Εμβιομηχανική Βιοϊατρική Τεχνολογία. 3 ο Κεφάλαιο Ιστομηχανικη (Tissue Engineering) Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών ΕΜΠ Αλεξόπουλος Λεωνίδας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Εμβιομηχανική Βιοϊατρική Τεχνολογία. 3 ο Κεφάλαιο Ιστομηχανικη (Tissue Engineering) Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών ΕΜΠ Αλεξόπουλος Λεωνίδας"

Transcript

1 Εμβιομηχανική Βιοϊατρική Τεχνολογία 3 ο Κεφάλαιο Ιστομηχανικη (Tissue Engineering) Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών ΕΜΠ Αλεξόπουλος Λεωνίδας

2 Άδεια Χρήσης Το παρόν υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons και δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του Έργου των Ανοικτών Ακαδημαϊκών Μαθημάτων από την Μονάδα Υλοποίησης του ΕΜΠ. Για υλικό που υπόκειται σε άδεια χρήσης άλλου τύπου, αυτή πρέπει να αναφέρεται ρητώς.

3 Κεφάλαιο 3 ο Ιστομηχανική (Tissue Engineering) Η ιστομηχανική (tissue engineering) ως μέθοδος αντιμετώπισης ασθενειών, ανήκει σε μια ευρύτερη κατηγορία μεθόδων που έχουν ως κέντρο το κύτταρο. Το κύτταρο αποτελεί τη δομική μονάδα, το βασικό συστατικό αλλά και το αντικείμενο μελέτης της ιστομηχανικής. Σκοπός είναι τόσο η κατανόηση των ιδιοτήτων και λειτουργιών αυτού του τόσο βασικού βιολογικού συστήματος, αλλά και η ανάπτυξη βιολογικών υποκατάστατων για την επαναφορά, τη διατήρηση ή και τη βελτίωση της λειτουργίας ενός ιστού. Η ιστομηχανική αποτελεί έναν τομέα της βιοϊατρικής τεχνολογίας που αναπτύσσεται ταχύτατα και βρίσκει όλο και μεγαλύτερη απήχηση στους νέους ερευνητές και επιστήμονες. Οι ειδικότητες που μπορεί να συμμετέχουν σε μια εφαρμογή ιστομηχανικής περιλαμβάνουν μηχανολόγους μηχανικούς, μοριακούς και κυτταρικούς βιολόγους, χημικούς μηχανικούς και χειρούργους ενώ ανάλογα με την εφαρμογή, μπορεί να απαιτούνται και γνώσεις από πολλά διαφορετικά γνωστικά πεδία, όπως ρευστά, τεχνολογία των υλικών κ.λπ. Τα προϊόντα που παράγονται από εφαρμογές της ιστομηχανικής για την ιατρική (tissue-engineering medical products, TEMPs), μπορούν να πάρουν μια από τις παρακάτω δυνατές μορφές: Υβριδικά προϊόντα που περιέχουν βιολογικά μέρη (π.χ. κύτταρα) με ή χωρίς μη βιολογικά μέρη (π.χ. δομές από πολυμερές υλικό). Προϊόντα τα οποία προκαλούν μια συγκεκριμένη απόκριση σε έναν ιστό (π.χ. αναγέννηση). Βιολογικά κύτταρα τα οποία έχουν υποστεί ειδική διαχείριση στο εργαστήριο (π.χ. γενετικά τροποποιημένα, μεταλλαγμένα κύτταρα). Τα προϊόντα που παράγονται από εφαρμογές ιστομηχανικής μπορεί είτε να συμμετέχουν σε μια συνολική μέθοδο αντιμετώπισης μιας ασθένειας, είτε να αποτελούν από μόνα τους ολοκληρωμένη θεραπεία. Σε κάθε περίπτωση η χρήση τους αναμένεται να αυξηθεί μέσα στις επόμενες δεκαετίες και η μελέτη τους να ενταθεί. [59]

4 Στην περίπτωση που έχουμε καταστροφή ή δυσλειτουργία ενός ιστού, ο συμβατικός τρόπος θεραπείας περιλαμβάνει συνήθως, είτε την αντικατάσταση του ιστού από κάποιο μη βιολογικό πρόσθετο (implant), είτε την αντικατάσταση ολόκληρου του οργάνου με μεταμόσχευση (transplantation). Η θεραπεία με χρήση της ιστομηχανικής δεν περιλαμβάνεται σε καμία από της παραπάνω κατηγορίες, αλλά αντίθετα έχει ως στόχο την αντικατάσταση μόνο του κατεστραμμένου τμήματος από ιστό ο οποίος συντίθεται από κύτταρα των παρακάτω κατηγοριών: i. Αυτόλογο (Autologous):ο δότης είναι και λήπτης. ii. Συγγενές (Syngeneic): ο δότης έχει το ίδιο γενετικό υλικό με τον λήπτη (π.χ. χρήση κυττάρων από συγγενή 1 ου βαθμού). iii. Αλλογενές (Allogenic): ο δότης και ο λήπτης ανήκουν στο ίδιο είδος (π.χ. χρήση κυττάρων από έναν οποιονδήποτε άνθρωπο σε άλλον). iv. Ξενογενές (Xenogenic): ο δότης και ο λήπτης ανήκουν σε διαφορετικά είδη (π.χ. χρήση κυττάρων από ζώο σε άνθρωπο). Βέβαια και οι βασισμένες στα κύτταρα θεραπείες δεν αποτελούν καινοτομία, αλλά χρησιμοποιούνται εδώ και πολλές δεκαετίες. Ένα κλασσικό παράδειγμα αποτελεί η μεταμόσχευση αίματος σε άτομα που πάσχουν από αναιμία, όπου η δική τους αδυναμία να παράγουν ερυθρά αιμοσφαίρια καλύπτεται από την εισαγωγή αλλογενών κυττάρων στον οργανισμό τους μέσω μεταμόσχευσης. 3.1 Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα Οι μεθοδολογίες της ιστομηχανικής που σχετίζονται με κάθε τύπο ιστού και κυττάρων μπορεί να διαφοροποιούνται δραματικά μεταξύ τους. Έτσι είναι κρίσιμο για ένα μηχανικό που απασχολείται στον τομέα να γνωρίζει κάποιες βασικές ιδιότητες των ιστών και των κυττάρων με τα οποία θα ασχοληθεί. Παρακάτω θα εξετάσουμε μερικούς τύπους ιστών και τις ιδιότητές τους. Χόνδρος (cartilage) Χόνδρος βρίσκεται σε όλες τις αρθρώσεις του σώματός μας. Βασική του λειτουργία είναι να μειώνει τις τριβές των αρθρώσεων στο ελάχιστο και να προστατεύει τα οστά από το να έρχονται σε επαφή και να φθείρονται. Αποτελεί λοιπόν ένα μαλακό μαξιλαράκι που καλύπτει το οστό στην περιοχή τριβής και το προστατεύει. Ο υγιείς ιστός είναι μαλακός, υγρός και έχει λευκό χρώμα. Η πιο συνηθισμένη ασθένεια που σχετίζεται με το χόνδρο είναι η αρθρίτιδα. Ο χόνδρος είναι ένα λίγο ασυνήθιστο είδος ιστού με διαφορετική δομή και ιδιότητες από τους άλλος ιστούς του σώματός μας. Σε αντίθεση με πολλούς άλλους ζωντανούς ιστούς, δεν διαρρέεται από αιμοφόρα αγγεία, δεν αποτελεί μέρος του λεμφικού συστήματος και δεν υπάρχουν σε αυτόν νεύρα. Ένα άλλο χαρακτηριστικό που κάνει τον ιστό του χόνδρου ξεχωριστό, είναι η πολύ χαμηλή πυκνότητά του σε κύτταρα. Τα λεγόμενα χονδροκύτταρα (chondrocytes) βρίσκονται στον ιστό του χόνδρου σε συγκέντρωση της τάξης των χιλίων κυττάρων ανά κυβικό εκατοστό. Σε άλλους ιστούς η συνήθης συγκέντρωση κυμαίνεται σε μερικές εκατοντάδες χιλιάδες κύτταρα ανά κυβικό εκατοστό. [60]

