Η ΠΡΩΤΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΙΑΛΟΓΟΥ :

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΠΡΩΤΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΙΑΛΟΓΟΥ :"

Transcript

1 ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κ. COLWYN THEVARTHEN ΜΕ ΘΕΜΑ : Η ΠΡΩΤΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΙΑΛΟΓΟΥ : ΕΡΕΥΝΕΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΣΥΜΠΑΘΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΣΥΝΟΜΙΛΙΕΣ ΜΕ ΤΑ ΒΡΕΦΗ ΡΕΘΥΜΝΟ, 8 Μαρτίου 1996

2 ΕΝΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Η επιστήµη, συνήθως, χάνει αυτό που η κοινή λογική θεωρεί σηµαντικό. Αυτό είναι το τίµηµα που πληρώνουµε για την ακρίβεια και τη συστηµατική αξιοπιστία της επιστηµονικής αλήθειας. Σε µια κουλτούρα που ισχυρίζεται ότι ενδιαφέρεται για το σύνολο των φαινοµένων, από τα άτοµα της ύλης µέχρι τους γαλαξίες, και που στους καιρούς µας προσδοκά να ερµηνεύσει τον ίδιο τον εγκέφαλο, ένα µεγάλο µέρος του µυστηρίου της φύσης παραµένει αθέατο. Ενώ η αναζήτηση µας στρέφεται προς τα έξω και προσπαθούµε - µε νέες τεχνικές και µηχανές - να κατανοήσουµε αντικείµενα και διαδικασίες σε ανεξερεύνητες περιοχές της φύσης κι ενώ φτάσαµε να συζητούµε τα δεδοµένα µε όλο και πιο εξειδικευµένη γλώσσα, ίσως δεν καταφέραµε να αντικρύσουµε µε ειλικρίνεια ο ένας τον άλλο ή και τον ίδιο µας τον εαυτό. Υπάρχουν ερωτήµατα για την καθηµερινή, διαλογική ζωή που η επιστήµη της ψυχολογίας φαίνεται απρόθυµη να θέσει, ενώ οι νέες γνωστικές επιστήµες µπορεί να κάνουν αυτά τα ερωτήµατα ακόµη δυσκολότερα. Πώς αναγνωρίζουµε και συναισθανόµαστε ο ένας τον άλλο ; Πώς κοινωνούνται οι παρορµήσεις και οι αυθόρµητες διαθέσεις της ατοµικής µας συνείδησης ; Ποιοι είναι οι oρώντες και οι κριτές που κατοικούν στη σκέψη µας όταν είµαστε µόνοι ; Πώς είναι δυνατόν τα παιδιά να κατακτούν τόσο εύκολα τη διαπροσωπική κατανόηση ; Προσπάθησα, αυτές τις ανείπωτες δυνάµεις της σκέψης και της επικοινωνίας να τις αποκαλύψω και να τις θέσω κάτω από τη λεπτοµερή επιστηµονική εξέταση, παρατηρώντας από κοντά τις πρώτες προσπάθειες των βρεφών για ανθρώπινη επικοινωνία, σε µια περίοδο που δεν έχει αναπτυχθεί ακόµη η γλώσσα, που οι συναισθηµατικές αντιδράσεις είναι άµεσες και ουσιαστικά ελεύθερες από κάθε µαθηµένη κοινωνική σύµβαση και που η δύναµη του σώµατος είναι πολύ µικρή για να επιδράσει πάνω στον υλικό κόσµο. ΗΜΟΣΙΟΣ ΚΑΙ Ι ΙΩΤΙΚΟΣ ΙΑΛΟΓΟΣ Το πρόβληµα του δηµόσιου και του ιδιωτικού διαλόγου έχει δύο όψεις: τη διυποκειµενική και την ενδο-υποκειµενική, ή όπως τις αποκάλεσε ο Ρώσος ψυχολόγος Vygotsky, µια δια-νοητική/δια-ψυχική και µια ενδο-νοητική/ενδο-ψυχική, µε άλλα λόγια τα ψυχικά βιώµατα και τη νόηση που µοιραζόµαστε δηµόσια µε τους άλλους και τις σκέψεις και τα βιώµατα που ιδιωτικά υπάρχουν µέσα µας. Όταν είµαστε ξύπνιοι, το παιχνίδι των ιδεών και της κατανόησης, αυτό δηλαδή που γεµίζει την καθηµερινή ζωή µας, περνά και παίζεται εύκολα από το ένα κεφάλι στο άλλο. Βλέπουµε τους ανθρώπους που δρουν, ανθρώπους που φαίνεται να είναι σε κατάσταση εγρήγορσης, µέσα σε- έναν κόσµο κατανοητό γι' αυτούς και για µας. Εκδηλώνουν συγκινήσεις, που στη στιγµή, µπορούν να επηρεάσουν τα δικά µας

3 ορµέµφυτα και τις δικές µας συγκινήσεις. Από τη φύση µας, κατανοούµε µε συµπάθεια την εσωτερική ζωή ο ένας του άλλου. Ζώντας µαζί, οικοδοµούµε µια κοινή ιστορία ζωής. Τα µηνύµατα αυτής της συναίσθησης των σκοπών, της επίγνωσης και της συγκίνησης δηµιουργούνται, διαχέονται, δοκιµάζονται και ανακλώνται στη ροή της εκφραστικής συµπεριφοράς. Αυτός είναι ο τρόπος µε τον οποίο η κοινωνία µας είναι οργανωµένη. Με αυτό τον τρόπο δοµείται το νόηµά της, τα δε παράγωγα της συνεργασίας µας βρίσκονται παντού γύρω µας : στη γλώσσα, στα τεχνικά και αρχιτεκτονικά έργα, στις επιστηµονικές θεωρίες, στα πιστεύω, στις τελετουργίες και στους θεσµούς. Μέσα στον καθένα από µας υπάρχει µια αυτόνοµη πηγή σκέψεων και συγκινήσεων που χαρακτηρίζεται από µια συνέπεια προς τον εαυτό της και αναδύεται σαν ολότητα, γεννώντας έναν ρυθµό, στον οποίο οι κινήσεις και οι αισθήσεις όλων των µερών του σώµατος µας υπακούουν σε έναν ενιαίο χρόνο και προσανατολίζονται σε έναν ενιαίο χώρο. Προφανώς τα κίνητρα που γεννούν αυτή τη συνεκτική υποκειµενικότητα είναι κοινά σε όλους µας και αντανακλώνται ανάµεσα µας στη δι-υποκειµενικότητα. Συµπαθούµε και αλληλοκατανοούµε ο ένας τον άλλο επειδή έχουµε την ίδια µορφή, επειδή κινούµαστε µε συνταιριασµένους ρυθµούς και επειδή µοιραζόµαστε πολλές άλλες εµπειρίες και αξιολογήσεις εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης. Πάνω από όλα στη συνάντηση προσώπου µε πρόσωπο αναγνωρίζουµε την ανθρωπιά µας στην υφή, στο "πνεύµα" των πράξεων µας. Την ίδια στιγµή που συµµετέχουµε στα συναισθηµατικά δρώµενα, στο διάλογο µιας συζήτησης και στη συνεργασία µε τους άλλους ανθρώπους, έχουµε κι ένα στοχαστικό ενδιαφέρον µέσα µας, προς ή µε τους ίδιους τους εαυτούς µας γι' αυτό που συζητούµε - µια δραστηριότητα που οι ψυχολόγοι ονοµάζουν ατοµική "νοηµοσύνη" µε µια δική της εσωτερική "προσωπικότητα". Το προσωπικό επιχείρηµα ή αφήγηµα εξακολουθεί να υφίσταται ωθούµενο από τα συναισθήµατα ακόµη κι όταν κοιµόµαστε, στα όνειρα µας. Όταν σκεφτόµαστε φαίνεται ότι κάθε εικόνα, σκοπός ή επιχείρηµα είναι ανοιχτά σε µία εξονυχιστική εξέταση από µια συνείδηση, έναν συνδιαπραγµατευτή στη γλώσσα, έναν σύντροφο και αφηγητή στην εµπειρία κι έναν σύµµαχο ή αντίπαλο στην περιπέτεια. Πιστεύω, ότι αυτή η δυναµική του διαλόγου, ανεξαρτήτως αν γίνεται ανάµεσα σε δυο κεφάλια ή µέσα στο κεφάλι µας, είναι ένα ειδικό χαρακτηριστικό των ανθρώπινων όντων, µια ιδιότητα της εγκεφαλικής µηχανής, που εξελίχθηκε για να υπηρετήσει τη συνεργατική διάχυση του νοήµατος σε µια κοινωνία συνειδήσεων. Η έρευνα στα βρέφη έχει δείξει, ότι αυτός ο διάλογος, όσο περίτεχνος και αν γίνει ως αποτέλεσµα εξάσκησης και διδασκαλίας κι όσο κι αν κωδικοποιηθεί σε σύµβολα και εµπλουτισθεί µε το γλωσσικό ένδυµα, πηγάζει ως αυθόρµητη λειτουργία ενός νου που αναζητά συντροφιά κι όχι ως µαθηµένη κοινωνική δεξιότητα ή λεξιλόγιο. Με αυτή την ευρύτερη έννοια, θεωρώ τον διάλογο ως το ουσιαστικό θεµέλιο της ανθρώπινης επιδεξιότητας να δηµιουργούµε και να µαθαίνουµε µια "κουλτούρα" - επιδεξιότητα που είµαστε σίγουροι πλέον ότι κανένα άλλο είδος δεν κατέχει. Πιστεύω ότι η γλώσσα και η λογικότητα δεν προκαλούν αλλά υπηρετούν και επεκτείνουν τη διαλογική έκφραση της σκέψης. Γνωρίζουµε τις ιδέες

