσότερα πολυµερή ώστε να παρουσιάσουν καλές φυσικές και µηχανικές ιδιότητες. Oι ενώσεις χαµηλοτέρου µοριακού βάρους χαρακτηρίζονται ως ολιγοµερή. Ορισµένες φορές µπορεί να συναντήσουµε στην ξένη βιβλιογραφία και τον όρο «High polymers», δηλαδή πολυµερή µε υψηλό µοριακό βάρος. Ο επιθετικός προσδιορισµός «High» έχει την έννοια ότι ο βαθµός πολυµερισµού (Σελ. 177) είναι τόσο µεγάλος, ώστε η επίδραση των ακραίων οµάδων στα µακροµόρια µπορεί να αγνοηθεί. Ακόµη πολλές από τις ιδιότητες όπως το σηµείο τήξης, το σηµείο υαλώδους µετάβασης και το µέτρο ελαστικότητας δεν µεταβάλλονται µε περαιτέρω αύξηση του βαθµού πολυµερισµού. Ως µία τέτοια τυπική τιµή του βαθµού πολυ-

30 32 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ µερισµού αναφέρεται συνήθως το 100 και άνω. Οι ιδιότητες όπως το ιξώδες του τήγµατος ή των διαλυµάτων πολυµερούς, καθώς επίσης οι µηχανικές αντοχές συνεχίζουν να αυξάνονται αυξανοµένου του βαθµού πολυµερισµού, αλλά οι ιδιότητες αυτές εξαιρούνται του ανωτέρω χαρακτηρισµού. Aξίζει να αναφερθεί ότι κατά τον ορισµό της IUPAC, ολιγοµερές είναι η ουσία που τα µόρια της χαρακτηρίζονται από την επανάληψη ενός ή περισσοτέρων ειδών ατόµων ή οµάδων ατόµων, αλλά οι ιδιότητές της µεταβάλλονται µε την προσθήκη ή αφαίρεση µιας ή µερικών δοµικών µονάδων στα ή από τα µόρια της. κρυσταλλικό παραφινικό κερί αναδίπλωση αλυσίδας κρυσταλλική φάση (φυλλίδιο) περιπλοκές άµορφη φάση Ì 1.2 ËÌ ÙÈÎ appleâèîfióèûë ÙË ÔÌ Î È ÌÔÚÊÔÏÔÁ ÂÓfi ÎÚ ÛÙ ÏÏÈÎÔ apple Ú ÊÈÓÈÎÔ ÎÂÚÈÔ Î È ÂÓfi ËÌÈ- ÎÚ ÛÙ ÏÏÈÎÔ appleôï Èı ÏÂÓ Ô.

31 1.3. B ÛÈÎ ÓÓÔÈÂ B ÛÈÎ ÓÓÔÈÂ Oι απλές χηµικές ενώσεις που χρησιµοποιούνται για την παρασκευή των πολυµερών καλούνται µονοµερή. Για να χρησιµοποιηθεί µία χηµική ένωση ως µονοµερές θα πρέπει να διαθέτει δύο ή περισσότερες θέσεις από τις οποίες να µπορεί να αντιδράσει. O αριθµός των δραστικών θέσεων ενός µονοµερούς χαρακτηρίζει τη δραστικότητά του. Mονοµερή όπως το αιθυλένιο (CH 2 =CH 2 ) ή το αµινοξύ (H 2 N R COOH) είναι διδραστικά, ενώ αντίθετα η γλυκερίνη CH 2 (OH) CH(OH) CH 2 (OH) τριδραστική και το βουταδιένιο (CH 2 =CH CH=CH 2 ) τετραδραστικό. O διπλός δεσµός του αιθυλενίου ενεργοποιούµενος από µία ελεύθερη ρίζα ή ιόν οδηγεί στο σχηµατισµό πολυµερούς CH 2 =CH 2 + R.. RCH 2 CH 2. RCH 2 CH 2. + n CH2 =CH 2. R(CH 2 CH 2 ) n+1 Tο αµινοξύ συµπυκνώνεται µε τα άλλα µόρια του αµινοξέος µέσω των αµινο ( NH 2 )και καρβοξυ ( COOH) οµάδων για να σχηµατίσουν ένα πολυαµίδιο. Στην περίπτωση αυτή η αντίδραση πολυµερισµού αποτελείται από µία σειρά απλών οργανικών αντιδράσεων οµοίων µε την αντίδραση συµπύκνωσης RNH 2 + R COOH. R CONHR + H 2 O Aπό κάθε µονοµερές προκύπτει µία ή και περισσότερες µονάδες που συµµετέχουν στη δοµή των µακροµορίων του αντίστοιχου πολυµερούς. Aπό το αιθυλένιο για παράδειγµα προκύπτουν δύο µονάδες, η µεθυλενο- ( CH 2 ), και η αιθυλενο ( CH 2 CH 2 ). H µεγαλύτερη µονάδα που προέρχεται από ένα µονοµερές καλείται µονοµερής µονάδα (monomer unit). Στην περίπτωση του αιθυλενίου εποµένως µονοµερής µονάδα είναι η αιθυλενο- και του αµινοξέος H 2 N R COOH η οµάδα ( NHRCO ). H διεργασία µετατροπής ενός µονοµερούς ή µίγµατος µονοµερών σε πολυµερές καλείται πολυµερισµός (polymerization). Eάν από ένα πολυµερισµό εκτός από το πολυµερές παράγονται και παραπροϊόντα, όπως στην περίπτωση του αµινοξέος όπου εκτός από το πολυαµίδιο παράγεται και νερό, τότε οι µονοµερείς µονάδες των µακροµορίων του πολυµερούς είναι υπόλοιπα των µονοµερών που χρησιµοποιήθηκαν. Aντίθετα όταν κατά τον πολυµερισµό δεν παράγονται παραπροϊόντα, όπως π.χ. στον πολυµερισµό του αιθυλενίου οι µονοµερείς µονάδες ταυτίζονται µε τα µονοµερή. Tη διαφορά αυτή παρατήρησε για πρώτη φορά ο