5 Στο παρακάτω σχήμα βλέπουμε σχηματικά τη δομή του ιστού του χόνδρου. Παρατηρούμε ότι αποτελείται κυρίως από την εξωκυτταρική μήτρα (extracellular matrix, ECM) στην οποία βρίσκονται διασκορπισμένα αραιά τα χονδροκύτταρα. Τα χονδροκύτταρα περιβάλλονται από μια δεύτερη μήτρα, τον περικυτταρικό ιστό (pericellular matrix, PCM). Εικόνα 3.1: Ιστός χόνδρου. Συνολικά στον ιστό του χόνδρου το 80% είναι νερό και για το λόγο αυτό ο ζωντανός ιστός έχει υφή μαλακή και υγρή σαν ένα ζελέ. Από το υπόλοιπο στερεό μέρος το 15% είναι κολλαγόνο. Το κολλαγόνο που βρίσκεται στην εξωκυτταρική μήτρα είναι τύπου 2 (col II), ενώ το κολλαγόνο στην περικυτταρική μήτρα είναι τύπου 6 (col IV). Το κολλαγόνο είναι μια ινώδης πρωτεΐνη άτακτα διασκορπισμένη στον ιστό, η οποία καταφέρνει να συγκρατεί σε μια ενιαία δομή παρά την μεγάλη του περιεκτικότητα σε νερό. Επίσης, στο στερεό μέρος του ιστού ανήκουν και γλυκο-αμινο-γλυκάνες (GAGs) σε ποσοστό περίπου 5%. Οι πρωτεΐνες αυτές, λόγω του ισχυρά αρνητικού φορτίου τους και της δομής τους, έχουν την ιδιότητα να προσελκύουν και να συγκρατούν το νερό γύρω τους. Έτσι συνδράμουν το κολλαγόνο στην συγκράτηση του χόνδρου σε ένα ενιαίο ιστό. Χαρακτηριστικό είναι ότι απώλεια νερού για το χόνδρο σημαίνει ότι χάνει σιγά - σιγά τις λειτουργικές του ιδιότητες και εν τέλει μπορεί να έχουμε και πλήρη καταστροφή του ιστού. Τέλος,τα χονδροκύτταρα αποτελούν στον ιστό ποσοστό μικρότερο από 1%. Η παρουσία τους όμως είναι πολύ σημαντική, αφού περαιτέρω μείωση του αριθμού τους οδηγεί σε περαιτέρω κατάρρευση του ιστού. Αυτό είναι πολύ λογικό αν σκεφτεί κανείς ότι αυτά τα λιγοστά κύτταρα είναι το ενεργητικό μέρος του ιστού που παίρνει «αποφάσεις» για την εξέλιξη και την επιβίωσή του. [61]

6 Όπως είδαμε η σημαντικότερη ασθένεια που σχετίζεται με το χόνδρο είναι η αρθρίτιδα, με εκατομμύρια ασθενείς ανά τον κόσμο. Οι ασθενείς αυτοί παρουσιάζουν μειωμένη κινητικότητα και υποφέρουν από έντονους πόνους και παραμορφώσεις στις αρθρώσεις τους. Γενικά μέχρι σήμερα δεν υπάρχει μια αποδοτική θεραπεία για όλες τις περιπτώσεις και συνήθως χορηγούνται στους ασθενείς αναλγητικά και φάρμακα για να μειώσουν τον ρυθμό εξέλιξης της ασθένειας. Στην αρθρίτιδα διακρίνουμε κυρίως δύο είδη, την ρευματοειδή αρθρίτιδα και την οστεοαρθρίτιδα. Στην ρευματοειδή αρθρίτιδα έχουμε την μορφή αυτοάνοσου νοσήματος, όπου ο οργανισμός αποφασίζει να καταστρέψει το χόνδρο. Αυτό πραγματοποιείται ελευθερώνοντας στην περιοχή του χόνδρου κάποιες πρωτεΐνες και ένζυμα που διαλύουν τη δομή. Ένα παράδειγμα τέτοιας πρωτεΐνης είναι η ιντερλευκίνη. Στην οστεοαρθρίτιδα, από την άλλη, τα ίδια τα κύτταρα του χόνδρου αποφασίζουν την καταστροφή του ιστού με ένα μηχανισμό που δεν είναι γενικά γνωστός. Τέλος υπάρχει και η φυσική φθορά που επέρχεται στο χόνδρο με την πάροδο του χρόνου, καθώς και φθορές που οφείλονται σε τραυματισμούς και ατυχήματα. Δεδομένου ότι ο χόνδρος αποτελεί ένα τόσο σημαντικό αλλά και τόσο παράξενο κομμάτι του οργανισμού μας, οι μηχανικοί καλούνται να βρούνε λύσεις, όχι μόνο για την ανεύρεση μεθόδων αποκατάσταση του ιστού με χρήση της ιστομηχανικής, αλλά και για να διερευνήσουν περεταίρω τις ιδιότητές του. Αφού ο χόνδρος δέχεται μηχανικά φορτία κατά την κίνηση των αρθρώσεων, όπως είναι λογικό μας ενδιαφέρουν οι μηχανικές του ιδιότητες. Μέχρι τώρα γνωρίζουμε τις μηχανικές ιδιότητες των κυττάρων και τις ιδιότητες της εξωκυτταρικής μήτρας. Έτσι αναπτύχθηκαν μέθοδοι για την εύρεση των ιδιοτήτων του περικυτταρικού ιστού. Γενικά αναπτύχθηκαν τρείς μέθοδοι. Αρχικά οι επιστήμονες προσπαθούσαν με ένζυμα (κολλαγονάση) να καταστρέψουν την εξωκυτταρική μήτρα για να απομονώσουν το PCM. Αυτό όμως οδηγούσε σε καταστροφή και του περικυτταρικού ιστού και έτσι η μέθοδος δεν απέδωσε. Στη συνέχεια οι επιστήμονες προσπάθησαν να εξάγουν το PCM ασκώντας μηχανικές μεθόδους. Η μέθοδος αυτή απέδωσε αλλά ήταν πάρα πολύ αργή. Τέλος, αναπτύχθηκε η μέθοδος όπου με αναρρόφηση και φυγοκέντριση εξάγεται το κύτταρο μαζί με το PCM, ώστε να μελετηθούν οι μηχανικές του ιδιότητες. Η μέθοδος αυτή είναι η βέλτιστη αφού είναι πολύ γρήγορη και δεν καταστρέφει τον περικυτταρικό ιστό. Η διερεύνηση των μηχανικών ιδιοτήτων των ιστών γίνεται κυρίως καταγράφοντας την απόκριση του ιστού σε ένα ή περισσότερα βηματικά φορτία και κατασκευάζοντας τα αντίστοιχα μηχανικά μοντέλα. Εικόνα 3.2: Απόκριση σε βηματικό φορτίο και μηχανικό μοντέλο. [62]

7 Ήπαρ (Liver) Το κυριότερο χαρακτηριστικό του ήπατος είναι ότι πραγματοποιεί μια σειρά από πολύπλοκες και πολύ σημαντικές λειτουργίες για τον ανθρώπινο οργανισμό. Το ήπαρ, ή αλλιώς συκώτι, μεταβολίζει τις πρωτεΐνες, τα λίπη και τους υδατάνθρακες που λαμβάνουμε από την τροφή. Ακόμα αποτοξινώνει τον οργανισμό από τις ξένες ουσίες και παράγει πρωτεΐνες κρίσιμες για την επιβίωση του ανθρώπου, ενώ παράγει και την χολή που είναι απαραίτητη για τη διαδικασία της πέψης. Κάθε χρόνο πάνω από άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους από διάφορες ασθένειες του ήπατος μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Επίσης, από το 2010 θεωρείτε ότι περισσότεροι άνθρωποι μολύνονται από τον υιό της Ηπατίτιδας C, παρά από τον υιό του HIV. Από τα παραπάνω καταλαβαίνουμε πόσο κρίσιμο είναι να βρεθεί ένας τρόπος να αποκαθίσταται το ήπαρ. Δυστυχώς, εξαιτίας των πολλών διαφορετικών λειτουργιών που επιτελεί το ήπαρ, δεν υπάρχει απλή φαρμακευτική, ή προσθετική, ή χειρουργική μέθοδος που να αποκαθιστά πλήρως τη λειτουργία του ήπατος, εκτός από την ολική μεταμόσχευση. Παρ όλα αυτά προσπάθειες για να υποστηριχθεί, έστω και για βραχύ χρονικό διάστημα, η ζωή ασθενών με σοβαρές επιπλοκές στο ήπαρ, γίνονται από τη δεκαετία του Η πρόταση των επιστημόνων είναι η ανάπτυξη εξωσωματικών βιοαντιδραστήρων που θα προσφέρουν πλήρες υποκατάστατο του ήπατος του ασθενούς, τουλάχιστον μέχρι να βρεθεί μόσχευμα ή μέχρι να αναγεννηθεί το ήπαρ που έχει νοσήσει και γενικά να σταθεροποιηθεί η κατάσταση του ασθενούς. Τέτοιοι βιοαντιδραστήρες υπάρχουν ήδη σε δοκιμαστικό στάδιο και βασίζονται σε ηπατοκύτταρα που καλλιεργούνται στο εργαστήριο και προέρχονται είτε από ανθρώπους, είτε από ζώα. Οι διατάξεις αυτές συνήθως αποτελούνται από πολλούς κοίλους σωλήνες συνδεδεμένους αναμεταξύ τους. Τα κύτταρα της καλλιέργειας στερεώνονται με κάποιο τρόπο σε τμήμα της διάταξης διαχωρισμένο από τη ροή του αίματος ή του πλάσματος του ασθενούς. Στη συνέχεια καθώς διέρχεται η ροή του αίματος ή του πλάσματος του ασθενούς, πραγματοποιούνται όλες οι απαραίτητες λειτουργίες, χωρίς όμως να παρασύρονται τα ηπατικά κύτταρα. Οι προκλήσεις για να εφαρμοστεί σε ευρύ φάσμα μια τέτοια θεραπεία είναι πολλές. Πρώτα απ όλα θα πρέπει να υπάρχει επάρκεια ηπατικών κυττάρων, ώστε να πραγματοποιούνται όλες οι απαραίτητες λειτουργίες καθώς το αίμα διαρρέει τη διάταξη. Επίσης, η λειτουργία και η απόδοση των κυττάρων θα πρέπει να διατηρείται σταθερή για όσο διαρκεί η θεραπεία, είτε πρόκειται για μέρες, είτε για εβδομάδες. Ακόμα υπάρχουν περιορισμοί στην συντήρηση των κυττάρων σε εξωσωματικό περιβάλλον και στον τρόπο με τον οποίο μπορεί να γίνει εφαρμογή σε κλινικό περιβάλλον. Επομένως, υπάρχει ένα ευρύ πεδίο έρευνας στον τομέα αυτό. Δέρμα (Skin) Το δέρμα είναι ένας πολύ σημαντικός ιστός που απλώνεται και καλύπτει ολόκληρο το σώμα. Βασικά αποτελείται από δύο στοιβάδες, το δέρμα και την επιδερμίδα. Το δέρμα που αποτελείται κυρίως από ινώδεις πρωτεΐνες, ενώ η επιδερμίδα έχει σαν κύριο συστατικό την κερατίνη. [63]