4 των συντρόφων µας µέσω µιας άµεσης επίγνωσης κι αυτό καθρεπτίζεται, στον τρόπο που σκεφτόµαστε µε τον ίδιο τον εαυτό µας. ΤI ΜΑΣ ΛΕΝΕ ΤΑ ΒΡΕΦΗ Αυτή η θεωρία για τον ανθρώπινο νου - η θεωρία της έµφυτης διυποκειµενικότητας - προέρχεται από την εξέταση των διαλόγων των βρεφών. Εξ ορισµού, τα βρέφη δεν οµιλούν. Συνεπώς, οι αποδείξεις που µας παρέχουν είναι παραγλωσσικής φύσεως ή άλλες, εκτός της γλώσσας. Καταγράφω µε ποιο τρόπο τα βρέφη από τη στιγµή της γέννησης διερευνούν και "ανα-κρίνουν" τις σκέψεις των άλλων προσώπων και πώς αναπτύσσονται οι ικανότητες τους για διάλογο. Οδηγούµαι στο συµπέρασµα ότι είναι στη φύση του ανθρώπινου διαλόγου, οι µετέχοντες - οποιασδήποτε ηλικίας - να κάνουν κάτι που τα βρέφη ήδη έχουν καταφέρει. Η παραδοχή αυτού του γεγονότος, που βασίζεται σε ερευνητική µαρτυρία για το πώς τα βρέφη συνεισφέρουν και απαντούν στο διάλογο, έχει βαθύτατες συνέπειες στην ψυχολογία. εν πιστεύω ότι µπορούµε να ερµηνεύσουµε αυτή τη συµπεριφορά µε τις καθιερωµένες ιδέες περί νοηµοσύνης και γνωστικής διαδικασίας ή µε αναφορά στο τι µπορεί να µάθει ένα µοναχικό, υπολογιστικό µυαλό, ένα λογικό σύστηµα ή ένα νευρωνικό δίκτυο, µε το να λύνουν προβλήµατα που εµπεριέχουν χειρισµό αντικειµένων µε τα οποία δεν µπορούν να συνδιαλεχθούν ή χρησιµοποιώντας σύµβολα που αναπαριστούν στοιχεία της φυσικής συνείδησης ως αφηρηµένες αξίες ή λειτουργίες σε ένα σύµπαν χωρίς συναίσθηση. Άλλωστε, αυτή η αφελής ανθρώπινη συναίσθηση δεν είναι απλώς ένα αναδυόµενο παράγωγο ενός µαθηµατικά περίπλοκου δυναµικού συστήµατος του εγκεφάλου και του σώµατος κατ' αναλογία ενός οποιουδήποτε άλλου περίπλοκου δυναµικού συστήµατος, όπως π.χ. τα σύννεφα της καταιγίδας, η φωτιά ή οι ωκεανοί. Για να κατανοήσουµε τον πρωτογενή διάλογο πρέπει να ανακαλύψουµε τα κίνητρα του και για να το επιτύχουµε αυτό θα πρέπει να ανατρέξουµε στην ιδιόµορφη ιστορία της ανάπτυξης του ανθρώπινου εγκεφάλου µέσα στο ανθρώπινο σώµα, πριν από τη γέννηση. Η µορφογένεση του σώµατος και των µελών του καθώς και η χαρτογράφηση του σχήµατος του σώµατος στα νευρωνικά δίκτυα, όπου αναδύονται τα κίνητρα και η αίσθηση του ψυχολογικού χρόνου για να δείξουν το µονοπάτι της µελλοντικής εµπλοκής µε το περιβάλλον, συνιστούν τις ουσιαστικές προϋποθέσεις της νοηµοσύνης και γι' αυτές γνωρίζουµε πολύ λίγα πράγµατα. Επιπλέον, πρέπει να διαµορφώσουµε µια ξεκάθαρη αντίληψη για το πώς τα κίνητρα που δηµιουργούνται στον ανθρώπινο εγκέφαλο µπορούν να ικανοποιηθούν µέσα στη δυναµική εµπλοκή τους µε τα κίνητρα των άλλων ανθρώπινων εγκεφάλων και ποια είναι η αντιστοιχία της σωµατικής µορφής τους και του χρόνου προκειµένου να υπηρετήσουν τη ζωή. Βλέπω το µονοπάτι που οδηγεί από το αθώο, κοινωνικό νεογέννητο στον ενήλικα οµιλητή, ως µια σειρά θαυµαστών µετασχηµατισµών. Το αναπτυσσόµενο ανθρώπινο βρέφος µοιάζει µε έναν ψυχολογικό "µάγο" που εκ των προτέρων προβλέπει τη γνώση

5 που αργότερα θα µαθευτεί, παντοδύναµο στο να θέτει στόχους πέρα από τις φυσικές του δυνατότητες και ευέλικτο στην αλλαγή ρόλων. Είναι πιο ακριβές και έντιµο να παρουσιάσω την ερευνητική µαρτυρία ως µια ιστορία ανακάλυψης, δεδοµένου ότι η άγνοια και η έλλειψη επιστηµονικών µοντέλων που θα µπορούσαν να ερµηνεύσουν αυτό που παρατηρούµε, είναι πολύ µεγάλες. Κάποια εσωτερική δραστηριότητα στο βρέφος είναι αυτή που του υπαγορεύει τι να δει, τι να οσφρανθεί και τι να ακούσει, τι να πλησιάσει και να αγγίξει, σε ποια κατεύθυνση των φαινοµένων να στοχεύσει και να επιζητήσει µια ενοποιηµένη συνείδηση - φαινοµένων που σύντοµα θα φέρουν πιο συγκεκριµένες πληροφορίες για το πώς πρέπει να διαµορφωθούν οι πράξεις και οι ρυθµοί τους - και τι είδους πρόσωπο να είναι µέσα στη συντροφιά των άλλων προσώπων. ΠΩΣ ΑΝΑΚΑΛΥΦΘΗΚΑΝ ΟΙ ΠΡΩΤΟΣΥΝΟΜΙΛΙΕΣ Γύρω στις έξι εβδοµάδες µετά από µια τελειόµηνη κύηση, οι γονείς σηµειώνουν ότι το βρέφος τους έχει αναπτύξει µια οξύτερη εγρήγορση και µια ικανότητα για πιο έντονη προσοχή και προσήλωση. Τα µάτια του, που κινούνται µε τρόπο δραστήριο και αλµατώδη, τώρα σταµατούν απευθύνοντας µια πρόσκληση στην οποία κανένας ευαίσθητος και υποµονετικός άνθρωπος δεν µπορεί να παραµείνει αδιάφορος. Όταν το βρέφος αναγνωρίσει ότι έγινε βλεµµατική επαφή, καρφώνει µε ένταση τα συνοφρυωµένα µάτια του κι ακούει προσεκτικά, µε το σαγόνι προς τα κάτω, και έκφραση απορίας στα χείλη του. Ακριβώς στην κατάλληλη στιγµή, παύει η συνοφρύωση κι ένα χαµόγελο φωτίζει όλο του το πρόσωπο. Ο χαρούµενος γονέας, που του ανακοινώνει την ευχαρίστηση του µε µελωδικό λόγο, µε χαµόγελο, µε διάπλατα ανοιχτά τα µάτια και υψωµένα τα φρύδια, παίρνει σαν απάντηση ένα κου (coo) µαζί µε ένα σύµπλεγµα χειρονοµιών και προσπαθειών για οµιλία, συµπεριφορές που αποζητούν διάλογο. Αυτή είναι η στιγµή που παρατηρούµε την πραγµατικά ανθρώπινη επαφή. Το βρέφος συµµετέχει µε µια µορφή συµπεριφοράς απόλυτα προσαρµοσµένη στις συνδέουσες τα δύο πρόσωπα νοητικές καταστάσεις και µε αυτό τον τρόπο γίνεται σύντροφος σε ένα ρυθµό ερωτήσεων, προσφωνήσεων και απαντήσεων, συµφωνιών και αµφιβολιών. Οι δυνατότητες αυτής της αλληλεπίδρασης φαίνονται αναρίθµητες, γιατί οι δύο σύντροφοι πολύ πρόθυµα κατανοούν ο ένας τις ορµές του άλλου και επιδεικνύουν την κατανόηση αυτή µε ακριβή και αµοιβαίο συντονισµό. Είναι σηµαντικό να τονίσουµε ότι ένα βρέφος, µόλις δύο µηνών, συµµετέχει σε τέτοιες συνδιαλλαγές εκφράσεων µε έναν δεκτικό ενήλικα, σε µια περίοδο που τα αντικείµενα προκαλούν στο βρέφος ελάχιστο ενδιαφέρον, ενώ τα χέρια του είναι ακόµη αρκετά αδύναµα για να τα αδράξουν και να τα εξερευνήσουν αποτελεσµατικά. Πριν από 30 περίπου χρόνια ήµουν µέλος µιας µικρής οµάδας µε τον Jerome Bruner στο Κέντρο Γνωστικών Σπουδών στο Harvard και τότε αρχίσαµε να καταγράφουµε αυτές τις συµπεριφορές. Λίγο αργότερα - χωρίς να το γνωρίζουµε - η Mary Catherine Bateson, λίγα χιλιόµετρα πιο πέρα, έκανε την ίδια ανακάλυψη, σε ένα

6 χώρο που δεν µπορούσαµε να φανταστούµε, στο εργαστήριο ηλεκτρονικής του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Μασαχουσέτης. Αυτό είναι ένα από τα αστεία µέρη της ιστορίας που σας διηγούµαι, γιατί στο ίδιο µέρος - στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης - για µια δεκαετία περίπου, ένας γλωσσολόγος υπήρξε ηγέτης µιας επανάστασης στη θεωρία της γλωσσικής ανάπτυξης, µιας θεωρίας που δεν προέβλεπε κι ούτε άφηνε τόπο στη βρεφική επικοινωνία που ανέφερα µόλις πριν. Ο Noam Chomsky ισχυρίστηκε ότι εµείς οι άνθρωποι γεννιόµαστε µε έναν έµφυτο εγκεφαλικό µηχανισµό ειδικευµένο στην εκµάθηση της γλώσσας, αλλά ήταν βέβαιος ότι οι συµπεριφορές του πρώτου χρόνου της ζωής - τότε που το βρέφος είναι ένα µη οµιλούν ον - δεν είχαν καµιά σχέση µε τη γραµµατική της γλώσσας. Σε αυτό το στάδιο, λέει ο Chomsky και οι υποστηρικτές του, ο ιδιαίτερος στον άνθρωπο Μηχανισµός Απόκτησης της Γλώσσας είναι ανενεργός και "περιµένει" για να αναλύσει τις πραγµατικές λέξεις. Η Bateson όµως σκέφτηκε ότι το βρέφος κάτω του ενός έτους, ήδη εξασκούσε τα κίνητρα για τη γλώσσα. Η Μary Catherine Bateson, γλωσσολόγος και ανθρωπολόγος µε ενδιαφέροντα στο χώρο της ηθολογίας και της τελετουργίας, είναι κόρη δύο ανθρωπολόγων µε παγκόσµια φήµη, της Margaret Mead και του Gregory Bateson. Την εποχή εκείνη είχε γίνει, πρόσφατα, η ίδια µητέρα και µελετούσε τις µη λεκτικές συµπεριφορές όταν παρατήρησε ότι, κατά τη διάρκεια αυτού που ονόµασε "πρωτοσυνοµιλία", τα κίνητρα της µητέρας και του βρέφους υπηρετούν την καθοδήγηση της χαρακτηριστικής για το είδος µας προσαρµοστικής µάθησης. Αυτή η µάθηση, ισχυρίσθηκε, οδηγεί στις κοινωνικές σχέσεις, στις συµβατικές συµπεριφορές, στις τελετουργίες, στα νοήµατα και στη γλώσσα, που διέπονται από κανόνες. Πιστεύω ότι η ανακάλυψη της "πρωτογλώσσας" από την Βateson ήταν ένα εύρηµα που άξιζε το Βραβείο Νobel στο χώρο µιας νέας επιστήµης που θα µπορούσε να ονοµαστεί επιστήµη της Ανθρώπινης Φύσης - βήµα κατά την άποψης µου τόσο σηµαντικό όσο και το πρώτο βήµα του ανθρώπου στο φεγγάρι. Και τούτο γιατί µε το βήµα αυτό διανύθηκε µια τεράστια απόσταση επιστηµονικού και φιλοσοφικογλωσσολογικού σκεπτικισµού και πραγµατοποιήθηκε µια νέα προσγείωση σε έναν παράξενο τόπο για την ψυχολογία, παρ' όλο που ο τόπος αυτός και οι περιγραφόµενες συµπεριφορές ήταν απολύτως οικείες στις µητέρες και τους πατέρες οπουδήποτε γεννιούνται βρέφη. Πολλοί σύγχρονοι γλωσσολόγοι και ψυχολόγοι δεν έχουν κάνει ακόµη αυτό το ταξίδι. Μέχρι το 1980 είχε πια επιβεβαιωθεί µέσα από την έρευνα ότι τόσο οι µητέρες όσο και τα βρέφη συνεισφέρουν στις "πρωτοσυνοµιλίες" µε πολύ λεπτές και ευφυείς µορφές εκφράσεων, αν και µε κανένα τρόπο δεν είχε γίνει αποδεκτό από όλους εκείνους που γρήγορα ανέλαβαν να ερµηνεύσουν τις συµπεριφορές αυτές. Η χρονική αλληλουχία των συναλλαγών µητέρας-βρέφους έχει ακρίβεια κλασµάτων δευτερολέπτου, οι δε εκφράσεις των βρεφών οργανώνονται σε φράσεις, όπως συµβαίνει στη λεκτική επικοινωνία. Κατά τη δεκαετία του 1980 ανακαλύφθηκαν τα οικουµενικά προσωδιακά χαρακτηριστικά της οµιλίας των µητέρων προς τα βρέφη τους, επιβεβαιώθηκε το εύρηµα της νεογνικής µίµησης, αν και δεν έλλειψε η αποφασιστική αντίσταση από ορισµένους

7 πειραµατιστές, οι οποίοι επέµεναν να µειώσουν τη µιµητική συµπεριφορά των νεογνών σε στερεότυπες ψυχοφυσικές αντιδράσεις προκαλούµενες από ειδικά ερεθίσµατα. Οι µελέτες των βρεφικών συγκινησιακών επιδράσεων εξαιτίας της διακοπής ή διατάραξης της µητρικής συµπεριφοράς στις πρωτοσυνοµιλίες, το πάγωµα δηλαδή του µητρικού προσώπου, εµπλούτισαν τη γνώση µας ως προς τις έµφυτες, αυθόρµητες παρορµήσεις της µητέρας και του βρέφους. Τα δεδοµένα από τις µελέτες για τη µάθηση των εµβρύων, ιδιαίτερα της φωνής της µητέρας και των ιδιαίτερων προσωδιακών χαρακτηριστικών της οµιλίας της ενδυνάµωσαν την πεποίθηση ότι τα βρέφη θα µπορούσαν να διακρίνουν και να αντιδράσουν κατάλληλα στην πρωτοσυνοµιλιακή κατάσταση και πριν από τη γέννηση τους. Παρόλη τη συγκοµιδή αυτής της πλούσιας και προσοδοφόρας περιόδου έρευνας, οι λεπτοµέρειες της πρωτοσυνοµιλιακής συµπεριφοράς δεν έχουν ακόµη περιγραφεί επαρκώς και θα ισχυριζόµουν ότι δεν έχουµε συλλάβει ακόµη το πλήρες νόηµα της. Θα χρειαστούν χρόνια για να καταλάβουµε την πλήρη σηµασία των δυναµικών ευαισθησιών και της εκφραστικής λεπτότητας της συνεισφοράς του βρέφους σε ένα διαπροσωπικό γεγονός που µπορεί να διαρκεί πέντε δευτερόλεπτα. Ωστόσο, ως αποτέλεσµα υποµονετικών αναλύσεων από έναν αριθµό αναπτυξιακών ψυχολόγων και ψυχογλωσσολόγων, µπορούµε να προσδιορίσουµε κάποιους από τους κανόνες που διέπουν τις πρωτοσυνοµιλίες. Η χρονική αλληλουχία έχει χαρακτηριστικά που γνωρίζουν πολύ καλά οι µουσικοί και οι ποιητές. Από τη στιγµή που το βρέφος ηλικίας δύο µηνών έχει ρυθµίσει την έναρξη της επαφής, η βασική µονάδα έκφρασης φαίνεται να είναι ένας κύκλος διέγερσης και χαλάρωσης, που διαρκεί λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο και που µπορεί να οδηγήσει το βρέφος σε µία διαδοχή από χαµόγελα και φωνούλες, εναλλάξ µε τη µητέρα, σε ένα αργό ρυθµό adagio. Η µητέρα ανταποκρίνεται επαναλαµβάνοντας σύντοµες εκφράσεις µε φωνή µέτριου ύψους, σε ίσα διαστήµατα, µε απαλή φωνή, τραγουδιστούς τονισµούς και απλό ιαµβικό µέτρο. Αυτή η οµιλία που τώρα ονοµάζεται "διαισθητική µητρική οµιλία" ή "βρεφικά προσανατολισµένη οµιλία" έχει ίδια χρονική αλληλουχία και παλµό σε πολύ διαφορετικές µεταξύ τους γλώσσες. Κατά κάποιο τρόπο είναι ένα είδος οµιλίας που τα βρέφη διδάσκουν στους ενήλικες. Επιπλέον γενικά και οι δύο γονείς χρησιµοποιούν παρόµοιο µελωδικό λόγο για να µεταφέρουν στο βρέφος διαφορετικά διαπροσωπικά µηνύµατα ανακούφισης, χαράς, διαφωνίας, κ.λ.π. Οι εκφράσεις των βρεφών και οι διαισθητικές απαντήσεις της µητέρας συγκροτούνται από τις ίδιες χρονικές µονάδες, όπως τις συλλαβές, τις λέξεις και τις φράσεις της καθηµερινής κουβέντας µεταξύ ενηλίκων. Όπως συµβαίνει στη συνδιαλλαγή των ενηλίκων, και το βρέφος και η µητέρα συνδέουν τις κινήσεις των χεριών µε τις εκφράσεις του προσώπου και τους κυµατισµούς των φωνών τους. Παρά τις µαρτυρίες που τώρα έχουµε γι' αυτήν την αρχική ανθρώπινη επικοινωνία, σε διαφορετικές κουλτούρες και γλώσσες, υποστηρίζεται ακόµα από πολλούς κοινωνικούς επιστήµονες -ψυχολόγους, κοινωνιολόγους, ανθρωπολόγους- ότι αυτό που αποκαλούν

8 η "εµφάνιση" της κατανόησης και η εκφραστική νοηµοσύνη στα βρέφη όταν αλληλεπιδρούν µε πρόσωπα, είναι µία παρακινούµενη από ροµαντισµό ψευδαίσθηση, το προϊόν µίας επιθυµητής σκέψης και µίας προκατειληµµένης παρατήρησης. Αυτές οι κατηγορίες είναι περιβεβληµένες από το κύρος ενός συστήµατος πεποιθήσεων που διατείνεται πως είναι ηθικά αναγκαίο, πολιτικά ορθό και σηµαντικό για µία λογική και αποδεκτή θεώρηση του κόσµου. Η αρνητική αυτή θέση τους οδηγεί να υποθέσουν ότι η φαινοµενικά αµερόληπτη εναλλαγή σειράς στους διάλογους µητέρας-βρέφους δεν είναι παρά το αποτέλεσµα της γλωσσικής ωριµότητας της µητέρας και του υψηλού µορφωτικού επιπέδου, επηρεασµένο σηµαντικά από πολιτιστικά πρότυπα ή συµβάσεις της κοινωνικής συµπεριφοράς και, πιθανώς, χαρακτηριστικό της φλύαρης, "ακαδηµαϊκά" προσανατολισµένης, εγγράµµατης ύσης. Η "συµµετοχή" του βρέφους δεν είναι τίποτε παραπάνω από µία ευαισθησία σε συγκεκριµένα σήµατα, από µία ικανότητα ρύθµισης της εγρήγορσης µε την εµφάνιση της µητέρας, τη φωνή και το άγγιγµα της, και από µια δυνατότητα να µαθαίνει γρήγορα το παιχνίδι των καθορισµένων πολιτιστικά διαδικασιών. Η µητέρα κινεί τα νήµατα και το βρέφος απλώς φαίνεται να ανταποκρίνεται οικιοθελώς. Είναι όµως τώρα αποδεδειγµένο από ακριβείς παρατηρήσεις ότι τα παραπάνω είναι µια ψευδής θεωρία, κρυµµένη µέσα σε ένα πλαίσιο αλήθειας. Είναι µέρος µίας παγκόσµιας άποψης της ανθρώπινης υπόστασης που πρέπει να αµφισβητήσουµε. Πράγµατι, υπάρχουν τώρα στη διάθεση µας µαρτυρίες ότι οι ανθρώπινες δι-υποκειµενικές ικανότητες είναι παρούσες πριν από τη γέννηση και µπορούν αµέσως να ενεργοποιηθούν κατά τη στιγµή της γέννησης. Ένα σηµαντικό τεστ της αυτόνοµης ικανότητας των βρεφών για παιχνίδι συνοµιλίας είναι να τοποθετήσουµε δύο βρέφη πρόσωπο µε πρόσωπο και να παρατηρήσουµε αν µπορούν να συνοµιλήσουν δίχως τη βοήθεια του ενήλικα. Αυτό ακριβώς έκανε ο Geraldo Fiamenghi στο Εργαστήριο µου. ιαπίστωσε ότι τα βρέφη αναγνωρίζουν το ένα το άλλο σαν πρόσωπα και γρήγορα εµπλέκονται σε µία πνευµατώδη και συχνά πολύ κωµική ανταλλαγή εκφράσεων χρησιµοποιώντας όλα τα µέρη του σώµατος τους. Συχνά δοκιµάζουν τη µίµηση σαν έναν τρόπο βελτίωσης ή σαν έλεγχο της επαφής, ακριβώς όπως κάνουν οι ενήλικες όταν συναντούν ένα βρέφος. ΟΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΜΒΡΥΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΝΕΟΓΝΩΝ Πριν από 15 χρόνια, υπέρηχοι σε αγέννητα βρέφη αποκάλυψαν τη ζωή των εµβρύων που ουδέποτε είχαµε δει. Ήταν σαν µία συνάντηση µε ένα εκπληκτικό πλάσµα στα βάθη του ωκεανού που το παρατηρούσαν εξερευνητές από ένα υποβρύχιο εφοδιασµένο µε φώτα. ύσπιστοι γιατροί παρατήρησαν µία χαριτωµένη σκοπιµότητα στον τρόπο που τα έµβρυα κινούν τα άκρα τους, στον τρόπο που αναπνέουν, που καταπίνουν το υγρό, που χαµογελάνε και κινούν τα µάτια τους συγχρονισµένα, σαν να βλέπουν, µασάνε, ακόµα βυζαίνουν και το δάκτυλο τους, και κολυµπάνε γυρίζοντας, κάνοντας πιρουέτες και τούµπες. Αυτά που παρατηρούσαν δεν ήταν οι αναµενόµενοι