32 34 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ Πίνακας 1.4 Πολυµερισµοί που δηµιουργούν παραπροϊόντα (πολυσυµπυκνώσεις) και οδηγούν σε ορισµένα σηµαντικά πολυµερή συµπύκνωσης. Mονοµερές Πολυµερές (Eπαναλαµβανόµενη δοµική µονάδα) Mονοµερής µονάδα n HOCH2CH2OH + n HOOCC6H4COOH 2nH2O OCH2CH2OC C O O Πολυ(τερεφθαλικός αιθυλενεστέρας) n OCH2CH2O COC6H4CO n H2N(CH2)6NH2 + n ClCO(CH2)4COCl 2nHCl NH(CH2)6NHCO(CH2)4CO Πολυεξαµεθυλενοαδιπαµίδιο n NH(CH2)6NH CO(CH2)4CO n ClCOCl + n HOC6H4C(CH3)2C6H4OH 2nHCl O CH3 C OCO CH3 Πολυ(ανθρακικός 4,4 -ισοπροπυλιδενοδιφαινυλεστέρας) n CO OC6H4C(CH3)2C6H4O CH3 2nH2O n (CH3)2Si(OH)2 O Si OSi(CH3)2 CH3 Πολυδιµεθυλοσιλοξάνιο n

33 1.3. B ÛÈÎ ÓÓÔÈÂ 35 Πίνακας 1.5 Πολυµερισµοί χωρίς παραπροϊόντα (πολυµερισµοί προσθήκης), που οδηγούν σε ορισµένα σηµαντικά πολυµερή προσθήκης. Mονοµερές Πολυµερές (Eπαναλαµβανόµενη δοµική µονάδα) Mονοµερής µονάδα n CH2 CH2 CH2 Πολυαιθυλένιο CH2 CH2 n n CH2 CH CH2 CH3 CH CH3 n Πολυπροπυλένιο CH2 CH CH3 n CH2 CH CH2 CH CH2 CH Πολυστυρένιο n n CH2 CH CH2 Cl CH Cl n Πολυβινυλοχλωρίδιο CH2 CH Cl CH3 CH3 CH3 n CH2 CH CH2 C Πολυ(µεθακρυλικός µεθυλεστέρας) CH2 C COOCH3 COOCH3 n COOCH3

34 36 KÂÊ Ï ÈÔ 1: ÈÛ ÁˆÁ Ελικοειδή Ηµισκαλωτά Σκαλωτά Kαρδοπολυµερή Συµπύκνωσης Προσθήκης Γραµµικά ΠOΛYMEPH ιακλαδωµένα ιασταυρωµένα Οµοπολυµερή Συµπολυµερή Τυχαία Εναλλασσόµενα Συσταδικά Εµβολιασµένα Ì 1.3 È ÎÚÈÛË ÙˆÓ appleôï ÌÂÚÒÓ Κτενοειδή Αστεροειδή ενδριτικά

35 1.3. B ÛÈÎ ÓÓÔÈÂ 37 Carothers, ο οποίος το 1929 πρότεινε την κατάταξη των πολυµερών µε βάση τη σχέση µονοµερούς/µονοµερούς µονάδας σε πολυµερή συµπύκνωσης και πολυ- µερή προσθήκης (Σχ. 1.3). Στα πολυµερή συµπύκνωσης (condensation polymers) οι µονοµερείς µονάδες των µακροµορίων δεν περιέχουν όλα τα άτοµα που υπήρχαν στα µονοµερή από τα οποία προήλθαν, ενώ στα πολυµερή προσθήκης (addition polymers) οι µονοµερείς µονάδες ταυτίζονται µε τα µονοµερή. Tα πολυµερή συµπύκνωσης προέρχονται από αντιδράσεις πολυσυµπύκνωσης (polycondensations), ενώ τα πολυµερή προσθήκης από αντιδράσεις προσθήκης (addition reactions). Στους Πίνακες 1.4 και 1.5 αναφέρονται ορισµένα από τα σπουδαιότερα πολυµερή συµπύκνωσης και προσθήκης. Tα πολυµερή συµπύκνωσης προέρχονται από την αντίδραση δύο διαφορετικών δραστικών οµάδων, οι οποίες συνήθως βρίσκονται σε διαφορετικά µονοµερή. Tο πολυµερές περιέχει τις δραστικές οµάδες µε µία νέα συµπυκνωµένη µορφή, αφού αυτές αντέδρασαν µεταξύ τους µε σύγχρονη αποµάκρυνση κάποιου µικρού µορίου. Η νέα οµάδα Χ π.χ. εστερική, αµιδική κ.ά., εµφανίζεται µε µία κανονικότητα κατά µήκος της κύριας αλυσίδας των µακροµορίων, όπως φαίνεται στο ακόλουθο παράδειγµα, (CH 2 ) 6 X (CH 2 ) 4 X (CH 2 ) 6 X (CH 2 ) 4 Tα πολυµερή προσθήκης αντίθετα προέρχονται από αντιδράσεις προσθήκης συνήθως βινυλο-µονοµερών και η κύρια αλυσίδα των µακροµορίων αποτελείται από άτοµα άνθρακα που φέρουν πλευρικούς υποκαταστάτες, CH 2 CH CH 2 X CH X CH 2 CH X CH 2 CH X H διάκριση αυτή των αντιδράσεων πολυµερισµού, ενώ ήταν αρκετά επαρκής για την εποχή εκείνη, γρήγορα δηµιούργησε έντονο προβληµατισµό, διότι παρατηρήθηκαν ορισµένοι πολυµερισµοί, που ενώ δεν παράγουν παραπροϊόντα παρουσιάζουν ορισµένα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα των αντιδράσεων πολυσυµπύκνωσης. Xαρακτηριστικό παράδειγµα είναι ο πολυµερισµός του αιθυλενοξειδίου, της ε-καπρολακτάµης ή των διισοκυανικών εστέρων µε διόλες : n H 2 C CH 2 O CH 2 CH 2 O αιθυλενοξείδιο πολυαιθυλενοξείδιο n

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο 19 1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο Γενικά Αλκένια ονομάζονται οι άκυκλοι ακόρεστοι υδρογονάνθρακες, οι οποίοι περιέχουν ένα διπλό δεσμό στο μόριο. O γενικός τύπος των αλκενίων είναι C ν Η 2ν (ν 2). Στον

Διαβάστε περισσότερα

ISBN 960-431-204-9. K ıâ ÁÓ ÛÈÔ ÓÙ Ù appleô appleôáú ÊÂÙ È applefi ÙÔÓ Û ÁÁÚ Ê Â ÙÂÚË Î ÔÛË 1993

ISBN 960-431-204-9. K ıâ ÁÓ ÛÈÔ ÓÙ Ù appleô appleôáú ÊÂÙ È applefi ÙÔÓ Û ÁÁÚ Ê Â ÙÂÚË Î ÔÛË 1993 2 K ıâ ÁÓ ÛÈÔ ÓÙ Ù appleô appleôáú ÊÂÙ È applefi ÙÔÓ Û ÁÁÚ Ê Â ÙÂÚË Î ÔÛË 1993 Copyright 1989, 1993,. ËÌËÙÚÔappleÔ ÏÔ - æˆìôappleô ÏÔ ISBN 960-431-204-9 Φωτοστοιχειοθεσία-Eκτ πωση: Bι λιοπωλείο: Π. ZHTH

Διαβάστε περισσότερα

Εβδοµάδα. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ

Εβδοµάδα. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ Β εξαµήνου ΑΡ. ΧΑΝ ΡΙΝΟΣ, DO, MPhil, cphd. Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας ΙΣΤΟΡΙΑ και ΟΠΤΙΚΗ του ΓΥΑΛΙΟΥ Εβδοµάδα ΠΟΛΥΜΕΡΗ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΓΙΑ ΟΦΘΑΛΜΙΚΟΥΣ ΦΑΚΟΥΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός H Χημεία του άνθρακα: 2. Πετρέλαιο Φυσικό Αέριο - Πετροχημικά Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να γνωρίζουμε τα κυριότερα συστατικά του πετρελαίου Να περιγράφουμε

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακες και ερµάρια. διανοµής. ƒ 2010. Plexo 3 στεγανοί πίνακες από 2 έως 72 στοιχεία (σ. 59) Practibox χωνευτοί πίνακες από 6 έως 36 τοιχεία (σ.

Πίνακες και ερµάρια. διανοµής. ƒ 2010. Plexo 3 στεγανοί πίνακες από 2 έως 72 στοιχεία (σ. 59) Practibox χωνευτοί πίνακες από 6 έως 36 τοιχεία (σ. χωνευτοί σ. 56 Nedbox χωνευτοί από 12 έως 56 στοιχεία σ. 58 από 1 έως 6 στοιχεία σ. 62 XL 3 160 από 48 έως 144 στοιχεία και ερµάρια διανοµής ισχύος XL 3 σ. 68 Ράγες, πλάτες στήριξης και µετώπες σ. 77 0

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 24 Μαΐου, 2013 7:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΜΕΡΗ. Μονοµερές (monomer): Είναι απλή χηµική ένωση από την οποία µπορεί να ληφθεί ένα πολυµερές µέσω µιας επαναλαµβανόµενης αντίδρασης.

ΠΟΛΥΜΕΡΗ. Μονοµερές (monomer): Είναι απλή χηµική ένωση από την οποία µπορεί να ληφθεί ένα πολυµερές µέσω µιας επαναλαµβανόµενης αντίδρασης. ΠΟΛΥΜΕΡΗ 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Μονοµερές (monomer): Είναι απλή χηµική ένωση από την οποία µπορεί να ληφθεί ένα πολυµερές µέσω µιας επαναλαµβανόµενης αντίδρασης. Πολυµερές (polymer): Είναι µόριο µεγάλους µεγέθους

Διαβάστε περισσότερα

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6-1 6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6.1. ΙΑ ΟΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Πολλές βιοµηχανικές εφαρµογές των πολυµερών αφορούν τη διάδοση της θερµότητας µέσα από αυτά ή γύρω από αυτά. Πολλά πολυµερή χρησιµοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Σύνθεση και Χαρακτηρισμός Πολυμερών και Κολλοειδών

Σύνθεση και Χαρακτηρισμός Πολυμερών και Κολλοειδών Σύνθεση και Χαρακτηρισμός Πολυμερών και Κολλοειδών Τί είναι Πολυμερές; Μονομερές Πολυμερές (Πολλά μέρη) Διασταυρωτής Πλέγμα DNA Τί είναι Κολλοειδές; Κολλοειδές Ηλεκτροστατική Σταθεροποίηση Φάση 1 Φάση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ εσµός Υδρογόνου 1) Τι ονοµάζεται δεσµός υδρογόνου; εσµός ή γέφυρα υδρογόνου : είναι µια ειδική περίπτωση διαµοριακού δεσµού διπόλου-διπόλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών. ΔΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ Δεσμός υδρογόνου Κεφάλαιο 1ο 3 Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 4 Δεσμο ς η γε φυρα υδρογο νου Παναγιώτης Αθανασόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Copyright, 2009, EÎ fiûâè ZHTH,.. K Ú ÁÈ ÓÓ Ë, EÈÚ.. È ÂÚ Ô,.. A ÈÏÈ,. N. MappleÈÎÈ ÚË

Copyright, 2009, EÎ fiûâè ZHTH,.. K Ú ÁÈ ÓÓ Ë, EÈÚ.. È ÂÚ Ô,.. A ÈÏÈ,. N. MappleÈÎÈ ÚË K ıâ ÁÓ ÛÈÔ ÓÙ Ù appleô Ê ÚÂÈ ÙËÓ appleôáú Ê ÙˆÓ Û ÁÁÚ Ê ˆÓ ISBN 978-960-456-145-2 Copyright, 2009, EÎ fiûâè ZHTH,.. K Ú ÁÈ ÓÓ Ë, EÈÚ.. È ÂÚ Ô,.. A ÈÏÈ,. N. MappleÈÎÈ ÚË TÔ apple ÚfiÓ ÚÁÔ appleóâ Ì ÙÈÎ

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ Σελίδα 1 από 11. ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ Παραδόσεις του µαθήµατος Συσκευασία Τροφίµων

ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ Σελίδα 1 από 11. ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ Παραδόσεις του µαθήµατος Συσκευασία Τροφίµων ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ Σελίδα 1 από 11 ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ Παραδόσεις του µαθήµατος Συσκευασία Τροφίµων ρ. ΣΠΥΡΙ ΩΝ Ε. ΠΑΠΑ ΑΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΟΡΙΣΜΟΙ Πολυµερή (polymers) = µακροµόρια, δηλαδή µόρια µεγάλου µοριακού

Διαβάστε περισσότερα

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%)

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Φυσικό αέριο Βιοαέριο Αλκάνια ΦΥΣΙΚΟ ΑΕΡΙΟ Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Χρησιµοποιείται ως: Καύσιµο Πρώτη ύλη στην πετροχηµική βιοµηχανία Πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (17740-18017) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007.

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007. Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Τρίτη, 12 Ιουνίου 2007 7:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

ÌÂ ÌÂ Ù Ê ÛÈÎ Ê ÈÓfiÌÂÓ

ÌÂ ÌÂ Ù Ê ÛÈÎ Ê ÈÓfiÌÂÓ Εισαγωγικό Μάθημα 1 ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Ύλη και ενέργεια Σ αυτό και στο επόμενο μάθημα, θα κάνουμε μια γενική αναφορά στα αντικείμενα μελέτης δύο βασικών φυσικών επιστημών, της φυσικής και της χημείας.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με 5 μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με 5 μονάδες. Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 Ημερομηνία εξέτασης: Παρασκευή 28 Μαΐου 2010 Ώρα εξέτασης: 07:30

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες Οργανική Χημεία Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες 1. Καρβονυλικές ενώσεις Καρβονυλική ομάδα C=O σημαντικότερη λειτουργική ομάδα οργανικής χημείας Καρβονυλικές ομάδες βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Τα διαφανή τμήματα της μάσκας και του αναπνευστήρα είναι από σιλικόνη ενώτασκληράαδιαφανή από πολυαιθυλένιο και PVC

Τα διαφανή τμήματα της μάσκας και του αναπνευστήρα είναι από σιλικόνη ενώτασκληράαδιαφανή από πολυαιθυλένιο και PVC Τα διαφανή τμήματα της μάσκας και του αναπνευστήρα είναι από σιλικόνη ενώτασκληράαδιαφανή από πολυαιθυλένιο και PVC Οι πάνες εξωτερικά είναι από πολυαιθυλένιο και συγκρατούνται με λαστιχάκια από φυσικό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙV: ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΙΑ ΙΚΑΣΙΩΝ ΕΜΒΑΘΥΝΣΗ: ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΕΣ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙV:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ (άσκηση 7 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια 1. Αλκοόλες Ενώσεις που περιέχουν ομάδες υδροξυλίου συνδεδεμένες με κορεσμένα άτομα άνθρακα υβριδισμού sp 3 Βάσει παραπάνω ορισμού,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ 11. 1 o ιαµοριακές δυνάµεις Καταστάσεις της ύλης Α. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Ενδοµοριακές δυνάµεις: Ονοµάζονται οι δυνάµεις που συγκρατούν τα άτο- µα στα µόρια των στοιχείων ή των ενώσεων. Στις ετεροπολικές

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004 ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Aries Dual ÙÔÈ ÔÈ Ï ËÙÂ ÂÚ Ô C 145-01 BRAND NAME

Aries Dual ÙÔÈ ÔÈ Ï ËÙ ÂÚ Ô C 145-01 BRAND NAME GR Aries Dual ÙÔÈ ÔÈ Ï ËÙ ÂÚ Ô BRAND NAME C 145-01 apple ÙÔÈ ÔÈ Ï ËÙ ÂÚ Ô Aries Dual π º π À π Ã π À ƒ π π ªπ Àæ π Ï ËÙ ARIES DUAL LINE ÛÙËÓ Î ÔÛË CTFS Ó ÎÂÈ ÛÙËÓ Î ÙËÁÔÚ ÙÚÈÒÓ ÛÙÂÚÈÒÓ ( ) Ë ÔappleÔ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ TECHNOLOGICAL EDUCATION INSTITUTION OF WESTERN MACEDONIA ΚΟΙΛΑ ΚΟΖΑΝΗΣ-GR 50100 I KILA, GR 50101 KOZANI-GREECE http://www.teiwm.gr ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 19 ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΘΕΜΑ A ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους.

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. Διαλύτης: η ουσία που βρίσκεται σε μεγαλύτερη αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Θεσσαλονίκη 2015 ΑΛΚΥΝΙΑ: C ν H 2ν-2 Ο τριπλός δεσμός άνθρακα άνθρακα Τριπλός δεσμός αλκυνίου ΑΛΚΥΝΙΑ Μόρια πρότυπα για «μοριακούς διακόπτες» Μικροσκοπία σάρωσης σήραγγας (Scanning

Διαβάστε περισσότερα

( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ).

( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ). Χηµεία Α Λυκείου Φωτεινή Ζαχαριάδου 1 από 12 ( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ). α) Ένα µείγµα είναι πάντοτε

Διαβάστε περισσότερα

Νίκου και Δέσποινας Παττίχη 116, ΛΕΜΕΣΟΣ (100 μέτρα από τον κυκλοφοριακό κόμβο Τροόδους) Τηλ.25345800, ΦΑΞ: 25345808 e-mail: iek@iekvasiliou.

Νίκου και Δέσποινας Παττίχη 116, ΛΕΜΕΣΟΣ (100 μέτρα από τον κυκλοφοριακό κόμβο Τροόδους) Τηλ.25345800, ΦΑΞ: 25345808 e-mail: iek@iekvasiliou. ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΕΝΔΕΙΚΝΥΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ Επιμέλεια Λύσεων : Έλενα Ανδρέου Χημικός, με πτυχίο Χημείας της Σχολής Θετικών Επιστημών Πανεπιστημίου Κύπρου, μεταπτυχιακό τίτλο ΜRes in

Διαβάστε περισσότερα

4. Αντιδράσεις πολυμερισμού

4. Αντιδράσεις πολυμερισμού 4. Ατιδράσεις πολυμερισμού Ποια μόρια οομάζοται μακρομόρια Τα μακρομόρια είαι μόρια μεγάλου μοριακού βάρους που σχηματίζοται από τη συέωση (= πολυμερισμό) απλούστερω δομικά μορίω (= μοομερή) σύμφωα με

Διαβάστε περισσότερα

Για τους διαγωνιζόµενους Αγαπητοί µαθητές και µαθήτριες, κατ αρχήν σας συγχαίρουµε για την εξαιρετική επίδοσή σας στην α φάση του 17 ου Πανελλήνιου Μαθητικού ιαγωνισµού Χηµείας, βάσει των αποτελεσµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Επιστήµης Ξύλου Τµήµα Σχεδιασµού & Τεχνολογίας Ξύλου - Επίπλου ΙΑΣΤΟΛΗ - ΣΥΣΤΟΛΗ Όταν θερµαίνεται το ξύλο αυξάνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ. Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών. Να εξηγούν το σχηματισμό του ιοντικού ομοιοπολικού δεσμού.

ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ. Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών. Να εξηγούν το σχηματισμό του ιοντικού ομοιοπολικού δεσμού. ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Στο τέλος αυτής της διδακτικής ενότητας οι μαθητές θα πρέπει να μπορούν: Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών Να εξηγούν το σχηματισμό

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Βασισµένοστο Norman E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials, Third Edition, Pearson Education, 2007 1 Κεραµικάκαιγυαλιά Τα

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Yπάρχει ένας µεγάλος αριθµός φυσικών, συνθετικών και τεχνητών µεγαλοµορίων µε τεράστια σηµασία. Έτσι το άµυλο, η κυτταρίνη και οι πρωτεΐνες παίζουν

Yπάρχει ένας µεγάλος αριθµός φυσικών, συνθετικών και τεχνητών µεγαλοµορίων µε τεράστια σηµασία. Έτσι το άµυλο, η κυτταρίνη και οι πρωτεΐνες παίζουν Αν επρόκειτο να ονοµαστεί ή εποχή µας από τα υλικά που τη χαρακτηρίζουνόπως η εποχή του Λίθου ή η εποχή του Χαλκού και του Σιδήρου στο παρελθόν-θα έπρεπε ν αποκληθεί Aιώνας των Πλαστικών γ ιατί οι πλαστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΞΕΟΒΑΣΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ

ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΞΕΟΒΑΣΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΞΕΟΒΑΣΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ Πολυχρόνης Σ. Καραγκιοζίδης. Σχολικός Σύµβουλος. Ακροπόλεως 49, 54634, Θεσσαλονίκη, τηλέφωνα: 2310205997 6944935177 E-mail: info@polkarag.gr ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όπως είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΥΟ ΚΥΚΛΩΝ) Θέμα Α Στις

Διαβάστε περισσότερα

(ON THE JOB TRAINING) ΟΡΓΑΝΩΝΕΙ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ «ΚΑΤΑ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ» ΕΠΙΒΛΕΠΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΗΜΟΣΙΩΝ ΧΩΡΩΝ /

(ON THE JOB TRAINING) ΟΡΓΑΝΩΝΕΙ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ «ΚΑΤΑ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ» ΕΠΙΒΛΕΠΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΗΜΟΣΙΩΝ ΧΩΡΩΝ / Επαγγελµατικό προφίλ: ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΣ ΟΡΟΦΩΝ (ΟΡΟΦΟΚΟΜΟΣ) Επίπεδο: 2 εξιότητες Θέµατα Συνδεδεµένες δεξιότητες C1 ΗΓΕΙΤΑΙ, ΕΠΙΒΛΕΠΕΙ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΖΕΙ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΟΥ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Τι είναι αέριο; Λέμε ότι μία ουσία βρίσκεται στην αέρια κατάσταση όταν αυθόρμητα

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (16503-17006) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

8. ΜΗ ΜΕΤΑΛΛΙΚΑ ΥΛΙΚΑ

8. ΜΗ ΜΕΤΑΛΛΙΚΑ ΥΛΙΚΑ 72 8. ΜΗ ΜΕΤΑΛΛΙΚΑ ΥΛΙΚΑ 8.1 Πολυμερή 8.1.1 Πολυμερή και πολυμερισμός Τα πολυμερή είναι γνωστά ευρέως και ως πλαστικά, επειδή πολλά από αυτά είναι εύπλαστα, δηλαδή παραμορφώνονται εύκολα. Οι χρήσεις είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Για τις προτάσεις Α1 και Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή επιλογή. Α1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικά. Σύνταξη, ταξινόμηση και τάξεις οργανικών ενώσεων. Τρόποι γραφής οργανικών ενώσεων. Λειτουργικές ομάδες.

Εισαγωγικά. Σύνταξη, ταξινόμηση και τάξεις οργανικών ενώσεων. Τρόποι γραφής οργανικών ενώσεων. Λειτουργικές ομάδες. ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ - Μάθημα «ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ» Ακαδημαϊκό έτος 2012-2013 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΩΝ, ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΤΡΙΤΗ 9.00-12.00 (Ι3 - Θεωρία) ΠΕΜΠΤΗ 10.00 12.00 (I3-Θεωρία) ή (Εργαστήρια)

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Οργανομεταλλικές ενώσεις των στοιχείων της Ομάδας 4Α (14)

4.4 Οργανομεταλλικές ενώσεις των στοιχείων της Ομάδας 4Α (14) 4.4 Οργανομεταλλικές ενώσεις των στοιχείων της Ομάδας 4Α (14) Si, Ge, Sn, Pb Χημεία οργανοπυριτίου: ένα από τα εκτενέστερα κεφάλαια της ΟΧ Ιστορικό Πρώτες ενώσεις Si C: Friedel Crafts 1863 Μέχρι 1930:

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

2. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 5,6L (σε STP) που αποτελείται µόνο από

2. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 5,6L (σε STP) που αποτελείται µόνο από ΧΗΜΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΥΣΗ Καύση & εύρεση σύστασης βιοαερίου 1. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 8,96L (σε STP) που αποτελείται µόνο από CH4 και CO2, καίγεται πλήρως. Τα καυσαέρια περιέχουν 10,8g Η2Ο.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΜΗΜΑ Χ Η Μ Ι Κ Ω Ν ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 2015 Η συνεισφορά της Χημικής

Διαβάστε περισσότερα

2.3 Περιεκτικότητα διαλύματος Εκφράσεις περιεκτικότητας

2.3 Περιεκτικότητα διαλύματος Εκφράσεις περιεκτικότητας 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 2.3 Περιεκτικότητα διαλύματος Εκφράσεις περιεκτικότητας Ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 3-1. Τι ονομάζεται περιεκτικότητα ενός διαλύματος; Είναι μία έκφραση που δείχνει

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών

Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών www.materials.uoc.gr Αντιμετωπίζοντας τις προκλήσεις του 21 ου αιώνα με προηγμένα υλικά Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Υλικών (TETY) Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ «ΠΡΑΣΙΝΩΝ» ΔΙΑΛΥΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ «ΠΡΑΣΙΝΩΝ» ΔΙΑΛΥΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ «ΠΡΑΣΙΝΩΝ» ΔΙΑΛΥΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΥΛΙΚΩΝ Ηλέκτρα Παπαδοπούλου Σοφούλη 88, 55131 Θεσσαλονίκη, Ελλάδα Τηλ.: 2310 424167, Fax: 2310 424149 Email: papadopoulou@ari.gr office@ari.gr 3 ο Συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

º πo 2: À ª π Ã πƒπ OπO π π ª ƒπø

º πo 2: À ª π Ã πƒπ OπO π π ª ƒπø º πo 2: À ª π Ã πƒπ OπO π π ª ƒπø Η βασική απαίτηση για ένα σύστηµα διαχείρισης ποιότητας είναι ότι ο οργανισµός θα πρέπει να προσδιορίσει και να διαχειριστεί την οικογένεια των απαραίτητων διεργασιών

Διαβάστε περισσότερα

f = c p + 2 (1) f = 3 1 + 2 = 4 (2) x A + x B + x C = 1 (3) x A + x B + x Γ = 1 3-1

f = c p + 2 (1) f = 3 1 + 2 = 4 (2) x A + x B + x C = 1 (3) x A + x B + x Γ = 1 3-1 ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΦΑΣΕΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΛΛΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΑΜΟΙΒΑΙΑ ΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Θέµα ασκήσεως Προσδιορισµός καµπύλης διαλυτότητας σε διάγραµµα φάσεων συστήµατος τριών υγρών συστατικών που το ένα ζεύγος παρουσιάζει περιορισµένη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου.

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος αυτού του πειράματος θα πρέπει ο μαθητής: Να περιγράφει τον τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες

04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες Κεφάλαιο 04-04 σελ. 1 04-04: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Ιδιότητες και διεργασίες Εισαγωγή Γενικά, υπάρχουν πέντε διαφορετικές διεργασίες που μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς για να παραχθεί χρήσιμη ενέργεια

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ÓÕÍÅÉÑÌÏÓ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ÓÕÍÅÉÑÌÏÓ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Μ. Τετάρτη 16 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α.1 Ποια από τις παρακάτω τετράδες κβαντικών αριθµών αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 Μάθηµα: ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία και ώρα εξέτασης: Πέµπτη, 8 Ιουνίου 2006 7:30-10:30 Χρήσιµα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΟΞΟΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Νίκος Κατσαρός Επιστημονικός Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» και Συνδεσμου Βιομηχανιών Πλαστικών Ελλάδος A.ΥΔΡΟ-ΒΙΟΔΙΑΣΠΩΜΕΝΑ ΠΛΑΣΤΙΚΑ Υδρόλυση Αναερόβια

Διαβάστε περισσότερα

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας:

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: 12 Κεφάλαιο 1ο 1.2 ΟΞΕΑ ΚΑΤΑ ARRHENIUS Που οφείλεται ο όξινος χαρακτήρας; Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: Τα γράμματα είναι τα σύμβολα των χημικών

Διαβάστε περισσότερα

2). i = n i - n i - n i (2) 9-2

2). i = n i - n i - n i (2) 9-2 ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ ΤΑΣΗ ΙΑΛΥΜΑΤΩΝ Έννοιες που πρέπει να γνωρίζετε: Εξίσωση Gbbs-Duhem, χηµικό δυναµικό συστατικού διαλύµατος Θέµα ασκήσεως: Μελέτη της εξάρτησης της επιφανειακής τάσης διαλυµάτων από την συγκέντρωση,

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί Πλαίσιο; Οι διακρίσεις μας!

Γιατί Πλαίσιο; Οι διακρίσεις μας! ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Γιατί Πλαίσιο; 1. Ασυναγώνιστη υποστήριξη. Service Η/Υ μέσα σε 4 ώρες σε 20 σημεία στην Ελλάδα. 12ωρη δωρεάν τηλεφωνική υποστήριξη. Συναρμολόγηση Η/Υ στα μέτρα σας. ιαρκής αναβάθμιση Η/Υ 4ωρη

Διαβάστε περισσότερα

1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα

1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα 1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα Μάθημα 4 Θεωρία Καταστάσεις της ύλης 4.1. Πόσες και ποιες είναι οι φυσικές καταστάσεις που μπορεί να έχει ένα υλικό σώμα; Τέσσερις.

Διαβάστε περισσότερα

www.infosociety.gr www.hellaskps.gr www.observatory.gr www.ependyseis.gr www.e-oikonomia.gr www.kep.gov.gr www.culture.gr www.edet.

www.infosociety.gr www.hellaskps.gr www.observatory.gr www.ependyseis.gr www.e-oikonomia.gr www.kep.gov.gr www.culture.gr www.edet. www.infosociety.gr www.hellaskps.gr www.observatory.gr www.ependyseis.gr www.e-oikonomia.gr www.kep.gov.gr www.culture.gr www.edet.gr www.ebusinessforum.gr www.sch.gr www.ika.gr www.ekt.gr www.ktpae.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΗΧΩΝ

ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΗΧΩΝ ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΗΧΩΝ Ε. Σαματίδου, Α. Μαρούλης, Κ. Χατζηαντωνίου-Μαρούλη, Χ. Γεωργολιός Αριστοτέλειο Παν. Θεσ/νίκης, Τμήμα Χημείας, 54006 Θεσ/νίκη, Τηλ.: 2310-997884. e-mail: apm@chem.auth.gr,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΧΗΜΕΙΑ Β ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Στις ερωτήσεις 1.1-1.4, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Yπεύθυνη και συνεπής

Yπεύθυνη και συνεπής Π ε λ ά τ η ς, Π ο ι ό τ η τ α, Έ ρ ε υ ν α, Α ν ά π τ υ ξ η Yπεύθυνη και συνεπής Καινοτομία Yψηλή προστιθέμενη αξία Aνάπτυξη ανθρωπίνου δυναμικού Ο σεβασμός στο περιβάλλον και τους φυσικούς πόρους αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg Αυγό Τα αυγά αποτελούνται από το κέλυφος (10 %), το ασπράδι ή λευκό (50-60 %), τον κρόκο ή κίτρινο (30 %). Το κέλυφος αποτελείται κατά 95 % από ανόργανα συστατικά όπως ανθρακικό ασβέστιο, ανθρακικό μαγνήσιο

Διαβάστε περισσότερα

Ασφαλτικές Μεµβράνες και Στεγανωτικά Προϊόντα Bituline

Ασφαλτικές Μεµβράνες και Στεγανωτικά Προϊόντα Bituline Ασφαλτικές Μεµβράνες και Στεγανωτικά Προϊόντα Bituline Η εταιρεία µας διαθέτει τα προϊόντα της ελληνικής βιοµηχανίας ασφαλτικών και στεγανωτικών υλικών Bituline A.B.E.E. Η Bituline αποτελεί µία σύγχρονη

Διαβάστε περισσότερα

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 1-1 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ Τα πολυµερή, όπως π.χ. τα πλαστικά και το ελαστικό (ή καουτσούκ), είναι χηµικές ουσίες που τα µόρια τους σχηµατίζουν µακρές αλυσίδες, που αποτελούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ Ασφάλεια της τροφικής αλυσίδας Καινοτομία και βιωσιμότητα Βρυξέλλες, 21.2.2014 Κατευθυντήριες γραμμές της Ένωσης σχετικά με τον κανονισμό (ΕΕ)

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην αεριοποίηση βιομάζας

Εισαγωγή στην αεριοποίηση βιομάζας ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΗΜΙΚΩΝ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ & ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΡΩΝ Κεντρικό: 6 ο χλμ. oδού Χαριλάου-Θέρμης Τ.Θ. 60361 570 01 Θέρμη, Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-498100 Fax: 2310-498180

Διαβάστε περισσότερα

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Οξείδωση της γλυκόζης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Καταβολισµός ή ανοµοίωση» C 6 H 12 O+6O 2 +6H 2 O 12H 2 O+6CO 2 +686 Kcal/mol Πηγές ενέργειας κατά την

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

6.2. ΤΗΞΗ ΚΑΙ ΠΗΞΗ, ΛΑΝΘΑΝΟΥΣΕΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΕΣ

6.2. ΤΗΞΗ ΚΑΙ ΠΗΞΗ, ΛΑΝΘΑΝΟΥΣΕΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΕΣ 45 6.1. ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΦΑΣΕΩΝ ΜΕΤΑΤΡΟΠΕΣ ΦΑΣΕΩΝ Όλα τα σώµατα,στερεά -ά-αέρια, που υπάρχουν στη φύση βρίσκονται σε µια από τις τρεις φάσεις ή σε δύο ή και τις τρεις. Όλα τα σώµατα µπορεί να αλλάξουν φάση

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

ραστηριότητες Πράσινης Χηµείας

ραστηριότητες Πράσινης Χηµείας ραστηριότητες Πράσινης Χηµείας Απόστολος Μαρούλης, Κωνσταντίνα Χατζηαντωνίου Μαρούλη και µεταπτυχιακοί φοιτητές του ιχηνετ ( ιαπανεπιστηµιακό ιατµηµατικό Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών της ιδακτικής της

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα

2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα 2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα Θεωρία 9.1. Τι είναι ο περιοδικός πίνακας; Αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στης Χημείας. Πρόκειται για

Διαβάστε περισσότερα