8 Το δέρμα γενικά παρουσιάζει αρκετά μεγάλη ευκολία στην καλλιέργεια στο εργαστήριο, ενώ και η μεταμόσχευση θεωρείτε σχετικά εύκολη και με μεγάλες πιθανότητες επιτυχίας. Το δέρμα που παρασκευάζεται με μεθόδους ιστομηχανικής μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε άτομα που έχουν υποστεί εγκαύματα ή γενικά όπου απαιτείται πλαστική χειρουργική. Το δέρμα μπορεί να παραχθεί καλλιεργώντας κατάλληλα τα αντίστοιχα κύτταρα και να το τοποθετηθεί τοπικά στις περιοχές που νοσούν. Υπάρχουν αρκετοί τρόποι με τους οποίους μπορεί να καλλιεργηθεί δέρμα στο εργαστήριο και υπάρχει ήδη ένας αριθμός προϊόντων που έχουν εγκριθεί από τους οργανισμούς φαρμάκων και είναι κλινικά διαθέσιμοι. [3.2] 3.2 Βλαστοκύτταρα (Stem Cells) Τα βλαστοκύτταρα είναι η πηγή όλων των κυττάρων στο σώμα μας. Οι πιθανές χρήσεις τους για θεραπευτικούς σκοπούς είναι απεριόριστες και έχουν δημιουργήσει ιδιαίτερο ενθουσιασμό στην επιστημονική κοινότητα. Παρ όλα αυτά υπάρχουν ακόμα πολλά εμπόδια να ξεπεραστούν πριν οι θεραπείες με βλαστοκύτταρα γίνουν άμεσα εφαρμόσιμες σε κλινικό περιβάλλον. Τα βλαστοκύτταρα, είτε προέρχονται από έμβρυα, είτε από ενήλικες είναι κύτταρα τα οποία μπορούν, πρώτον, να αναγεννηθούν και, δεύτερον, να διαφοροποιηθούν σε χρονικό διάστημα μίας ή δύο γενεών. Τα περισσότερα κύτταρα στον ενήλικο οργανισμό είναι ώριμα, διαφοροποιημένα κύτταρα, τα οποία σύντομα πεθαίνουν. Όλα τα διαφοροποιημένα κύτταρα προέρχονται από έναν μικρό πληθυσμό βλαστοκυττάρων που δεν ξεπερνά το 1 στις ακόμα και στο μυελό των οστών. Η απομόνωση των βλαστοκυττάρων είναι λοιπόν πολύ σημαντική για την ιστομηχανική γιατί είναι τα μόνα κύτταρα που μπορούν να διατηρηθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τα βλαστοκύτταρα στον ενήλικο οργανισμό διαφέρουν από αυτά των εμβρύων. Στον ενήλικο οργανισμό τα βλαστοκύτταρα βρίσκονται σε συγκεκριμένες θέσεις και σκοπό έχουν να ανανεώνουν συγκεκριμένους ιστούς. Έτσι τα ενήλικα βλαστοκύτταρα μπορούν να διαφοροποιηθούν μόνο σε κύτταρα μιας συγκεκριμένης οικογένειας. Αντίθετα, τα βλαστοκύτταρα που προέρχονται από τους πρώτους μήνες της ανάπτυξης ενός εμβρύου μπορούν να διαφοροποιηθούν συχνά σε πολλά διαφορετικά είδη κυττάρων, ανάλογα με τις συνθήκες υπό τις οποίες θα βρεθούν. Όπως είναι λογικό και αναμενόμενο τα βλαστοκύτταρα είναι πολύ σημαντικά για την ιστομηχανική. Η δυνατότητά τους να διαφοροποιούνται και να παράγουν νέους ιστούς είναι πολύ χρήσιμη. Μαζί με την ανθεκτικότητά τους και τη δυνατότητά τους να αναγεννιούνται συνεχώς τα κάνει να συγκεντρώνουν όλα τα βασικά χαρακτηριστικά για να υπάρξουν επιτυχημένες εφαρμογές τόσο μέσα στο σώμα του ασθενούς, όσο κι σε εργαστηριακό περιβάλλον. Βασικές προκλήσεις της ιστομηχανικής για να γίνουν δυνατές εφαρμογές με βλαστοκύτταρα, είναι πρώτον, η απομόνωση βλαστοκυττάρων από ενήλικους ιστούς και δεύτερον, ο εμπλουτισμός ενός πληθυσμού κυττάρων με βλαστοκύτταρα. Στους τομείς αυτούς υπάρχει ευρύ πεδίο έρευνας. Σε κάθε περίπτωση πάντως έχει αποδειχθεί ότι είναι αρκετά δύσκολο να απομονωθούν και να καλλιεργηθούν βλαστοκύτταρα με σκοπό την μεταμόσχευση. [3.3] [64]

9 3.3 Μηχανικές ιδιότητες κυττάρων και ιστών Αρχικά θα διερευνήσουμε τις μηχανικές ιδιότητες των κυττάρων και τις μεθόδους που υπάρχουν για να τις μετράμε. Γενικά υπάρχουν τεχνικές για να μετράμε τόσο τις παθητικές, όσο και τις ενεργητικές μηχανικές ιδιότητες των μεμονωμένων κυττάρων. Οι παθητικές μηχανικές ιδιότητες μετρούνται με μεθόδους που επιτρέπουν την διαταραχή της επιφάνειας των κυττάρων. Τέτοιες μέθοδοι είναι η πίεση με την ακίδα ατομικού μικροσκοπίου (atomic force microscope), αναρρόφηση με αρνητική πίεση στο άκρο μιας μικροσύριγγας, συμπίεση με χρήση οπτικών μέσων (laser), αποκόλληση από διατμητική τάση ροής. Οι μέθοδοι αυτοί φαίνονται στο παρακάτω σχήμα. Εικόνα 3.3: Μέτρηση παθητικών ιδιοτήτων κυττάρων. Οι ενεργητικές μηχανικές ιδιότητες των κυττάρων μετρώνται καλλιεργώντας κύτταρα πάνω σε παραμορφώσιμο υλικό γνωστών ιδιοτήτων ή απευθείας πάνω σε αισθητήρες που μετράν το μηχανικό σήμα. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο για την ιστομηχανική αποτελεί η μέτρηση της απόκρισης των κυττάρων σε εξωτερικό μηχανικό φορτίο. Έχει αποδειχθεί ότι όταν τα κύτταρα βρίσκονται υπό μηχανική φόρτιση, τότε οι ιδιότητές τους και οι λειτουργίες τους επηρεάζονται. Αυτό το πεδίο έρευνας είναι ιδιαίτερο ενεργό σήμερα και αναμένεται να δώσει σημαντικά αποτελέσματα για την περαιτέρω ανάπτυξη της ιστομηχανικής. Στην περίπτωση αυτή μελετάμε την συμπεριφορά των κυττάρων όταν εφαρμόζεται σε αυτά σταθερό, μεταβαλλόμενο ή κυκλικό φορτίο. Οι περισσότεροι ιστοί του ανθρώπινου σώματος εμφανίζουν μηχανικές ιδιότητες που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση πολλών διαφορετικών τύπων κυττάρων με την εξωκυτταρική μήτρα. Στους περισσότερους ιστούς, οι μηχανικές τους ιδιότητες είναι κρίσιμες για την σωστή λειτουργία τους. Για παράδειγμα οι βισκοελαστικές ιδιότητες των αιμοφόρων αγγείων κάνουν δυνατή τη μεταφορά του αίματος σε όλο το σώμα, ενώ οι ιδιότητες του χόνδρου επιτρέπουν στις αρθρώσεις να ανταπεξέρχονται σε πολλές διαφορετικές φορτίσεις. Επιπλέων, εκτός από τις παθητικές μηχανικές ιδιότητες, πολλοί ιστοί ασκούν ενεργητικά φορτία. [65]

10 Οι παθητικές ελαστικές και βισκοελαστικές ιδιότητες των ιστών μετρώνται σε ιδικά διαμορφωμένες διατάξεις που εφαρμόζουν συνήθως φορτίο θλίψης, εφελκυσμού ή διάτμησης. Κατά την θλίψη, άλλες φορές επιτρέπεται η πλευρική παραμόρφωση του δείγματος του ιστού και άλλες φορές όχι, οπότε προκύπτουν σημαντικές διαφορές στα αποτελέσματα. Τα φορτία που εφαρμόζονται μπορεί να είναι βηματικά, συνεχή ή κυκλικά. Οι μετρήσεις γίνονται στις ανάλογες διευθύνσεις με χρήση κατάλληλων αισθητήρων. Σε αυτές τις συσκευές είναι πολύ σημαντικό να διατηρείται ο ιστός στα φυσιολογικά του επίπεδα υγρασίας και θερμοκρασίας, όπως θα ήταν μέσα στο ανθρώπινο σώμα. Οι ενεργητικές ιδιότητες των ιστών μετρώνται σε παρόμοιες διατάξεις μόνο που πλέον δεν ασκείται εξωτερικό φορτίο, αλλά δύνεται ένα ερέθισμα στον ιστό και μετράται η απόκρισή του. Για παράδειγμα οι ερευνητές έχουν εδώ και πολλά χρόνια προσδιορίσει τις συστολικές ιδιότητες των μυών. Τα πειράματα αυτά γίνονται συνδέοντας το δείγμα μύα σε δύο άγκιστρα τα οποία είναι εξοπλισμένα με αισθητήρες δύναμης. Οι ενεργητικές ιδιότητες του δείγματος σε εφελκυσμό μετρώνται από τους αισθητήρες δίνοντας ένα χημικό ή ηλεκτρικό ερέθισμα στο δείγμα. Οι μηχανικές ιδιότητες των ιστών είναι κρίσιμες για την επιτυχία μιας εφαρμογής ιστομηχανικής, αφού και ο νέος ιστός που θα παραχθεί θα πρέπει να ανταποκρίνεται στις ίδιες προδιαγραφές. Έχει παρατηρηθεί δε, ότι όταν οι ιστοί φορτίζονται μηχανικά σε περιβάλλον εργαστηρίου, αλλάζουν οι ιδιότητες τους. Για παράδειγμα, σε πειράματα που έχουν γίνει σε ιστό χόνδρου, έχει αποδειχθεί ότι στατικά και δυναμικά φορτία θλίψης σε συνδυασμό με ημιτονοειδή φορτία διάτμησης αυξάνουν τον μεταβολισμό του ιστού και την ανάπτυξή του. Επίσης σε ιστούς μυών που παράγονται στο εργαστήριο, αποδείχθηκε ότι αυτοί που υποβάλλονταν σε κυκλικά φορτία είχαν βελτιωμένες μηχανικές ιδιότητες. Με αυτό τον τρόπο η ιστομηχανική μιμείται την λειτουργία του ανθρώπινου σώματος σε περιβάλλον εργαστηρίου, ώστε να παραχθούν πλήρως λειτουργικοί ιστοί. [3.4] 3.4 Βασικά ζητήματα ιστομηχανικών εφαρμογών Όπως είδαμε και παραπάνω, οι ζωντανοί ιστοί οφείλουν τις ιδιότητες και τη λειτουργικότητά τους σε μια πληθώρα συνθηκών και παραγόντων. Η φύση του μικροπεριβάλλοντος στο οποίο αναπτύσσεται ο ιστός, η επικοινωνία και αλληλεπίδραση μεταξύ των κυττάρων και οι μεταβολικές διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα πρέπει να αναπαρασταθούν με ακρίβεια στο εργαστήριο ώστε ο νέος ιστός που θα παραχθεί να είναι πλήρως λειτουργικός. Γενικά λοιπόν, οι επιστήμονες χρειάζονται όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για την λειτουργία του ιστού μέσα στο σώμα (in vivo), ώστε να τις χρησιμοποιήσουν σαν οδηγό για την παραγωγή νέων ιστών. Στην παράγραφο αυτή δεν σκοπεύουμε να εξαντλήσουμε τις δυνατές προϋποθέσεις που μπορεί να έχει μια εφαρμογή ιστομηχανικής. Σκοπεύουμε απλά να παραθέσουμε τα βασικά και θεμελιώδη ζητήματα που ανακύπτουν σε κάθε εφαρμογή, ώστε να εξασφαλίζεται η επιτυχία της. Μια βασική παράμετρος για τον σχεδιασμό ενός πειράματος ανάπτυξης ιστού έξω από το σώμα του οργανισμού (ex vivo), είναι η ισορροπία μεταξύ των βιολογικών και των φυσικοχημικών παραγόντων που απαιτούνται για να προκύψει λειτουργικός ιστός. Τα τρία βασικά ζητήματα που ανακύπτουν είναι τα εξής: [66]

11 Οξυγόνωση του ιστού. Για την ανάπτυξη υγιούς ιστού είναι απολύτως απαραίτητη η επαρκής ροή οξυγόνου μέσα από αυτόν. Επίσης είναι απαραίτητο να απομακρύνεται το διοξείδιο του άνθρακα, ώστε η συγκέντρωσή του μέσα στον ιστό να παραμένει σε φυσιολογικά επίπεδα. Το οξυγόνο γενικά δεν είναι γενικά ιδιαίτερα ευδιάλυτο σε υγρές φάσεις, αλλά είναι απαραίτητο για την καλλιέργεια των κυττάρων. Για να είναι επιτυχής η παροχή οξυγόνου στα κύτταρα πρέπει να καλύπτονται δύο βασικές προϋποθέσεις: i. Όλα τα κύτταρα θα πρέπει να βρίσκονται υπό φυσιολογική συγκέντρωση οξυγόνου (5-30% κορεσμός της αέριας φάσης). ii. Το οξυγόνο θα πρέπει να παρέχεται στον ίδιο ρυθμό που καταναλώνεται ώστε η συγκέντρωση να διατηρείται σταθερή. Αν η παροχή του οξυγόνου είναι πιο αργή σε σχέση με την κατανάλωση, η τοπική συγκέντρωση πέφτει σε πολύ χαμηλά επίπεδα και τα κύτταρα αδυνατούν να επιβιώσουν. Αν, όμως, η παροχή του οξυγόνου είναι μεγαλύτερη από την κατανάλωση, η συγκέντρωσή του σταδιακά αυξάνεται και τελικά καταλήγει να είναι επιβαρυντικός παράγοντας στην ανάπτυξη των κυττάρων. Οι πιο διαδεδομένες μέθοδοι για την παροχή οξυγόνου σε κύτταρα που καλλιεργούνται σε βιοαντιδραστήρες είναι βασικά δύο. Ο πρώτος και πλέον κοινός τρόπος παροχής οξυγόνου σε βιοαντιδραστήρες είναι μέσω ροής ρευστού. Λαμβάνοντας υπόψη την συγκέντρωση του οξυγόνου στο ρευστό και την ταχύτητα της ροής υπολογίζεται η ποσότητα του οξυγόνου που παρέχεται στα κύτταρα στη μονάδα του χρόνου. Στην περίπτωση αυτή ανακύπτει ένα βασικό πρόβλημα. Για να επιτευχθούν οι ιδιότητες του ιστού, συνήθως απαιτείται πολύ υψηλή πυκνότητα κυττάρων στον βιοαντιδραστήρα. Έτσι λαμβάνοντας υπόψη την σχετική χαμηλή διαλυτότητα του οξυγόνου, απαιτούνται πάρα πολύ μεγάλες ταχύτητες ροής για να επιτευχθεί η ζητούμενη συγκέντρωση, πράγμα απαράδεκτο για την καλλιέργεια των κυττάρων. Επίσης, με τη μέθοδο αυτή προκύπτει μεγάλη απόκλιση στην συγκέντρωση του οξυγόνου ανάμεσα στις περιοχές εισόδου και εξόδου της ροής. Αυτό δημιουργεί διαφορές στο μικροπεριβάλλον των κυττάρων από περιοχή σε περιοχή και μπορεί να οδηγήσει σε διαφοροποιημένα χαρακτηριστικά. Εικόνα 3.4: Παροχή οξυγόνου μέσω ροής ρευστού. Για να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα που προκύπτουν από την παραπάνω μέθοδο, έπρεπε να αναπτυχθεί μια νέα μέθοδος που να μην εξαρτάται από την ταχύτητα της ροής και να επιτρέπει πιο ομοιόμορφη παροχή οξυγόνου. [67]

12 Η δεύτερη μέθοδος παροχής οξυγόνου στα κύτταρα προβλέπει την ύπαρξη μιας μεμβράνης κατά μήκος όλου του χώρου όπου καλλιεργούνται τα κύτταρα. Η μεμβράνη αυτή μεταφέρει το οξυγόνο, διαλυμένο σε κάποιο αέριο στην κατάλληλη συγκέντρωση, από το περιβάλλον στον χώρο όπου καλλιεργούνται τα κύτταρα. Στην περίπτωση αυτή η παροχή οξυγόνου στα κύτταρα δεν γίνεται με ροή αλλά μέσω διάχυση. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα σχετικά σταθερή και ελεγχόμενη παροχή οξυγόνου σε όλο το χώρο όπου καλλιεργούνται τα κύτταρα. Από την άλλη πλευρά η διάταξη γίνεται σαφώς πιο πολύπλοκη. Εικόνα 3.5: Παροχή οξυγόνου μέσω διάχυσης αερίου. Παροχή και απομάκρυνση αυξητικών παραγόντων και πρωτεϊνών. Οι αυξητικοί παράγοντες και οι πρωτεΐνες διαχέονται πολύ πιο αργά από το οξυγόνο και τα άλλα θρεπτικά συστατικά. Μάλιστα ο ρυθμός διάχυσης των πρωτεϊνών εξαρτάται άμεσα από το μοριακό τους βάρος. Έτσι, ακόμα και αν τα συστατικά αυτά βρίσκονται σε αρκετά μεγάλη συγκέντρωση μέσα στο ρεύμα της ροής, αν η ροή κινείται πολύ γρήγορα πάνω από τα κύτταρα, ενδέχεται να μην φτάσουν ποτέ σε αυτά, ώστε να απορροφηθούν. Επομένως, αν ροή έχει μεγάλη ταχύτητα σε σχέση με την ταχύτητα διάχυσης τους, τα περισσότερα από αυτά τα συστατικά αποβάλλονται στην έξοδο της ροής. Γνωρίζοντας την ταχύτητα διάχυσης των ουσιών αυτών, μπορεί κανείς να υπολογίσει την ταχύτητα της ροής που τα μεταφέρει, ώστε αυτά να διαχέονται πλήρως και να μην αποβάλλονται αχρησιμοποίητα στην έξοδο. Ο υπολογισμός αυτός είναι σχετικά απλώς όταν έχει κανείς επίπεδη και ευθύγραμμη ροή. Από την άλλη πλευρά μπορεί να γίνει εντυπωσιακά πολύπλοκος όσο αυξάνει η πολυπλοκότητα του βιοαντιδραστήρα. Για το σκοπό αυτό υπάρχουν ειδικά προγράμματα που πραγματοποιούν αριθμητική επίλυση για την εύρεση της κατάλληλης ταχύτητας ροής σε κάθε εφαρμογή. [68]

13 Παροχή θρεπτικών συστατικών και απομάκρυνση αποβλήτων. Γνωρίζουμε ότι τα βιοχημικά χαρακτηριστικά του μικροπεριβάλλοντος των κυττάρων είναι κρίσιμα για την ανάπτυξη των λειτουργικών ιδιοτήτων των ιστών. Μια μείωση ή αύξηση της συγκέντρωσης μιας ουσίας μπορεί να οδηγήσει σε διαφοροποιημένα χαρακτηριστικά και να παρεμποδίσει την λειτουργικότητα του ιστού. Πάντως σε γενικές γραμμές η παροχή των θρεπτικών ουσιών και η απομάκρυνση των αποβλήτων κρίνεται σχετικά ευκολότερη από τις δύο προηγούμενες προκλήσεις, αφού τα θρεπτικά συστατικά έχουν γενικά μεγάλη διαλυτότητα και υψηλούς ρυθμούς διάχυσης σε υδατικά διαλύματα. Ένα ζήτημα που μπορεί να ανακύψει σε πολύπλοκες καλλιέργειες αφορά την πληθώρα των απαιτήσεων. Σε πολύπλοκους βιοαντιδραστήρες που περιέχουν πολλές κατηγορίες κυττάρων, οι απαιτήσεις σε θρεπτικά συστατικά μπορεί να διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή. Στην περίπτωση αυτή ο έλεγχος της παροχής γίνεται σχετικά δύσκολος και να αντικρούεται από τις απαιτήσεις σε οξυγόνο και αυξητικούς παράγοντες. [3.5] 3.5 Ικρίωμα Τα ικριώματα ή μήτρες που χρησιμοποιούνται στην ιστομηχανική έχουν κρίσιμη σημασία και καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό, όχι μόνο το σχήμα αλλά και τις λειτουργικές ιδιότητες του τελικού προϊόντος. Ως ικρίωμα καλείται γενικά ο χώρος πάνω στον οποίο καλλιεργούνται και αναπτύσσονται τα κύτταρα που θα σχηματίσουν τον ιστό. Μετά το πέρας της διαδικασίας αυτής το ικρίωμα μπορεί να παραμένει μαζί με τον ιστό ως παθητικό υλικό, μπορεί να απομακρύνεται με φυσικές ή μηχανικές μεθόδους και μπορεί να είναι και βιοδιασπώμενο, οπότε απομακρύνεται σταδιακά. Τα υλικά που χρησιμοποιούνται στο ικρίωμα ονομάζονται βιοϋλικά. Τα υλικά αυτά είτε έχουν τέτοιες ιδιότητες ώστε να γίνονται αποδεκτά από τον οργανισμό και να είναι δυνατό να εμφυτευτούν μέσα σε αυτόν, είτε έρχονται σε επαφή με βιολογικά υλικά και παράγωγα έξω από τον οργανισμό, οπότε αρκεί να είναι συμβατά με αυτά. Σε κάθε περίπτωση και εφαρμογή τα υλικά απαιτείται να έχουν κάποια γενικά χαρακτηριστικά που θα δούμε στη συνέχεια. Επιφανειακές ιδιότητες. Η αλληλεπίδραση της επιφάνειας ενός υλικού με τα κύτταρα καθορίζεται από μη καθορισμένες επιδράσεις (π.χ. ηλεκτροστατικές δυνάμεις), καθορισμένες επιδράσεις (π.χ. σύνδεση με πρωτεΐνη υποδοχέα) και από την τοπολογία της επιφάνειας. Οι καθορισμένες επιδράσεις επιτυγχάνονται με κατάλληλη επεξεργασία του υλικού του ικριώματος και συνήθως είναι αρκετά ισχυρές ώστε να εκμηδενίσουν την επίδραση των μη καθορισμένων επιδράσεων, που συνήθως είναι τυχαίες. Η τοπολογία της επιφάνειας του ικριώματος παίζει πολύ σημαντικό ρόλο αφού επηρεάζει τόσο τις διαδικασίες συναλλαγής ενέργειες όσο και την ίδια τη λειτουργία των κυττάρων. Ένα άλλο χαρακτηριστικό που μπορεί να έχει μια επιφάνεια ικριώματος είναι η προσρόφηση πρωτεϊνών. Συγκεκριμένες πρωτεΐνες μπορεί να «κολλούν» σε μια επιφάνεια χάρη σε ηλεκτροστατικές δυνάμεις, υδροφοβικές ιδιότητες και δεσμούς υδρογόνου στη διαχωριστική επιφάνεια μεταξύ υγρού και στερεού. Οι ιδιότητες της επιφάνειας λοιπόν μπορεί να καθορίσουν το βαθμό, το εύρος και τους μηχανισμούς της προσρόφησης πρωτεϊνών. [69]

14 Αντίστοιχα κάποια επιφάνεια μπορεί να αντιστέκεται στη σύνδεση με τις πρωτεΐνες. Αυτό είναι ένα πολύ χρήσιμο χαρακτηριστικό καθώς δεν θέλουμε τα κύτταρα να κολλάν σε όλες τις επιφάνειες του ικριώματος, αφού μπορεί να παρεμποδίσουν τη λειτουργία του συνολικού συστήματος. Ένα υλικό που πετυχαίνει να μειώσει αρκετά την προσρόφηση των πρωτεϊνών είναι το οξείδιο του πολυαιθυλενίου (polyethylene oxide, PEO or polyethylene glycol, PEG). Ο μηχανισμός σύμφωνα με τον οποίο επιτυγχάνεται η μη προσρόφηση των πρωτεϊνών φαίνεται να σχετίζεται με την μεγάλη ευλυγισία και τις υδροφιλικές ιδιότητές του. Επίσης η τοπολογία μαζί με την χημεία της επιφάνειας μπορεί να επηρεάσουν τη συμπεριφορά ενός υλικού. Οι αλλαγές στην τοπολογία μπορεί να καθορίσουν την λειτουργία των κυττάρων αφού επηρεάζουν άμεσα την προσρόφηση των πρωτεϊνών. Επίσης η τοπολογία μπορεί να καθορίσει συγκεκριμένα κανάλια επικοινωνίας και να εμποδίσει ορισμένους υποδοχείς να μεταδώσουν μηνύματα. Συνοψίζοντας, η τοπολογία μπορεί να επηρεάσει την σύνδεση των κυττάρων, την εξάπλωσή τους, την μετανάστευσή τους και τη λειτουργία τους. [3.6] Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή διαφόρων μορφών στο ικρίωμα, ανάλογα με το μέγεθός τους, παρουσιάζονται στον παρακάτω πίνακα. Πίνακας 3.1: Μέθοδοι κατασκευής μορφών σε ικρίωμα. [3.7] Διάσταση >100μm (supra cellular) μm (cellular) <10μm (subcellular) Μέθοδος Solvent casting Extrusion Insoluble Gradients Pore size Micropattern Roughness Nanolithography Molecular imprinting Peptide protein grafting Μηχανικές ιδιότητες. Όπως είδαμε παραπάνω, είναι πολύ σημαντικό οι μηχανικές ιδιότητες του ιστού που θα κατασκευαστεί με μεθόδους ιστομηχανικής να είναι ίδιες με αυτές του πραγματικού ιστού. Για τον λόγω αυτό είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε τις μηχανικές ιδιότητες των ιστών. Αυτό γενικά δεν είναι πολύ εύκολο και η μοντελοποίηση των ιστών με βάση γνωστά μη βιολογικά υλικά δεν είναι πάντα ακριβής. Για την κατασκευή του ικριώματος θα πρέπει λοιπόν να γνωρίζουμε αν ο πραγματικός ιστός έχει ιδιότητες ελαστικές ή και πλαστικές. Επίσης θα πρέπει να προσδιορίσουμε αν το υλικό έχει «μνήμη» στη φόρτιση, δηλαδή αν εμφανίζει βισκοελαστικές ή και βισκοπλαστικές ιδιότητες. Επίσης, θα πρέπει να γνωρίζουμε αν το υλικό είναι ισότροπο ή ανισότροπο οπότε θα πρέπει να προσδιοριστούν διαγράμματα τάσης-παραμόρφωσης για όλες τις πιθανές διευθύνσεις φόρτισης. Γενικά τα βιολογικά υλικά έχει αποδειχθεί ότι είναι πολύ δύσκολο να μελετηθούν και να μοντελοποιηθούν με βάση την κλασική μηχανική ενώ πολλές ιδιότητές τους είναι μη γραμμικές. [70]

15 Φυσικά στις περισσότερες εφαρμογές δεν είναι τόσο σημαντικό να γνωρίζουμε με μεγάλη ακρίβεια όλες τις μηχανικές ιδιότητες του υλικού. Αρκεί να γνωρίζουμε το γενικό πλαίσιο, μιας και έχει αποδειχθεί ότι όσο πιο πολύ μοιάζουν οι μηχανικές ιδιότητες του παραγόμενου ιστού με τον πραγματικό, τόσο πιο εύκολα γίνεται αυτός αποδεκτός από τον οργανισμό. Σε κάποιες περιπτώσεις όμως η μηχανική αστοχία μπορεί να έχει καταστροφικά αποτελέσματα, όπως σε ορθοπεδικές και αγγειακές εφαρμογές. Στις τελευταίες αυτές περιπτώσεις η αναγνώριση των μηχανικών χαρακτηριστικών των υλικών αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Θερμικές και ηλεκτρικές ιδιότητες. Οι θερμικές ιδιότητες του υλικού είναι πολύ σημαντικές και μπορεί να καθορίσουν το αν μια εφαρμογή είναι δυνατή ή αδύνατη. Όπως είδαμε ο ιστός πρέπει να αναπτυχθεί σε θερμοκρασίες που να προσομοιάζουν το περιβάλλον μέσα στον οργανισμό και είναι υψηλότερες από τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος. Έτσι αν το ικρίωμα είναι πολύπλοκης μορφής θα πρέπει να εξασφαλίζεται ότι υπάρχει σταθερή θερμοκρασία παντού. Η θερμότητα δεν θα πρέπει να απάγεται πολύ γρήγορα αλλά ούτε και να παγιδεύεται σε διάφορα σημεία. Οι ηλεκτρικές ιδιότητες του υλικού μπορεί να είναι μεγάλης σημασίας όταν πρέπει να ενσωματωθούν αισθητήρες και επενεργητές στο σύστημα. Επίσης, παίζουν σημαντικό ρόλο όταν αναπτύσσουμε ηλεκτρικά ενεργούς ιστούς όπως ο καρδιακός μυς ή οι νευρώνες. Οι ηλεκτρικές ιδιότητες που διερευνώνται περιλαμβάνουν την αγωγιμότητα, πιεζοηλεκτρικά φαινόμενα και τη δυνατότητα συσσώρευσης ενέργειας. Βιολογικές ιδιότητες. Η κυρίαρχη βιολογική ιδιότητα των υλικών που μας ενδιαφέρει είναι η βιοσυμβατότητα. Η λέξη αυτή μπορεί να έχει διάφορα νοήματα. Συνήθως περιγράφει το κατά πόσον ένα υλικό είναι κατάλληλο να αλληλεπιδράσει με ζωντανούς ιστούς υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες μιας εφαρμογής. Για το λόγο αυτό ένα υλικό που είναι βιοσυμβατό για κάποια εφαρμογή μπορεί να μην είναι για κάποια άλλη. Σε γενικές γραμμές, όσο καλύτερα μιμείται το υλικό τον πραγματικό ιστό, τόσο πιο βιοσυμβατό θα είναι. Το μικροπεριβάλλον των κυττάρων είναι γενικά ιδιαίτερο και μπορεί να είναι δύσκολο να βρεθούν υλικά που να μπορούν να αντέξουν σε αυτό. Το ph στον οργανισμό μπορεί να κυμαίνεται από ιδιαίτερα όξινο μέχρι ελαφρώς βασικό. Επίσης μπορεί τοπικά να εμφανίζονται πολύ υψηλές τάσεις, ενώ πολλά φορτία στον οργανισμό είναι κυκλικά, όπως η συστολή και διαστολή του καρδιακού μύα. Τα παραπάνω βάζουν σε δοκιμασία τα περισσότερα υλικά που δεν αρκεί απλώς να αντέξουν σε αυτές τις συνθήκες, αλλά θα πρέπει να αποδίδουν και σε συγκεκριμένες λειτουργίες. Ένα άλλο μεγάλο ζήτημα για τον χαρακτηρισμό των βιοσυμβατών υλικών είναι η ικανότητάς τους να μην εγείρουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Η απόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος σε ένα υλικό που μπαίνει στο σώμα μπορεί να είναι γενική ή μπορεί να είναι συγκεκριμένη και να επιτίθεται απευθείας στο μόσχευμα. Αποβολή ενός μοσχεύματος από τον οργανισμό σημαίνει ότι το ανοσοποιητικό σύστημα το αντιμετωπίζει σαν μόλυνση και το απομονώνει από τον υπόλοιπο οργανισμό ενώ ταυτόχρονα προσπαθεί να το καταστρέψει. Η απόρριψη αυτή οδηγεί στον θάνατο του μοσχεύματος ενώ μια εκτεταμένη αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη ζωή του ασθενούς. [3.6] [71]

16 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ [3.1] [3.2] Tissue Engineering, B. O. Palsson S. N. Bhatia, Pearson Prentice Hall Bioengineering, 2004, Κεφάλαιο 1. [3.3] Tissue Engineering, B. O. Palsson S. N. Bhatia, Pearson Prentice Hall Bioengineering, 2004, Κεφάλαιο 5. [3.4] Tissue Engineering, B. O. Palsson S. N. Bhatia, Pearson Prentice Hall Bioengineering, 2004, Κεφάλαιο 9. [3.5] Tissue Engineering, B. O. Palsson S. N. Bhatia, Pearson Prentice Hall Bioengineering, 2004, Κεφάλαιο 13. [3.6] Tissue Engineering, B. O. Palsson S. N. Bhatia, Pearson Prentice Hall Bioengineering, 2004, Κεφάλαιο 15. [3.7] Tissue Engineering, B. O. Palsson S. N. Bhatia, Pearson Prentice Hall Bioengineering, 2004, Κεφάλαιο 16. [72]

17 Χρηματοδότηση Το παρόν υλικό έχει αναπτυχθεί στα πλαίσια του εκπαιδευτικού έργου του διδάσκοντα. Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» και συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο) και από εθνικούς πόρους.

Κεφάλαιο 3 ο. Ιστομηχανική (Tissue Engineering)

Κεφάλαιο 3 ο. Ιστομηχανική (Tissue Engineering) Κεφάλαιο 3 ο Ιστομηχανική (Tissue Engineering) Η ιστομηχανική (tissue engineering) ως μέθοδος αντιμετώπισης ασθενειών, ανήκει σε μια ευρύτερη κατηγορία μεθόδων που έχουν ως κέντρο το κύτταρο. Το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Εμβιομηχανική Βιοϊατρική Τεχνολογία. 3 ο Κεφάλαιο Ιστομηχανικη (Tissue Engineering) Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών ΕΜΠ Αλεξόπουλος Λεωνίδας

Εμβιομηχανική Βιοϊατρική Τεχνολογία. 3 ο Κεφάλαιο Ιστομηχανικη (Tissue Engineering) Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών ΕΜΠ Αλεξόπουλος Λεωνίδας Εμβιομηχανική Βιοϊατρική Τεχνολογία 3 ο Κεφάλαιο Ιστομηχανικη (Tissue Engineering) Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών ΕΜΠ Αλεξόπουλος Λεωνίδας Άδεια Χρήσης Το παρόν υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons

Διαβάστε περισσότερα

Βλαστοκύτταρο. Χοτζάι Αθηνά, Στέργιο Χάιδω Τμήμα Γ5

Βλαστοκύτταρο. Χοτζάι Αθηνά, Στέργιο Χάιδω Τμήμα Γ5 Βλαστοκύτταρο Χοτζάι Αθηνά, Στέργιο Χάιδω Τμήμα Γ5 Τα βλαστοκύτταρα είναι κύτταρα που αναπαράγονται διαρκώς και έχουν την ικανότητα να μετατραπούν (να διαφοροποιηθούν) σε οποιοδήποτε άλλο είδος κυττάρου

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ιωάννα Δ. Αναστασοπούλου Βασιλική Δρίτσα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ 2. ΤΡΙΤΙΟ,

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Τεχνολογία Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ Μπέλλου Σοφία e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ Γ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΘΕΙΣ ΣΤΗΝ ΖΥΡΙΧΗ ΕΛΒΕΤΙΑΣ ΚΝΩΣΣΟΥ 236 -ΚΑΣΤΕΛΛΙ ΠΕΔΙΑΔΟΣ ΤΗΛ 2810 327988 6937 363 880 Η αρθρίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο: 9 ο

Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο: 9 ο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών Υπολογιστών Τομέας Τηλεπικοινωνιών και Διαστημικής Εργαστήριο Ηλεκτρομαγνητικής Θεωρίας Διδάσκων: Καθ. Αλέξανδρος Ρήγας Εξάμηνο:

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΥΡΙΤΙΟ ΚΑΙ ΙΑΤΡΙΚΗ ΓΕΝΙΚΑ Το πυρίτιο (Silicium) είναι το χημικό στοιχείο με χημικό σύμβολο Si, ατομικό αριθμό 14 και ατομική μάζα 28,0855 amu Είναι ένα μεταλλοειδές που ανήκει στην ομάδα 14 του περιοδικού

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι μέτρησης μηχανικών ιδιοτήτων κυττάρων και μοντέλα κυτταρικής μηχανικής συμπεριφοράς

Μέθοδοι μέτρησης μηχανικών ιδιοτήτων κυττάρων και μοντέλα κυτταρικής μηχανικής συμπεριφοράς ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Μέθοδοι μέτρησης μηχανικών ιδιοτήτων κυττάρων και μοντέλα κυτταρικής μηχανικής συμπεριφοράς Πετρόπουλος Ηλίας Σωτηρόπουλος Εμμανουήλ Μέθοδοι μέτρησης των μηχανικών ιδιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Παθητικά στοιχεία. Οστά. Αρθρ. χόνδροι. Πολύπλοκη κατασκευή. Σύνδεσμοι τένοντες. Ενεργητικά στοιχεία. Ανομοιογενή βιολογικά υλικά.

Παθητικά στοιχεία. Οστά. Αρθρ. χόνδροι. Πολύπλοκη κατασκευή. Σύνδεσμοι τένοντες. Ενεργητικά στοιχεία. Ανομοιογενή βιολογικά υλικά. Κινησιοθεραπεία Ιδιότητες Υλικών 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΥΛΙΚΩΝ Ανθρώπινο σώμα Παθητικά στοιχεία Οστά Αρθρ. χόνδροι Πολύπλοκη κατασκευή Σύνδεσμοι τένοντες Ανομοιογενή βιολογικά υλικά Ενεργητικά στοιχεία Μύες

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Χημικοί Μηχανισμοί Παραγωγή εξ επαγωγής, φωτο-χημικών φαινομένων φωτο-ευαισθητοποίησης και φωτο-απομάκρυνσης.

Διαβάστε περισσότερα

Χημική Τεχνολογία. Ενότητα 6: Διαλυμένο Οξυγόνο. Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε.

Χημική Τεχνολογία. Ενότητα 6: Διαλυμένο Οξυγόνο. Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Ενότητα 6: Διαλυμένο Οξυγόνο Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Βλάβες του Αρθρικού Χόνδρου του Γόνατος: Διάγνωση και Αντιμετώπιση

Βλάβες του Αρθρικού Χόνδρου του Γόνατος: Διάγνωση και Αντιμετώπιση Βλάβες του Αρθρικού Χόνδρου του Γόνατος: Διάγνωση και Αντιμετώπιση Τι είναι ο αρθρικός χόνδρος; Ο αρθρικός χόνδρος είναι ένας στιλπνός, ομαλός, λείος και ανάγγειος ιστός που καλύπτει τις αρθρικές επιφάνειες

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Χημεία Ενότητα 15: Διαλύματα Αν. Καθηγητής Γεώργιος Μαρνέλλος e-mail: gmarnellos@uowm.gr Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Χειρουργική Θεραπεία της Οστεοαρθρίτιδας

Χειρουργική Θεραπεία της Οστεοαρθρίτιδας Χειρουργική Θεραπεία της Οστεοαρθρίτιδας Η οστεοαρθρίτιδα αντιμετωπίζεται χειρουργικά όταν: α) η καταστροφή του αρθρικού χόνδρου είναι ολοκληρωτική, β) όταν υπάρχουν σημαντικά συμπτώματα, όπως πόνος ή

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εισαγωγή: Το κυκλοφορικό είναι από τα πιο σημαντικά αλλά και από τα πιο ευαίσθητα συστήματα του οργανισμού μας. Τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Η Τεχνολογία στην Ιατρική

Η Τεχνολογία στην Ιατρική Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Η Τεχνολογία στην Ιατρική Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc27

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ 4. ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ 4. ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ Τμήμα Χημικών Μηχανικών ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ 4. ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ Ιωάννα Δ. Αναστασοπούλου Βασιλική

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΟΙ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΥΓΡΑ Μεταφορά τροφών και αποβολή μη χρήσιμων ουσιών: Διάχυση (π.χ. το CO 2 που παράγεται κατά τον μεταβολισμό των κυττάρων, διαχέεται από τα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα. Τι είναι τα μεσεγχυματικά βλαστικά κύτταρα ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ

Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα. Τι είναι τα μεσεγχυματικά βλαστικά κύτταρα ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΦΥΛΑΞΗ ΑΙΜΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΟΜΦΑΛΙΟΥ ΛΩΡΟΥ ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ 1 Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα Τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα αποτελούν την πηγή δημιουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

συκώτι (ήπαρ) στομάχι χοληδόχος κύστη πάγκρεας δωδεκαδάκτυλο έντερο

συκώτι (ήπαρ) στομάχι χοληδόχος κύστη πάγκρεας δωδεκαδάκτυλο έντερο Αλκοόλ και ασθένειες του Συκωτιού (Πηγή: http://www.patient.co.uk/health/alcohol-and-liver-disease) Απόδοση στα ελληνικά: Αθανάσιος Μπάκας (υπεύθυνος του προγράμματος) Η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων αλκοόλ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ Του Δρ. Κωνσταντίνου Δ. Στρατηγού Δ/ντού Ορθοπαιδικής Επανορθωτικής Χειρουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Αποβλήτων

Διαχείριση Αποβλήτων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Διαχείριση Αποβλήτων Ενότητα 11 : Βιομηχανικά Στερεά και Υγρά Απόβλητα Δρ. Σταυρούλα Τσιτσιφλή Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Μέρος Β Δρ. Ανδρέας Φλουρής Ερευνητής Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας Κέντρο Έρευνας, Τεχνολογίας και Ανάπτυξης Θεσσαλίας ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΑΕΡΙΩΝ ΣΤΙΣ ΚΥΨΕΛΙΔΕΣ 2 ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

AquaTec 1.2. Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων. Νίκος Καρατζάς

AquaTec 1.2. Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων. Νίκος Καρατζάς AquaTec 1.2 Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων Νίκος Καρατζάς 2 Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Προειδοποίηση: Το υλικό που παρουσιάζεται παρακάτω δεν πρέπει να θεωρηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ Κυριακή Σταματέλου Ειδικός Νεφρολόγος, MBA Τι είναι η νεφρολιθίαση; Η νεφρολιθίαση λέγεται κοινά «πέτρες στα νεφρά» και είναι γνωστή στην ανθρωπότητα από τα αρχαία χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανικές ιδιότητες των οστών

Μηχανικές ιδιότητες των οστών Τα οστά δρουν σαν κατασκευές υποστήριξης και μεταφέρουν φορτία: h Απλή συμπίεση h Λυγισμός (φόρτιση του ενός φλοιού ελκυσμός του άλλου) h Στρέψη Μηχανικές ιδιότητες των οστών h Ισχυρότερα στη συμπίεση

Διαβάστε περισσότερα

Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος

Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος 1. Τι είναι οι ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αντικατάσταση ισχίου και γόνατος; Ο όρος ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι (ΕΕΜ)

Διαβάστε περισσότερα

SUPER THERM ΘΕΩΡΙΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ

SUPER THERM ΘΕΩΡΙΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Αυτό το σεμινάριο έχει απλώς ως στόχο να δώσει μερικά από τα βασικά της Θερμοδυναμικής, και πως σχετίζεται με τη μόνωση και με τη μόνωση με κεραμικά επιχρίσματα. Η θερμότητα μεταφέρεται με τους παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΕΙΔΗ ΡΕΥΜΑΤΩΝ. Το γαλβανικό ρεύμα είναι χαμηλής τάσης συνεχές ρεύμα. Γαλβανικό ρεύμα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΕΙΔΗ ΡΕΥΜΑΤΩΝ. Το γαλβανικό ρεύμα είναι χαμηλής τάσης συνεχές ρεύμα. Γαλβανικό ρεύμα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΕΙΔΗ ΡΕΥΜΑΤΩΝ Γαλβανικό ρεύμα Το γαλβανικό ρεύμα είναι χαμηλής τάσης συνεχές ρεύμα. Χημικές αλλαγές γίνονται σε αυτό όταν περάσει από συγκεκριμένα διαλύματα (τα οποία περιλαμβάνουν οξέα και

Διαβάστε περισσότερα

Δώρα Πετρακοπούλου. Αποκατάσταση μαστού μετά την μαστεκτομή. Τεχνικές αποκατάστασης μαστού ΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ

Δώρα Πετρακοπούλου. Αποκατάσταση μαστού μετά την μαστεκτομή. Τεχνικές αποκατάστασης μαστού ΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ Δώρα Πετρακοπούλου ΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ Αποκατάσταση μαστού μετά την μαστεκτομή Η αποκατάσταση του μαστού μετά από μαστεκτομή είναι η διαδικασία δημιουργίας καινούργιου μαστού σε γυναίκες που έχουν υποστεί

Διαβάστε περισσότερα

δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη

δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη ταξινόμιση της φυσικής κατάστασης Δύναμη Αντοχή φυσική κατάστασ η Ταχύτητα Ευλυγισία ποιοι ασχολούνται με την άσκηση με βάρη οι αθλητές της άρσης βαρών, οι

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες IΣTOΛOΓIA H ιστολογία κλάδος της ιατρικής που µελετά > υφή βιολογικού υλικού και τους τρόπους που τα επιµέρους συστατικά στοιχεία σχετίζονται µεταξύ τους δοµικά & λειτουργικά Tα δείγµατα του βιολογικού

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις

Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις Ενότητα 6: Ατομικό μοντέλο, άτομα, μόρια, δομή ατόμου Καθηγητής: Καριώτογλου Πέτρος (pkariotog@uowm.gr)

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία. Ενότητα 13 η : Χημική Κινητική Αναπλ. Καθηγητής: Γεώργιος Μαρνέλλος Διδάσκοντες: Ε. Τόλης. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών

Χημεία. Ενότητα 13 η : Χημική Κινητική Αναπλ. Καθηγητής: Γεώργιος Μαρνέλλος Διδάσκοντες: Ε. Τόλης. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Χημεία Ενότητα 13 η : Χημική Κινητική Αναπλ. Καθηγητής: Γεώργιος Μαρνέλλος Διδάσκοντες: Ε. Τόλης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Δ. Επίσης, κατά τη διάρκεια ασθένειας, φλεγμονής, χειρουργίου ή τραύματος οι ανάγκες μας σε ενέργεια αυξάνονται ανάλογα με την περίπτωση.

Δ. Επίσης, κατά τη διάρκεια ασθένειας, φλεγμονής, χειρουργίου ή τραύματος οι ανάγκες μας σε ενέργεια αυξάνονται ανάλογα με την περίπτωση. μεταβολισμός Μεταβολισμός είναι το σύνολο των χημικών και φυσικών αλλαγών που επιτρέπουν τη σωστή λειτουργία και ανάπτυξη του σώματος μας. Ο μεταβολισμός μας καθορίζει τις συνολικές ανάγκες μας σε ενέργεια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η Σεκόγια (Sequoia) «Redwood» είναι το ψηλότερο δέντρο στο κόσμο και βρίσκεται στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ 130 μέτρα ύψος

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ).

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Αθήνα, 30/5/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής. Φυσική του Σκελετού

Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής. Φυσική του Σκελετού Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής Φυσική του Σκελετού Τα οστά πραγματοποιούν τουλάχιστον έξι λειτουργίες στο ανθρώπινο σώμα: 1. Υποστήριξη 2. Κίνηση 3. Προστασία διαφόρων οργάνων 4. Αποθήκευση χημικών ουσιών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Χρυσή Κ. Καραπαναγιώτη Τμήμα Χημείας Αντικείμενο και Αναγκαιότητα Μετασχηματισμός της φυσικοεπιστημονικής γνώσης στη σχολική της εκδοχή.

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Βιοϋλικά Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Περιεχόμενα ενότητας Πρωτεΐνες Δομή και είδη Λειτουργίες πρωτεϊνών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ (άσκηση 7 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο ΥΓΡΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Το ύδωρ αποτελεί το 60% του βάρους σώματος α) από την ηλικία (νεογνά 75%) β) περιεκτικότητα σε λίπος (ο λιπώδης ιστός έχει μικρή περιεκτικότητα σε ύδωρ) γ) το φύλο ( το ύδωρ είναι λιγότερο

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1 Β 2 Α 3 Α 4 Β 5 Β 6 Α 7 Α 8 Β Β2. Σελ. 18 Σχολικού βιβλίου Το γενετικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Περιγραφή της περίπτωσης Άνδρας 43 ετών εισάγεται σε κλινική λόγω επιγαστραλγίας. Μετά από έλεγχο ετέθη η διάγνωση του πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Χημεία

Περιβαλλοντική Χημεία ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Περιβαλλοντική Χημεία Εργαστηριακό Μέρος Ενότητα 3: Ισοζύγιο Ενέργειας Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών Τ.Ε. Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα: Συσκευές Τηλεμετρίας Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ Μπέλλου Σοφία e-mail: sbellou@uowm.gr

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

9λόγοι. Οικογενειακή Φύλαξη. Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος. H καλύτερη Tράπεζα Βλαστικών Κυττάρων. στην Ευρώπη

9λόγοι. Οικογενειακή Φύλαξη. Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος. H καλύτερη Tράπεζα Βλαστικών Κυττάρων. στην Ευρώπη Οικογενειακή Φύλαξη Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος 9λόγοι για τους οποίους θα διαλέξετε τη Stem-Health Hellas Μοναδική Στιγμή. Μοναδική Απόφαση. H καλύτερη Tράπεζα Βλαστικών Κυττάρων στην Ευρώπη Η πρώτη μεταμόσχευση

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας

Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας Σχεδιασμός Ψηφιακών Εκπαιδευτικών Εφαρμογών ΙI Αναφορά Εργασίας 1 Καραγκούνη Κατερίνα Α.Μ : 1312008050 Το παιχνίδι καρτών «Σκέψου και Ταίριαξε!», το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.ΣΤΟΙΧΕΙΑΡΥΠΑΝΣΗΣ 2.1 ΠΑΘΟΦΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 2.1.1 ΒΑΚΤΗΡΙΑ 2.1.2 ΙΟΙ 2.1.3 ΠΡΩΤΟΖΩΑ 2.2 ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ Η χρήση του όζοντος για την κατεργασία νερού σε πύργους ψύξης αυξάνει σηµαντικά τα τελευταία χρόνια και αρκετές έρευνες και εφαρµογές που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών

Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών Εργασία στο μάθημα της Βιολογίας Γυμνάσιο Κερατέας Δήμητρα Κοντού Νεφέλη Καλπάκα Γ2 Σχολικό έτος:2014-2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η πρόοδος της τεχνολογίας είναι ραγδαία

Διαβάστε περισσότερα

Οξεία μυελογενής λευχαιμία

Οξεία μυελογενής λευχαιμία Οξεία μυελογενής λευχαιμία Γενικά στοιχεία Ταξινόμηση και τύποι Ενδείξεις και συμπτώματα Αίτια πρόκλησης Διάγνωση Παρουσίαση και επαναστόχευση από Βικιπαίδεια Οξεία μυελογενής λευχαιμία : Ζήσου Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Εταιρική Παρουσίαση Νέο Φίλτρο μπάνιου

Εταιρική Παρουσίαση Νέο Φίλτρο μπάνιου Εταιρική Παρουσίαση Νέο Φίλτρο μπάνιου Κατασκευή Προϊόντος και Τεχνικά Χαρακτηριστικά Κεφαλή Προ-φίλτρο Καπάκι δαχτυλίδι κεφαλής Πλακέτα (ντους) Κάλυμμα κεφαλής Ενδιάμεσο δαχτυλίδι λαβή Κεραμικό Φίλτρο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Ι Ενότητα 3: Καταστάσεις της Ύλης

ΧΗΜΕΙΑ Ι Ενότητα 3: Καταστάσεις της Ύλης ΧΗΜΕΙΑ Ι Ενότητα 3: Καταστάσεις της Ύλης Χρυσή Κ. Καραπαναγιώτη Τμήμα Χημείας Περιεχόμενα Μαθήματος Καταστάσεις της ύλης Στερεά Υγρά Αέρια Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες Αλλαγές Σύσταση της ύλης Καθορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ενότητα 9: Υγρά αστικά απόβλητα Διάθεση λυμάτων στο έδαφος (φυσικά συστήματα επεξεργασίας) (Μέρος 1 ο ) Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Υψηλές Τάσεις. Ενότητα 4: Υγρά Μονωτικά Υλικά. Κωνσταντίνος Ψωμόπουλος Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών ΤΕ

Υψηλές Τάσεις. Ενότητα 4: Υγρά Μονωτικά Υλικά. Κωνσταντίνος Ψωμόπουλος Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών ΤΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Υψηλές Τάσεις Ενότητα 4: Υγρά Μονωτικά Υλικά Κωνσταντίνος Ψωμόπουλος Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών ΤΕ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη

Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη Δωρεά Ομφαλικού Αίματος Τι είναι το ομφαλoπλακουντιακό αίμα; «Ομφαλοπλακουντιακό» ονομάζουμε το αίμα που μπορεί να ληφθεί από τον ομφάλιο λώρο και

Διαβάστε περισσότερα

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Τηλεφωνικό Κέντρο 210 69 66 000 Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

Βλαστοκύτταρα κλειδί στη θεραπεία ασθενειών.

Βλαστοκύτταρα κλειδί στη θεραπεία ασθενειών. Βλαστοκύτταρα κλειδί στη θεραπεία ασθενειών. Η πρώτη και ασφαλής πηγή λήψης βλαστοκυττάρων στη ζωή του ανθρώπου είναι το ομφαλοπλακουντιακό αίμα το οποίο παραμένει στον πλακούντα μετά τη γέννηση. Το υπόλοιπο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Εργαστηριακό Μέρος Ενότητα 8.1: Βιοχημικά Απαιτούμενο Οξυγόνο (Biochemical Oxygen Demand, BOD) Ευάγγελος Φουντουκίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΠΛΑΤΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ-ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΒΑΘΜΟΣ ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Γ Αριθμητικά.. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου αυτών στον οργανισμό. Οι βιταμίνες κατατάσσονται στην

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις για το μάθημα ΙΑΤΡΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ Α. ΚΑΝΑΠΙΤΣΑΣ Ε. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

Σημειώσεις για το μάθημα ΙΑΤΡΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ Α. ΚΑΝΑΠΙΤΣΑΣ Ε. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ Σημειώσεις για το μάθημα ΙΑΤΡΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ Α. ΚΑΝΑΠΙΤΣΑΣ Ε. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Ελπινίκη Παπαγεωργίου Σημειώσεις Παρουσίαση : Μελέτη της απαγωγής βιοϊατρικού σήματος, εφαρμογή σε θεραπευτικά

Διαβάστε περισσότερα