9 τυχαίοι, µικροί και µεγάλοι σπασµοί ή οι αντανακλαστικές προσαρµογές τµηµάτων ενός άψυχου καρτεσιανού αυτόµατου. Φαινόταν να είναι σκόπιµες πράξεις προσαρµοσµένες σε µία µελλοντική ζωή όπου, σε εντελώς διαφορετικό περιβάλλον, θα υπάρχει µεγαλύτερο πεδίο δράσης. Ένα έµβρυο βιώνει τη φωνή της µητέρας του φιλτραρισµένη, σαν να ακούγεται µέσα από έναν τοίχο, ενώ το αγέννητο βρέφος είναι ικανό να µάθει την οµιλία της τους τελευταίους µήνες της εγκυµοσύνης έτσι ώστε αµέσως µετά την γέννηση αυτή είναι γνώριµη και προτιµάται σε σχέση µε τις φωνές άλλων γυναικών. Όταν παρουσιάστηκαν στο βρέφος οι φωνές δύο γυναικών µέσα από δύο ακουστικά, το νεογνό κοίταξε προς το µέρος του ακουστικού που ακουγόταν η φωνή της µητέρας. Όταν µία µητέρα χαιρετά το νεογέννητο της η στοργική φωνή της τού είναι ήδη γνωστή. Το νεογέννητο µπορεί να αναγνωρίσει ακόµα κι ένα ποίηµα που είχε απαγγείλει η µητέρα του κατά τη διάρκεια της κύησης ή ένα κοµµάτι µουσικής που αυτή συχνά τραγουδούσε ή της άρεσε να ακούει στο ραδιόφωνο ή την τηλεόραση. Οι µαρτυρίες είναι σαφείς. Αντίθετα µε την κλασική ιδέα ότι η γέννα είναι το ξεκίνηµα µιας ζωής µε εντελώς διαφορετικές συνθήκες έτσι που το νεογέννητο είναι εντελώς αµήχανο, χαµένο σε αυτό που ο William James φαντάστηκε πως πρέπει να είναι µια µεγάλη, λαµπερή, πολύβουη και πολύχρωµη σύγχυση - περιτυλιγµένο µε εικόνες και ήχους, δίχως κατανόηση και χωρίς νόηµα- το νεογέννητο δεν είναι τόσο διαφορετικό από το έµβρυο, ούτε είναι χαµένο στο χάος και στην αδυναµία. Οι κινήσεις του νεογέννητου δεν είναι σαν τον χορό µίας µαριονέττας που κρέµεται από σχοινιά. Το βρέφος µπορεί να κάνει αρµονικές, γεµάτες χάρη κινήσεις, βελτιώνοντας τις εύκολα και πετυχηµένα. Ο συντονισµός µεγάλου αριθµού µυών και σηµείων του σώµατος υπάρχει, αν και οι ενέργειες του, οι προσπάθειες του να περπατήσει ή να φτάσει να αρπάξει κάτι είναι πολύ αδύναµες για να έχουν κάποιο πρακτικό αποτέλεσµα. Είναι προδροµικές µιας εµπρόθετης ζωής, ουσιαστικές αναφορικά µε το σχήµα της µελλοντικής ανάπτυξης. Ο συντονισµός αυτού του δραστήριου όντος θα πρέπει να βρίσκεται στον πυρήνα ενός καλά συνδεµένου εγκεφάλου, στον οποίο τα σχήµατα των αναδυόµενων δραστηριοτήτων διατηρούνται µέσα σε σκόπιµα πρότυπα που έχουν προσδιορισµένους στόχους στο χώρο και στο χρόνο. Η ΝΕΟΓΝΙΚΗ ΜΙΜΗΣΗ: ΕΝΑ ΘΑΥΜΑ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ ΚΑΙ ΕΝΑ ΜΗΝΥΜΑ ΣΥΝΤΡΟΦΙΚΟΤΗΤΑΣ Το 1973 µια νεαρή Ελληνίδα, ψυχολόγος και µητέρα, βρήκε µία συµπεριφορά τελείως αντίθετη µε τις θεωρίες που είχαν προάγει γνωστές αυθεντίες της ψυχολογίας, συµπεριφορά η οποία, αν και είχε καταγραφεί, είχε επανειληµµένως αγνοηθεί. Ανέφερε ότι πολύ νεαρά βρέφη µπορούσαν να µιµηθούν εκφράσεις του προσώπου, φωνοποιήσεις και χειρονοµίες. Η Όλγα Μαράτου έκανε αυτή την ανακάλυψη και ο µαθητής της Γιάννης Κουγιουµουτζάκης ακολούθησε µε µία εκτεταµένη έρευνα των µιµήσεων µε νεογνά ηλικίας λεπτών µετά από τελειόµηνο ή πρόωρο τοκετό. Με ευαίσθητες µελέτες,

10 που λάµβαναν υπόψη τους τη διάθεση και τον αργό τρόπο σκέψης των νεογνών ως προσώπων, ο Κουγιουµουτζάκης απέδειξε ότι τα νεογέννητα µιµούνται για να επικοινωνήσουν, και το επιβεβαίωσε µε µιά άλλη διαχρονική µελέτη βιντεοσκοπώντας παιχνίδια µιµήσεων ανάµεσα στις µητέρες και τα βρέφη τους στο περιβάλλον του σπιτιού. Βρέθηκε ότι οι µητέρες µιµούνται πιο συχνά τα βρέφη από ότι τα βρέφη τις µητέρες, γεγονός που φανερά βοηθά το βρέφος να αισθάνεται τη συµπάθεια της επαφής ανάµεσα τους. Η Νίνα Κοκκινάκη έχει ερευνήσει σε διαχρονική και διαπολιτισµική µελέτη τις φυσικές µιµήσεις που λαµβάνουν χώρα στο παιχνίδι των πατέρων και των µητέρων µε τα βρέφη τους, ηλικίας κάτω των έξι µηνών, στο Εδιµβούργο και στην Κρήτη, στο περιβάλλον του σπιτιού. Μέχρι στιγµής η ανάλυση δείχνει, ότι οι πατέρες στην Κρήτη µιµούνται περισσότερο από τις µητέρες, και ότι οι γονείς στη Σκωτία ενδεχοµένως είναι διαφορετικοί στις µιµητικές επικοινωνίες µε τα βρέφη τους. Ένας Αµερικανός ερευνητής, ο Andrew Meltzof, µετά το εύρηµα της Μαράτου, έκανε πειράµατα για να δείξει ότι τα νεαρά βρέφη γεννιούνται ικανά να αντιλαµβάνονται τα σώµατα των άλλων προσώπων όπως και τα δικά τους και ότι θυµούνται µοιρασµένα παιχνίδια µιµήσεων τα όποια έχουν παίξει τις πρώτες µέρες. εν γνωρίζουµε τον εγκεφαλικό µηχανισµό που αναγνωρίζει και αναπαράγει τις κινήσεις έκφρασης κατά τη νεογνική και βρεφική µίµηση, αν και υπάρχουν πρόσφατα ευρήµατα από τη φυσιολογία που µπορούν να µας δώσουν κάποιες νύξεις για τις ουσιαστικές νευροκυτταρικές συνιστώσες του µηχανισµού αυτού. Η ερευνητική µαρτυρία του Κουγιουµουτζάκη για την επικοινωνιακή φύση της νεογνικής µίµησης θα µας βοηθήσει να αναγνωρίσουµε τόσο τους ερεθισµούς που την υποστηρίζουν και τη µορφοποιούν όσο και τα κίνητρα ή τα συναισθήµατα που την κατευθύνουν και καταδεικνύουν το ρόλο της στην ανάπτυξη περισσότερο εύκαµπτων συναλλαγών που εµφανίζονται τους επόµενους µήνες, συµπεριλαµβανοµένων και των πρωτοσυνοµιλιών. Η έρευνα της Κοκκινάκη επιβεβαιώνει ότι κάθε σχέση είναι ξεχωριστή από την αρχή. ΤΟ ΕΜΦΥΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΩΝ ΣΥΓΚΙΝΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΤΟΥΣ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ Καθώς οι µητέρες και τα βρέφη κοιτάζονται στα µάτια εκφράζουν µεταβατικές συγκινήσεις τις οποίες όλοι µας αναγνωρίζουµε τόσο εύκολα όσο και τα χρώµατα. Οι εκφράσεις του βρέφους δείχνουν τις εκτιµήσεις του για την επαφή που έχει µε τη µητέρα του, συγκινήσεις σχηµατοποιηµένες µέσω ενός ειδικού κώδικα που έγινε γνωστός από το έργο του αρβίνου "Η Έκφραση των Συγκινήσεων στον Άνθρωπο και τα Ζώα". Ο τίτλος του έργου του αρβίνου δηλώνει ότι όλοι µας γνωρίζουµε και αναγνωρίζουµε τις συγκινήσεις και πράγµατι αυτό συµβαίνει. Ο αρβίνος έκανε µια πρωτοποριακή συλλογή

11 φωτογραφικής µαρτυρίας που δείχνει ότι τα βρέφη έχουν τα ίδια βασικά συναισθήµατα που διαθέτουν και οι ενήλικες όλων των "φυλών". Οι συγκινήσεις στον εγκέφαλο επηρεάζουν την επιλογή των αντιληπτικών στόχων, των πράξεων που πρέπει να ακολουθήσουν και του υλικού της µάθησης. Η συναλλαγή των συγκινήσεων ανάµεσα στη µάνα και το βρέφος της έχει γι' αυτό το λόγο δύο λειτουργίες. Ανάµεσα στους δύο επικοινωνούντες συντρόφους η συναλλαγή των συναισθηµάτων ελέγχει τη δυναµική επιτυχία ή αποτυχία της εµπλοκής του ενός µε τον άλλο - τον δεσµό προσώπου µε πρόσωπο. Όπως λέει ο Daniel Stern, η µητέρα και το βρέφος επικοινωνούν µέσω της "συνήχησης" των συναισθηµατικών µελωδιών που εκφράζονται στις κινήσεις έκφρασης του ενός προς τον άλλο. Επιπλέον, µέσα σε κάθε κεφάλι οι συγκινήσεις κατευθύνουν τη συνείδηση για το τι θα αντιληφθεί και τι θα θυµηθεί - τον δεσµό υποκειµένου προς το αντικείµενο. Με το συνδυασµό των δύο αυτών λειτουργιών, οι εκφράσεις των συγκινήσεων φέρουν τις εµπειρίες των δύο προσώπων σε µια ευθύγραµµη διάταξη, έτσι που να καθίσταται δυνατή η αλληλοδιερεύνησή τους προκειµένου να λειτουργήσουν συµπληρωµατικά ο ένας προς τον άλλο. Μια τρίτη λειτουργία των συγκινήσεων, που σχετίζεται µε τις ανάγκες του σώµατος, είναι η µόνη που οι παραδοσιακές θεωρίες είχαν προσδώσει στα βρέφη. Ενώ δεν θέλω να αρνηθώ τις ουσιαστικές λειτουργίες της ευχαρίστησης και του πόνου στη ρύθµιση ζωτικών καταστάσεων, λόγοι χρόνου δεν επιτρέπουν τη θεώρηση αυτής της ρύθµισης στην παρούσα οµιλία. Το βρέφος προσδοκά και εξαρτάται από τα θετικά συναισθήµατα της µητέρας του, γεγονός που µαρτυρείται από την κατάσταση εκείνη όπου οι µητρικές αντιδράσεις εµποδίζονται ή σταµατούν. Η διερεύνηση αυτού/του φαινοµένου έγινε µε ένα πολύ αποτελεσµατικό τεστ από τον Edward Tronick στη Βοστώνη και από την Lynne Murray στο Εδιµβούργο. Κατά την επικοινωνία µητέρας-βρέφους ζητήθηκε από τη µητέρα να κρατήσει ακίνητο το πρόσωπο της και να µην κάνει καµιά κίνηση για ένα µε δύο λεπτά ενώ παράλληλα κοίταζε το βρέφος της. Το δίµηνο βρέφος αµέσως έδειξε σηµάδια στενοχώριας, σαφή και οργανωµένα σινιάλα λύπης ή θυµού και αποφυγής της µητέρας, η οποία πρόδωσε την αµοιβαία συµπάθεια τους. Μετά που η µητέρα αρχίζει πάλι να συνοµιλεί και να προσπαθεί να ηρεµήσει το βρέφος της, που το δυσαρέστησε εξαιτίας της οδηγίας των ψυχολόγων, για µερικά δευτερόλεπτα υπάρχει µια ψυχρότητα ανάµεσα τους. Το βρέφος αποσύρεται για κάποιο χρόνο. Όµοια ήταν τα αποτελέσµατα που είχαµε στην έρευνα όπου η µητέρα και το βρέφος επικοινωνούσαν µέσω τηλεόρασης, και στη συνέχεια δείξαµε στο βρέφος ένα λεπτό µαγνητοσκοπηµένης επικοινωνίας µε τη µητέρα του. Η τεχνική αυτή αναπτύχθηκε από την Lynne Murray στο Εδιµβούργο µετά τις οδηγίες του Hanus Papousek, ο οποίος προσπαθούσε να κάνει όµοια πειράµατα στο Μόναχο. Η µαγνητοσκοπηµένη µητρική συµπεριφορά που δείχνουµε στο βρέφος δεν το απατά και σύντοµα (εξαιτίας της αποτυχίας διαλογικών συγχρονισµών, εναλλαγής σειράς, κλπ) στεναχωριέται και αποσύρεται, επειδή, όπως στην κατάσταση του παγωµένου µητρικού

12 προσώπου, αντιλαµβάνεται ότι η µητέρα που βλέπει στην οθόνη δεν είναι µια ζωντανή αντιδρούσα στο ίδιο παρουσία, Ο Tronick, η Murray αλλά και η Tiffany στο Μαϊάµι έχουν αποδείξει ότι, όταν µια µάνα υποφέρει από κατάθλιψη, όπως µερικές φορές συµβαίνει για λίγες εβδοµάδες µετά το στρες και την ένταση του τοκετού, και αδυνατεί να εκφράσει τα συναισθήµατα της στο παιδί της, το βρέφος δεν προσκολλάται και δεν πλησιάζεται εύκολα. Εάν δεν υπάρξει βοήθεια στη µητέρα για την εγκαθίδρυση της επικοινωνιακής σχέσης µε το βρέφος της και παράλληλα ούτε αυτή ούτε το βρέφος µπορούν να "µπουν" σε κάποια άλλη σχέση, τότε η βρεφική συναισθηµατική απόσυρση µπορεί, σε ορισµένες περιπτώσεις, να επηρεάσει αρνητικά και για αρκετό χρόνο την ψυχολογική ανάπτυξη του βρέφους. Από την άλλη πλευρά η φυσικά εκφραζόµενη γονεϊκή αγάπη µαζί µε τις ανάλογες βρεφικές αντιδράσεις είναι πολύ ισχυρές και ικανές να αντέξουν σε ποικίλες περιστάσεις. Η ψυχολόγος Ζαΐρα Παπαληγούρα στη συγκριτική ερευνά της έχει καταγράψει και αναλύσει πρωτοσυνοµιλίες και παιχνίδια γονέων µε τα νεαρά βρέφη τους - βρέφη που ήρθαν στη ζωή µέσω της σύγχρονης αναπαραγωγικής τεχνολογίας και βρέφη που συλλήφθηκαν µε φυσιολογικό τρόπο. Τα αποτελέσµατα της φαίνεται να δείχνουν ότι τα βρέφη που ήρθαν στη ζωή µέσω της σύγχρονης αναπαραγωγικής διαδικασίας αναπτύσσονται το ίδιο καλά µε τα άλλα παρά τη στρεσογόνο περίοδο που πέρασαν οι γονείς τους πριν τη σύλληψη και τον τοκετό τους. Αυτό που µετρά είναι η υγεία των σχέσεων γονέων και βρεφών και οι σχέσεις του βρέφους και των γονέων µε άλλα αγαπηµένα πρόσωπα παρά το πώς έχει συλληφθεί το βρέφος. ΠΩΣ ΤΑ ΥΝΑΜΙΚΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΦΙΛΙΑΣ ΟΙΚΟ ΟΜΟΥΝ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ Οι πρωτοσυνοµιλίες έχουν περιγραφεί σαν ένας χορός και σαν αυτοσχεδιασµός ενός µουσικού ζευγαριού. Στην καλύτερη περίπτωση είναι ξεκάθαρα µία αρµονική ανταλλαγή σηµαντικών µηνυµάτων όπου οι εναλλαγές του διαλόγου της έκφρασης ρυθµίζονται µε λεπτότητα από τους κύκλους των συναισθηµάτων. Κάθε συνοµιλητής σε ένα διάλογο δείχνει διακυµάνσεις επιθυµίας προκειµένου να γίνει κατανοητός ή να εκτιµηθεί και καθένας εκπέµπει πολλά ανεπαίσθητα σήµατα επιβολής και ανησυχίας, δούναι και λαβείν. Ανάµικτα σήµατα ντροπαλότητας, αλαζονείας, απέχθειας, ντροπής και εκστατικής χαράς οδηγούν σε µία ποιότητα σχέσης καθαρή, στο πόσο πρόθυµος είναι κάθε συνοµιλητής να γίνει κοινωνός νέων ιδεών και πόσο καθένας εύχεται να αναλάβει την αρχηγία ή να ακολουθεί. Τα συναισθήµατα των βρεφών και το επίπεδο εγρήγορσης ή δραστηριότητας εξαρτάται από το ποιος είναι ο συνοµιλητής. Ένα οικείο, αγαπηµένο πρόσωπο γρήγορα αποκτά πρόσβαση στις παιχνιδιάρικες επιθυµίες του βρέφους. Ένας ξένος ή ένα οικείο αλλά ανυπόµονο και καθόλου συµπαθητικό πρόσωπο προκαλεί µία απάντηση πιο προσεκτική ή ειλικρινά αποτρεπτική ή πιθανώς µία διαµαρτυρία. Είναι ξεκάθαρο πως

13 αυτή η περιπλοκότατα των βρεφικών διαθέσεων της εµπιστοσύνης και της καχυποψίας δεν είναι πρωταρχική για την κάλυψη των αναγκών της άνεσης και της φροντίδας. Μία εποικοδοµητική σχέση είναι υπό διαπραγµάτευση όπου αποκτώνται κοινές εµπειρίες. Ο ψυχολόγος των βρεφών και ψυχίατρος Daniel Stern µας έχει προτρέψει να µην είµαστε ικανοποιηµένοι µε οποιαδήποτε στατική περιγραφή των κατηγοριοποιηµένων συναισθηµάτων, όπως είναι η χαρά, ο θυµός, ο φόβος, η απέχθεια, αλλά να αναζητήσουµε και τους νόµους των "συναισθηµάτων ζωτικότητας" που ρυθµίζουν διάλογους, παιχνίδια κ.λ.π. και να εξετάσουµε χωριστά τα συναισθήµατα σχέσεων, που αναφέρονται συγκεκριµένα στο πώς αισθανόµαστε για τα άλλα πρόσωπα, τα οποία µπορεί να συµπαθούµε ή να αντιπαθούµε, να εµπιστευόµαστε ή να δυσπιστούµε, να αγαπάµε ή να µισούµε. Τα βρέφη σίγουρα εκπέµπουν όλην αυτή την γκάµα συναισθηµάτων. Χρησιµοποιούν τα συναισθήµατα µε τρεις τρόπους: για να ρυθµίσουν τον σωµατικό εαυτό (στην άνεση και στην ταλαιπωρία, στην αρρώστια και στην υγεία), για να αξιολογήσουν αντικείµενα (τα άψυχα φαινόµενα που παρατηρούν, εξερευνούν και χρησιµοποιούν) και για να διαµορφώσουν σχέσεις µε πρόσωπα µαθαίνοντας, έτσι, µαζί τους. Με τον Stern έχουµε εντυπωσιαστεί από τα µετασχηµατιζόµενα µε γρήγορους ρυθµούς συναισθήµατα που παρουσιάζονται στη µουσική, στο δράµα και σε όλων των µορφών τα παιχνίδια. Ο Stern αναφέρεται στους "δυναµικούς συναισθηµατικούς φακέλους" όπου η µητέρα και το βρέφος εξερευνούν τη σχέση τους και το βρέφος αποκτά µία αύξουσα αίσθηση του εαυτού του στις συχνά επαναλαµβανόµενες µορφές των παιχνιδιών και χαιρετισµών της µητέρας. Οι αντιδράσεις των βρεφών στο παιχνίδι µε έχουν διδάξει ότι το µυαλό µας γεννά και ανταποκρίνεται στις "αφηγήσεις αισθηµάτων" που µας συνοδεύουν µέσα από µεταβαλλόµενες καταστάσεις ενδιαφέροντος, έκπληξης, αµφιβολίας, ικανοποίησης και πεποίθησης. Αυτές είναι εµφανείς στη µουσική και στις ποιητικές ή ρητορικές πτυχές της γλώσσας και µπορούν να µελετηθούν στα τραγούδια της µητέρας και στα ρυθµικά παιχνίδια µε το βρέφος της. Οι µελετητές των πολιτισµών που στηρίζονται στις προφορικές παραδόσεις, γνωρίζουν ότι η απαγγελία ποιητικών και µελωδικών αφηγήσεων, µε κορυφαία την Οδύσσεια, είναι αλησµόνητη. Όλοι θυµόµαστε τα παιδικά τραγούδια και τα στιχάκια, ακόµα και την παραδοσιακή ποίηση που µας υποχρέωναν να απαγγείλουµε στο σχολείο. Πιστεύω πως παρόµοιες συνθέσεις αισθηµάτων και εµπειριών είναι που αποτελούν τον θεµελιώδη ιστό που βρίσκεται στη βάση της συνοχής των γλωσσικών µηνυµάτων πάνω στις οποίες ένας άπειρος αριθµός δεδοµένων µπορεί να καταγραφεί και να αναφερθεί και από τις οποίες οικοδοµούνται τα επιχειρήµατα και τα κατηγορήµατα Αυτό που κάνουν τα υποκείµενα στα αντικείµενα ή σε άλλα υποκείµενα, πώς αναγνωρίζονται τα πράγµατα και τα υποκείµενα και τους προσδίδονται ιδιότητες και αξίες, πότε και πού γίνονται οι πράξεις ή πώς κατευθύνονται ή κατευθύνονταν, όλα αυτά και πολλά άλλα σηµατοδοτούνται από τους ρυθµούς και την προσωδία του "προσώπου", της "πτώσης", της "έγκλισης", του "χρόνου" της οµιλίας, µέσα στη µορφολογία και το συντακτικό των

14 λέξεων οποιασδήποτε γλώσσας. Τα βρέφη δε µιλούν, αλλά µπορούν να απαντήσουν ως ειδήµονες σε παρόµοιες µορφές µουσικού παιχνιδιού µε ποιητικό λόγο και να τις συνδέσουν µε την αυξανόµενη γνώση του κόσµου. Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΠΑΙΧΝΙ ΙΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΚΤΕΤΑΜΕΝΗ ΣΥΝΕΙ ΗΣΗ Από τη στιγµή που διαπιστώθηκε ότι τα βρέφη ήταν ικανά για το δι-υποκειµενικό, πρωτο-συνοµιλιακό παιχνίδι µε τις µητέρες τους, αρχίσαµε να µελετούµε συστηµατικά την ανάπτυξη της συµπεριφοράς των δύο συντρόφων. Βρήκαµε πως τα κίνητρα των βρεφών "ξεδιπλώνονταν" από εβδοµάδα σε εβδοµάδα, σύµφωνα µε κάποιο φιλόδοξο πρόγραµµα. Στους τρεις µήνες, το πρόσωπο της µητέρας τραβούσε λιγότερο το ενδιαφέρον του και το βρέφος συχνά έστρεφε µακριά το βλέµµα του από το µητρικό, διαλογικά προσανατολισµένο βλέµµα της για να περιπλανηθεί σε πιο µακρινά και πεζά γεγονότα. Καθώς το σώµα µεγάλωνε, η δύναµη της στάσης του σώµατος αυξανόταν και το βρέφος κρατούσε όρθιο το κεφάλι προσανατολίζοντας το, µαζί µε τα µάτια, µε αποφασιστικότητα, προσπαθώντας να φτάσει και να πιάσει αντικείµενα µε αυξανόµενη δύναµη και αποτελεσµατικότητα. Αυτή η πρόοδος συνοδεύτηκε στα βρέφη 3-4 µηνών από µία παιγνιώδη περιέργεια στην εµφάνιση, στην εξαφάνιση και στην κίνηση των πραγµάτων. Έτσι, οι πρωτοσυνοµιλίες διακόπτονται από τις εξερευνήσεις και η µητέρα πρέπει να αλλάξει την τακτική της. Αυτή η εξέλιξη προκαλεί την περιέργεια της προσεκτικής µητέρας για το εστιακό σηµείο ενδιαφέροντος του βρέφους. Τώρα, νέα παιχνίδια αναπτύσσονται µε τα αντικείµενα να κινούνται και να εξαφανίζονται. Το ίδιο το σώµα του παιδιού γίνεται παιχνίδι που δίνει ευχαρίστηση µε το κούνηµα, το τίναγµα και τις κλωτσιές. Σύντοµα, η ρυθµική κίνηση των χεριών και των ποδιών γίνεται ο τρόπος µε τον οποίο το βρέφος ελέγχει τους ήχους και τις δονήσεις των αντικειµένων που κουδουνίζουν ή τους χτύπους των αντικειµένων που χτυπούν µεταξύ τους. Οι σύντροφοι µιµούνται και βοηθάνε αυτές τις προσπάθειες, µε επαναληπτικά σωµατικά-παιχνίδια που περιέχουν ψυχική ευφορία και εκπλήξεις πειράγµατος. Ίσως όµως, οι πιο σηµαντικές πηγές διασκέδασης σ' αυτήν την περίοδο παιχνιδιού να είναι τα τραγούδια, "οι µουσικές και χορευτικές εκτελέσεις" που η µητέρα επινοεί για να τραβήξει την προσοχή του βρέφους της, το γεµάτο έκπληξη χαµόγελο αναγνώρισης και, στη συνέχεια, την χαρούµενη συµµετοχή. Εδώ και καιρό, καταγράφουµε τα "µητρικά τραγούδια" σε πολλές γλώσσες, καθώς και τη συµµετοχή των βρεφών. Τα βρέφη άνω των 4 µηνών έχουν προτίµηση σε ρυθµικές µελωδίες µε προβλέψιµους κύκλους τονικότητας και η ενεργός συµµετοχή τους αποδεικνύει ότι οι µουσικές φράσεις έχουν ιδιαίτερη σηµασία γι' αυτά. Τα χαρούµενα, ρυθµικά τραγούδια που συνοδεύονται από κινήσεις, προκαλούν απαντήσεις µε χειρονοµίες και εκφράσεις χαράς, ανεξάρτητα από τη γλώσσα που µιλά η µητέρα. Η Καναδή ψυχολόγος Sandra Trehub χρησιµοποίησε εργαστηριακές δοκιµές προτιµήσεων για να αποδείξει ότι τα βρέφη είναι ικανά να διακρίνουν πολλά χαρακτηριστικά της

15 µουσικής. Εδώ έχουµε µαρτυρίες µηνυµάτων στις χειρονοµίες, στις εκφράσεις του προσώπου, και στη φωνή, στα οποία η ανθρώπινη "ψυχή" θα ανταποκριθεί ακόµη και αν στο κεφάλι δεν υπάρχει γλώσσα ούτε και η λογική της αναφορά σε οτιδήποτε έξω από την "εκτέλεση". Η χαρτογράφηση των ρυθµών και της προσωδίας του τραγουδιού της µητέρας και η µέτρηση των µοτίβων του λικνίσµατος της, των τιναγµάτων, τα γνεψίµατα των χεριών και τα ελαφρά χτυπήµατα, µας οδηγούν στη γνώση του τι προσελκύει το βρέφος, τι το οδηγεί και τι του δίνει ευχαρίστηση. Αποκτούµε µαρτυρίες για το ενδιαφέρον του βρέφους σε µία ιστορία ζωτικών συναισθηµάτων, δίχως λέξεις, µία συναισθηµατική αφήγηση µε εκφραστική µορφή. Ενώ οι πρωτοσυνοµιλίες διαρκούν ελάχιστα δευτερόλεπτα, τα παιχνίδια και το µουσικό τελετουργικό που διασκεδάζει τα µεγαλύτερα βρέφη διαρκούν αρκετά λεπτά. Η διάρκεια σκέψης του βρέφους επεκτείνεται τόσο στο χρόνο όσο και στο χώρο. Τα βρεφικά τραγούδια έχουν ένα συγκεκριµένο ρυθµό και οι στίχοι έχουν ποιητικό µέτρο και µουσικές φράσεις. Οι µελωδίες τους οδηγούν σε χαρούµενες ή γεµάτες διέγερση καταλήξεις µε καλά ελεγχόµενες αλλαγές τόνου και οµοιοκαταληξίας σε καίρια σηµεία. Τα τραγούδια των µητέρων στα Αγγλικά, στα Ιταλικά, στα Σουηδικά και στα Ελληνικά, έχουν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Η Elena Longhi, που µαγνητοσκόπησε µητέρες να τραγουδούν και να χορεύουν µε τα βρέφη τους, στα Κέλτικα και στα Αγγλικά, βρήκε πως τα βρέφη είναι πολύ ικανά στο να συµµετέχουν σε τέτοιας µορφής ρυθµικές επιδείξεις. Για παράδειγµα, µπορούν να ταιριάξουν την κίνηση τους στην ανάλογη τονικότητα, να εναρµονιστούν, να ακολουθήσουν τον χτύπο, να προβλέψουν µια µουσική "πτώση" και να φωνοποιήσουν σε αρµονία µε τον τελικό κυµατισµό µιας φράσης. Βέβαια, η ενεργός ευχαρίστηση τους γίνεται αντιληπτή από τη µητέρα, που ανταποκρίνεται συχνά και µε ενθουσιασµό. Τα αγαπηµένα τραγούδια και τα ρυθµικά παιχνίδια ή οι χοροί επαναλαµβάνονται πολλές φορές για την αµοιβαία απόλαυση τους. Η µητέρα εισάγει το βρέφος στη µουσική που της αρέσει περισσότερο, συνήθως δηµοφιλή τραγούδια από το ραδιόφωνο, αλλά η ευχαρίστηση του βρέφους είναι αυτή που καθορίζει την επιλογή. ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΙΑΣ ΜΕ "ΑΓΡΙΟ" ΧΙΟΥΜΟΡ ΚΑΙ ΟΙ ΛΟΓΟΙ ΠΟΥ ΤΑ ΒΡΕΦΗ ΦΟΒΟΥΝΤΑΙ ΤΟΥΣ ΞΕΝΟΥΣ Το βρέφος στην ηλικία των 6 µηνών σίγουρα έχει ένα ζωηρό και αιχµηρό πνεύµα, όταν παίζει - µία αίσθηση χιούµορ που ελέγχει τα συναισθήµατα, προκαλώντας τους τροµακτικούς κινδύνους και τις χαρούµενες εκπλήξεις που δηµιουργούνται όποτε δύο άνθρωποι ωθούν τις σχέσεις τους στα άκρα. Το χιούµορ και το φιλικό πείραγµα ελάχιστα έχουν απασχολήσει την ψυχολογία. Είναι δύσκολο να τα προσδιορίσει κανείς γνωστικά, πιθανότατα διότι ευδοκιµούν στο αναπάντεχο και, ίσως, γιατί είναι υποκειµενικά ή ηθικά. εν υπάρχουν προτυποποιηµένα ερεθίσµατα για το γέλιο ή για την φάρσα σε κάποιο καλό φίλο σαν µία ευχάριστη έκπληξη.

16 Και τα δύο ενυπάρχουν στην επικοινωνία και της προσδίδουν ποιότητα, είτε σε σχέση φιλίας είτε αντιπαλότητας. Ή καλύτερα, δίνουν ποιότητα σε µία ζωντανή σχέση, καλή ή κακή. Με δεδοµένη την δυσκολία των ψυχολόγων και των φιλοσόφων να δώσουν µία λογική εξήγηση σε οτιδήποτε πνευµατώδες ή αστείο, είναι εκπληκτικό πόσο εύκολα εκτιµούν τα βρέφη τα αστεία και τα πειράγµατα της µητέρας τους. Είναι ιδιαίτερα παράδοξο ότι µετά τους έξι µήνες τα βρέφη κάνουν συχνά αστεία και αρχίζουν τα πειράγµατα. Η Vasudevi Reddy έχει κάνει συναρπαστικές περιγραφές της πειραχτικής συµπεριφοράς των βρεφών για να αποδείξει ότι τα βρέφη αναπτύσσουν ένα έντονο ενδιαφέρον στο να ελέγξουν τι αισθάνονται οι άλλοι άνθρωποι και τι θέλουν να κάνουν. Όπως λέει, τα βρέφη δείχνουν να έχουν συναίσθηση όχι µόνο του εαυτού τους αλλά και των άλλων. Ο Shigeru Nakano αναφέρει ότι τα βρέφη της Ιαπωνίας, της Σκωτίας, της Ελλάδας, είναι επιρρεπή στο καλοπροαίρετο πείραγµα και οι µητέρες γίνονται πολύ πιο παιγνιδιάρες για να στηρίξουν αυτή την πλευρά της βρεφικής φύσης. Η Reddy λέει ότι καµία από τις σκανδαλιάρικες συµπεριφορές ενός παιχνιδιάρικου βρέφους ή µητέρας δεν µπορεί να εξηγηθεί, εκτός και αν δεχτεί κανείς, ότι τα βρέφη παρακινούνται για να εξερευνήσουν τα κίνητρα των άλλων ανθρώπων, ιδιαίτερα των ελάχιστων αυτών προσώπων που είναι οικεία και απόλυτης εµπιστοσύνης. Στην ερευνά του σχετικά µε το κοκκίνισµα των βρεφών από ντροπή, ο αρβίνος παρατήρησε ότι η αµηχανία είναι ένα είδος συµπεριφοράς που αντανακλά την ευαισθησία καθενός για τον εαυτό του αλλά και για τον άλλο. Το είδος των αισθηµάτων που προκαλεί εξαρτάται από το ποιο είναι το άλλο πρόσωπο και ιδιαίτερα από το πόσο οικείο και φιλικό πρόσωπο είναι, δηλαδή, από τη στοργή και την εµπιστοσύνη που εµπνέουν. Η Reddy έχει δείξει ότι ένα βρέφος τριών µηνών µπορεί να συµπεριφερθεί µε διφορούµενες και ελκυστικές επιδείξεις χαράς, κοιτάζοντας µακριά και χαµογελώντας µε έναν τρόπο χαρούµενης ντροπής σε ένα παιχνίδι πρόσωπο µε πρόσωπο, µε κάποιον γνωστό και αγαπηµένο ή σε παιχνίδι µε τον καθρέφτη. Με κάποιον ξένο που βρίσκεται δίπλα του ή στο πείραµα µε το παγωµένο πρόσωπο της µητέρας που δείχνει εχθρικό, το ίδιο βρέφος, αισθανόµενο δυστυχισµένο, αποφεύγει τη µατιά, µε µία έκφραση που θυµίζει ντροπή. Αυτή η συναίσθηση του άλλου είναι ηθική αντίδραση που σχετίζεται µε την καλή ή κακή ποιότητα της σχέσης µε κάποιον άλλο. ίνει µία αξία σε κάποια στιγµή "συνάντησης" και απαιτεί µία ευαίσθητη ανταπόκριση. ΑΠΟ ΤΑ ΑΣΤΕΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΡΩΜΕΝΩΝ ΣΤΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Όσοι µελέτησαν συστηµατικά το παιχνίδι των βρεφών βρήκαν κανόνες και µια ερµηνεία για τη θέση του στην ανάπτυξη της βρεφικής σκέψης. Κατά τη δεκαετία του 1980 το ενδιαφέρον για τις πρωταρχές της γλώσσας και το ρόλο των κινήτρων κατηύθυνε την προσοχή των ψυχολόγων στη συντακτική πλευρά των παιχνιδιών και των τραγουδιών.

17 Για παράδειγµα ο Jerome Bruner ισχυρίστηκε ότι τα "µορφοσυντακτικά" πρότυπα των παιχνιδιών µητέρας-βρέφους, όπως το "κου-κου-τσα" αποτελούν σηµαντική προπαρασκευή για τις γραµµατικές δοµές της γλώσσας γιατί προσδιορίζουν και συνδέουν ποικίλες προθέσεις. Ο κάθε παίκτης µαθαίνει τι να κάνει και πώς να ποικίλει το τελετουργικό σύµφωνα µε το τι κάνει ο άλλος. Ο καθένας θυµάται και προβλέπει όχι µόνο τις συνέπειες των δικών του πράξεων αλλά και τις κινήσεις που είναι πιθανόν να κάνει ο σύντροφος του. Όµως, σε ένα καλό παιχνίδι ο παίκτης πρέπει επίσης να παρατηρεί τα συναισθήµατα του συντρόφου του µοιραζόµενος στιγµές µεγάλης ευχαρίστησης, έκστασης ή δυσφορίας. σε ένα πειραχτικό παιχνίδι της µητέρας, όπου η κορύφωση είναι µια εισβολή γαργαλητού, το βρέφος γρήγορα γελά προσδοκώντας ότι η στιγµή του πειράγµατος έχει σχεδόν φτάσει. Σύντοµα το βρέφος µπορεί επίσης να µιµηθεί ένα τµήµα της πράξης ή να προσποιείται ότι παίζει κάνοντας "κόλπα" που προκαλούν γέλιο στους άλλους. Μερικές φορές το βρέφος προσφέρει ένα µαθηµένο κοµµάτι ενός παιχνιδιού σε ένα ξένο, όπως το κτύπηµα των παλαµών, για να "σπάσει τον πάγο" σε µια συνάντηση που δηµιουργεί αµηχανία. Το βρέφος αρχίζει να έχει την αίσθηση του "εµένα" σε ένα κοινωνικό κόσµο που οι πράξεις του θα γίνουν αντικείµενο κριτικής εξέτασης από τους άλλους. Το βρέφος συµπεριφέρεται όλο και περισσότερο σαν ένας εκτελεστής που ψάχνει ένα εκτιµητικό ακροατήριο. Κάθε χειρονοµία συνιστά πρόσκληση για µια αντίδραση και βαθµιαία αυτές οι δεικτικές πράξεις γίνονται σε σχέση µε αντικείµενα ή συµβάντα που τραβούν την προσοχή του παιδιού και λαµβάνουν χώρα για να υποδείξουν ένα ενδιαφέρον συµβάν ή σαν προστακτικές πράξεις για να ζητήσουν από κάποιον να κάνει κάτι. Γύρω στους επτά µε οκτώ µήνες τα βρέφη φαίνεται ότι έχουν περισσότερη αυτοεπίγνωση σε οτιδήποτε κάνουν, αλλά ακόµη προβληµατίζονται µε τις προθέσεις των άλλων. Μετά τους εννιά ή δέκα µήνες το βρέφος αρχίζει να παρατηρεί για να εξακριβώσει τι νοµίζει ο σύντροφος του για ένα έργο που πραγµατοποιεί, οι δε χειρονοµίες και προφορικές εκφράσεις του συντρόφου εύκολα πλέον προσελκύουν και κατευθύνουν το ενδιαφέρον του βρέφους. ιαµορφώνεται έτσι ένας χώρος στη ροή της εναλλασσόµενης προσοχής µεταξύ ενήλικα και βρέφους για να εκφραστούν οι λέξεις και να αποκτήσουν νόηµα τα αντικείµενα, οι πράξεις και οι ιδιότητες τους. Αυτός ο χώρος ίσως να υπήρχε ήδη στην εναλλαγή σειράς κατά τις πρωτοσυνοµιλίες, µήνες πριν, όταν το βρέφος ηλικίας δύο µηνών µπορούσε να δείξει και να χρησιµοποιήσει άλλες εκφραστικές χειρονοµίες, καθώς και την "προ-οµιλία" και τα "κου" ως µέρος της απάντησης σε ένα σύντροφο που συναισθάνεται. Συχνά, το βρέφος, στο σηµείο αυτό, στρέφει το βλέµµα του µακριά από τον σύντροφο ακριβώς όπως κάνουν τα µεγαλύτερα βρέφη για να κοιτάξουν το γνώριµο θέµα ενός συνεργατικού παιχνιδιού µε αντικείµενα. Στις συναλλαγές της αµοιβαίας προσοχής υπάρχουν ήδη τα σπέρµατα της γλώσσας. Κοντά στο τέλος του πρώτου χρόνου, τα βρέφη όχι µόνο καταλαβαίνουν καλύτερα τα µηνύµατα των άλλων, αλλά µπορούν και τα ίδια να εκπεµπόµουν σαφέστερα µηνύµατα. Η Χριστίνα Παπαηλιού µελετά πώς οι αναφωνήσεις και το βάβισµα, εκφραζόµενα µε

18 διαφορετικά προσωδιακά πρότυπα, δίνουν φωνητική έκφραση σε ιδέες που τα βρέφη θέλουν να µοιρασθούν µέσω της φωνής και των χειρονοµιών. Ο γλωσσολόγος Michael Halliday ονόµασε αυτές τις "πράξεις νοήµατος" πρωτογλώσσα. Οι µητέρες κατανοούν αυτά τα µηνύµατα, διότι µοιράζονται µε το βρέφος καθηµερινά το ενδιαφέρον για τον κόσµο. Το αινιγµατικό σύνδροµο του αυτισµού, στο οποίο ένα βρέφος που περπατά όχι µόνο δεν καταλαβαίνει εύκολα τους άλλους ανθρώπους αλλά και αδυνατεί να κάνει ένα ελεύθερο διάλογο µαζί τους, φαίνεται ότι προέρχεται από την απώλεια των κινήτρων για εκµάθηση νοηµάτων. Η έσποινα Παπούδη έχει κάνει µια ερευνητική µελέτη συµβολικού παιχνιδιού σε νεαρά αυτιστικά παιδιά που έδειξε πόσο το σύνδροµο επιδρά αρνητικά στην ικανότητα για µοίρασµα µιας άποψης και στο βίωµα της αµοιβαίας προσοχής σε εύκαµπτες διαπραγµατεύσεις κατανόησης. Η εργασία της µας προσφέρει σαφείς υποδείξεις για το πώς οι γονείς και οι δάσκαλοι µπορούν να βρουν ένα τρόπο να βοηθήσουν ένα αυτιστικό παιδί να αναπτύξει την επικοινωνία. Αναγνωρίζεται πλέον ευρέως ότι αυτό το σύµπλεγµα υποκειµενικών και διυποκειµενικών κινήτρων στον ανθρώπινο εγκέφαλο είναι ο θεµελιώδης µηχανισµός της πολιτισµικής και γλωσσικής µάθησης. Οι λέξεις γίνονται αναπόσπαστες από τα αντικείµενα, τα πρόσωπα ή τις πράξεις που έχουν αναδειχθεί κατά τη διάρκεια της διαπραγµατευτικής αλληλοκατανόησης και τις οποίες τα βρέφη θυµούνται µε τη βοήθεια των συναισθηµατικών αξιολογήσεων που προλέγουν τη µελλοντική τους χρήση. Η έκφραση των κατηγορηµάτων είναι µία πράξη πληροφόρησης που φυσιολογικά υπάρχει στη συνοµιλία. Αντανακλούν τα συναισθήµατα που χρωµατίζουν αυτό το διάλογο, τις εντάσεις και τη σύγχυση που ανακύπτουν µεταξύ δύο ή περισσότερων συνειδήσεων και ατόµων που αναλαµβάνουν πρωτοβουλία δράσης, καθώς και τις υπαρκτές περιστάσεις που διαµορφώνει µία περιβάλλουσα συγκεκριµένη διάταξη των αντικειµένων. Η σκέψη είναι µία αφήγηση συναισθηµάτων και οι ιστορικές αφηγήσεις απαιτούν συναισθηµατικό πλέγµα της ανθρώπινης κατανόησης. Γι' αυτό το λόγο, τα βρέφη περνούν τόσους πολλούς µήνες παίζοντας σε ένα περιβάλλον µητρικού, πατρικού και αδελφικού παιχνιδιάρικου, τρυφερού πειράγµατος πριν αρχίσουν να µαθαίνουν τις µεταφορές και τα σύµβολα της κουλτούρας τους και πριν ακούσουν για να θυµηθούν και να µιµηθούν τις λέξεις που προσδιορίζουν σηµαντικές διακρίσεις για τους κατοίκους ενός περίπλοκα διαρθρωµένου κοινωνικού σύµπαντος. ΕΠΙΛΟΓΟΣ: ΓΙΑΤΙ Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ Ο ΙΑΛΟΓΟΣ Ελπίζω το µήνυµα µου να είναι σαφές, ή µάλλον, ελπίζω να έχουµε όλοι καταλάβει το µήνυµα του βρέφους και την ευγενή του πρόσκληση. Πιστεύω ότι τα ερευνητικά ευρήµατα που σας ανέφερα συνιστούν προετοιµασίες για ένα νέο είδος επιστηµονικής ψυχολογίας, µια περισσότερο συµπαθητική ψυχολογία, που δεν ικανοποιείται πλέον µε την ενασχόληση µιας καρτεσιανής άσκησης, που φαντάζεται τι λαµβάνει χώρα σε µια

19 µοναχική κεφαλή που σκέφτεται από µόνη της. Το µυστικό της συνείδησης µας είναι ότι πάντα λέει ιστορίες, ψάχνοντας έναν σύντροφο, ο οποίος θα βρει στις ιστορίες αυτές ενδιαφέροντα, προκλητικά και χρήσιµα νέα. Η γνώση είναι γνώση µαζί µε κάποιον άλλο, είναι γνώση ανάµεσα στα ανθρώπινα µυαλά. Στο βαθµό που γνωρίζω, ποίηση σηµαίνει "οικοδόµηση" ή "δηµιουργία" και διάλογος σηµαίνει συν-οµιλία. Πιστεύω ότι το βρέφος είναι ένας ποιητής που περιµένει να δηµιουργήσει µια ιστορία µε έναν σύντροφο, ένα πρόσωπο που ψάχνει το διάλογο, ένας µουσικός που θέλει έναν σύντροφο στο ρυθµό. Τα βρέφη είναι εξοπλισµένα από τη φύση να εισέλθουν σε έναν κόσµο που οι συνάνθρωποι τον έχουν γεµίσει µε συµβολικό και τεχνικό νόηµα - αυτό που αποκαλούµε "κουλτούρα". Η ανακάλυψη της διαλογικής φύσης του βρεφικού νου είναι µια συναρπαστική περιπέτεια που µόλις έχει αρχίσει.

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη και διαταραχές της Κοινωνικότητας στον Αυτισμό. Ευδοκία Καρδαμίτση, Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικοί

Ανάπτυξη και διαταραχές της Κοινωνικότητας στον Αυτισμό. Ευδοκία Καρδαμίτση, Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικοί Ανάπτυξη και διαταραχές της Κοινωνικότητας στον Αυτισμό Ευδοκία Καρδαμίτση, Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικοί Μειονεξίες σε 3 λειτουργικές περιοχές Κοινωνικές σχέσεις Επικοινωνία Σκέψη, φαντασία Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Χαλάνδρι 02/05/2010 Αριστοτέλους 42 Χαλάνδρι Τ.Κ. 15234 Τηλ./210-6800823 e-mail: papdimit@yahoo.gr ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ανάπτυξη της γλώσσας αποτελεί µια πολύχρονη, πολύπλοκη και προοδευτική

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΔΟΜΗΣΗ ΕΠΕΑΕΚ 2. Τριάδα των διαταραχών: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ Μαρία Βακαλοπούλου

ΑΝΑΔΟΜΗΣΗ ΕΠΕΑΕΚ 2. Τριάδα των διαταραχών: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ Μαρία Βακαλοπούλου ΕΠΕΑΕΚ 2 Μαρία Βακαλοπούλου ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Είναι κάθε προσπάθεια την οποία κάνει το παιδί ή ο ενήλικας προκειμένου να επηρεάσει την συμπεριφορά ενός άλλου προσώπου και με την προσμονή ότι αυτό το πρόσωπο

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 S E L E C T D E V E L O P L E A D H O G A N D E V E L O P C A R E E R ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 Ημερομηνία: Αύγουστος 02, 2012 2

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΗΛΙΚΙΑ γέννηση ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Αναγνωρίζει και προτιμά τη φωνή της μητέρας καθώς και ήχους της γλώσσας. Μιμείται ήχους της γλώσσας. 2 μηνών Συνδυάζει

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά

Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά Τα συναισθήματα παίζουν καθοριστικό ρόλο στην καθημερινή ζωή των έφηβων μαθητών.

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσική Παιδαγωγική Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Το μικρό μας δεν μιλάει όπως τα άλλα παιδιά της ηλικίας του. Τι μπορεί να συμβαίνει; Το κοινωνικό περιβάλλον, οι συνθήκες ζωής, και οι παραδόσεις επηρεάζουν θετικά

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Το παιδί ξεδιπλώνει τις γλωσσικές ικανότητες του µε το χρόνο. Όλα τα παιδιά είναι διαφορετικά µεταξύ τους και το κάθε ένα έχει το δικό του ρυθµό. Τα στάδια ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΣΤΟ ΠΑΙΔΚΟ ΣΤΑΘΜΟ

ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΣΤΟ ΠΑΙΔΚΟ ΣΤΑΘΜΟ ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΣΤΟ ΠΑΙΔΚΟ ΣΤΑΘΜΟ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΗΣ ΧΑΡΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΠΟΥΛΕΑ Μια μέρα στο παιδικό σταθμό «Το παιχνίδι της χαράς» Στο παιχνίδι της χαράς υπάρχει ένα περιβάλλον όπου παρέχει στα παιδιά ασφάλεια, φροντίδα,

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point.

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. Συγγραφέας του βιβλίου είναι η Τζακλίν Ουίλσον και απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Εισήγηση στο 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Μάιος, 2009) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Μπετίνα Ντάβου, Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Σπετσιώτου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ΤοΚέντροΥποστήριξηςΓονέων παρουσιάζει. το θεραπευτικό παιχνίδι µε το αυτιστικό παιδί

ΤοΚέντροΥποστήριξηςΓονέων παρουσιάζει. το θεραπευτικό παιχνίδι µε το αυτιστικό παιδί ΤοΚέντροΥποστήριξηςΓονέων παρουσιάζει το θεραπευτικό παιχνίδι µε το αυτιστικό παιδί www.kyg.gr 2310 450 941 6940402054 Επίσης: YouTube - therapeutikopaixnidi Πηγές www.autismcentre.org SonRise www.horison.nl

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Σκοποί της παρουσίασης Εξέταση των προϋποθέσεων καταλληλότητας των παιχνιδιών σε σχέση με τα προγράμματα Φ.Α. Εισαγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΣΤΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ

Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΣΤΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΣΤΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟΙ ΠΑΙΚΤΕΣ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ Ο ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΣΗΜΕΡΑ Εμπειρικές γνώσεις Έλλειψη μεθοδολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στις τεχνικές παρουσιάσεων

Εισαγωγή στις τεχνικές παρουσιάσεων Εισαγωγή στις τεχνικές παρουσιάσεων Νίκος Μαµάσης Τοµέας Υδατικών Πόρων Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Αθήνα 2003 ΙΑΡΘΡΩΣΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΚΗ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΜΟΡΦΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ( ΟΜΗ, ΙΑΦΑΝΕΙΕΣ) ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΣΥΝΙΣΤΩΣΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία»

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία» Περίληψη εισήγησης µε θέµα: Τι είναι άγχος και τι κατάθλιψη. Πώς εµφανίζονται στον εκπαιδευτικό και στον επαγγελµατικό χώρο. Το Άγχος και η Κατάθλιψη αποτελούν ίσως δύο από τις πιο πολυσυζητηµένες έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Αγγελική Γενά agena@ppp.uoa.gr ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΕΝΤΑΞΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Α. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Επίσταση Προσοχής Ομαδική & όχι

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριµία µε τις ικανότητες του µωρού

Γνωριµία µε τις ικανότητες του µωρού Γνωριµία µε τις ικανότητες του µωρού. Γι αυτό πολλά βρέφη δυσανασχετούν όταν η µητέρα αλλάζει δραστικά το χτένισµά της. Όταν το µωρό, αντικείµενο επιθυµίας των γονιών του, έρχεται στον κόσµο κι από πλάσµα

Διαβάστε περισσότερα

Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι

Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι Υπάρχουν πέντε αισθήσεις αντίληψης και πέντε όργανα δράσης. Οι αισθήσεις της αντίληψής είναι η όραση, η όσφρηση, η ακοή, η γεύση και η αφή. Τα όργανα της δράσης είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης. ΤσαφάρηΠαρασκευή, ΛογοθεραπεύτριαΤ.Ε. Ιατρική Εταιρία Ελλογον Τι είναι το πραγματολογικό προφίλ; οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Γυθείου 1 Α, 152 31 Χαλάνδρι Τηλ.: 210-6741 933, 210-6740 118, Fax: 210-6724 536 e-mail: info@pedtrauma.gr www.pedtrauma.gr Γιατί Πρόληψη Παιδικών Ατυχημάτων;

Διαβάστε περισσότερα

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!»

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!» 26 σχεδιασε μια ΦωτογρΑΦιΑ τήσ προσκλήσήσ που ελαβεσ Απο τον ΔΑσκΑλο σου. παρουσιασε το λογοτυπο και το σλογκαν που χρήσιμοποιει το σχολειο σου για τήν εβδομαδα κατα τήσ παρενοχλήσήσ. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP

Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP Αυτό το έργο έχει χρηµατοδοτηθεί µε την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ευρωπαϊκό Χαρτοφυλάκιο Γλωσσών για Κωφούς και

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!»

ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!» ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!» Υπεύθυνες Προγράμματος: Κιοσκερίδου Αικατερίνη Σχολική Νοσηλεύτρια. Παπαγερίδου Φωτεινή Κοινωνική Λειτουργός ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: Διαφυλικές

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ, ΟΠΩΣ

ΜΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ, ΟΠΩΣ ΚΕΦAΛΑΙΟ 3 Ερωτήσεις: εργαλείο, μέθοδος ή στρατηγική; Το να ζει κανείς σημαίνει να συμμετέχει σε διάλογο: να κάνει ερωτήσεις, να λαμβάνει υπόψη του σοβαρά αυτά που γίνονται γύρω του, να απαντά, να συμφωνεί...

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για Εργαζόµενους

Οδηγός για Εργαζόµενους EIPIL-PAN Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης Βραβείο Εργαζόµενου Οδηγός για Εργαζόµενους εκέµβριος 2009 Asset Τεχνολογική Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Click to add text. Ζωή Διονυσίου Επίκ. Καθηγήτρια Τμήμα Μουσικών Σπουδών Ιόνιο Πανεπιστήμιο dionyssiou@gmail.com

Click to add text. Ζωή Διονυσίου Επίκ. Καθηγήτρια Τμήμα Μουσικών Σπουδών Ιόνιο Πανεπιστήμιο dionyssiou@gmail.com 27ο Συνέδριο Κοινωνικής Παιδιατρικής 9-10 Οκτωβρίου 2015, Σπάρτη - Μονεμβασιά Μουσική επικοινωνία στην οικογένεια: στόχοι και πρακτικές του προγράμματος μουσικής αγωγής για βρέφη και νήπια του Ιονίου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο

Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο Η επιστολή ή το γράμμα είναι ένα είδος επικοινωνιακού λόγου, πολύ χρήσιμο για την κοινωνική μας ζωή. Υπάρχουν διάφορα είδη επιστολών. Μια επιστολή μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα της παρουσίασης. Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Τι είναι το αναλυτικό

Θέµατα της παρουσίασης. Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Τι είναι το αναλυτικό ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής ιγγελίδης Νικόλαος Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Θέµατα της παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο τρίτο. Κεφάλαιο τρίτο

Κεφάλαιο τρίτο. Κεφάλαιο τρίτο Κεφάλαιο τρίτο Αυτό που ξέρουµε σαν αρρώστια είναι το τελικό στάδιο µιας βαθύτερης ανωµαλίας και είναι φανερό ότι για να εξασφαλίσουµε πλήρη επιτυχία στη θεραπεία, το ν' αντιµετωπίσουµε µόνο το τελικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση Πιστότητας Πελατών στο Φαρµακείο

Αύξηση Πιστότητας Πελατών στο Φαρµακείο Αύξηση Πιστότητας Πελατών στο Φαρµακείο Ιπποκράτης Νικολακόπουλος - Οικονοµολόγος Θα εξετάσουµε το θέµα από τρεις οπτικές γωνίες: Α. Από την πλευρά του πελάτη καταναλωτή, Β. Από την πλευρά του φαρµακοποιού

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Επιθυµητής Συµπεριφοράς Στη Σχολική Τάξη

Ανάπτυξη Επιθυµητής Συµπεριφοράς Στη Σχολική Τάξη Ανάπτυξη Επιθυµητής Συµπεριφοράς Στη Σχολική Τάξη Ελισάβετ Γεωργίου D.Ed.-M.A. Σχολικός Σύµβουλος Π.Ε. «Ουδείς εκών κακός» Σωκράτης Εάν ανατρέξουµε στην ιστορία της σχολικής µάθησης, θα δούµε ότι από αρχαιοτάτων

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Στόχος: Το κλίµα του διαλόγου

Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Στόχος: Το κλίµα του διαλόγου Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Ο διάλογος ανάπτυξης των εργαζοµένων είναι µέρος της επιλεγµένης µεθοδολογίας για την υλοποίηση της πλήρους χαρτογράφησης της συσσωρευµένης γνώσης

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας κατά τη νηπιακή ηλικία είναι οι 2 αναπτυξιακές κρίσεις στην αρχή της περιόδου η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να:

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΡΟΠΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Ανταποκρίνονται στην ακρόαση του προφορικού

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Αυστραλία- Παγκόσµια πρωτοποριακή έρευνα Ελληνίδας για θεραπεία του αυτισµού µέσω θεάτρου

Αυστραλία- Παγκόσµια πρωτοποριακή έρευνα Ελληνίδας για θεραπεία του αυτισµού µέσω θεάτρου Αυστραλία- Παγκόσµια πρωτοποριακή έρευνα Ελληνίδας για θεραπεία του αυτισµού µέσω θεάτρου Η Χάρις Καρνέζη θυµάται τον εαυτό της µικρό κοριτσάκι να είναι µπροστά σε ένα καθρέφτη και να κλαίει! Δεν ήταν

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα ΓΙΩΡΓΟΣ Σ. ΔΡΟΥΛΙΑΣ Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα Παραγωγή λόγου για την Ε και την ΣΤ Δημοτικού ΠΡΟΛΟΓΟΣ Για να κρατάς αυτό το βιβλίο στα χέρια σου, σημαίνει ότι θέλεις να μάθεις να εκφράζεσαι

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκό Πορτφόλιο Γλωσσών. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Συμβούλιο της Ευρώπης Για έφηβους 12 15 χρόνων. Οδηγός προς τους εκπαιδευτικούς

Ευρωπαϊκό Πορτφόλιο Γλωσσών. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Συμβούλιο της Ευρώπης Για έφηβους 12 15 χρόνων. Οδηγός προς τους εκπαιδευτικούς Ευρωπαϊκό Πορτφόλιο Γλωσσών Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Συμβούλιο της Ευρώπης Για έφηβους 12 15 χρόνων Οδηγός προς τους εκπαιδευτικούς 1. Σε γενικές γραμμές α) Τι είναι το Ευρωπαϊκό Πορτφόλιο Γλωσσών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα