ΤΟΜΟΣ 4 - ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΟΜΟΣ 4 - ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013"

Transcript

1 ΤΟΜΟΣ 4 - ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013 ISSN: Αίμα 4 (1) Αναιμία ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013 Διευθυντής Σύνταξης: Καθηγητής Φώτης Ν. Μπερής Συνεκδότες: Καθηγήτρια Ελένη A. Παπαδάκη, Καθηγητής Κωνσταντίνος Τσαταλάς Aναπληρωτής Εκδότης: Επίκουρος Καθηγητής Θεόδωρος Π. Βασιλακόπουλος Αναιμία Ελένη Παπαδάκη, Χαράλαμπος Ποντίκογλου Guest Editors HELLENIC SOCIETY OF HAEMATOLOGY ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

2 v The Journal of the Hellenic Society of HEMATOLOGY HELLENIC SOCIETY OF HAEMATOLOGY Περιοδική Έκδοση της Ελληνικής Αιματολογικης Εταιρείας ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ BOARD OF THE HELLENIC SOCIETY OF HAEMATOLOGY ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ President: Vice Presidents: General Secretary: Executive Secretary: Treasurer: Members: Konstantinos Tsatalas Charis Matsouka Ioanna Sakellari Elisavet Grouzi Ioannis Mpaltadakis Maria Pagoni Ioannis Kakkas Alexandros Spyridonidis Panagiotis Tsaftaridis Georgios Vasilopoulos Πρόεδρος: Αντιπρόεδροι: Γεν. Γραμματέας: Ειδ. Γραμματέας: Ταμίας: Μέλη: Κωνσταντίνος Τσαταλάς Χάρις Ματσούκα Ιωάννα Σακελλάρη Ελισάβετ Γρουζή Ιωάννης Μπαλταδάκης Μαρία Παγώνη Γεώργιος Βασιλόπουλος Ιωάννης Κάκκας Αλέξανδρος Σπυριδωνίδης Παναγιώτης Τσαφταρίδης EDITOR Photis N. Beris Professor of Haematology Medical School Geneva University, Switzerland Modile: Co-editors Helen A. Papadaki Professor of Haematology University of Crete School of Medicine Head of Department of Haematology University Hospital of Heraklion, Crete Τel.: Fax.: Konstantinos Tsatalas Professor of Haematology University Haematology Clinic University General Hospital of Alexandroupolis ASSOCIATE editor Theodoros P. Vassilakopoulos Assistant Professor Haematology Clinic National and Kapodistrian University of Athens PAST C0-EDITORS Nicolaos C. Zoumbos ΕΚΔΟΤΗΣ Φώτης Ν. Μπερής Καθηγητής Αιματολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Γενεύης Κινητό: Συν-Εκδoτες Ελένη A. Παπαδάκη Καθηγήτρια Αιματολογίας Επικεφαλής Αιματολογικού Τμήματος Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ηρακλείου Κρήτης Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης Τηλ.: Fax.: Κωνσταντίνος Τσαταλάς Καθηγητής Αιματολογίας Πανεπιστημιακή Αιματολογική Κλινική Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αλεξανδρούπολης ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΕΚΔΟΤΗΣ Θεόδωρος Π. Βασιλακόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Αιματολογική Κλινική, ΓΝΑ Λαϊκό ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟΙ Συν-Εκδoτες Νικόλαος Κ. Ζούμπος ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ: Ελληνική Αιματολογική Εταιρεία, Κηφισίας 27, Αθήνα, Τηλ.: ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΚΔΟΣΗΣ - ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΕΣ ΚΑΤΑΧΩΡΗΣΕΙΣ: Vita Congress - Β. Βουραζέρης, Παπαδιαμαντοπούλου 4 & Βασ. Σοφίας, Αθήνα, Τηλ.: , Fax: , Εκτυπωση: ΤΕΧΝΟΓΡΑΜΜΑmed, Λ. Μεσογείων 380, Αγία Παρασκευή, Τηλ.: , Fax: ,

3 Πρόλογος H αναιμία αποτελεί ένα από τα πιο συχνά προβλήματα στην καθημέρα κλινική πράξη και απασχολεί όχι μόνο τον αιματολόγο, αλλά το σύνολο σχεδόν των ιατρικών ειδικοτήτων. Αν και υπόνοιες για την ετερογένεια των αναιμικών συνδρόμων, ως προς την παθογένεια και την αντιμετώπιση τους είχαν δημιουργηθεί από παλιά, εντούτοις η αποσαφήνιση πολλών ζητημάτων αναφορικά με τη μοριακή βάση, τη διαφορική διάγνωση και την αιτιολογική θεραπεία των διαφόρων μορφών της αναιμίας, κατέστη δυνατή τις τελευταίες δεκαετίες, με την ανάπτυξη της βιοχημείας, της μοριακής βιολογίας και της βιοτεχνολογίας. Στο παρόν τεύχος του «Αίμα» θελήσαμε να αναπτύξουμε διεξοδικά τη σιδηροπενική αναιμία, τις μακροκυταρικές αναιμίες, την αναιμία χρονίας νόσου, την αυτοάνοση αιμολυτική αναμία, αλλά και τις επίκτητες αιμολυτικές αναιμίες μη ανοσοσολγικής αρχής, συμπεριλαμβανομένης και της μικροαγγειοπαθητικής αιμολυτικής αναιμίας. Επιπλέον αναλύονται εις βάθος οι αναιμίες οφειλόμενες σε κληρονομικές διαταραχές της μεμβράνης των ερυθρών αιμοσφαιρίων, καθώς και οι οφειλόμενες σε διαταραχές του μεταβολισμού των ερυθρών αιμοσφαιρίων, αλλά και η δρεπανοκυτταρική αναιμία και η αναιμία της κύησης. Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε θερμά τους συγγραφείς του παρόντος τεύχους του περιοδικού, για την προθυμία με την οποία ανέλαβαν τη συγγραφή των επιμέρους κεφαλαίων, καθώς και για την άρτια επιστημονική τους εργασία. Ειλικρινείς ευχαριστίες επίσης οφείλουμε στην κυρία Ειρήνη Ρισσάκη, γραμματέα του «Αίμα» για την υπομονή, την επιμονή και τις οργανωτικές ικανότητες που επέδειξε καθόλη την προσπάθεια έκδοσης του ανά χείρας τεύχους. Ελένη Παπαδάκη Χαράλαμπος Ποντίκογλου Haema 2013; 4(1): vii

4 Vol. 4, No 1 January - March 2013 ANEMIA Guest editors: H. Papadakis, C. Pontikoglou CONTENTS Preface...vii Helen Papadakis, Charalambos Pontikoglou 1. Iron deficiency anemia...1 Maria Papaioannou, Eleni Gatsa 2. Μacrocytic anemias Menelaos Papoutselis, Evdoxia Douvali, Ioannis Kotsianidis 3. Anemia of chronic disease Μaria Ximeri, Stavroula Kiriakaki, Charalampos Pontikoglou 4. Autoimmune Haemolytic Anaemia Flora Κοntopidou, Helen Sinni, Theodoros P. Vassilakopoulos 5. Non-immune acquired hemolytic anemia - Microangiopathic hemolytic anemia Theoni Kanellopoulou, Stavroula Giannouli, Dimitrios Pectasides 6. Anemias due to hereditary red cell membrane defects Εvangelos Premetis, Alexandra Stamoulakatou 7. Enzyme deficiencies anemias Antonia Vlachou, Antonis Kattamis 8. Sickle cell disease - Νew insights Ekaterini Megalakaki, Maria Stamouli 9. Anemia in pregnancy Theoni Leonidopoulou Cover page: Schistocytes (thrombotic thrombocytopenic purpura).

5 Τόμος 4, Τεύχος 1 Ιανουάριος - Μάρτιος 2013 Αναιμία Guest Editors: Ε. Παπαδάκη, Χ. Ποντίκογλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...vii Ελένη Παπαδάκη, Χαράλαμπος Ποντίκογλου 1. Σιδηροπενική αναιμία...1 Μαρία Παπαϊωάννου, Ελένη Γατσά 2. Μακροκυτταρικές αναιμίες Μενέλαος Παπουτσέλης, Ευδοξία Δούβαλη, Ιωάννης Κοτσιανίδης 3. Αναιμία χρόνιας νόσου Μαρία Ξημέρη, Σταυρούλα Κυριακάκη, Χαράλαμπος Ποντίκογλου 4. Αυτοάνοση Αιμολυτική Αναιμία Φλώρα Κοντοπίδου, Έλενα Σίννη, Θεόδωρος Π. Βασιλακόπουλος 5. Eπίκτητες αιμολυτικές αναιμίες μη ανοσολογικής αρχής - Μικροαγγειοπαθητική αιμολυτική αναιμία Θεώνη Κανελλοπούλου, Σταυρούλα Γιαννούλη, Δημήτριος Πεκτασίδης 6. Αναιμίες οφειλόμενες σε κληρονομικές διαταραχές της μεμβράνης των ερυθρών αιμοσφαιρίων Ευάγγελος Πρεμέτης, Αλεξάνδρα Σταμουλακάτου 7. Ενζυμοπενικές Αναιμίες Αντωνία Βλάχου, Αντώνης Καττάμης 8. Δρεπανοκυτταρική νόσος - Νεότερα δεδομένα Αικατερίνη Μεγαλακάκη, Μαρία Σταμούλη 9. Αναιμία της κύησης Θεώνη Λεωνιδοπούλου Εικόνα εξωφύλλου: Σχιστοκύτταρα (θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα).

6 ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΑ ΤΕΥΧΗ Έτος 2013 Ιούλιος Θέμα Guest editor Σεπτέμβριος Θέμα Guest editor Χρόνιες β λεμφοϋπερπλαστικές παθήσεις Κώστας Σταματόπουλος Αυτόλογη Μεταμόσχευση Μαρία K. Αγγελοπούλου

7 Aνασκόπηση Σιδηροπενική αναιμία Μαρία Παπαϊωάννου 1, Ελένη Γατσά 2 ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Η σιδηροπενική αναιμία αποτελεί μέχρι σήμερα ένα σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας σε παγκόσμια κλίμακα. Ακόμη και σε φυσιολογικές καταστάσεις, οι αυξημένες ανάγκες σε σίδηρο (κατά την περίοδο της εφηβείας και κατά την κύηση) ή η αυξημένη απώλεια σιδήρου (στους εθελοντές αιμοδότες και σε αθλητές υψηλών επιδόσεων) μπορεί να οδηγήσουν σε σιδηροπενία. Οι ενήλικες άνδρες ή οι γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση θα πρέπει να διερευνούνται για αιμορραγία πεπτικού ή για σύνδρομα δυσαπορρόφησης με γαστροσκόπηση και κολονοσκόπηση. Η διάγνωση της σιδηροπενίας βασίζεται στην εκτίμηση των παραμέτρων που καθορίζουν την έλλειψη σιδήρου στον οργανισμό, όπως: ελαττωμένη φερριτίνη, αυξημένη σιδηροδεσμευτική ικανότητα του ορού, χαμηλός κορεσμός τρανσφερρίνης. Η θεραπεία της σιδηροπενίας περιλαμβάνει τη διερεύνηση και αντιμετώπιση του αιτίου της και την αποκατάσταση του ελλείμματος του σιδήρου. Η χορήγηση σκευασμάτων σιδήρου από το στόμα είναι η προτιμότερη επιλογή, εκτός εάν υπάρχει πρόβλημα σοβαρής δυσανεξίας ή δυσαπορρόφησης. Οι νεότερες μορφές σιδήρου για ενδοφλέβια χορήγηση είναι αποτελεσματικές, ασφαλείς και επιτρέπουν ταχεία χορήγηση μεγάλων δόσεων σιδήρου. Haema 2013; 4(1): 1-12 Copyright EAE ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Οι πρώτες περιγραφές της σιδηροπενικής αναιμίας αναφέρονται από το 1500 π.χ. και αφορούσαν ασθενείς που εμφάνιζαν ωχρότητα, οίδημα και δύσπνοια 1. Κατά τον 16 ο και 17 ο αιώνα χρησιμοποιήθηκε ο όρος «χλώρωση» 2, ελληνικής προέλευσης, για να περιγράψει μια διαταραχή συχνή στις νεαρές εφήβους, που δεν προσλάμβαναν επαρκή σίδηρο με την τροφή ενώ παράλληλα είχαν υψηλές ανάγκες σε σίδηρο, λόγω απώλειας αίματος με την έμμηνο ρύση. Η τυπική περιγραφή των γυναικών αυτών περιλαμβάνει συμπτώματα και σημεία όπως: «πρασινίζουσα» ωχρότητα, αίσθημα παλμών, δύσπνοια, ήπιο οίδημα σφυρών και προδιάθεση σε θρομβώσεις 3. Ο William Shakespeare ανέφερε συχνά τον όρο «χλώρωση» στα έργα του, ενώ στο έργο «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» περιγράφει την ωχρότητα της Ιουλιέτας σαν «green-sickness» 4. Πολλά χρόνια αργότερα, γύρω στα 1800 μ.χ., διαπιστώθηκε ότι οι ασθενείς με «χλώρωση» εμφανίζουν αναιμία και ελαττωμένο σίδηρο στο αίμα 5. Την ίδια εποχή ο Blaud 6 και άλλοι περιέγραψαν βελτίωση της «χλώρωσης» με τη 1 Αιματολογικό τμήμα, Α Παθολογική Κλινική, Α.Π.Θ. 2 Αιματολογικό Ιατρείο, Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο Τρικάλων Διεύθυνση αλληλογραφίας: Μαρία Παπαϊωάννου, Ευαγόρα 22, ΤΚ 54453, Θεσσαλονίκη, χρήση δισκίων ανθρακικού καλίου και θειϊκού σιδήρου. Από το 1920 και μετά χρησιμοποιήθηκε ο όρος «υπόχρωμη αναιμία» για να περιγράψει μια μορφή αναιμίας που εμφάνιζαν οι γυναίκες πέραν του 40ου έτους της ηλικίας, με πτωχή διατροφή, πολλαπλές κυήσεις και διαταραχές στην έμμηνο ρύση 7. Η διάκριση της «υπόχρωμης αναιμίας» από τη «χλώρωση» βασίζονταν στη μεγαλύτερη ηλικία εμφάνισης και κλινικές εκδηλώσεις που αφορούσαν επιθηλιακές βλάβες όπως στα νύχια και στη γλώσσα. Το 1932 οι Heath, Strauss, and Castle 8 επιβεβαίωσαν τη σιδηροπενία ως την κυριότερη αιτία υπόχρωμης αναιμίας. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΙΔΗΡΟΥ ΣΤΟΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ Ο σίδηρος αποτελεί βασικό συστατικό όλων των έμβιων οργανισμών. Η ιδιότητά του να εναλλάσσεται, κάτω από φυσιολογικές συνθήκες, μεταξύ δύο θερμοδυναμικά σταθερών οξειδωτικών καταστάσεων, της τρισθενούς (Fe3+) και της δισθενούς (Fe2+) μορφής, τον καθιστά ιδανικό καταλύτη βιοχημικών αντιδράσεων 9. Η ίδια ιδιότητα τον καθιστά παράλληλα και καταλύτη αντιδράσεων που οδηγούν στην παραγωγή ελεύθερων τοξικών ριζών, ιδιαίτερα όταν ο σίδηρος ανευρίσκεται σε αφθονία 9. Ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει «ευφυείς» μηχανισμούς για να διαχειρίζεται τη «διπρόσωπη» ιδιότητα

8 2 Μ. Παπαϊωάννου και Ε. Γατσά του σιδήρου. Ο σίδηρος είναι ενσωματωμένος σε πλειάδα κυτταρικών πρωτεϊνών που διακρίνονται σε τρεις ομάδες 9 : α) πρωτεΐνες με δακτύλιο αίμης (αιμοπρωτεΐνες), όπως η αιμοσφαιρίνη και η μυοσφαιρίνη που έχουν τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε σίδηρο στον οργανισμό και μεταφέρουν το οξυγόνο που απαιτείται για την κυτταρική αναπνοή, β) πρωτεΐνες με το σύμπλεγμα σιδήρου-θείου που παίζουν σημαντικό ρόλο στη μεταφορά ηλεκτρονίων όπως τα μιτοχονδριακά σύμπλοκα Ι-ΙΙΙ, η φερροχηλατάση, και η ξανθινοξειδάση, γ) όλες οι υπόλοιπες, που συμμετέχουν σε αντιδράσεις κυτταρικού μεταβολισμού, όπως: κυτόχρωμα a, κυτόχρωμα b, κυτόχρωμα c, κυτόχρωμα P450, καταλάσες αλλά και οι πρωτεΐνες μεταφοράς (τρανσφερρίνη) και αποθήκευσης του σιδήρου (φερριτίνη). ΟΜΟΙΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΣΙΔΗΡΟΥ Απορρόφηση του σιδήρου Ο σίδηρος των τροφών απορροφάται στο δωδεκαδάκτυλο και την εγγύς νήστιδα με τη μορφή του δισθενούς σιδήρου (Fe 2+ ). Στις τροφές, ο σίδηρος απαντά κυρίως ως τρισθενής (Fe 3+ ) και λιγότερο (10-15%) ως δισθενής σίδηρος αίμης (Fe 2+ ). Τροφή πλούσια σε κρέας (σίδηρος αίμης) και όξινο ph ευνοούν την απορρόφηση του σιδήρου. Αντίθετα το αλκαλικό ph εμποδίζει την απορρόφηση. Μόνο 10% του σιδήρου των τροφών απορροφάται καθημερινά και αντιστοιχεί σε 1mg σιδήρου. Αρχικά, ο Fe 3+ ανάγεται σε Fe 2+, μέσω του κυτοχρώματος b (αναγωγάσης του δωδεκαδακτύλου), και μεταφέρεται στα κύτταρα του εντερικού επιθηλίου με τον μεταφορέα δισθενών μετάλλων (DMT1 ή DCT1). Στη συνέχεια, ο Fe 2 + εξέρχεται στο πλάσμα ή αποθηκεύεται στα κύτταρα του εντερικού επιθηλίου με τη μορφή της φερριτίνης. Ο σίδηρος που αποθηκεύεται αποβάλλεται με την απόπτωση των κυττάρων του επιθηλίου. Πριν από την έξοδό του στο πλάσμα, ο σίδηρος οξειδώνεται σε Fe 3+ με τη δράση μιας ενδοοξειδάσης (σερουλοπλασμίνη στα μακροφάγα και εφαστίνη στα εντερικά κύτταρα) και εξέρχεται από τη μοναδική οδό εξόδου σιδήρου που διαθέτουν τα κύτταρα, την φερροπορτίνη (υποδοχέα της εψιδίνης). Στο πλάσμα, ο Fe 3+ συνδέεται με την τρανσφερρίνη και μεταφέρεται στα κύτταρα που τον χρειάζονται. Παράγοντες που ρυθμίζουν την απορρόφηση του σιδήρου από τα κύτταρα του εντέρου και την απελευθέρωσή του στο πλάσμα είναι: η πρωτεΐνη που κωδικοποιεί το γονίδιο HFE και η εψιδίνη. Η HFE μειώνει τη συγγένεια της τρανσφερρίνης με τον υποδοχέα της ενώ η εψιδίνη όταν είναι αυξημένη παρεμποδίζει την έξοδο του σιδήρου από τα κύτταρα. Σε καταστάσεις σιδηροπενίας η έκφραση της HFE μειώνεται και τα επίπεδα της εψιδίνης ελαττώνονται 10. Μεταφορά του σιδήρου στην κυκλοφορία Ο σίδηρος μεταφέρεται στο πλάσμα με την τρισθενή του μορφή συνδεδεμένος με την τρανσφερρίνη (Tf). Το σύμπλεγμα Fe 3+ /τρανσφερρίνης συνδέεται με τους υποδοχείς τρανσφερρίνης (TfR) στην επιφάνεια των κυττάρων που διαθέτουν αυτούς τους υποδοχείς και χρειάζονται σίδηρο. Η Tf αποτελεί την πιο σημαντική και ειδική πρωτεΐνη μεταφοράς του σιδήρου στην κυκλοφορία. Συντίθεται στο ήπαρ κα έχει χρόνο ημίσειας ζωής στο αίμα 8-12 ημέρες. Κάθε μόριο Tf μπορεί να μεταφέρει μέχρι δύο ιόντα Fe 3+. Μετά τη σύνδεση της Tf με τους υποδοχείς της ακολουθεί ενδοκυττάρωση του συμπλέγματος Fe 3+ Tf/TfR. Μέσα στο κύτταρο ο σίδηρος απελευθερώνεται ανάγεται σε δισθενή και χρησιμοποιείται ή αποθηκεύεται με τη μορφή της φερριτίνης, ενώ το σύμπλεγμα Tf/TfR επανέρχεται στην επιφάνεια του κυττάρου για να επαναχρησιμοποιηθεί 10. Αποθήκευση του σιδήρου Ο σίδηρος αποθηκεύεται στο ήπαρ, στον σπλήνα και στον μυελό των οστών, με τη μορφή της φερριτίνης ή της αιμοσιδηρίνης (ημικρυσταλλική συμπυκνωμένη μορφή της φερριτίνης). Θεωρητικά, κάθε κύτταρο έχει την ικανότητα να αποθηκεύει τον πλεονάζοντα σίδηρο μέσω της σύνθεσης φερριτίνης. Η φερριτίνη αποτελείται από ένα πρωτεϊνικό κέλυφος (αποφερριτίνη) 24 υποομάδων δύο τύπων, βαριών (H-Heavy) και ελαφρών (L-Light) και ένα πυρήνα που περιέχει κατά μέσο όρο άτομα Fe 3+ /. Η φερριτίνη δημιουργεί σταθερά ολιγομερή μέσα στα κύτταρα και όταν αυξηθεί σημαντικά τείνει να συμπυκνώνεται και να σχηματίζει, στα λυσοσώματα, την άμορφη αιμοσιδηρίνη. Ο σίδηρος προάγει άμεσα τη σύνθεση της αποφερριτίνης στα ριβοσώματα. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων ένα αντιπροσωπευτικό κλάσμα της φερριτίνης που συντίθεται στα κύτταρα, απελευθερώνεται στο πλάσμα και αντανακλά την ποσότητα του αποθηκευμένου σιδήρου. Η συσχέτιση των αποθηκών σιδήρου με τα επίπεδα φερριτίνης του ορού είναι αξιόπιστη σε όλα τα στάδια της σιδηροπενίας, σε φυσιολογικές καταστάσεις και σε όλες σχεδόν τις μορφές υπερφόρτωσης με σίδηρο. Έτσι: 1ng/mL (μg/l) φερριτίνης του ορού αντιστοιχεί σε 10mg αποθηκευμένου σιδήρου 10. ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ ΣΙΔΗΡΟΥ ΣΤΟΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ Η συνολική ποσότητα του σιδήρου στον οργανισμό και η κατανομή του διαφέρει ανάλογα με την ηλικία και το φύλο του ατόμου. Στους υγιείς ενήλικες άνδρες, η συνολική ποσότητα σιδήρου είναι 3-4gr, ενώ στις ενήλικες γυναίκες, πριν την εμμηνόπαυση, είναι 2-3gr. Ο σίδηρος

9 Σιδηροπενική αναιμία 3 αυτός κατανέμεται ως: 1) Σίδηρος της αιμοσφαιρίνης. Περίπου 65-70% του συνολικού σιδήρου, που αντιστοιχεί σε 2,5gr περίπου, αποτελεί συστατικό της αιμοσφαιρίνης στα κυκλοφορούντα ερυθρά αιμοσφαίρια. Ένα κυβικό εκατοστό συμπυκνωμένων ερυθρών περιέχει 1mg σιδήρου. 2) Αποθηκευμένος σίδηρος με τη μορφή φερριτίνης και αιμοσιδηρίνης. Περίπου 13% του σιδήρου είναι αποθηκευμένος με τη μορφή της φερριτίνης και 12% με τη μορφή της αιμοσιδηρίνης, στον μυελό των οστών, στο ήπαρ και στον σπλήνα, και αντιστοιχεί σε mg σιδήρου. 3) Σίδηρος της μυοσφαιρίνης, που αποτελεί περίπου 6% του συνολικού σιδήρου και ανευρίσκεται στο μυϊκό σύστημα. 4) Σίδηρος μεταφερόμενος με τρανσφερρίνη στο πλάσμα, που αποτελεί το 0,1% του συνολικού σιδήρου και αντιστοιχεί σε 4mg περίπου. 5) Σίδηρος συνδεδεμένος σε άλλες αιμοπρωτεΐνες και φλαβοπρωτεΐνες. Ο σίδηρος συνιστά συστατικό ποικίλων ενζύμων που συμμετέχουν σε καταλυτικές αντιδράσεις όπως: καταλάσες, μιτοχονδριακά κυτοχρώματα, συνθετάση οξειδίου του αζώτου, γουανυλική κυκλάση και άλλες 10. ΟΙ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΣΕ ΣΙΔΗΡΟ Η εσωτερική ανακύκλωση του σιδήρου των γηρασμένων ερυθρών, που απομακρύνονται από την κυκλοφορία, εξασφαλίζει 20-25mg σιδήρου την ημέρα, ο οποίος διατίθεται για τη σύνθεση της αίμης/αιμοσφαιρίνης των νέων ερυθρών. Οι επιπλέον ημερήσιες ανάγκες του οργανισμού σε σίδηρο εξαρτώνται από: την ηλικία του ατόμου, το φύλο και την φυσιολογία της εκάστοτε κατάστασης του ατόμου 10. Υγιείς ενήλικες άνδρες και γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση αποβάλουν καθημερινά περίπου 1mg σιδήρου, με τη φυσιολογική απόπτωση των επιθηλιακών κυττάρων της επιδερμίδας, του βλεννογόνου της γαστρεντερικής και της ουροποιητικής οδού. Επιπλέον, μικρός αριθμός ερυθρών αιμοσφαιρίων χάνονται με τα ούρα και τα κόπρανα. Οι γυναίκες με έμμηνο ρύση αποβάλουν 30-60ml αίματος κάθε μήνα που αντιστοιχεί σε 15-30mg σιδήρου, οπότε οι ημερήσιες ανάγκες σε σίδηρο αυξάνονται σε 2mg. Στους εφήβους, τις γυναίκες με έμμηνο ρύση, τους αιμοδότες ακόμα και τους αθλητές υψηλών επιδόσεων οι ανάγκες σε σίδηρο μπορεί να αυξηθούν σε 5mg την ημέρα. Κατά την κύηση οι ανάγκες σε σίδηρο αυξάνονται μέχρι 7mg την ημέρα. Η συνήθης δυτικού τύπου διατροφή περιέχει 10-20mg σιδήρου την ημέρα, είτε με τη μορφή της αίμης (κόκκινο κρέας) ή μη αίμης (λευκό κρέας, λαχανικά και δημητριακά). Οι υγιείς ενήλικες απορροφούν περίπου 10-15% του σιδήρου της τροφής που αντιστοιχεί σε 1mg περίπου σιδήρου την ημέρα, ποσότητα επαρκής για να καλύψει μόνο τις φυσιολογικές καθημερινές απώλειες σιδήρου 10. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΣΙΔΗΡΟΥ Η εκτίμηση της επάρκειας του σιδήρου στον οργανισμό στηρίζεται στη μελέτη των παρακάτω παραμέτρων, οι οποίοι αναλύονται με τα πλεονεκτήματα και τους περιορισμούς τους. (1) Τα επίπεδα του σιδήρου στον ορό, ιστορικά, έχουν χρησιμοποιηθεί σαν δείκτης επάρκειας σιδήρου στον οργανισμό 11.Αν και είναι χαμηλά σε καταστάσεις ένδειας σιδήρου, παρουσιάζουν ημερήσιες διακυμάνσεις 12 και επηρεάζονται από πολλές καταστάσεις όπως λοιμώξεις, φλεγμονές, κακοήθειες, αιμορραγία, χημειοθεραπεία, έμφραγμα μυοκαρδίου κ.ά. Τα επίπεδα σιδήρου στον ορό θα πρέπει να μετρώνται σε συνδυασμό με άλλες παραμέτρους για την εκτίμηση της επάρκειας σιδήρου. (2) Η σιδηροδεσμευτική ικανότητα του ορού (TIBC) υπολογίζεται από τα επίπεδα του σιδήρου στον ορό και την μη κορεσμένη τρανσφερρίνη στο αίμα 12,13. Κορεσμός τρανσφερρίνης είναι ο λόγος σιδήρου του ορού προς TIBC. Στη σιδηροπενική αναιμία η TIBC είναι υψηλή και ο κορεσμός τρανσφερρίνης είναι συνήθως χαμηλότερος του 10% 14. Κορεσμός <16% θεωρείται ανεπαρκής για ερυθροποίηση. (3) Τα επίπεδα φερριτίνης του ορού αντανακλούν τις αποθήκες σιδήρου στον οργανισμό στην πλειονότητα των περιπτώσεων 14. Ελαττωμένα επίπεδα φερριτίνης ορού αντανακλούν σχεδόν πάντα ελαττωμένο αποθηκευμένο σίδηρο, εκτός από τις περιπτώσεις υποθυρεοειδισμού και της έλλειψης βιταμίνης C που μπορεί να οδηγήσουν σε ελαττωμένη σύνθεση φερριτίνης 48. Αύξηση των επιπέδων φερριτίνης μπορεί να παρατηρηθούν σε καταστάσεις όπως: η ρευματοειδής αρθρίτιδα, η χρόνια νεφρική νόσος, οι κακοήθειες, η νόσος του Gaucher, η ηπατίτιδα, το αιμοφαγοκυτταρικό σύνδρομο και η ενδοφλέβια χορήγηση σιδήρου. Στις περιπτώσεις αυτές τα επίπεδα της φερριτίνης δεν αποτελούν αξιόπιστο δείκτη επάρκειας σιδήρου. (4) Οι υποδοχείς τρανσφερρίνης του ορού (TfR) μπορεί να μετρηθούν και διαπιστώνονται αυξημένοι στη σιδηροπενία αλλά όχι στην αναιμία χρονίας νοσου. Αντανακλούν συνολικά το επίπεδο ερυθροποίησης. Η εργαστηριακή μέθοδος μέτρησης των TfR έχει περιορισμούς 15,16 και δεν έτυχε ευρείας εφαρμογής. Ωστόσο, προτείνεται ο λόγος των υποδοχέων τρανσφερρίνης του ορού προς τον λογάριθμο των επιπέδων φερριτίνης του ορού (stfr/ferritin index) ως πλέον αξιόπιστος. Ο δείκτης αυτός αυξάνεται στη σιδηροπενία 11. (5) Οι ερυθροκυτταρικοί δείκτες που αποκαλύπτονται με τους αυτόματους αναλυτές αίματος μπορεί να κατευθύνουν τη διάγνωση της σιδηροπενικής αναιμίας. Το εύρος κατανομής ερυθρών (RDW) είναι αυξημένο όταν ο βαθμός σιδηροπενίας είναι μέτριος προς σοβαρό και έχει εκδηλωθεί αναιμία 17. Στις περιπτώσεις αυτές, τόσο ο μέσος όγκος ερυθρών (MCV) όσο και η μέση ποσότητα αιμοσφαιρίνης ανά ερυθρό (MCH) είναι ελαττωμένα και αντανακλούν την υπόχρωμη και μικροκυτταρική ερυθροποίηση στο πε-

10 4 Μ. Παπαϊωάννου και Ε. Γατσά ριφερικό αίμα 13. (6) Νεότεροι δείκτες έχουν εισαχθεί στην κλινική πράξη για την εκτίμηση της σιδηροπενίας. Μεταξύ αυτών η μέτρηση της αιμοσφαιρίνης των δικτυοερυθροκυττάρων (CHr) 18.Επιτρέπει την εκτίμηση σε πραγματικό χρόνο της ερυθροποίησης στον μυελό. Επίσης τα επίπεδα της εψιδίνης του ορού είναι ελαττωμένα στη σιδηροπενική αναιμία 19. (7) Ψευδαργυρούχος πρωτοπορφυρίνη (ZPP) ερυθρών. Στη σιδηροπενία, ο ψευδάργυρος ενσωματώνεται στο δακτύλιο πρωτοπορφυρίνης αντί για σίδηρο και σχηματίζει την ZPP. Η μέτρησή της, γνωστή σαν ελεύθερη πρωτοπορφυρίνη ερυθρών, απαιτεί μια σταγόνα αίματος και αυξάνεται στη σιδηροπενία, στην υπερχολερυθριναιμία και σε αιμοκαθαιρόμενους ασθενείς 20. (8) Χρώση για σίδηρο σε επίχρισμα μυελού. Με τη χρωστική Prussian blue ανιχνεύεται η παρουσία σιδήρου στα μακροφάγα και στους ερυθροβλάστες του μυελού. Αν και αποτελεί την εξέταση επιλογής για την τεκμηρίωση της σιδηροπενίας, εφαρμόζεται μόνον όταν η διάγνωση της σιδηροπενίας δεν μπορεί να στηριχθεί σε άλλες μη επεμβατικές εξετάσεις 20. ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ Ορισμός Ο όρος Σιδηροπενική Αναιμία (ΣΑ) αναφέρεται στην ερυθροποίηση υπό συνθήκες απόλυτης έλλειψης σιδήρου, που προϋποθέτει την εξάντληση των αποθηκών του σιδήρου στον οργανισμό. Η ΣΑ αποτελεί τη συχνότερη μορφή αναιμίας σε παγκόσμια κλίμακα. Επιδημιολογία Η σιδηροπενία με ή χωρίς αναιμία, αποτελεί ένα σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας που αφορά τον πλανήτη. Σύμφωνα με δεδομένα της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας, η σιδηροπενία συνιστά τη συχνότερη εκδήλωση κακής θρέψης στον κόσμο και αφορά 2 δισεκατομμύρια άτομα παγκοσμίως, που αντιστοιχούν σε 25% του συνολικού πληθυσμού 21. Επιπλέον, η σιδηροπενική αναιμία αποτελεί τη συχνότερη μορφή αναιμίας στον κόσμο και αφορά το 50% όλων των περιπτώσεων αναιμίας 22. Σύμφωνα με δεδομένα του προγράμματος NHANES ( ) 23 και του κέντρου ελέγχου και πρόληψης νοσημάτων (CDC) των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, η επίπτωση της σιδηροπενίας με ή χωρίς αναιμία αντιστοιχεί σε: 7% μεταξύ νηπίων 1-2 ετών, 9-16% μεταξύ εφήβων και ενηλίκων γυναικών ετών και 3% μεταξύ ενηλίκων ανδρών 70 ετών και άνω. ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ Σιδηροπενία με ή χωρίς αναιμία μπορεί να προκύψει: (1) σε φυσιολογικές καταστάσεις με αυξημένες ανάγκες σε σίδηρο και (2) σε παθολογικές καταστάσεις είτε λόγω περιορισμένης πρόσληψης ή απορρόφησης του σιδήρου είτε λόγω αυξημένων αναγκών σαν αποτέλεσμα απώλειας αίματος 24. (1) Αυξημένες ανάγκες σε σίδηρο υπό φυσιολογικές συνθήκες. Αυξημένες ανάγκες σε σίδηρο παρατηρούνται: α) κατά την περίοδο της ανάπτυξης, β) μετά την έναρξη της εμμήνου ρύσεως στις γυναίκες, γ) κατά την κύηση και δ) κατά την περίοδο του θηλασμού. Όπως ήδη αναφέρθηκε, η ποσότητα του σιδήρου που λαμβάνεται με την τροφή, είναι συνήθως ανεπαρκής για να καλύψει τις ανάγκες σε σίδηρο στις παραπάνω καταστάσεις. Ο οργανισμός εξαντλεί τον αποθηκευμένο σίδηρο και οδηγείται σε σιδηροπενική ερυθροποίηση. (2) Περιορισμένη πρόσληψη ή απορρόφηση σιδήρου. Η κακή θρέψη και ο υποσιτισμός, ιδιαίτερα σε παιδιά, οδηγούν σε σιδηροπενία. Η μειωμένη απορρόφηση του σιδήρου μπορεί να οφείλεται σε αχλωρυδρία από φάρμακα ή ατροφική γαστρίτιδα, σε γαστρεκτομή ή χειρουργική παράκαμψη δωδεκαδακτύλου, σε νηστιδεκτομή και σε δυσαπορρόφηση λόγω κοιλιοκάκης ή νόσου του Crohn. Αναφέρεται ότι η κοιλιοκάκη απαντά σε 5-6% των ασθενών με σιδηροπενική αναιμία 25,26. Είναι γνωστή, επίσης, η συσχέτιση της λοίμωξης από H. pylori και της ελαττωμένης απορρόφησης του σιδήρου Η μετα-ανάλυση επτά επιδημιολογικών μελετών παρατήρησης κατέδειξε, τουλάχιστον, διπλάσιο κίνδυνο ανάπτυξης σιδηροπενικής αναιμίας σε άτομα με λοίμωξη H. pylori σε σχέση με άτομα χωρίς λοίμωξη 29. Ωστόσο, οι Bini και συν 30 εκφράζουν επιφυλάξεις για την αιτιολογική αυτή συσχέτιση. Αξίζει να σημειωθεί ότι η σιδηροπενική αναιμία μπορεί να αποτελεί τη μοναδική κλινική εκδήλωση εντεροπάθειας από γλουτένη (Πίνακας 1). Ασθενείς με σιδηροπενική αναιμία που δεν ανταποκρίνονται στη θεραπεία με σκευάσματα σιδήρου από το στόμα και δεν διαπιστώνεται αιτία αιμορραγίας από το πεπτικό, Πίνακας 1. Αίτια περιορισμένης πρόσληψης ή απορρόφησης σιδήρου 1. Κακή θρέψη στα παιδιά 2. Δυσαπορρόφηση Κοιλιοκάκη Νόσος του Crohn Ολική γαστρεκτομή Χειρουργική παράκαμψη στομάχου 3. Παθολογική λειτουργία τρανσφερρίνης Συγγενής ατρανσφερριναιμία Αυτοαντισώματα έναντι του υποδοχέα της τρανσφερρίνης Πολυμορφισμοί τρανσφερρίνης

11 Σιδηροπενική αναιμία 5 θα πρέπει να διερευνηθούν για κοιλιοκάκη, λοίμωξη με H.pylori και ατροφική γαστρίτιδα με βιοψίες στομάχου και δωδεκαδακτύλου. (3) Αυξημένες ανάγκες σε σίδηρο λόγω απώλειας αίματος. Η απώλεια αίματος αποτελεί μια από τις πιο συχνές και σοβαρές αιτίες σιδηροπενικής αναιμίας. Απώλεια αίματος μεγαλύτερη από 5-10ml την ημέρα δεν μπορεί να καλυφθεί με την ημερήσια ποσότητα σιδήρου που απορροφάται με την τροφή. Ασθενείς με απώλεια αίματος από το ανώτερο πεπτικό, μέχρι 100ml την ημέρα μπορεί να εμφανίζουν φυσιολογική χροιά κοπράνων. Η αιμορραγία από το γαστρεντερικό σύστημα αποτελεί τη συχνότερη αιτία σιδηροπενίας στους ενήλικες άνδρες και στις γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση. Η συχνότητα ανεύρεσης παθολογικού αιτίου αιμορραγίας από το πεπτικό σύστημα σε ασθενείς με σιδηροπενική αναιμία ποικίλει, από 43-86% Πιο συχνά ανευρίσκονται καλοήθεις διαβρωτικές βλάβες στο ανώτερο πεπτικό που αντιστοιχούν σε 39-57% όλων των παθολογικών καταστάσεων που διαπιστώνονται Υπάρχουν αντικρουόμενα δεδομένα σχετικά με την χρήση της ασπιρίνης ή των μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών και τη συσχέτισή τους με εμφάνιση διαβρωτικών βλαβών στο ανώτερο πεπτικό 31,33-35,37. Η πιο συχνή αιτία αιμορραγίας από το κατώτερο πεπτικό είναι το καρκίνωμα του παχέος εντέρου που αντιστοιχεί σε 42-69% των βλαβών που έχουν διαπιστωθεί με την κολονοσκόπηση 31,33,34. Η συχνότητα κακοήθειας πεπτικού σε ασθενείς με σιδηροπενική αναιμία αναφέρεται σε 6-13% 31,32,35-37, αν και κάποιες μελέτες αναφέρουν υψηλότερη συχνότητα 29-51% 35. Συγκριτικά, κακοήθειες πεπτικού ανευρίσκονται μόνο σε 0.2% των ασθενών με φυσιολογική αιμοσφαιρίνη και επάρκεια σιδήρου 36 (Πίνακας 2). Σπάνιες αιτίες σιδηροπενικής αναιμίας Μη αντιληπτή απώλεια αίματος μπορεί να οφείλεται και σε παθολογικές καταστάσεις του ουροποιητικού ή του αναπνευστικού συστήματος. Σπανιότερα, χρόνια ενδαγγειακή αιμόλυση ή θεραπεία με ερυθροποιητίνη σε χρόνια νεφρική νόσο μπορεί να οδηγήσουν σε σιδηροπενική αναιμία. Η συχνή αιμοδοσία (>4 φορές ανά έτος) μπορεί να οδηγήσει σε σιδηροπενία όπως και οι συχνές αιμοληψίες σε ενδονοσοκομειακούς ασθενείς. Η κληρονομική αιμορραγική τελαγγειεκτασία αποτελεί σπάνια αιτία σιδηροπενίας. Συγγενείς αιτίες σιδηροπενίας που μπορεί να οφείλονται σε ατρανσφερριναιμία ή γενετική έλλειψη του μεταφορέα DMT1 είναι εξαιρετικά σπάνιες 20 (Πίνακας 1). Η σιδηροπενική αναιμία η ανθεκτική στη θεραπεία με σίδηρο (Iron-Refractory Iron Deficiency Anemia- IRIDA) διαπιστώθηκε πρόσφατα ότι έχει γενετική βάση και χαρακτηρίζεται από χαμηλά επίπεδα φερριτίνης, μικροκυτταρική αναιμία ανθεκτική στη θεραπεία με σίδηρο και παράδοξα υψηλά επίπεδα εψιδίνης. Είναι Πίνακας 2. Παθολογικά αίτια αυξημένων αναγκών σε σίδηρο 2.1 Απώλεια αίματος Αιμορραγία από τον γαστρεντερικό σωλήνα Κακοήθη νεοπλάσματα Αμοιβάδωση Ασκαρίδες Δολιχόκολο Πεπτικό έλκος Πολύποδες Κιρσοί οισοφάγου Λειομύωμα Διαφραγματοκήλη Υπεργαστριναιμία Ελκώδης κολίτιδα Αλλεργία στο γάλα Αιμορροΐδες Σχιστοσωμίαση Αγγειοδυσπλασίες Τριχίνωση Λοίμωξη από H. pylori Αιμαγγείωμα Απώλεια αίματος από το γεννητικό σύστημα στις γυναίκες Πολυμηνόρροια, Ινομυώματα, Κακοήθη νεοπλάσματα Αιμορραγία από το αναπνευστικό Κακοήθη νεοπλάσματα, Τηλαγγειεκτασίες, Επίσταξη, Σύνδρομο Goodpasture Ιδιοπαθής πνευμονική αιμοσιδήρωση, Λοιμώξεις Αιμορραγία από τα χοληφόρα Κακοήθη νεοπλάσματα, Χολολιθίαση, Ενδοηπατική αιμορραγία, Τραύμα Αιμορραγία από το ουροποιητικό σύστημα Κακοήθη νεοπλάσματα, Τραύμα, Ουρολιθίαση Φλεγμονώδη νοσήματα, Σπειραματονεφρίτιδα Εθελοντική Αιμοδοσία Προκλητή αιμορραγία(ψυχογενή αίτια) Ενδαγγειακή αιμόλυση Παροξυντική νυκτερινή αιμοσφαιρινουρία Μηχανική λύση ερυθρών (όπως σε μηχανική καρδιακή βαλβίδα) Αθλητές υψηλών επιδόσεων Άλλες αιμολυτικές διαταραχές 2.2. Χρόνια νεφρική ανεπάρκεια και αιμοκάθαρση 2.3. Διαταραχές αιμόστασης αποτέλεσμα μεταλλάξεων στο γονίδιο της ματριπτάσης -2 (TMPRSS6), μιας πρωτεάσης σερίνης που ρυθμίζει αρνητικά την έκφραση του γονιδίου της εψιδίνης 38. ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ Τα συμπτώματα της σιδηροπενικής αναιμίας περιλαμβάνουν: (i) συμπτώματα αναιμίας και (ii) συμπτώματα από τη σιδηροπενία των ιστών. (i) Οι ασθενείς με σιδηροπενική αναιμία μπορεί να είναι ασυμπτωματικοί (διαπίστωση αναιμίας σε έλεγχο

12 6 Μ. Παπαϊωάννου και Ε. Γατσά ρουτίνας) ή να εκδηλώνουν ποικίλου βαθμού συμπτώματα όπως: αδυναμία, καταβολή δυνάμεων, ευερεθιστότητα, κεφαλαλγία, μειωμένη αντοχή στην άσκηση, μειωμένη πνευματική απόδοση. Η κλινική εξέταση των βλεννογόνων, των επιπεφυκότων, της κοίτης των ονύχων και των παλαμών μπορεί να αποκαλύψει ωχρότητα. Η αυξημένη καρδιακή παροχή μπορεί να αποτελεί έναν επιπλέον αντισταθμιστικό μηχανισμό, αλλά εκδηλώνεται όταν τα επίπεδα της αιμοσφαιρίνης μειωθούν κάτω των 7gr/dl 39. Τα κλινικά σημεία αυτής της αντιρρόπησης είναι ταχυκαρδία και φυσήματα ροής. (ii) Κλινικές εκδηλώσεις από τη σιδηροπενία των ιστών. Πολλαπλές αλλοιώσεις σε επιθηλιακούς ιστούς μπορεί να εκδηλωθούν στα πλαίσια σιδηροπενίας. Ο ακριβής μηχανισμός αυτών των αλλοιώσεων δεν είναι γνωστός. Οι ιστοί που μπορεί να προσβληθούν είναι η γλώσσα, η στοματική κοιλότητα, ο υποφάρυγγας, ο οισοφάγος, ο στόμαχος, τα νύχια και το τριχωτό της κεφαλής 13. Γλώσσα και στοματική κοιλότητα. Ατροφία των θηλών της γλώσσας έχει περιγραφεί ότι παρατηρείται σε περισσότερους από 5-10% ασθενείς. Στη γλωσσίτιδα της σιδηροπενίας η ατροφία αρχίζει από το πρόσθιο τριτημόριο της γλώσσας και ακολουθούν οι αλλαγές στην υπόλοιπη επιφάνεια 13. Οι ασθενείς μπορεί να παραπονούνται για καύσος στη γλώσσα. Η γλωσσίτιδα υποστρέφεται με επαρκή λήψη σιδήρου 11 και οι θηλές επανεμφανίζονται μέσα σε λίγες εβδομάδες 13. Γωνιακή χειλίτιδα έλκη και ραγάδες στόματος αποτελούν χαρακτηριστικές εκδηλώσεις. Υποφάρυγγας και οισοφάγος. Το 1919, οι Paterson και Kelly περιέγραψαν τη συσχέτιση σιδηροπενίας με δυσφαγία, γωνιακή χειλίτιδα και βλάβες στη γλώσσα 13. Το 1922, ο Vinson ανακοίνωσε παρόμοιες περιπτώσεις και αναφέρθηκε σε προηγούμενες παρατηρήσεις που έγιναν από τον Plummer το Το σύνδρομο αποκαλείται Paterson-Kelly, Plummer-Vinson 13 ή σιδηροπενική δυσφαγία 13.Το σύνδρομο εξακολουθεί να περιγράφεται στην ιατρική βιβλιογραφία 40 αλλά πιο σπάνια. Οι περισσότεροι ασθενείς είναι Καυκάσιοι στην 4 η με 6 η δεκαετία της ζωής τους 40. Η δυσφαγία είναι προοδευτική και περιορίζεται στις στερεές τροφές 40.Το χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι δυσφαγία πίσω από τον κρικοειδή χόνδρο και η πιο συχνή ανατομική βλάβη στους ασθενείς αυτούς είναι η εμφάνιση δακτυλίου, από βλεννογόνο φυσιολογικής εμφάνισης, στην μετάπτωση του υποφάρυγγα στον οισοφάγο 41. Ο μηχανισμός ανάπτυξης του δακτυλίου παραμένει άγνωστος. Σε ανέκδοτες περιγραφές αναφέρεται βελτίωση της δυσφαγίας μετά τη θεραπεία με σίδηρο 41. Ωστόσο, στους περισσότερους ασθενείς η θεραπεία της δυσφαγίας απαιτεί μηχανική διαστολή 40,41. Στόμαχος. Ασθενείς με σιδηροπενική αναιμία μπορεί να εμφανίζουν γαστρίτιδα, η οποία στη δεκαετία του 50 θεωρούνταν ότι αποτελεί κοινό εύρημα ή επιπλοκή της σιδηροπενίας 13. Ενώ έχει αναφερθεί ατροφική γαστρίτιδα σχετιζόμενη με σιδηροπενία, ο τύπος της γαστρίτιδας δεν είναι ειδικός και μπορεί να μιμηθεί αλλοιώσεις που παρατηρούνται σε άλλες τροφικές ελλείψεις και τη φυσιολογική γήρανση 42. Η γαστρική ατροφία σαν αιτία σιδηροπενικής αναιμίας αποτελούσε αμφισβητήσιμη οντότητα στη βιβλιογραφία. Ωστόσο, σε περισσότερες από ένα τέταρτο των περιπτώσεων της ανθεκτικής στη θεραπεία σιδηροπενίας, χωρίς συμπτώματα από το γαστρεντερικό, διαπιστώθηκε ατροφική γαστρίτιδα 25. Η συσχέτιση σιδηροπενικής και κακοήθους αναιμίας υπογραμμίζεται με βάση την παρατήρηση ότι ασθενείς με σιδηροπενική αναιμία, χωρίς αιμορραγικές βλάβες πεπτικού, μπορεί να έχουν χρόνια λοίμωξη από H. pylori, σαν υποκείμενο μηχανισμό, που συνδέει τη σιδηροπενία με αυτοάνοση γαστρίτιδα 42,43. Έχει αναφερθεί, ότι θεραπεία του H. pylori με αντιβιοτικά μπορεί να βελτιώσει την αναιμία και τις παραμέτρους του σιδήρου, σε ασθενείς με σιδηροπενία και συνυπάρχουσα λοίμωξη με H. pylori 44 Νύχια.Τα νύχια αποτελούν έναν ακόμα επιθηλιακό ιστό με ταχεία ανάπτυξη που μπορεί να επηρεαστεί από τη σιδηροπενία 45. Χαρακτηριστική βλάβη είναι η κοιλονυχία. Λέπτυνση και επιπέδωση του νυχιού, ευθραυστότητα των νυχιών μπορεί να προϋπάρξουν της κοιλονυχίας 45. Αναφέρεται ότι κοιλονυχία εμφάνιζαν 20% των ασθενών με σιδηροπενία στην εικοσαετία ωστόσο φαίνεται ότι σήμερα είναι σπάνιο σημείο 11 πιθανόν λόγω πρωϊμότερης διάγνωσης. Η κοιλονυχία δεν είναι ειδική της σιδηροπενίας και μπορεί να εμφανιστεί στα πλαίσια πολλών άλλων συστηματικών ή γενετικών νοσημάτων 13. Τριχωτό κεφαλής. Η σιδηροπενία μπορεί να σχετίζεται με απώλεια τριχών στις γυναίκες, αν και τα βιβλιογραφικά δεδομένα είναι αντικρουόμενα 9. Άλλες εκδηλώσεις. Αλλοτριοφαγία (Pica): ορίζεται σαν τροφική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από έντονη επιθυμία για φαγητό μη βρώσιμων υλικών όπως: πάγου, σκόνης, ασβέστου, χώματος και άλλων 11,13. Είναι ενδιαφέρον ότι αναφορές για pica υπάρχουν και στα κείμενα του Ιπποκράτη 13. Εκδηλώσεις της σιδηροπενίας από το αιμοποιητικό σύστημα Η πρωϊμότερη διαταραχή των ερυθρών, που αναπτύσσεται στη σιδηροπενία, είναι η ανισοκυττάρωση. Η διαφορά στο μέγεθος μεταξύ των ερυθρών, που μετράται με τον δείκτη κατανομής ερυθρών (RDW-Red Distribution Width) και είναι αυξημένος στη σιδηροπενική αναιμία, μπορεί να βοηθήσει στη διαφορική διάγνωση από την ελάσσονα θαλασσαιμία στην οποία είναι φυσιολογικός 46. Όταν η σιδηροπενία είναι απόλυτη τα ερυθροκύτταρα αποκτούν την υπόχρωμη μικροκυτταρική μορφολογία 11. Η ελαττωμένη ποσότητα αιμοσφαιρίνης ανά ερυθρό δημιουργεί την εικόνα της κεντρικής ωχρότητας στα ερυθρά που χαρακτηρίζεται ως υποχρωμία. Σε βαριές περιπτώ-

13 Σιδηροπενική αναιμία 7 σεις μπορεί να παρατηρηθούν ποικιλοκυττάρωση, ελλειπτοκυττάρωση και στοχοκυττάρωση. Χαρακτηριστική είναι η ανεύρεση ερυθροκυττάρων δίκην γραφίδος (pencil cells) 13. Οι μορφολογικές αλλοιώσεις στον μυελό ποικίλουν στη σιδηροπενική αναιμία και δεν σχετίζονται με τον βαθμό της αναιμίας 11,13. Ελαττωμένη ή παντελώς απούσα αιμοσιδηρίνη στο μυελό είναι χαρακτηριστική στη σιδηροπενία, όπως εκτιμάται με τη χρώση Prussian Blue στα μακροφάγα του μυελού 47. Τα αιμοπετάλια είναι συνήθως αυξημένα στη σιδηροπενική αναιμία 13 και μπορεί η αύξησή τους να αντανακλά ενεργό αιμορραγία 11. Επίσης μπορεί να παρατηρηθεί και θρομβοπενία 13. Ο αριθμός των λευκών συνήθως παραμένει αμετάβλητος 13 αν και έχουν περιγραφεί περιπτώσεις ουδετεροπενίας 13. Σε περιπτώσεις σιδηροπενίας λόγω ασκαρίδων είναι συνήθης η ηωσινοφιλία. ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η διάγνωση της σιδηροπενικής αναιμίας στηρίζεται στη λήψη του ιστορικού, στην κλινική εξέταση και στην εργαστηριακή διερεύνηση. Η λήψη του ιστορικού πρέπει να περιλαμβάνει πληροφορίες που να αφορούν συμπτώματα από το πεπτικό σύστημα όπως: απώλεια αίματος ή κοιλιακό άλγος, αλλαγή στις κενώσεις, απώλεια βάρους ή δυσφαγία. Οικογενειακό ιστορικό κακοήθειας πεπτικού ή κληρονομικής αιμορραγικής διαταραχής (π.χ. κληρονομική τελαγγειεκτασία) έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η συχνότητα αιμοδοσίας στα πλαίσια εθελοντικής αιμοδοσίας πρέπει να καταγράφεται. Στην κλινική εξέταση μπορεί να διαπιστωθούν ωχρότητα, γωνιακή χειλίτιδα, γλωσσίτιδα και σπανιότερα δυσφαγία, κοιλωνυχία. Η γυναικολογική εξέταση και η δακτυλική εξέταση από το ορθό πρέπει να συμπεριληφθούν στην κλινική εξέταση ασθενούς με σιδηροπενία. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η σιδηροπενική αναιμία κλασικά εγκαθίσταται σε τρία διαδοχικά στάδια. (1) Εξάντληση των αποθηκών του σιδήρου: αποτελεί το πρωϊμότερο στάδιο και αναγνωρίζεται από τα χαμηλά επίπεδα της φερριτίνης του ορού. Επίπεδα φερριτίνης χαμηλότερα των 12μg/l θεωρούνται διαγνωστικά της εξάντλησης των αποθηκών του σιδήρου. Στο στάδιο αυτό η αιμοσφαιρίνη και οι δείκτες των ερυθρών παραμένουν φυσιολογικά. Ενδεχομένως τα χαμηλά επίπεδα εψιδίνης να αποτελούν ένα σημαντικό δείκτη του πρώϊμου αυτού σταδίου. (2) Σιδηροπενία χωρίς αναιμία: στο στάδιο αυτό η αιμοσφαιρίνη παραμένει φυσιολογική αλλά αρχίζουν να εμφανίζονται διαταραχές σε άλλες παραμέτρους όπως ελαττωμένος κορεσμός τρανσφερρίνης, αυξημένα επίπεδα υποδοχέων τρανσφερρίνης, αυξημένη ψευδαργυρούχος πρωτοπορφυρίνη ερυθρών, αυξημένα υπόχρωμα ερυθροκύτταρα και χαμηλή περιεκτικότητα σε αιμοσφαιρίνη των δικτυοερυθροκυττάρων. (3) Σιδηροπενική αναιμία: τα κλασικά βιοχημικά ευρήματα της σιδηροπενίας συνοδεύονται και από τις αιματολογικές διαταραχές της σιδηροπενικής ερυθροποίησης, όπως αναιμία, ελαττωμένο μέσο όγκο ερυθρών, ελαττωμένη μέση ποσότητα αιμοσφαιρίνης κατά ερυθρό, αυξημένο δείκτη κατανομής ερυθρών. ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η διαφορική διάγνωση της σιδηροπενικής αναιμίας θα γίνει από άλλες μορφές υπόχρωμης μικροκυτταρικής αναιμίας. Αυτές περιλαμβάνουν: 1) την ετερόζυγη α- ή β- θαλασσαιμία, 2) την αναιμία χρονίας νόσου, 3) τη σιδηροβλαστική αναιμία (Πίνακας 3). Η μελέτη της μορφολογίας των ερυθρών και των παραμέτρων εκτίμησης της επάρκειας σιδήρου στον οργανισμό, θα θέσουν τη διάγνωση. Ωστόσο, σε μικτές Πίνακας 3. Διαφορική διάγνωση μικροκυτταρικών αναιμιών με βάση τις παραμέτρους εκτίμησης του Fe Νόσος Σιδηροπενική αναιμία Αριθμός ερυθρών κ.φ. ή Σίδηρος ορού Φερριτίνη TIBC* Κορεσμός Tf** Υποδοχείς Tf ορού Σίδηρος μυελού Ετερόζυγη β/α θαλασσαιμία κ.φ. κ.φ. κ.φ. ή κ.φ. Σιδηροβλαστική αναιμία κ.φ. ή κ.φ. ή κ.φ. ή κ.φ. ή κ.φ. ή κ.φ. ή κ.φ. ή Αναιμία χρονίας νόσου κ.φ. ή κ.φ. *TIBC: Total Iron Binding Capacity, **Tf: Transferrin Γ. Πάγκαλης 20 (με την άδεια του συγγραφέα)

14 8 Μ. Παπαϊωάννου και Ε. Γατσά καταστάσεις μπορεί να χρειαστεί η διενέργεια μυελογράμματος για την τεκμηρίωση της σιδηροπενίας με την ειδική χρώση Prussian Blue. ΘΕΡΑΠΕΙΑ Η θεραπευτική αντιμετώπιση της σιδηροπενικής αναιμίας περιλαμβάνει: 1) την ταυτοποίηση και αντιμετώπιση του αιτίου της σιδηροπενίας και 2) τη χορήγηση σιδήρου για αποκατάσταση της φυσιολογικής ερυθροποίησης και των αποθηκών του σιδήρου. 1) Διερεύνηση των αιτίων της σιδηροπενίας Η διαπίστωση σιδηροπενίας με ή χωρίς αναιμία απαιτεί την περαιτέρω διερεύνηση του ασθενούς για αναζήτηση των αιτίων της. Το ευρύ φάσμα των αιτίων της σιδηροπενίας υπαγορεύει τη μεθόδευση της αιτιολογικής διερεύνησης με βάση το ιστορικό, την ηλικία και το φύλο του ασθενούς. Ετσι: ενήλικες άνδρες και γυναίκες σε εμμηνόπαυση με σιδηροπενική αναιμία υποβάλλονται σε ενδοσκοπικό έλεγχο ανώτερου και κατώτερου πεπτικού. Δεν υπάρχουν κατευθυντήριες οδηγίες για τη σειρά ενδοσκόπησης, ούτε και δεδομένα για την αναγκαιότητα διπλής ενδοσκόπησης. Ταυτόχρονη παρουσία βλαβών στο ανώτερο και κατώτερο πεπτικό είναι ασυνήθης και αναφέρεται σε ποσοστό 1-9% των ασθενών με σιδηροπενία 48. Ο Rockey και συν. 49 καθώς και η Βρετανική Γαστρεντερολογική Εταιρία 50 δεν συνιστούν πλήρη διερεύνηση πεπτικού εάν η ενδοσκόπηση του ανώτερου ή του κατώτερου αποκαλύψει αίτιο σιδηροπενίας. Ωστόσο, ο Hopper και συν. 51 διαπίστωσε ότι σε 12,2% των ασθενών με κοιλιοκάκη (12 από 98) και ΣΑ, βρέθηκαν και άλλες παθολογικές βλάβες στο πεπτικό, μεταξύ αυτών τρία καρκινώματα κόλου. Συνιστούν ως εκ τούτου πλήρη ενδοσκοπικό έλεγχο σε ασθενείς ηλικίας μεγαλύτερης των 45 ετών με κοιλιοκάκη και σιδηροπενία. Η σιδηροπενική αναιμία σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας αποδίδεται συνήθως σε πολυμηνόρροια, απώλεια αίματος κατά τον τοκετό και αυξημένες ανάγκες σε σίδηρο κατά την κύηση. Η γυναικολογική εκτίμηση μπορεί να αποκαλύψει διορθώσιμες αιτίες πολυμηνόρροιας, όπως ινομυώματα. Σε 6-30% των γυναικών αυτών έχουν διαπιστωθεί και αίτια σιδηροπενίας από το πεπτικό με πιο συχνά τις διαβρωτικές βλάβες στο ανώτερο πεπτικό από H.pylori, λήψη ασπιρίνης ή αντιφλεγμονωδών φαρμάκων 52,53. Καρκίνος πεπτικού είναι σπάνιος (0-3%) 52,53. Με βάση τα τρέχοντα δεδομένα γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας με συμπτώματα από το πεπτικό, θετική δοκιμασία για αιμοσφαιρίνη στα κόπρανα ή αιμοσφαιρίνη <10g/dl υποβάλλονται σε ενδοσκόπηση πεπτικού. Επίσης θετικό οικογενειακό ιστορικό για καρκίνο πεπτικού πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στη διερεύνηση του αιτίου 53. Επιπλέον, συνιστάται όλες οι γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας να ελέγχονται για κοιλιοκάκη, γιατί ανευρίσκεται σε 6% των γυναικών αυτών 50,52. Σε 30-40% των ασθενών με σιδηροπενική αναιμία δεν ανευρίσκεται αιτία απώλειας αίματος από το ανώτερο ή κατώτερο πεπτικό. Οι ασθενείς αυτοί υποβάλλονται σε διερεύνηση λεπτού εντέρου με εντερόκλυση ή ασύρματη κάψουλα ενδοσκόπησης. Η δεύτερη επιλογή είναι προτιμότερη γιατί είναι ασφαλής και αποτελεσματική στη διερεύνηση σιδηροπενικής αναιμίας μετά από αρνητικό ενδοσκοπικό έλεγχο. Σύμφωνα με μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση 227 μελετών 54, η διερεύνηση με κάψουλα ήταν διαγνωστική σε 60,5% των περιπτώσεων και αποκάλυψε: αγγειοδυσπλασίες σε 50% των περιπτώσεων, έλκη σε 26.8% και νεοπλασματικές βλάβες σε 8.8%. Η δοκιμασία ανίχνευσης αιμοσφαιρίνης στα κόπρανα λαμβάνεται υπόψη όταν είναι θετική αλλά δεν είναι διαγνωστική όταν είναι αρνητική 20. Ο ακτινολογικός έλεγχος του πεπτικού δεν συνιστάται στη διερεύνηση αιτίων αιμορραγίας από το πεπτικό ως μη αποτελεσματικός. Το σπινθηρογράφημα με σεσημασμένα ερυθρά και η αγγειογραφία αποτελούν ευαίσθητες τεχνικές στη διερεύνηση αιμορραγικών βλαβών μόνον όταν ο ρυθμός της αιμορραγίας είναι 0.1 και 0.5ml/min αντίστοιχα 55. Εάν η μελέτη του πεπτικού δεν αναδείξει το αίτιο της σιδηροπενίας η διερεύνηση συνεχίζεται με την έρευνα και άλλων συστημάτων. 2) Θεραπεία σιδηροπενίας Ο σίδηρος χορηγείται από το στόμα ή παρεντερικά. Χορήγηση σιδήρου από το στόμα Συνιστά την επικρατέστερη επιλογή θεραπείας γιατί είναι εύκολη, ασφαλής, αποτελεσματική και με χαμηλό κόστος. Οι διαθέσιμες μορφές σιδήρου για χορήγηση από το στόμα διαφέρουν: στη δόση του σιδήρου, το άλας που περιέχουν, τη χημική μορφή του σιδήρου (δισθενή ή τρισθενή) και τον τρόπο αποδέσμευσης του σιδήρου (ταχεία ή παρατεταμένη αποδέσμευση). Η συνιστώμενη ημερήσια δόση για τη θεραπεία των ενηλίκων είναι mg στοιχειακού σιδήρου 11. Ο σίδηρος δεν πρέπει να λαμβάνεται με τροφή γιατί παρεμποδίζεται η απορρόφησή του. Φάρμακα όπως αντιόξινα, Η2 αναστολείς και αναστολείς αντλίας πρωτονίων ελαττώνουν την απορρόφηση του σιδήρου και πρέπει να αποφεύγεται η ταυτόχρονη χορήγηση. Αντίθετα, το ασκορβικό οξύ (βιταμίνη C) προάγει την απορρόφηση του σιδήρου μέσω του όξινου περιβάλλοντος που δημιουργεί. Περίπου 10-20% των ασθενών εμφανίζουν παρενέργειες από το γαστρεντερικό σύστημα όπως, ναυτία, εμέτους, δυσφορία στο επιγάστριο, δυσκοιλιότητα ή διαρροϊκές κενώσεις. Φαίνεται ότι τα συμπτώματα αυ-

15 Σιδηροπενική αναιμία 9 τά είναι δοσοεξαρτώμενα και μπορεί να περιοριστούν με την ελάττωση της δόσης 56,57. Εντεροδιαλυτά δισκία σιδήρου είναι καλύτερα ανεκτά από το πεπτικό, αλλά η αποτελεσματικότητά τους υστερεί σε σχέση με τα κλασικά δισκία σιδήρου 58. Η ανταπόκριση στη θεραπεία με σίδηρο διαπιστώνεται με αύξηση των δικτυοερυθροκυττάρων σε 3-5 ημέρες από την έναρξη, με μέγιστη άνοδο στις 8-10 ημέρες 59. Η αιμοσφαιρίνη αρχίζει να αυξάνει μετά από μία εβδομάδα θεραπείας 59. Η θεραπεία συνεχίζεται για 3-6 μήνες μετά την αποκατάσταση της αιμοσφαιρίνης με σκοπό την αποκατάσταση και των αποθηκών του σιδήρου 50. Η συνηθέστερη αιτία αποτυχίας της θεραπείας με σίδηρο είναι η μη συμμόρφωση του ασθενούς. Ωστόσο, αν αποκλειστεί το ενδεχόμενο αυτό θα πρέπει να αναζητηθούν αίτια δυσαπορρόφησης του σιδήρου ή αίτια συνεχιζόμενης αιμορραγίας, αλλά και το ενδεχόμενο να είναι λανθασμένη η διάγνωση της σιδηροπενικής αναιμίας. Παρεντερική χορήγηση σιδήρου Η παρεντερική χορήγηση σιδήρου αποτελεί επιλογή σε ορισμένες μόνο περιπτώσεις, όπως: (1) Σε ασθενείς με σοβαρή δυσανεξία στα σκευάσματα σιδήρου από το στόμα, (2) Σε ασθενείς με επίκτητη ή κληρονομική ελάττωση της απορρόφησης του σιδήρου από το πεπτικό, (3) Σε ασθενείς με συνεχιζόμενη αιμορραγία, (4) Σε περιπτώσεις βαριάς σιδηροπενικής αναιμίας που χρήζει ταχείας αναπλήρωσης με σίδηρο, (5) Σε ασθενείς με λειτουργική ανεπάρκεια σιδήρου και ιδιαίτερα όταν είναι σε αγωγή με ερθροποιητικούς παράγοντες, όπως στην αναιμία της νεφρικής ανεπάρκειας ή των νεοπλασιών 50. Η δόση του ενδοφλέβιου σιδήρου υπολογίζεται με βάση τον τύπο: Συνολικό έλλειμμα σιδήρου [mg] = βάρος σώματος [kg] (Hb στόχος- τρέχουσα τιμή Hb)[g/l] Ανάλογα με το σκεύασμα που χορηγείται, η συνολική δόση του σιδήρου μπορεί να διαιρεθεί και να χορηγηθεί με μεσοδιαστήματα 2-3 ημερών ή να χορηγηθεί εφάπαξ. Οι πρώτες μορφές ενδοφλέβιου σιδήρου σχετίζονταν με μη αποδεκτή τοξικότητα λόγω της απελευθέρωσης ελεύθερου τοξικού σιδήρου. Σήμερα όλες οι διαθέσιμες ενδοφλέβιες μορφές σιδήρου είναι συμπλέγματα σιδήρου υδατανθράκων σε μορφή σφαιρικών σωματιδίων, με πυρήνα σιδήρου και περίβλημα υδατάνθρακα που επιβραδύνει την απελευθέρωση του σιδήρου. Οι μορφές ενδοφλέβιου σιδήρου φέρουν την ίδια δομή αλλά διαφέρουν στο μέγεθος του πυρήνα και στη σύσταση του περιβλήματος. Μετά τη χορήγησή τους όλες οι μορφές ακολουθούν παρόμοια μεταβολική πορεία. Τα συμπλέγματα σιδήρου-υδατάνθρακα φαγοκυτταρώνονται στο δικτυοενδοθηλιακό σύστημα όπου το περίβλημα διασπάται και ο σίδηρος αποθηκεύεται σαν φερριτίνη ή μεταφέρεται εκτός κυττάρου μέσω της φερροπορτίνης. Ο σίδηρος που εξάγεται συνδέεται και μεταφέρεται με την τρανσφερρίνη στους ερυθροβλάστες.για τη σύνθεση της αιμοσφαιρίνης. Οι διαθέσιμες μορφές σιδήρου για ενδοφλέβια χορήγηση είναι 60 : 1) Σύμπλεγμα σιδήρου- δεξτράνης υψηλού μοριακού βάρους, αποτέλεσε για πολλά χρόνια το σκεύασμα αναφοράς για ενδοφλέβια χορήγηση. Ωστόσο, η υψηλή αντιγονικότητα των μακρομορίων της δεξτράνης και η υψηλή συχνότητα αλλεργικών αντιδράσεων περιόρισαν σημαντικά τη χρήση του. 2) Σύμπλεγμα σιδήρου- δεξτράνης χαμηλού μοριακού βάρους [Cosmofer ], βελτιωμένη μορφή με αμελητέο κίνδυνο αλλεργικών αντιδράσεων. Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητά του καταδείχθηκε με μελέτες σε εγκύους και νεφροπαθείς. 3) Σακχαρούχο οξείδιο του σιδήρου (Iron Sucrose) [Venofer ], μια από τις πιο δημοφιλείς μορφές σιδήρου για ενδοφλέβια χορήγηση που συγκεντρώνει τη μεγαλύτερη εμπειρία που δημοσιεύτηκε στη βιβλιογραφία και εμφανίζει εξαιρετικά χαμηλό κίνδυνο αλλεργικών αντιδράσεων (<1 σε εγχύσεις), 4) Νατριούχος γλυκονικός σίδηρος (Ferric Gluconate) [Ferrlecit ], μελετήθηκε σε αιμοκαθαιρόμενους ασθενείς, σε ασθενείς με νεοπλάσματα και σε ασθενείς μονάδων εντατικής θεραπείας. 5) Καρβοξυμαλτοζικός τρισθενής σίδηρος (Ferric Carboxy-maltose) [Ferinject ], η πιο πρόσφατη μορφή ενδοφλέβιου σιδήρου που έχει εγκριθεί στην Ευρώπη. Τα σημαντικότερο πλεονέκτημα της μορφής αυτής είναι η δυνατότητα χορήγησης 1000mg σιδήρου σε 15min χωρίς σχεδόν κανένα κίνδυνο επιπλοκών, 6) Ferumoxytol [Feraheme ] σε μορφή νανοσωματιδίων που σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να ελαχιστοποιηθεί η ανοσολογική ευαισθησία και να είναι δυνατή η χορήγηση μεγάλων δόσεων, 7) Iron Isomaltoside [Monofer ]. Αποτελεί τη νεότερη από τις τρείς τελευταίες μορφές που μπορούν να χορηγηθούν ταχέως και σε μεγάλες δόσεις. Εχει εγκριθεί για χορήγηση δόσης μέχρι 20mg/kg. Η σοβαρότερη παρενέργεια του παρεντερικώς χορηγούμενου σιδήρου είναι η αναφυλακτική αντίδραση. Ο κίνδυνος έχει περιοριστεί με τα νεότερα σκευάσματα, ωστόσο θα πρέπει να ακολουθούνται πιστά οι οδηγίες χορήγησης της εκάστοτε χρησιμοποιούμενης μορφής σιδήρου και να λαμβάνονται όλα τα μέτρα για την αντιμετώπιση τυχόν αντιδράσεων. Μια μεγάλη μελέτη των παρενεργειών σε 30 εκατομμύρια δόσεις σιδήρου με ενδοφλέβια χορήγηση, έδειξε ότι απειλητικές για τη ζωή αντιδράσεις εμφανίστηκαν σε ποσοστά 0.6, 0.9, 3.3, 11.3 ανά εκατομμύριο για τον σουκροζικό σίδηρο, τον γλυκονικό, τον σίδηρο με δεξτράνη χαμηλού μοριακού βάρους και τον σίδηρο με δεξτράνη υψηλού μοριακού βάρους, αντίστοιχα 59. Ηπιότερες αντιδράσεις που δεν απαιτούν τη διακοπή της έγχυσης είναι: ερυθρότητα προσώπου, κεφαλαλγία, κνίδωση, πυρετός, μυαλγίες και οσφυαλγία, που μπορεί να εμφανιστούν και ώρες μετά την ολοκλήρωση της έγχυσης. Τέλος, η ενδομυϊκή χορήγηση σιδήρου δεν είναι ασφαλέστερη της ενδοφλέβιας, είναι επώδυνη, δημιουργεί μόνιμη δυσχρωμία στο δέρμα και σχετίζεται με εμφάνιση σαρκωμάτων γλουτού.

16 10 Μ. Παπαϊωάννου και Ε. Γατσά Iron deficiency anemia by Maria Papaioannou 1, Eleni Gatsa 2 1 Hematology Unit, 1st Department of Internal Medicine of Medical School, Thessaloniki, AUTH, 2 Outpatient Haematology Clinic, General Hospital of Trikala, Greece ABSTRACT: Iron deficiency anemia is still an important public health issue in the developed world today. Even under physiologic conditions, an increased iron requirement and/or increased loss of iron (in puberty, in menstruating or pregnant women, in blood donors or in competitive athletes) can lead to iron deficiency. Adult men and postmenopausal women should be evaluated for GI bleeding and malabsorption with gastroscopy and colonoscopy. All forms of iron deficiency can be identified by the following pattern of laboratory findings: reduced ferritin concentration with a compensating increase in the transferrin concentration and low transferring saturation. Treatment consists of both correcting the underlying cause and prompt iron replacement therapy. Oral iron therapy is preferred unless there are intolerance or absorption issues. Newer intravenous iron formations are efficacious, safe, and permit rapid administration of large doses of iron replacement. Βιβλιογραφία 1. Beutler E. History of iron in medicine. Blood Cells, Molecules & Diseases. 2002; 29: Lee GR. Iron deficiency and iron-deficiency anemia. In G.R. Lee, J. Foerster, J. Lukens, F. Paraskevas, J.P. Greer, & G.M. Rodgers (Eds.), Wintrobe s clinical hematology, 1999, (10th ed., pp ). Baltimore, Maryland: Williams & Wilkins. 3. Fowler WM. Chlorosis An obituary. Annals of Medical History. 1936; 8: Mercer CG, Wangensteen SD. Consumption, heart-disease, or whatever : Chlorosis, a heroine s illness in the wings of the dove. Journal of the History of Medicine and Allied Sciences. 1985; 40: Ashwell S. Observations on chlorosis and its complications. Guy s Hospital Reports. 1836; 1: Haden RL. Historical aspects of iron therapy in anemia. Journal of the American Medical Association. 1938; 111: Wintrobe MM. Idiopathic hypochromic anemia. Medicine. 1933; 12: Heath CW, Strauss MB, Castle WB. Quantitative aspects of iron deficiency in hypochromic anemia: (The parenteral administration of iron). The Journal of Clinical Investigation. 1932; 11: Yehuda S, Mostofsky DI. Nutrition and Health: Iron Deficiency and Overload. Edited by: Humana Press, a part of Springer Science. 2010; pp Wick Μ, Pinggera W, Lehmann P. Clinical Aspects and Laboratory Iron Metabolism, Anemias ; (6 th revised edition, pp 3-17 ) Wien, Austria: Springer-Verlag. 11. Beutler E. Disorders of iron metabolism. In M.A. Lichtman, T.J. Kipps, K. Kaushansky, E. Beutler, U. Seligsohn, & J. T. Prchal (Eds.), Williams hematology. 2006; (7th ed., pp ). New York: McGraw-Hill. 12. Dale JC, Burritt MF, Zinsmeister AR. Diurnal variation of serum iron, iron-binding capacity, transferrin saturation, and ferritin levels. American Journal of Clinical Pathology. 2002; 117: Lee GR. Iron deficiency and iron-deficiency anemia. In G.R. Lee, J. Foerster, J. Lukens, F. Paraskevas, J.P. Greer, & G.M. Rodgers (Eds.), Wintrobe s clinical hematology. 1998; (10th ed., pp ). Baltimore, Maryland: Williams & Wilkins. 14. Beutler E, Felitti V, Ho NJ, Gelbart T. Relationship of body iron stores to levels of serum ferritin, serumiron, unsaturated iron binding capacity and transferrin saturation in patients with iron storage disease. Acta Haematologica. 2002;107: North M, Dallalio G, Donath AS, Melink R, Means RT, Jr. Serum transferrin receptor levels in patients undergoing evaluation of iron stores: Correlation with other parameters and observed versus predicted results. Clinical and Laboratory Haematology. 1997; 19: Pettersson T, Kivivuori SM, Siimes MA. Is serum transferrin receptor useful for detecting iron-deficiency in anaemic patients with chronic inflammatory diseases? British Journal of Rheumatology. 1994; 33: Beutler E. The red cell indices in the diagnosis of irondeficiency anemia. Annals of Internal Medicine. 1959; 50: Ganz T. Hepcidin and its role in regulating systemic iron metabolism. Hematology/The Education Program of the American Society of Hematology. 2006; 507: Mast AE, Blinder MA, Lu Q, Flax S, Dietzen DJ. Clinical utility of the reticulocyte hemoglobin content in the diagnosis of iron deficiency. Blood. 2002; 99: Πάγκαλης Γ. Αιματολογία στην κλινική πράξη. Εκδόσεις Πασχαλίδης, Αθήνα. 2008; WHO. Worldwide prevalence of anaemia : WHO global database on anaemia. Geneva: World Health Organization

17 Σιδηροπενική αναιμία WHO. Iron deficiency anaemia: assessment, prevention, and control A guide for programme managers. Geneva: World Health Organisation Looker AC, Cogswell ME, Gunter EW. Iron deficiency United States, MMWR Morbidity and Mortality Weekly Report. 2002; 51: Munoz M, Garcia-Erce JA, Remancha AF. Disorders of iron metabolism. Part II: iron deficiency and iron overload. J Clin Pathol. 2011; 64: Annibale B, Capruso G, Chistolini A, et al. Gastrointestinal causes of refractory iron deficiency anemia in patients without gastrointestinal symptoms. Am J Med. 2001;111: Corazza GR, Valentini RA, Andreani ML, et al. Subclinical coeliac disease is a frequent cause of iron deficiency anaemia. Scan J Gastroenterol. 1995; 30: Ciacci C, Sabbatini F, Cavallaro R, et al. Helicobacter pylori impairs iron absorption in infected individuals. Dig Liver Dis. 2004; 36: Nahon S, Lahmek P, Massard J, et al. Helicobacter pyloriassociated chronic gastritis and unexplained iron deficiency anemia: a reliable association? Helicobacter. 2003; 8: Muhsen K, Cohen D. Helicobacter pylori infection and iron stores: a systematic review and meta-analysis. Helicobacter. 2008; 13: Bini EJ. Helicobacter pylori and iron deficiency anemia: guilty as charged? Am J Med. 2001; 111: Rockey DC, Cello JP. Evaluation of gastrointestinal tract in patients with irondeficiency anemia. N Engl J Med. 1993; 329: Kepczyk T, Kadakia SC. Prospective evaluation of gastrointestinal tract in patients with iron-deficiency anemia. Dig Dis Sci. 1995; 40: Cook IJ, Pavli P, Riley JW, Goulston KJ, Dent OF. Gastrointestinal investigation of iron deficiency anaemia. BMJ. 1986; 292: Niv E, Elis A, Zissin R, Naftali T, Novis B, Lishner M. Iron deficiency anemia in patients without gastrointestinal symptoms: a prospective study. Family Practice. 2005; 22: James MW, Chen C, Goddard WP, Scott BB, Goddard AF. Risk factors for gastrointestinal malignancy in patients with iron-deficiency anaemia. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2005; 17: Ioannou GN, Rockey DC, Bryson CL, Weiss NS. Iron deficiency and gastrointestinal malignancy: a population-based cohort study. Am J Med. 2002; 113: Majid S, Salih M,Wasaya R, Jafri W. Predictors of gastrointestinal lesions on endoscopy in iron deficiency anemia without gastrointestinal symptoms. BMC Gastroenterol. 2008; 8: Finberg KE, Heeney MM, Campagna DR, et al. Mutations in TMPRSS6 cause iron-refractory iron deficiency anemia (IRIDA). Nat Genet. 2008; 40: Prchal JT. Clinical manifestations and classification of erythrocyte disorders. In M.A. Lichtman (Ed.), Williams hematology. In M. A. Lichtman, T. J. Kipps, K. Kaushansky, E. Beutler, U. Seligsohn, & J. T. Prchal, (Eds.), Williams hematology 2006; 7(1): New York: McGraw-Hill. 40. Novacek G. Plummer-Vinson syndrome. Orphanet Journal of Rare Diseases. 2006; 1: Hoffman RM, Jaffe PE. Plummer-Vinson syndrome. A case report and literature review. Archives of Internal Medicine. 1995; 155: Hershko C, Patz J, Ronson A. The anemia of achylia gastrica revisited.blood Cells, Molecules & Diseases. 2007; 39: Hershko C, Hoffbrand AV, Keret D, et al. Role of autoimmune gastritis, Helicobacter pylori and celiac disease in refractory or unexplained iron deficiency anemia. Haematologica. 2005; 90: Chen LH, Luo HS. Effects of H pylori therapy on erythrocytic and iron parameters in iron deficiency anemia patients with H pylori-positive chronic gastritis. World Journal of Gastroenterology. 2007; 13: Marks J, Shuster S. Anaemia and skin disease. Postgraduate Medical Journal. 1970; 46: Bessman JD, Feinstein DI. Quantitative anisocytosis as a discriminant between iron deficiency and thalassemia minor. Blood. 1979; 53: Cavill IA. Iron status indicators: Hello new, goodbye old? Blood. 2003; 101: Liua K, Kaffes A. Iron deficiency anaemia: a review of diagnosis, investigation and management.european Journal of Gastroenterology & Hepatology. 2012; 24: Rockey DC. Occult gastrointestinal bleeding. N Engl J Med. 1999; 341: Goddard AF, James MW, McIntyre AS, Scott BB. Guidelines for the management of iron deficiency anaemia. British Society of Gastroenterology. Gut. 2000; 46(Suppl 3 4):IV1 IV Hopper AD, Leeds JS, Hurlstone DP, Hadjivassiliou M, Drew K, Sanders DS. Are lower gastrointestinal investigations necessary in patients with coeliac disease? Eur J Gastroenterol Hepatol. 2005;17: Carter D, Maor Y, Bar-Meir S, Avidan B. Prevalence and predictive signs for gastrointestinal lesions in premenopausal women with iron deficiency anemia. Dig Dis Sci. 2008; 53: Park DI, Ryu SH, Oh SJ, et al. Significance of endoscopy in asymptomatic premenopausal women with iron deficiency anemia. Dig Dis Sci. 2006; 51: Liao Z, Gao R, Xu C, Li ZS. Indications and detection, completion, and retention rates of small-bowel capsule endoscopy: a systematic review. Gastrointest Endosc. 2010; 71: American Gastroenterological Association. AGA medical position statement: evaluation and management of occult and obscure gastrointestinal bleeding. Gastroenterology. 2000; 118: Rimon E, Kagansky N, Kagansky M, et al. Are we giving too much iron? Low-dose iron therapy is effective in octogenarians. Am J Med. 2005; 118:

18 12 Μ. Παπαϊωάννου και Ε. Γατσά 57. Zhou SJ, Gibson RA, Crowther CA, Makrides M. Should we lower the dose of iron when treating anaemia in pregnancy? A randomized doseresponse trial. Eur J Clin Nutr. 2009; 63: Walker SE, Paton TW, Cowan DH, Manuel MA, Dranitsaris G. Bioavailability of iron in oral ferrous sulfate preparations in healthy volunteers. Can Med Assoc J. 1989; 141: Brittenham GM. Chapter 36 Disorders of iron metabolism: iron deficiency and iron overload. In: Hoffman R, Benz E, Shattil S, Furie B, Silberstein L,McGlave P, editors. Hematology: Basic principles and practice. 5th ed. Philadelphia PA: Elsevier; p Auerbach M, Ballard H. Clinical use of intravenous iron: administration, efficacy, and safety. Hematology Am Soc Hematol Educ Program. 2010; 2010:

19 Aνασκόπηση Μακροκυτταρικές αναιμίες Μενέλαος Παπουτσέλης, Ευδοξία Δούβαλη, Ιωάννης Κοτσιανίδης Περίληψη: H μακροκυττάρωση των ερυθρών αιμοσφαιρίων αποτελεί συχνά απαντώμενο εύρημα, που μπορεί να συνοδεύεται ή όχι από αναιμία. Η επίπτωση της μακροκυττάρωσης στο γενικό πληθυσμό κυμαίνεται μεταξύ % ενώ είναι σημαντικά μεγαλύτερη στα ηλικιωμένα άτομα. Οι μακροκυτταρικές αναιμίες διαχωρίζονται αδρά σε δύο κύριες ομάδες, αυτές που δημιουργούνται από διαταραχές της σύνθεσης του DNA των ερυθροκυτταρικών προβαθμίδων του μυελού (μεγαλοβλαστικές αναιμίες) και σε αυτές που δεν συνοδεύονται από μεγαλοβλαστοειδείς αλλοιώσεις (μη μεγαλοβλαστικές), οι οποίες έχουν ετερογενή αίτια και οφείλονται κυρίως σε κατάχρηση αλκοόλ, ηπατική νόσο, υποθυρεοειδισμό και διάφορες σπανιότερες καταστάσεις. Η διερεύνηση της μακροκυτταρικής αναιμίας απαιτεί συστηματική προσέγγιση του ασθενούς, η οποία απαραίτητα περιλαμβάνει λεπτομερές ιστορικό, φυσική εξέταση, εργαστηριακό έλεγχο (γενική εξέταση αίματος, βιοχημικές παράμετροι, αριθμός δικτυοερυθροκυττάρων) και εξέταση επιχρίσματος περιφερικού αίματος. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις αναγκαία είναι η διενέργεια μυελογράμματος ή άλλων εξειδικευμένων αιματολογικών εξετάσεων. Οι μεγαλοβλαστικές αναιμίες εμφανίζουν χαρακτηριστικές μορφολογικές αλλοιώσεις κατά την εξέταση του μυελού των οστών αλλά και του περιφερικού αίματος, όπως μεγαλοβλαστοειδής ωρίμανση, γιγάντια μεταμυελοκύτταρα, υπερκατάτμηση του πυρήνα των ουδετεροφίλων. Κυριότερες αιτίες αποτελούν η έλλειψη ή η διαταραχή του μεταβολισμού της βιταμίνης Β12, η έλλειψη ή διαταραχή του μεταβολισμού του φυλλικού οξέος, τα Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα και συγγενείς ή επίκτητες διαταραχές σύνθεσης των νουκλεϊκών οξέων. Οι κλινικές εκδηλώσεις της μεγαλοβλαστικής αναιμίας που οφείλεται σε έλλειψη αιματινικών παραγόντων περιλαμβάνουν, εκτός από τα γενικά συμπτώματα της αναιμίας, ικτερική χροιά δέρματος και επιπεφυκότων, γλωσσίτιδα, γωνιακή χειλίτιδα και, σπανιότερα, νευροψυχιατρικές βλάβες όπως απώλεια της εν τω βάθει αισθητικότητας, σπαστικότητα ή άνοια. Τυπικά εργαστηριακά ευρήματα είναι οι ποικίλου βαθμού κυτταροπενίες, η υπερχολερυθριναιμία και η εκσεσημασμένη αύξηση της γαλακτικής αφυδρογονάσης. Η θεραπεία συνίσταται σε χορήγηση βιταμίνης Β12 ή φυλλικού οξέος και, εφόσον είναι εφικτό, στην αντιμετώπιση του αιτίου δυσαπορρόφησης, ενώ όσον αφορά στα υπόλοιπα αίτια μεγαλοβλαστικής αναιμίας, η θεραπεία είναι αιτιολογική. Οι μη μεγαλοβλαστικές μακροκυτταρικές αναιμίες μπορεί να συνοδεύονται από αυξημένο αριθμό δικτυοερυθροκυττάρων, όπως π.χ. σε αιμόλυση ή σε ελαττωμένο ή φυσιολογικό αριθμό δικτυοερυθροκυττάρων, όπως σε κατάχρηση αλκοόλ, ηπατική νόσο, υποθυρεοειδισμό, απλαστική αναιμία, κύηση κτλ. Το συχνότερο αίτιο μη μεγαλοβλαστικής μακροκυτταρικής αναιμίας στο δυτικό κόσμο αποτελεί ο αλκοολισμός, που αφενός μεν προκαλεί μακροκυττάρωση των ερυθροκυττάρων εξαιτίας διαταραχών του μεταβολισμού των λιπιδίων που συγκροτούν μαζί με τις πρωτεΐνες την ερυθροκυτταρική μεμβράνη, αφετέρου δε συνοδεύεται συχνά από ταυτόχρονη έλλειψη φυλλικού οξέος ή βιταμίνης Β12. Haema 2013; 4(1): Copyright EAE Τμήμα Ιατρικής Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης Διεύθυνση αλληλογραφίας: Ιωάννης Κοτσιανίδης, Επίκουρος Καθηγητής Αιματολογίας Ιατρικού Τμήματος Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αλεξανδρούπολης, Δραγάνα, Αλεξανδρούπολη, Τηλ.: / Fax: , Εισαγωγή Η μακροκυττάρωση, δηλαδή ερυθρά αιμοσφαίρια με μεγαλύτερο από τον φυσιολογικό όγκο, προσδιορίζεται με βάση το μέσο όγκο ερυθροκυττάρων (Mean corspucular volume ή MCV), του οποίου τα φυσιολογικά όρια κυ-

20 14 Μ. Παπουτσέλης et al μαίνονται μεταξύ 80 και 100 femtolitres (fl). 1,2 Ο MCV υπολογίζεται με την παρακάτω σχέση: MCV (fl) = [Αιματοκρίτης (%) x 10]/[ερυθροκύτταρα (10 6 /μl)] Η μακροκυττάρωση αποτελεί εύρημα τόσο της γενικής αίματος σε αυτόματο αναλυτή όσο και της εξέτασης του περιφερικού επιχρίσματος. Το περιφερικό επίχρισμα έχει μεγαλύτερη ευαισθησία έναντι του αναλυτή στην εύρεση μακροκυτταρικών αλλοιώσεων διότι ο MCV αποτελεί το μέσο όρο της καμπύλης κατανομής του μεγέθους των ερυθροκυττάρων και δεν αποτυπώνει την ύπαρξη μικρού αριθμού μακροκυττάρων. 3 Αν και ο προσδιορισμός του MCV από τους αυτόματους αναλυτές σπανίως είναι λανθασμένος, υπάρχουν καταστάσεις όπως η υπεργλυκαιμία, η εκσεσημασμένη λευκοκυττάρωση και η ύπαρξη ψυχροσυγκολλητινών οι οποίες συχνά προκαλούν ψευδώς αυξημένο MCV 4,5. Επίσης, δείγματα που παρέμειναν σε θερμοκρασία δωματίου για πολλές ώρες ενδέχεται να εμφανίσουν ψευδώς υψηλό MCV. Η παρουσία μεγάλου μεγέθους ερυθρών αιμοσφαιρίων στην κυκλοφορία δεν υποκρύπτει πάντοτε παθολογική κατάσταση. Για παράδειγμα, στα νεογνά και τα βρέφη παρατηρείται φυσιολογικά μακροκυττάρωση 6 (MCV: 108fl) ενώ και στην εγκυμοσύνη μπορεί να παρατηρηθεί μακροκυττάρωση χωρίς εμφανή αιτία 7. Σε κάποιες περιπτώσεις ανευρίσκεται υψηλό MCV επανειλημμένως σε άτομα του ίδιου συγγενικού περιβάλλοντος χωρίς να συνοδεύεται από κάποια άλλη διαταραχή, γεγονός που υποδηλώνει γενετική προδιάθεση. Η κατάσταση αυτή δεν απαιτεί διερεύνηση ή θεραπευτική παρέμβαση. 8,9 Αντίθετα με τα παραπάνω, η μακροκυτταρική αναιμία οφείλεται σε μια ποικιλία ασθενειών και χρήζει περαιτέρω κλινικής και εργαστηριακής διερεύνησης. Η μακροκυτταρική αναιμία χωρίζεται σε δύο κύριες κατηγορίες, τη μεγαλοβλαστική και τη μη μεγαλοβλαστική αναιμία 10 και βασικά στοιχεία στη διερεύνησή της αποτελούν η εξέταση του μυελού των οστών, η προσεκτική εξέταση της μορφολογίας των ερυθρών αιμοσφαιρίων καθώς και των άλλων κυτταρικών στοιχείων του αίματος στο επίχρισμα αίματος και ο αριθμός των δικτυοερυθροκυττάρων (ΔΕΚ). Στον πίνακα 1 δίνεται ένας διαγνωστικός αλγόριθμος της μακροκυτταρικής αναιμίας και παρουσιάζονται τα κυριότερα αίτια. Διαγνωστική προσέγγιση της μακροκυτταρικής αναιμίας Η διερεύνηση της μακροκυτταρικής αναιμίας απαιτεί συστηματική προσέγγιση του ασθενούς, η οποία απαραίτητα περιλαμβάνει λεπτομερές ιστορικό, φυσική εξέταση, εργαστηριακό έλεγχο και εξέταση επιχρίσματος αίματος 11, ενώ σε επιλεγμένες περιπτώσεις αναγκαία είναι η διενέργεια μυελογράμματος. Η αιτιολογική διερεύνηση της μακροκυττάρωσης μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη όταν συνυπάρχει ετερόζυγος β θαλασσαιμία ή σιδηροπενία με έλλειψη βιταμίνης Β12 ή φυλλικού οξέος. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η εξέταση του επιχρίσματος αίματος αποκα- Πίνακας 1. Διαγωστική προσέγγιση μακροκυτταρικής αναιμίας Μακροκυτταρική αναιμία Μεγαλοβλαστική αναιμία Μη μεγαλοβλαστική αναιμία Έλλειψη Β12 ή φυλλικούοξέος Διαταραχές μεταβολισμού Β12 ή φυλλικού οξέος Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα Κληρονομικές ή επίκτητες διαταραχές σύνθεσης νουκλεοτιδίων Αυξημένα ΔΕΚ Αιμορραγία Αιμόλυση Ελαττωμένα ή φυσιολογικά ΔΕΚ Αίτια: Αλκοόλ Υποθυρεοειδισμός Παθήσεις ήπατος Αναιμία της κύησης Απλαστική αναιμία ή αμιγής απλασία ερυθράς σειράς Συγγενείς δυσερυθροποιητικές αναιμίες

ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ. Αιτιολογία Διάγνωση Θεραπεία

ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ. Αιτιολογία Διάγνωση Θεραπεία ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ Αιτιολογία Διάγνωση Θεραπεία Εκπαιδευτικοί στόχοι στην σιδηροπενική αναιμία Κατανόηση της συχνότητας και της αιτιολογίας της σιδηροπενικής αναιμίας Γνώση των γενικών συμπτωμάτων της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός»

ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός» ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός» ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Περιλήψεις 22ου Πανελληνίου Αιματολογικού Συνεδρίου

Περιλήψεις 22ου Πανελληνίου Αιματολογικού Συνεδρίου ΤΟΜΟΣ 2 - ΤΕΥΧΟΣ 4 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 20 Αίμα 2 (4) Περιλήψεις 22ου Πανελληνίου ΑΙματολογικού Συνεδρίου ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 20 ISSN: 08-2682 Διευθυντής Σύνταξης: Καθηγητής Φώτης Ν. Μπερής Συνεκδότες:

Διαβάστε περισσότερα

Αθ. Ζώμας Αιματολόγος

Αθ. Ζώμας Αιματολόγος Αθ. Ζώμας Αιματολόγος Το πιο άφθονο χημικό στοιχείο (κατά μάζα) στη Γη και το τέταρτο πιο άφθονο στοιχείο στον στερεό φλοιό της, μετά το Ο2 το Si και το Al Χρησιμεύει στην - μεταφορά Ο2 - αποθήκευση Ο2

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ-ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΑΣ

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ-ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΑΣ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ-ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΑΣ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2015 Αλ. Κουράκλη-Συμεωνίδου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΑΝΑΙΜΙΑ Βαρύτητα αναιμίας Μικρή (Ηb >10 gr/dl)

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες

Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες Κλινικοεργαστηριακή Εκπαίδευση στην Αιματολογία Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες 12-13 Σεπτεμβρίου 2014 Διοργάνωση Ίδρυμα Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας και Αιματολογική Κλινική Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Στην τρέχουσα παρουσίαση δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων

Στην τρέχουσα παρουσίαση δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων Δοκιμασίες κοπράνων Γιώργος Χουλιάρας, Παιδογαστρεντερολόγος, Πανεπιστημιακός Υπότροφος, Υπεύθυνος Ενδοσκοπήσεων & Ιατρείου Ιδιοπαθών Φλεγμονωδών Nοσημάτων του Εντέρου Μονάδα Γαστρεντερολογίας και Διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Ferrum Fol Hausmann 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Ferrum Fol Hausmann, Μασώμενα δισκία, (100 + 0,350) mg/δισκίο. 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ (σε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ FYSIOFER 800 (40 Fe +3 ) mg/15ml VIAL 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΣΕ ΔΡΑΣΤΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ Κάθε φιαλίδιο FYSIOFER

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Πυελική μάζα Επιδημιολογία Η πυελική μάζα είναι ένα σχετικά συχνό κλινικό εύρημα. Σε αρκετές περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις. Ελισάβετ Γεωργίου Αιματολόγος, Επίμ. Β Αιματολογικό Τμήμα Γ. Ν. Παπαγεωργίου

Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις. Ελισάβετ Γεωργίου Αιματολόγος, Επίμ. Β Αιματολογικό Τμήμα Γ. Ν. Παπαγεωργίου Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις Ελισάβετ Γεωργίου Αιματολόγος, Επίμ. Β Αιματολογικό Τμήμα Γ. Ν. Παπαγεωργίου Μεταγγίσεις σε νεογνά και παιδιά Μεταγγίσεις στον νεογνικό πληθυσμό Μεταγγίσεις στον

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΚΡΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΖΩΗ ΠΑΛΛΑΝΤΖΑ Δ/τρια Ν.Ιπποκράτειο

ΜΙΚΡΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΖΩΗ ΠΑΛΛΑΝΤΖΑ Δ/τρια Ν.Ιπποκράτειο ΜΙΚΡΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ ΖΩΗ ΠΑΛΛΑΝΤΖΑ Δ/τρια Ν.Ιπποκράτειο ΜΙΚΡΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ 1. ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ANAIMIA 2. ΣΙΔΗΡΟΒΛΑΣΤΙΚEΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ 3. ΑΙΜΟΣΦΑΙΡΙΝΟΠΑΘΕΙΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΣΘΕΝΟΥΣ Υπάρχουν στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

1. Ορισµός Νόσου. 4. Συµπτωµατολογία / Κλινική εικόνα / Ευρήµατα (εργαστηριακά κ.α.)

1. Ορισµός Νόσου. 4. Συµπτωµατολογία / Κλινική εικόνα / Ευρήµατα (εργαστηριακά κ.α.) 1. Ορισµός Νόσου 2. Παθογένεια: η µελέτη της δηµιουργίας µιας παθολογικής κατάστασης, µια παθολογική κατάσταση σε συνάρτηση µε το αίτιο που την προκαλεί 3. Επιδηµιολογία: είναι η επιστηµονική µελέτη των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΑΘΗΝΑ 2008 ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΝΗΛΙΚΑ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΝΗΛΙΚΑ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΝΗΛΙΚΑ Α ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ 29/9/2014 ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗ ΜΑΡΙΝΑ Επίκ. Καθηγήτρια ΟΡΙΣΜΟΣ Αναιμία είναι η μείωση ενός ή περισσοτέρων παραμέτρων των ερυθρών αιμοσφαιρίων δηλ. αριθμού ερυθρών,

Διαβάστε περισσότερα

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Πυελική μάζα Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Παρουσίαση Πυελικής Μάζας Πρόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΧΝΝ ΣΕ ΕΞΩΝΕΦΡΙΚΗ ΚΑΘΑΡΣΗ*

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΧΝΝ ΣΕ ΕΞΩΝΕΦΡΙΚΗ ΚΑΘΑΡΣΗ* ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 E-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης.

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Αν είστε 55-70 ετών ελάτε και εσείς για ΔΩΡΕΑΝ προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο παχέος εντέρου, από 1-31 Μαρτίου σε Αθήνα-Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο. Πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Δυσκοίλιο, θεωρούμε ένα άτομο όταν εμφανίζει δύο τουλάχιστον από τα παρακάτω προβλήματα για 3 ή περισσότερους μήνες:

Δυσκοίλιο, θεωρούμε ένα άτομο όταν εμφανίζει δύο τουλάχιστον από τα παρακάτω προβλήματα για 3 ή περισσότερους μήνες: Δυσκοιλιότητα. Η δυσκοιλιότητα αποτελεί ένα από τα πιο συχνά συμπτώματα του κατώτερου πεπτικού σωλήνα, επηρεάζοντας κάθε χρόνο ένα μεγάλο αριθμό ασθενών, κυρίως των χωρών του δυτικού κόσμου. Εικόνα 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ

ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ Αίμα Πλάσμα Ιόντα-πρωτεΐνες Έμμορφα Συστατικά Ερυθρά Αιμοσφαίρια Λευκά Αιμοσφαίρια Αιμοπετάλια Κοκκιοκύτταρα Λεμφοκύτταρα Μονοκύτταρα Πλασματοκύτταρα 1 ΑΝΑΙΜΙΑ Είναι

Διαβάστε περισσότερα

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 «Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 Κοιλιοκάκη Ι Η κοιλιοκάκη είναι ανοσολογική πάθηση, που προκαλεί κυρίως βλάβες στο λεπτό έντερο αλλά και

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες

Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες Κλινικοεργαστηριακή Εκπαίδευση στην Αιματολογία Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες 12-13 Σεπτεμβρίου 2014 Διοργάνωση Ίδρυμα Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας και Αιματολογική Κλινική Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΑΙΜΙΕΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Αναιμία Γενετική αιτιολογία (ελαττωματικό γονίδιο για την δημιουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε.

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 24, 25 και 26 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΑLEXANDER BEACH HOTEL ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ Πρόε δροσ: Μαρία Παπαϊωάννου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΙΣΟΦΑΓΟΥ. Δημήτριος Θεοδώρου Επίκουρος Καθηγητής Χειρουργικής. Α Προπαιδευτική Χειρουργική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΙΣΟΦΑΓΟΥ. Δημήτριος Θεοδώρου Επίκουρος Καθηγητής Χειρουργικής. Α Προπαιδευτική Χειρουργική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΙΣΟΦΑΓΟΥ Δημήτριος Θεοδώρου Επίκουρος Καθηγητής Χειρουργικής Μονάδα Χειρουργικής Ανωτέρου Πεπτικού Α Προπαιδευτική Χειρουργική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 9η Οργανικά Νοσήματα: Αρθρίτιδα, Αναιμία

Διάλεξη 9η Οργανικά Νοσήματα: Αρθρίτιδα, Αναιμία ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 9η Οργανικά Νοσήματα: Αρθρίτιδα, Αναιμία Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Αρθρίτιδα Η αρθρίτιδα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές του στομάχου.

Διαταραχές του στομάχου. Διαταραχές του στομάχου. Δυσπεψία Η δυσπεψία δεν είναι μια ασθένεια αλλά ένα σύνολο συμπτωμάτων. Πρόκειται για κατάσταση κακής λειτουργίας του πεπτικού συστήματος που δημιουργεί δυσχέρειες κατά την πέψη.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΜΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΝ Α Π Λ Η Ρ Ω Τ Ρ Ι Α Π Ρ Ο Ϊ Σ ΤΑΜ Ε Ν Η ΟΥ Ρ ΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ- Ο Γ ΚΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ Τ Μ Η Μ ΑΤΟ Σ ΑΝ Θ «Θ Ε ΑΓ Ε Ν Ε Ι Ο» ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε.

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 24, 25 και 26 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΑLEXANDER BEACH HOTEL ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ Πρόε δροσ: Μαρία Παπαϊωάννου

Διαβάστε περισσότερα

Αναιμία. Σταυρούλα Τσιάρα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παθολογίας

Αναιμία. Σταυρούλα Τσιάρα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παθολογίας Αναιμία Σταυρούλα Τσιάρα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παθολογίας Αναιμία Μειωμένα ερυθροκύτταρα Μειωμένη αιμοσφαιρίνη Η αναιμία είναι Σύμπτωμα! Προσδιορισμός της υποκείμενης νόσου -αιτιολογίας Προσδιορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση περιστατικού

Παρουσίαση περιστατικού Παρουσίαση περιστατικού 1 Τζήμου Μαρία, Ειδικευόμενη Παθολογίας Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική Καθηγητής: Αστέριος Καραγιάννης Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης Παρουσίαση περιστατικού 2 Ασθενής,

Διαβάστε περισσότερα

σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επί τουλάχιστον 3

σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επί τουλάχιστον 3 Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (ΣΕΕ) ανήκει σε μια ομάδα λειτουργικών διαταραχών του πεπτικού σωλήνα. Το κοιλιακό άλγος, ο μετεωρισμός και η εναλλαγή των συνηθειών του εντέρου αποτελούν τυπικά συμπτώματα.

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Παράρτημα ΙΙΙ Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Σημείωση : Οι τροποποιήσεις στην Περίληψη των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΑΣΤΡΟ-ΟΙΣΟΦΑΓΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Η ΜΙΖΕΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ

ΓΑΣΤΡΟ-ΟΙΣΟΦΑΓΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Η ΜΙΖΕΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΑΣΤΡΟ-ΟΙΣΟΦΑΓΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Η ΜΙΖΕΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΑΣΤΡΟ-ΟΙΣΟΦΑΓΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Αίτιο Χαλάρωση σφιγκτήρα κατώτερου οισοφάγου Συχνή παλινδρόμηση (μετακίνηση προς τα πάνω) υγρών του

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ (SPC)

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ (SPC) ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ (SPC) 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ TARDYFERON GYNO-TARDYFERON 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ & ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ σε δραστικά συστατικά Κάθε δισκίο παρατεταμένης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ Κυριακή Σταματέλου Ειδικός Νεφρολόγος, MBA Τι είναι η νεφρολιθίαση; Η νεφρολιθίαση λέγεται κοινά «πέτρες στα νεφρά» και είναι γνωστή στην ανθρωπότητα από τα αρχαία χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ «ΔΙΑΒAΖΕΤΑΙ» Η ΓΕΝΙΚH AIΜΑΤΟΣ. Φυσιολογικές τιμές αιματολογικών παραμέτρων

ΠΩΣ «ΔΙΑΒAΖΕΤΑΙ» Η ΓΕΝΙΚH AIΜΑΤΟΣ. Φυσιολογικές τιμές αιματολογικών παραμέτρων ΠΩΣ «ΔΙΑΒAΖΕΤΑΙ» Η ΓΕΝΙΚH AIΜΑΤΟΣ Μ. Οικονόμου Εισαγωγή Η «γενική αίματος» αποτελεί τη συνηθέστερα χρησιμοποιούμενη εξέταση στην παιδιατρική κλινική πράξη. Ο προσδιορισμός των αιματολογικών παραμέτρων

Διαβάστε περισσότερα

Οξεία μυελογενής λευχαιμία

Οξεία μυελογενής λευχαιμία Οξεία μυελογενής λευχαιμία Γενικά στοιχεία Ταξινόμηση και τύποι Ενδείξεις και συμπτώματα Αίτια πρόκλησης Διάγνωση Παρουσίαση και επαναστόχευση από Βικιπαίδεια Οξεία μυελογενής λευχαιμία : Ζήσου Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΜΟΣΦΑΙΡΙΝΟΠΑΘΕΙΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΑΙΜΟΣΦΑΙΡΙΝΟΠΑΘΕΙΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΑΙΜΟΣΦΑΙΡΙΝΟΠΑΘΕΙΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΔΩΡΙΖΑ ΖΑΜΠΕΤΑ Επιμελήτρια Β Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ» Οι αιμοσφαιρινοπάθειες αποτελούν τις πιο κοινές μονογονιδιακές ασθένειες παγκοσμίως.

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα Θ. Τσιλιγιάννης Παιδίατρος Εξειδικευμένος Παιδοπνευμονολόγος Διευθυντής Παιδοπνευμονολογικού Παιδιατρική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2011: Λεμφώματα

Ενότητα 2011: Λεμφώματα Κλινικοεργαστηριακή Εκπαίδευση στην Αιματολογία Ενότητα 2011: Λεμφώματα 23-24 Σεπτεμβρίου 2011 Ηράκλειο, Κρήτη Διοργάνωση Ίδρυμα Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας και Αιματολογική Κλινική Ιατρικής Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

Το Xarelto είναι φάρμακο που περιέχει τη δραστική ουσία ριβαροξαβάνη. Διατίθεται σε μορφή δισκίων (2,5, 10, 15 και 20 mg).

Το Xarelto είναι φάρμακο που περιέχει τη δραστική ουσία ριβαροξαβάνη. Διατίθεται σε μορφή δισκίων (2,5, 10, 15 και 20 mg). EMA/230698/2013 EMEA/H/C/000944 Περίληψη EPAR για το κοινό ριβαροξαβάνη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπές Οργανωτική Επιτροπή

Επιτροπές Οργανωτική Επιτροπή Επιτροπές Οργανωτική Επιτροπή Πρόεδρος: Δ. Πεκτασίδης Μέλη: Σ. Ντουράκης Ι. Κοσκίνας Δ. Βασιλόπουλος Επιστημονική Επιτροπή Πρόεδρος: Γ. Παπαθεοδωρίδης Μέλη: Μ. Deutsch Α. Αλεξοπούλου Α. Θανοπούλου Γ. Θεοδοσιάδης

Διαβάστε περισσότερα

Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις. Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης

Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις. Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης Δεν αναφερόμαστε σε εμπλουτισμό που γίνεται για ν ανταποκριθούν

Διαβάστε περισσότερα

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας»

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Εργαστήριο Κυτταρογενετικής ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» «β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Ζαχάκη Σοφία - Ουρανία Βιολόγος, MSc, PhD β μεσογειακή αναιμία Η θαλασσαιμία ή νόσος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ Ιούλιος 2009 Το παρόν έγγραφο

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Χριστίνα Δάλλα Λέκτορας Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών cdalla@med.uoa.gr www.med.uoa.gr/pharmacology Ισχύς (potency) ενός φαρμάκου (συνήθως εκφράζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Πού οφείλεται η νόσος και ποιοι παράγοντες την πυροδοτούν:

Πού οφείλεται η νόσος και ποιοι παράγοντες την πυροδοτούν: 1 Τι είναι η Κίρρωση του Ήπατος: Η κίρρωση του ήπατος είναι μία χρόνια πάθηση του ήπατος κατά την οποία παρατηρείται καταστροφή του ιστού του ήπατος και αλλαγή της αρχιτεκτονικής του, γεγονός που οδηγεί

Διαβάστε περισσότερα

Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος

Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος Φλεγμονή Ανεπάρκεια ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ Φλεγμονή που συνοδεύεται από διάφορα συμπτώματα στο σκύλο και

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Μέρος Β Δρ. Ανδρέας Φλουρής Ερευνητής Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας Κέντρο Έρευνας, Τεχνολογίας και Ανάπτυξης Θεσσαλίας ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΑΕΡΙΩΝ ΣΤΙΣ ΚΥΨΕΛΙΔΕΣ 2 ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΕΠΤΙΚΟΥ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΕΠΤΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΕΠΤΙΚΟΥ ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ( Η.Π.Α ) Νόσοι πεπτικού και ήπατος : 50 εκατοµµύρια επισκέψεις σε : Ιατρούς Νοσοκοµεία Τµήµατα επειγόντων Πιο συχνές διαγνώσεις : Τροφικές γαστρεντερίτιδες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΣ. Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία.

ΣΚΟΠΟΣ. Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία. ΣΚΟΠΟΣ Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Ανασκοπήθηκαν όλες οι υπάρχουσες κατευθυντήριες

Διαβάστε περισσότερα

Αιματολόγος, Επικουρική Επιμελήτρια, Μονάδα Ογκολογίας, Α Πανεπιστημιακή Παιδιατρική Κλινική, Γ. Ν. Παίδων «Η Αγία Σοφία»

Αιματολόγος, Επικουρική Επιμελήτρια, Μονάδα Ογκολογίας, Α Πανεπιστημιακή Παιδιατρική Κλινική, Γ. Ν. Παίδων «Η Αγία Σοφία» ΚΛΙΝΙΚΗ ΚΑΙ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΑΝΑΙΜΙΑ Τουρκαντώνη Ναταλία Αιματολόγος, Επικουρική Επιμελήτρια, Μονάδα Ογκολογίας, Α Πανεπιστημιακή Παιδιατρική Κλινική, Γ. Ν. Παίδων «Η Αγία Σοφία» Με τον

Διαβάστε περισσότερα

Φυσιολογική Αιμοποίηση. Μαθήματα Παθοφυσιολογίας

Φυσιολογική Αιμοποίηση. Μαθήματα Παθοφυσιολογίας Φυσιολογική Αιμοποίηση Μαθήματα Παθοφυσιολογίας Εισαγωγή Μελέτη αίματος, αιμοποιητικών και λεμφικών οργάνων 1. αιματολογικές διαταραχές σε πληθώρα καταστάσεων και όχι μόνο σε αμιγή αιματολογικά νοσήματα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης

Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης Παθολόγος Αξιολόγηση βαρύτητας περιστατικού - Από την βαρύτητα των κλινικών σημείων (αναπνευστική συχνότητα >35, ταχυκαρδία,

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Ανόργανα στοιχεία Απαραίτητες ουσίες που παίζουν σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ

ΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Αιματολογικό Τμήμα Παθολογικής Κλινικής Πανεπιστημίου Πατρών Αιματολογική Κλινική Πανεπιστημίου Ιωαννίνων ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ στην αιματολογική διάγνωση 21-23 ΣΕΠΤ. 2012 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Θα χορηγηθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΟΜΒΩΤΙΚΗ ΘΡΟΜΒΟΠΕΝΙΚΗ ΠΟΡΦΥΡΑ ΜΕ ΑΤΥΠΗ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑ

ΘΡΟΜΒΩΤΙΚΗ ΘΡΟΜΒΟΠΕΝΙΚΗ ΠΟΡΦΥΡΑ ΜΕ ΑΤΥΠΗ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΠΟΡΦΥΡΑ ΜΕ ΑΤΥΠΗ 1 Παθολογική Κλινική Νοσοκομείου Ξάνθης, 2 Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών Νοσοκομείου Ξάνθης, 3Αιματολογική Κλινική Νοσοκομείου Αλεξανδρούπολης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα

Διαβάστε περισσότερα

Δυσπεψία. Κωνσταντίνος Τριανταφύλλου Επίκουρος Καθηγητής Γαστρεντερολογίας

Δυσπεψία. Κωνσταντίνος Τριανταφύλλου Επίκουρος Καθηγητής Γαστρεντερολογίας Δυσπεψία Κωνσταντίνος Τριανταφύλλου Επίκουρος Καθηγητής Γαστρεντερολογίας Δυσπεψία Συνεχής ή υποτροπιάζων πόνος ή βάρος ή δυσφορία στο επιγάστριο Αίτια οργανικά λειτουργικά Ενδοκοιλιακά οργανικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 12: HIV Ο HIV έχει συνδεθεί με κακή θρέψη και με το σύνδρομο απώλειας καθαρής σωματικής μάζας και λιπώδους ιστού (AIDS wasting syndrome). Η απώλεια σωματικού

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ: ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΤΙΔΑ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών αναγκών Πρόληψη/ αντιμετώπιση κακής θρέψης Πρόληψη της απώλειας βάρους Αντιμετώπιση της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 18: ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 18: ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 18: ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΝΕΥΡΟΓΕΝΗΣ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Οι ασθενείς με νευρογενή ανορεξία παρουσιάζουν σημαντική απώλεια βάρους, είναι ανορεκτικοί και υποφέρουν από

Διαβάστε περισσότερα

Γνωρίζετε για τις μεταγγίσεις των ερυθρών αιμοσφαιρίων

Γνωρίζετε για τις μεταγγίσεις των ερυθρών αιμοσφαιρίων Σκοπός του φυλλαδίου δεν είναι να αντικαταστήσει τις συμβουλές του γιατρού σας, ο οποίος σας εξέτασε και διέγνωσε την πάθησή σας. Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό ή νοσηλευτή σας για ο,τιδήποτε που τυγχάνει

Διαβάστε περισσότερα

Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο

Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο ΤΟΥΛΟΥΜΤΖΗ ΜΑΡΙΑ Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο ώρες πριν την προσέλευση Αίσθημα ζάλης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας.

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος Η κλινική εικόνα της πάθησης περιλαμβάνει την παρουσια γενικων συμπτωματων

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή είναι άδικη. Μερικοί είναι άρρωστοι, ενώ άλλοι είναι υγιείς John F. Kennedy, 1962 ΡΕΜΠΕΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ: ΝΟΣΟΣ ADDISON Daniel Davies [Ιατρός] Ιατρός], 1947 Αυτός ο νεαρός φίλος σου δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 Κ. Μέλλου, Θ. Σιδερόγλου, Μ. Ποταμίτη-Κόμη, Θ. Γεωργακοπούλου, Χ. Χατζηχριστοδούλου Γραφείο Τροφιμογενών

Διαβάστε περισσότερα

Έλενα Λεμεσίου Φεβρουάριος 2015

Έλενα Λεμεσίου Φεβρουάριος 2015 Έλενα Λεμεσίου Φεβρουάριος 2015 Στην Γενική Αίματος αξιολογούνται ποσοτικά και μορφολογικά τα έμμορφα στοιχεία του αίματος Η «γενική αίματος» αποτελεί τη συνηθέστερα χρησιμοποιούμενη εργαστηριακή εξέταση

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών.

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών. Όλες μαζί οι μορφές καρκίνου αποτελούν, παγκοσμίως τη δεύτερη αιτία θανάτου μετά από τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Τα κρούσματα συνεχώς αυξάνονται και σε πολλές αναπτυγμένες χώρες αποτελεί την πρώτη αιτία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΦΝΕ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΔΟΣΚΟΠΙΚΗΣ ΚΑΨΟΥΛΑΣ. Νίκος Βιάζης Β Γαστρεντερολογικό Τμήμα Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός»

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΦΝΕ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΔΟΣΚΟΠΙΚΗΣ ΚΑΨΟΥΛΑΣ. Νίκος Βιάζης Β Γαστρεντερολογικό Τμήμα Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός» ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΦΝΕ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΔΟΣΚΟΠΙΚΗΣ ΚΑΨΟΥΛΑΣ Νίκος Βιάζης Β Γαστρεντερολογικό Τμήμα Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός» ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Έτος Σημαντικά γεγονότα 1981 G. Iddan,, P. Scapa η ιδέα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΕΡΟΣ. Γεώργιος Καλαμπόκης Λέκτορας Παθολογίας

ΙΚΤΕΡΟΣ. Γεώργιος Καλαμπόκης Λέκτορας Παθολογίας ΙΚΤΕΡΟΣ Γεώργιος Καλαμπόκης Λέκτορας Παθολογίας Προέλευση ιδιότητες χολερυθρίνης [1] Καθημερινά παράγονται 4 mg/kg (250-350 mg) χολερυθρίνης στο δικτυοενδοθηλιακό σύστημα (ήπαρ, σπλήνας) Αιμοσφαιρίνη γηρασμένων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ ΝΕΦΡΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ (ΧΝΝ)

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ ΝΕΦΡΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ (ΧΝΝ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 E-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

ΙΦΝΕ (ΕΚ, ν.crohn, απροσδιόριστη) Συνήθεις λοιμώδεις, παρατεταμένες συστηματικές, αφροδισιακές-παρασιτικές, ιογενείς λοιμώξεις Φάρμακα και τοξίνες

ΙΦΝΕ (ΕΚ, ν.crohn, απροσδιόριστη) Συνήθεις λοιμώδεις, παρατεταμένες συστηματικές, αφροδισιακές-παρασιτικές, ιογενείς λοιμώξεις Φάρμακα και τοξίνες ΦΛΕΓΜΟΝΩΔΗ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Π.Ε ΙΦΝΕ (ΕΚ, ν.crohn, απροσδιόριστη) Συνήθεις λοιμώδεις, παρατεταμένες συστηματικές, αφροδισιακές-παρασιτικές, ιογενείς λοιμώξεις Φάρμακα και τοξίνες (ΜΣΑΦ κ.ά) Ισχαιμική Μετακτινική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΔΙΑΤΡΗΣΗΣ ΓΑΣΤΡΟΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΙΚΟΥ ΕΛΚΟΥΣ ΣΕ ΥΨΗΛΟΥ ΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΕΡΗΛΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ.

ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΔΙΑΤΡΗΣΗΣ ΓΑΣΤΡΟΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΙΚΟΥ ΕΛΚΟΥΣ ΣΕ ΥΨΗΛΟΥ ΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΕΡΗΛΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ. Νικολέτα Στόγια, Μάριος Φερφέλης, Γ.Ν. Αθηνών, "ΕΛΠΙΣ", Β Χειρουργική Κλινική Εισαγωγή Παρά την σημαντικότατη μείωση της γαστρικής χειρουργικής την τελευταία 20ετία, λόγω της ευρείας χρήσης των νεότερων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 6: ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΑ ΤΕΛΙΚΟΥ ΣΤΑΔΙΟΥ ΝΕΦΡΙΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ Η νεφρική υποκατάσταση (αιμοδιάλυση) οδηγεί στις ακόλουθες απώλειες: αμινοξέων (2gr/ώρα διάλυσης) και γλουταμίνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε.

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΤΟΣ Ε.Α.Ε. Ph(-) ΜΥΕΛΟΫΠΕΡΠΛΑΣΤΙΚΑ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΑ ΑΙΜΟΣΤΑΣΗ 7, 8 και 9 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΑLEXANDER BEACH HOTEL ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ Πρόεδρος: Βασιλεία Γαρυπίδου Συντονιστες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ «ΘΑΛΑΣΣΑΙΜΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ»

ΘΕΜΑ «ΘΑΛΑΣΣΑΙΜΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ» Α.Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ «ΘΑΛΑΣΣΑΙΜΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ» ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΑΡΙΒΙΑΝΑΚΗ ΣΠΟΥ ΑΣΤΡΙΕΣ ΜΠΑΛΙΟΥ ΜΑΡΟΥΣΩ ΝΙΚΟΛΙ ΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ ΤΣΑΓΚΟΥΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΑ ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ ΣΕ ΑΤΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ: AITIA, ANTIMETΩΠΙΣΗ, ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΑ ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ ΣΕ ΑΤΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ: AITIA, ANTIMETΩΠΙΣΗ, ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΑ ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ ΣΕ ΑΤΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ: AITIA, ANTIMETΩΠΙΣΗ, ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ Εμμανουήλ Σ. Χατζηπαντελής, Επ. Καθηγητής Παιδιατρικής & Παιδ. Αιματολογίας-Ογκολογίας ΑΠΘ Παιδοογκολογικό

Διαβάστε περισσότερα

ΧΟΛΟΛΙΘΙΑΣΗ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ: ΜΗΝ ΛΗΣΜΟΝΕΙΤΕ ΤΙΣ «ΑΘΩΕΣ» ΑΙΤΙΕΣ

ΧΟΛΟΛΙΘΙΑΣΗ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ: ΜΗΝ ΛΗΣΜΟΝΕΙΤΕ ΤΙΣ «ΑΘΩΕΣ» ΑΙΤΙΕΣ ΧΟΛΟΛΙΘΙΑΣΗ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ: ΜΗΝ ΛΗΣΜΟΝΕΙΤΕ ΤΙΣ «ΑΘΩΕΣ» ΑΙΤΙΕΣ Μιχαλάκου Μαρία, Φαρκωνή Χρυστάλλα, Κατσικάρη Μαρία Ευρωκλινική Παίδων, Αθήνα ΣΚΟΠΟΣ: Οι λιθοι της χοληδόχου κύστεως στα παιδια είναι ασυνήθες

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΓΑΛΟΒΛΑΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. Aπαρτιωμένη διδασκαλία στην Aιματολογία Λαμπροπούλου Βασιλική Αιματολόγος Επιμ. Β ΕΣΥ ΠΓΝΠ

ΜΕΓΑΛΟΒΛΑΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. Aπαρτιωμένη διδασκαλία στην Aιματολογία Λαμπροπούλου Βασιλική Αιματολόγος Επιμ. Β ΕΣΥ ΠΓΝΠ ΜΕΓΑΛΟΒΛΑΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ Aπαρτιωμένη διδασκαλία στην Aιματολογία Λαμπροπούλου Βασιλική Αιματολόγος Επιμ. Β ΕΣΥ ΠΓΝΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΣΤΙΣ ΜΕΓΑΛΟΒΛΑΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ Κατανόηση της απορρόφησης και βιοκατανομής

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι Ο πιο απλός ορισμός είναι ότι ο καρκίνος είναι μια ομάδα ασθενειών που χαρακτηρίζεται από ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και διασπορά ανώμαλων κυττάρων. Αν η εξάπλωση δεν ελεγχθεί θα οδηγήσει στο θάνατο. Ποσοστό

Διαβάστε περισσότερα

Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις

Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις Ελισάβετ Γεωργίου Αιματολόγος Αιματολογικό Τμήμα Γ. Ν. Παπαγεωργίου Ακαδημία Αιμοδοσίας, Ιούνιος 2014 Μεταγγίσεις σε νεογνά και παιδιά Μεταγγίσεις στον νεογνικό πληθυσμό

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΗΠΑΤΙΚΗ ΝΟΣΟΣ στο σκύλο

ΧΡΟΝΙΑ ΗΠΑΤΙΚΗ ΝΟΣΟΣ στο σκύλο ΧΡΟΝΙΑ ΗΠΑΤΙΚΗ ΝΟΣΟΣ στο σκύλο Τ. Σ. Ράλλης, Καθηγητής Παθολογίας Ζώων Συντροφιάς, Τμήμα Κτηνιατρικής, ΑΠΘ Χρόνια Ηπατική Νόσος (ΧΗΝ) Ομάδα νοσημάτων του ήπατος χρόνιας διαδρομής με διακυμάνσεις στη βιοχημική

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2013: Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα

Ενότητα 2013: Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα Κλινικοεργαστηριακή Εκπαίδευση στην Αιματολογία Ενότητα 2013: Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα 27-28 Σεπτεμβρίου 2013 Διοργάνωση Ίδρυμα Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας και Αιματολογική Κλινική Ιατρικής Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Περιγραφή της περίπτωσης Άνδρας 43 ετών εισάγεται σε κλινική λόγω επιγαστραλγίας. Μετά από έλεγχο ετέθη η διάγνωση του πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

Το Simponi είναι αντιφλεγμονώδες φάρμακο. Χορηγείται σε ενήλικες για τη θεραπεία των ακόλουθων νόσων:

Το Simponi είναι αντιφλεγμονώδες φάρμακο. Χορηγείται σε ενήλικες για τη θεραπεία των ακόλουθων νόσων: EMA/411054/2015 EMEA/H/C/000992 Περίληψη EPAR για το κοινό γολιμουμάμπη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Παναγιώτα Κουτσογιάννη Αιµατολόγος ΝΥ Αιµοδοσίας Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισµός»

Παναγιώτα Κουτσογιάννη Αιµατολόγος ΝΥ Αιµοδοσίας Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισµός» ΑΙΜΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΜΑΚ ΜΕ ΜΙΚΤΗ ΑΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑ ΑΒΟ Παναγιώτα Κουτσογιάννη Αιµατολόγος ΝΥ Αιµοδοσίας Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισµός» ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΑΙΜΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ (ΜΑΚ) Αποδεκτή θεραπεία για ασθενείς µε: συγγενείς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Τι είναι η τροφική αλλεργία; Τροφική αλλεργία είναι η αναπάντεχη και μη κανονική ανοσολογική αντίδραση του οργανισμού εναντίον ενός τμήματος μιας τροφής (συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 3: ΗΠΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΗΠΑΤΙΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών αναγκών Πρόληψη της απώλειας βάρους Ενίσχυση προγράμματος αποκατάστασης ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα