Διαταραχές κροταφογναθικής διάρθρωσης υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Διαταραχές κροταφογναθικής διάρθρωσης υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας"

Transcript

1 Ακίνητη Προσθετική ΣTOMA 2011; 39: Βιβλιογραφική ανασκόπηση Διαταραχές κροταφογναθικής διάρθρωσης υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας Α. ΘΕΟΧΑΡΙΔΟΥ 1, Α. ΑΥΓΕΡΗΣ 2, Ε. ΚΟΝΤΟΝΑΣΑΚΗ 3, Π. ΚΟΪΔΗΣ 4 Εργαστήριο Ακίνητης Προσθετικής και Προσθετικής Εμφυτευματολογίας, Οδοντιατρική Σχολή Α.Π.Θ. Disorders of temporomandibular joint under the prism of molecular biology A. THEOCHARIDOU 1, A. AUGERIS 2, E. KONTONASAKI 3, P. KOIDIS 3 Department of Fixed Prosthesis and Implant Prosthodontics, School of Dentistry, Aristotle University of Thessaloniki. Περίληψη Εισαγωγή. Η εσωτερική αποδιοργάνωση της κροταφογναθικής διάρθρωσης (ΚΦΓΔ) μαζί με τις αρθρίτιδες συγκροτούν τις διαταραχές της ΚΦΓΔ. Στη βιβλιογραφία, υπάρχει ποικιλία απόψεων ως προς την αιτιολογία τους, ενώ τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια ερμηνείας τους και υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας, παρά τις τεχνικές δυσκολίες και τους περιορισμούς βιοηθικής που υπάρχουν. Σκοπός. Σκοπός αυτής της εργασίας ήταν η διερεύνηση τόσο των κυτταρικών διεργασιών όσο και των μικρο- και μακρο- μορίων που υφίστανται ή παράγονται στην περιοχή της ΚΦΓΔ σε περιπτώσεις διαταραχών της. Αποτελέσματα. Διαπιστώνεται ότι πολλά μόρια μικρού μοριακού βάρους (Μ.Β.) όπως κυτοκίνες ένζυμα, νευροπεπτίδια, αλλά και μεγάλου Μ.Β. όπως ορμόνες, πρωτεΐνες, προσταγλανδίνη Ε 2 και λευκοτριένιο Β 4 σχετίζονται με διαταραχές ΚΦΓΔ. Επιπρόσθετα, φαίνεται ότι συγκεκριμένα μόρια συνδέονται με ιδιαίτερες μορφές των διαταραχών, όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, η οστεοαρθρίτιδα, οι φλεγμονώδεις και εκφυλιστικές αλλοιώσεις. Συμπεράσματα. Η ανασκόπηση της βιβλιογραφίας καταδεικνύει την ύπαρξη ποικίλων μακρομορίων όπως οι κυτοκίνες, διάφορα ένζυμα, νευροπεπτίδια και ορμόνες που έχουν συσχετιστεί με την εμφάνιση διαταραχών της ΚΦΓΔ. Υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για πιθανή συσχέτιση συγκεκριμένων μορίων με συγκεκριμένες διαταραχές ΚΦΓΔ, ενώ εκτός από τη μορφή της νόσου, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η προσπάθεια σύνδεσης ορισμένων σημείων και συμπτωμάτων των διαταραχών αυτών με συγκεκριμένα χημικά μόρια. Ιδιάιτερο ερευνητικό και κλινικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η θεραπευτική αντιμετώπιση των διαταραχών της ΚΦΓΔ με προσέγγιση μοριακής βιολογίας, αλλά και η εξέταση πιθανής παρέμβασης σε συγκεκριμένα εμπλεκόμενα γονίδια. ΛEΞEIΣ KΛEIΔIA: Διαταραχες ΚΦΓΔ, κροταφογναθικές διαταραχές, κρανιογναθικές διαταραχές, μοριακοί μηχανισμοί, κυτοκίνες, ένζυμα, οιστρογόνα. Στάλθηκε στις Εγκρίθηκε στις Διδάκτωρ 2 Οδοντίατρος 3 Λέκτορας 4 Καθηγητής Summary Ιnternal derangements of the temporomandibular joint together with arthritis constitute the disorders of temporomandibular joint (TMJ). These disorders include a variety of symptoms such as pain, restriction in joint movements, joint sounds during movements and joint interlocking. Many causative factors are reported. However, the absence of pathology, despite the existence of clinical findings, reveals the possibility of pathogenetic mechanisms that remain unknown. Although molecular approach of these disorders has already been made, both technical and ethical limitations restrict the investigations. The purpose of this review article was to report both molecules and molecular activities which seem to be involved in the pathogenesis of disorders of TMJ. Various molecules with low and high molecular weight seem to be involved with molecular pathogenetic mechanisms. Moreover, the correlation between certain molecules with symptoms or even the severity and the type of disorders is thoroughly presented. The conclusions of this review paper could be summarized to the following: Substances with low molecular weight such as cytokines, peptides that activate enzymes, enzymes, neuropeptides, as well as substances with high molecular weight such as hormones, proteins, prostaglandin E 2 and leukotrieno B 4 are high molecular weight substances are correlated with the evolution of disorders of TMJ. Specific molecules are involved with specific type of disorders, while it seems that there is correlation between symptoms or even type of disorders and specific molecules. Sex hormones seem to influence directly synthesis of major TMJʼs components, such as elastin and collagen, thus increasing the prevalence of these disorders at women population. Moreover, genetic marker studies of genes involved with catecholamine metabolism and adrenergic receptors suggest that certain polymorphisms KEY WORDS: disorders of temporomandibular joint, temporomandibular disorders, molecular mechanisms, macro molecules, cytokines, enzyme, estrogen. Receivet on 20 th Oct., Accepted on 15 th May, Dentist, PhD 2 Dentist 3 Lecturer 4 Professor

2 122 (e.g., in the catechol O-methyltransferase [COMT] gene) might be associated with changes in pain responsiveness and pain processing in patients with chronic disorders of temporomandibular joint. Differences in pain modulation have already been reported, suggesting that women present usually more hyperalgesia. The molecular mechanisms at TMJ joint are investigated through the achieved capacity of analysing articular fluid. However, the disability of having comparable synovial fluid samples makes the investigations of molecular mechanisms incomparable. Also, because of ethical limitations, studies do not have control groups, thus restricting the interpretation of the results. So, despite intensive clinical and experimental studies, the molecular mechanisms involved in symptom-generating processes in TMJ are not clear, yet. Although pharmaceutical treatment is already used and gene treatment is under investigation, the conservative approach of treatment seems to be still safer, as gene and molecular causative factors are not clear, yet. Εισαγωγή Οι κροταφογναθικές ή κρανιογναθικές διαταραχές ορίζονται ως οι συνθήκες εκείνες που οδηγούν σε ατελή ή και περιορισμένη λειτουργία της κροταφογναθικής διάρθρωσης (ΚΦΓΔ) 1. Διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες α) στις διαταραχές μυϊκής αιτολογίας, β) στις διαταραχές που οφείλονται σε εσωτερική αποδιοργάνωση της ΚΦΓΔ και γ) στις αρθρίτιδες 2. Οι διαταραχές που οφείλονται σε εσωτερική αποδιοργάνωση μαζί με τις αρθρίτιδες συγκροτούν τις διαταραχές της ΚΦΓΔ με κύρια συμπτωματολογία την εμφάνιση πόνου, περιορισμό διάνοιξης του στόματος, ήχους κατά τις κινήσεις της διάρθρωσης κ.α. 3. Στη βιβλιογραφία, υπάρχει ποικιλία απόψεων ως προς την αιτιολογία, τα συμπτώματα και τη θεραπεία των κροταφογναθικών διαταραχών. Καταγράφονται τόσο η ασυμφωνία κλινικών και ακτινογραφικών ευρημάτων όσο και η συχνή αποτυχία της θεραπείας, ενώ έχει αναφερθεί και η απουσία της νόσου παρά την ύπαρξη κλινικών ευρημάτων 4,5. Υποστηρίζεται ότι στην εμφάνιση κροταφογναθικών διαταραχών συμμετέχουν βιολογικοί, ψυχολογικοί και κοινωνικοί παραγόντες Πιο συγκεκριμένα, οι Greene και συν. 6,7 σημειώνουν ότι οι θεωρίες αιτιοπαθογένειας που στηρίζονται σε ένα μόνο αιτιολογικό παράγοντα τείνουν να αντικατασταθούν από τις θεωρίες πολυπαραγοντικής αιτιολογίας. Τα τελευταία χρόνια, οι κροταφογναθικές διαταραχές διερευνώνται υπό το πρίσμα γενικότερων αρχών ορθοπεδικής, νευροφυσιολογίας του πόνου, νευροανατομικών μηχανισμών διάδοσης του πόνου, αλλά και του ψυχολογικού προφίλ των ασθενών με χρόνιο πόνο 10. Ταυτόχρονα, ολοένα και αυξανόμενος όγκος ερευνητικής δραστηριότητας επικεντρώνεται σε μια προσπάθεια ερμηνείας των κροταφο- Θεοχαρίδου και συν γναθικών διαταραχών υπό το πρίσμα της Μοριακής Βιολογίας. Κατʼ επέκταση μελετώνται και μοριακές και κυτταρικές διεργασίες, που φαίνεται να εμπλέκονται στην παθοφυσιολογία της άρθρωσης και στην εμφάνιση διαταραχών της ΚΦΓΔ. Γίνεται, δηλαδή, προσπάθεια σύνδεσης μορίων μικρού και μεγάλου μοριακού βάρους, που είτε εντοπίζονται στην άρθρωση είτε αποτελούν προϊόντα μεταβολισμού στοιχείων της και που η μεταβολή στη συγκέντρωσή τους πιθανόν επηρεάζει μεταβολικές και αναβολικές διαδικασίες και οδηγεί, τελικά, στην εμφάνιση διαταραχών της ΚΦΓΔ. Τέτοια μόρια, είναι οι κυτοκίνες, τα ένζυμα, οι ουσίες μεγάλου Μ.Β., αλλά και ορμόνες, όπως τα οιστρογόνα και η προγεστερόνη που συμμετέχουν σε μεταβολικές διαδικασίες στην διάρθρωση. Στο σημείο αυτό αξίζει να υπογραμμιστεί ότι η μοριακή διερεύνηση της αιτιοπαθογένειας διαταραχών της ΚΦΓΔ είναι ιδιαίτερα δύσκολη, λόγω αδυναμίας εύκολης πρόσβασης στην περιοχή, ηθικών περιορισμών, αλλά και παρασκευής επαναλήψιμων δειγμάτων αρθρικού υγρού, ώστε να προκύψουν έρευνες που επιτρέπουν τη μεταξύ τους σύγκριση και τελικά την εξαγωγή συμπερασμάτων. Σκοπός αυτής της εργασίας είναι η αναφορά τόσο των κυτταρικών διεργασιών όσο και των μικροκαι μακρομορίων που υφίστανται ή παράγονται στην περιοχή της ΚΦΓΔ, σε περιπτώσεις διαταραχών της ΚΦΓΔ. Φυσιολογία ΚΦΓΔ Σε αντίθεση με τις υπόλοιπες αρθρώσεις στις οποίες οι αρθρικές επιφάνειες καλύπτονται από υαλώδη αρθρικό χόνδρο, οι αρθρικές επιφάνειες της ΚΦΓΔ καλύπτονται από πυκνό ινώδη συνδετικό ιστό 11. Ο αρθρικός ιστός διαφέρει από αυτόν των υπόλοιπων αρθρώσεων στον κυτταρκό πληθυσμό, αλλά και στα συστατικά της εξωκυττάριας ουσίας, η οποία σε μοριακό επίπεδο χαρακτηρίζεται από μία μοναδική ποικιλία μορίων Επιπλέον, οι αρθρικές επιφάνειες καλύπτονται από ίνες κολλαγόνου τύπου Ι, ελαστικές ίνες και ίνες οξυταλάνης που σχηματίζουν ένα πυκνό ινώδες δίκτυο 17. Μάλιστα, έχει διατυπωθεί ότι οι ίνες κολλαγόνου τύπου Ι συντελούν στην προσαρμογή σε εφελκυστικές δυνάμεις, ενώ αντίθετα οι ίνες κολλαγόνου τύπου ΙΙ εντοπίζονται πιο περιφερικά και συμβάλλουν στην απορρόφηση συμπιεστικών δυνάμεων. Βρίσκονται οργανωμένες σε ένα διασταυρούμενο πλέγμα με υψηλή αντοχή σε δυνάμεις εφελκυσμού και διάτασης 18 και περιβάλλονται από πρωτεογλυκάνες 19. Αυτές αποτελούνται από μία πρωτεΐνη πυρήνα που συνδέεται με γλυκοζαμινογλυκάνες 18. Στην εξωκυττάρια ουσία απαντώνται ακόμη νερό, γλυκοπρωτεΐνες και υαλουρονικό οξύ (ΗΑ) 18. Υποστηρίζεται ότι συμπιεστικές και εφελ-

3 Διαταραχές κροταφογναθικής διάρθρωσης υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας 123 κυστικές δυνάμεις προκαλούν μεταβολές στο συνδετικό ιστό που καλύπτει τις αρθρικές επιφάνειες τροποποιώντας την αντοχή του αρθρικού χόνδρου 20,21. Σε πειραματικές μελέτες με πειραματόζωα διαπιστώθηκε λειτουργική προσαρμογή των δομών της άρθρωσης σε συγκλεισιακές φορτίσεις 22. Μάλιστα, έχει διατυπωθεί πως δεν επιτελείται απλά προσαρμογή, αλλά και δομική αλλαγή στην άρθρωση, ώστε να ανταποκριθεί στις λειτουργικές συνθήκες (π.χ. εμφάνιση μυοϊνοβλαστών) 23. Ακόμη, έχει καταγραφεί ότι, όταν ο διάρθριος δίσκος υποστεί φορτίσεις, παρατηρείται μετακίνηση υγρού στις αρθρικές κοιλότητες, με τελικό αποτέλεσμα τη μεταβολή οσμωτικής πίεσης. Παράλληλα, η απουσία φορτίσεων έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια των πρωτεογλυκανών και των γλυκοζαμινογλυκανών και την αποδόμηση/εκφύλιση του χόνδρου 24. Κατά συνέπεια, ο ρόλος του διάρθριου δίσκου στην προσαρμοστική αυτή ικανότητα είναι σημαντικός. Η ικανότητα δε αυτή, επηρεάζει την άρθρωση και σε μοριακό επίπεδο, τροποποιώντας κυτταρικές λειτουργίες και μεταβάλλοντας μοριακές συγκεντρώσεις στην περιοχή. Τελικά, χάρη στην προσαρμοστική αυτή ικανότητα είναι πιθανή η αποφυγή εκδήλωσης των συμπτωμάτων διαταραχών της ΚΦΓΔ. Έτσι, στη βιβλιογραφία αναφέρονται τόσο ασυμφωνία κλινικών και ακτινογραφικών ευρημάτων, όσο και αποτυχία της θεραπείας 4,5. Η προσαρμοστική αυτή ικανότητα επηρεάζεται, κυρίως, από δυο παράγοντες, την ηλικία και το φύλο O Βouvier 28 μελετώντας αρθρώσεις ποντικών, διερεύνησε την επίδραση της ηλικίας στην ικανότητα προσαρμογής της άρθρωσης σε λειτουργικές ανάγκες και αναφέρει συμπερασματικά πως η προσαρμοστική ικανότητα μειώνεται με την πάροδο της ηλικίας. Εξάλλου, έχουν παρατηρηθεί στην άρθρωση εκφυλιστικές αλλοιώσεις που εμφανίζονται με την πάροδο των χρόνων 29. Όσον αφορά το φύλο, αναφέρεται στην βιβλιογραφία πως οι διαταραχές της ΚΦΓΔ εμφανίζονται συχνότερα σε γυναίκες 27. Τα οιστρογόνα δρουν μέσω υποδοχέων στην άρθρωση επηρεάζοντας τις μεταβολικές της διαδικασίες 30, όπως διαπιστώθηκε σε έρευνες σε πειραματόζωα 31,32. Σε έρευνα με πειραματόζωα διαπιστώθηκε ότι τα οιστρογόνα έχουν την ικανότητα να μειώνουν τόσο το πάχος της εξωκυττάριας ουσίας όσο και του αρθρικού χόνδρου, ενώ διαπιστώθηκε και η ύπαρξη υποδοχέων τους στο χόνδρο κονδύλου ποντικιών 33. Επιπρόσθετα, αναφέρεται ότι προκαλούν αύξηση της παραγωγής κυτοκινών από τα μακροφάγα 34. Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι η μηχανική αντοχή τμημάτων της άρθρωσης ποικίλει με βάση την τοπογραφία τους, αλλά και το είδος της δύναμης 35. Έτσι, η ικανότητα της ΚΦΓΔ να προσαρμόζεται σε πιέσεις και μηχανικές φορτίσεις δεν είναι απεριόριστη. Αν και η παρατήρηση αφορά μελέτη σε πειραματόζωα, υποστηρίζεται πως το μέτρο της δύναμης ή η κατεύθυνση της εφαρμογής της επηρεάζουν την προσαρμοστική της ικανότητα προκαλώντας πλαστική παραμόρφωση ή δομικές αλλαγές στο εσωτερικό της άρθρωσης, με αποτέλεσμα να εμφανίζεται η νόσος και τελικά να διαταράσσεται η λειτουργία της 35. Μοριακοί μηχανισμοί παθογένεσης Τα τελευταία χρόνια γίνονται βήματα προς τη διερεύνηση μοριακών μηχανισμών παθογένεσης διαταραχών της ΚΦΓΔ. Οι μελέτες πραγματοποιούνται για λόγους δεοντολογίας κυρίως, σε πειραματόζωα και ειδικότερα σε πιθήκους Rhesus, καθώς η ανατομικότητα της άρθρωσή τους παρουσιάζει υψηλή ομοιότητα με την ανθρώπινη ΚΦΓΔ 36. Στη βιβλιογραφία πιθανολογείται η ύπαρξη τριών τέτοιων μηχανισμών, οι οποίοι καταγράφονται στον πίνακα Ι 37. Παρόλο που όλοι οι μοριακοί παθογενετικοί μηχανισμοί σχετίζονται με την παραγωγή και απελευθέρωση ελευθέρων ριζών στους ιστούς της άρθρωσης, υπάρχουν διαφοροποιήσεις στις τρεις προαναφερθείσες θεωρίες (Σχήμα 1). Σύμφωνα με την πρώτη θεωρία, η μηχανική φόρτιση οδηγεί στην απελευθέρωση ριζών. Αναφέρεται πως διαταράσσεται η μεταφορά ηλεκτρονίων (e ) στη μεμβράνη των μιτοχονδρίων των κυττάρων που δέχονται φόρτιση από δυνάμεις απόσχισης. Επίσης, οι Bates και συνεργάτες 38 συνδέουν το υπεροξείδιο του υδρογόνου με την καταστροφή υαλουρονικού οξέος (ΗΑ), ενός δηλαδή συστατικού του αρθρικού χόνδρου. Κι ακόμη, σε πρόκληση μικροαιμορραγίας από συνεχείς μικροτραυματισμούς συνήθως απελευθερώνεται αιμοσφαιρίνη. Η τελευταία καταλύει την αντίδραση που οδηγεί σε σχηματισμό και απελευθέρωση ιόντων υδροξυλίου (ΟΗ ), τα οποία σχετίζονται με μεταβολισμό στοιχείων τη άρθρωσης όπως το ΗΑ (αντίδραση Fenton: F 2 +H 2 O 2 =F 3 +OH +ΟΗ ) 39. Με βάση τη δεύτερη άποψη, όταν η ενδοαρθρική πίεση υπερβεί αυτήν στις άκρες των αρτηριδίων, διακόπτεται η αιμάτωση. Επικρατούν συνθήκες υποξίας και τελικά παράγονται Ο 2. Αυτά μετασχηματίζονται σε ιόντα ΟΗ με τη δράση της υδρογονο-υπεροξείδασης, ενός ενζύμου που εντοπίζεται στο ΠΙΝΑΚΑΣ Ι Μοριακοί μηχανισμοί παθογένεσης διαταραχών ΚΦΓΔ. Μοριακοί μηχανισμοί παθογένεσης 1. Άμεση μηχανική φόρτιση 2. Υποξία - Επαναοξυγόνωση 3. Νευρογενής φλεγμονή

4 124 Θεοχαρίδου και συν ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΦΓΔ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΤΡΑΥΜΑ (ΦΟΡΤΙΣΕΙΣ Άμεση μηχανική φόρτιση Υποξία / Επαναοξυγόνωση Νευρογενής φλεγμονή ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗ ΚΟΛΛΑΓΕΝΑΣΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΦΩΣΦΟΛΙΠΑΣΗΣ ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΩΝ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΩΝ ΑΥΞΗΣΗ ΕΝΔΟΑΡΘΡΙΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗ ΝΕΥΡΟ- ΠΕΠΤΙΔΙΩΝ ΑΡΑΧΙΔΟΝΙΚΟ ΟΞΥ ΚΥΚΛΟΟΞΥΓΕΝΑΣΗ ΛΙΠΟΟΞΥΓΕΝΑΣΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΚΥΤΤΑΡΙΚΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΔΙΑΚΟΠΗ ΑΙΜΑΤΩΣΗΣ - ΥΠΟΞΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΥΤΟΚΙΝΩΝ ΠΡΟΣΤΑΓΛΑΝΔΙΝΗ (PGE 2 ) ΛΕΥΚΟΤΡΙΕΝΙΟ (LTB 4 ) ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΗΣ Σχήμα 2. Διαγραμματική απεικόνιση του καταβολισμού του αραχιδονικού οξέος από τη δράση φορτίου και μεταβολιτών (τροποποίηση από Quinn & Bazan 56 ). Σχήμα 1. Διαγραμματική απεικόνιση των διαφοροποιήσεων στις θεωρίες για τους μοριακούς μηχανισμούς παθογένεσης των διαταραχών της ΚΦΓΔ. αρθρικό υγρό. Όπως ήδη αναφέρθηκε, τα τελευταία συνδέονται με το μεταβολισμό των στοιχείων της άρθρωσης 37,40. Τέλος, όσον αφορά τον τρίτο μηχανισμό, νευροπεπτίδια, όπως η ουσία Ρ (SP) και η C αντιδρώσα πρωτεΐνη οδηγούν στην παραγωγή κυτοκινών και στον καταβολισμό κάποιων συστατικών του χόνδρου, όπως είναι το αραχιδονικό οξύ (Σχήμα 2). Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο το εύρημα ότι οι αισθητικές ίνες C που σχετίζονται με τα προαναφερθέντα νευροπεπτίδια υπερτερούν στην ΚΦΓΔ σε σύγκριση με άλλες αρθρώσεις και εντοπίζονται στο άνω τμήμα του διάρθριου δίσκου, καθώς και στον οπισθοδισκικό ιστό, όπως διαπιστώθηκε σε μελέτη σε πειραματόζωα 41. Είναι δε αυξημένες σε περιπτώσεις φλεγμονής στην άρθρωση 42. Τέλος, απαντώνται πιο συχνά στην ΚΦΓ διάρθρωση σε σύγκριση με άλλες αρθρώσεις. Με βάση τους παραπάνω μηχανισμούς ενεργοποιούνται κυτταρικές διαδικασίες, όπως η παραγωγή κυτοκινών και ο καταβολισμός στοιχείων της άρθρωσης, με επακόλουθες αλλοιώσεις στην ΚΦΓΔ. Παρακάτω αναφέρονται, πιο αναλυτικά, μόρια που παράγονται ή τροποποιείται η δράση τους ή επηρεάζουν τις κυτταρικές διεργασίες, με τελικό αποτέλε- σμα την εμφάνιση διαταραχών της ΚΦΓΔ. Τελευταία, με εξελιγμένες μεθόδους γίνονται αναλύσεις του αρθρικού υγρού 43. Σε αυτές εξετάζονται ουσίες μικρού Μ.Β. όπως οι κυτοκίνες, τα νευροπεπτίδια, η προσταγλανδίνη PGE 2 και το λευκoτριένιο LTB 4, αλλά και ένζυμα μεσοκυττάριας ουσίας, όπως και ουσίες υψηλού Μ.Β., όπως η θεϊκή χρονδροϊτίνη (CS), η κερατίνη(ks) 44 και το HA που αποτελούν προϊόντα αποδόμησης του χόνδρου και συνεπώς σχετίζονται με διαταραχές της ΚΦΓΔ 43. Α) Kυτοκίνες Πρόκειται για διαλυτά πεπτίδια, που παράγονται κυρίως από μονοκύτταρα, μακροφάγα, αλλά και αρθρικά κύτταρα και συμμετέχουν στους ανοσολογικούς μηχανισμούς 45,46. Οι κυτοκίνες που φέρονται να σχετίζονται με τις διαταραχές της ΚΦΓΔ είναι οι ιντερλευκίνες IL-1β, IL-6, IL-8, INFγ και ο παράγοντας νέκρωσης Α (ΤΝFa) Ιδιαίτερα η ιντερελευκίνη IL-1β ενοχοποιείται και για την ενεργοποίηση παραγωγής κολαγενάσης 50. Με τη δράση του ενζύμου της κολαγενάσης καταλύεται η αντίδραση καταβολισμού δομικών στοιχείων της άρθρωσης και εμφανίζονται σε άλλοτε άλλο βαθμό διαταραχές 51. Την ίδια δράση φέρεται να έχει και ο παράγοντας νέκρωσης Α (ΤΝFa) 51. Σε μοριακές δοκιμασίες διαπιστώθηκε σημαντική αύξηση IL-1β σε ασθενείς 52. Ενώ, παράλληλα, βρέθηκε θετική σχέση μεταξύ IL-1β και ενζύμων

5 Διαταραχές κροταφογναθικής διάρθρωσης υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας 125 μεσοκυττάριας ουσίας 53, που επίσης ενοχοποιούνται για τον καταβολισμό των δομικών στοιχείων της άρθρωσης. Έτσι, οι Κubota και συν πρότειναν τη χρησιμοποίηση τόσο της IL-1β όσο και πρωτεϊνών της μεσοκυττάριας ουσίας ως δεικτών των εκφυλιστικών αλλαγών που συμβαίνουν στην άρθρωση. Τέλος, αναφέρεται στη βιβλιογραφία ότι σε ποσοστό μεγαλύτερο από 55% ατόμων με διαταραχές της ΚΦΓΔ υπάρχει στο αρθρικό υγρό τουλάχιστον μία κυτοκίνη, ενώ αυξημένο είναι το ποσοστό των κυτοκινών στο αρθρικό υγρό σε εκφυλιστικές αλλοιώσεις 54,55. Β) Ένζυμα Τα ένζυμα είναι μόρια που καταλύουν με τη δράση τους αναβολικές, αλλά και καταβολικές αντιδράσεις. Έτσι, συμμετέχουν σε διαδικασίες αναδόμησης, αλλά και αποδόμησης στοιχείων της άρθρωσης. Είναι κατανοητό ότι, για να διαπιστωθεί η σχέση των ενζύμων της μεσοκυττάριας ουσίας με τις διαταραχές της ΚΦΓΔ, θα πρέπει να βρεθούν σε αυξημένα ποσοστά είτε τα ίδια είτε προϊόντα της δράσης τους σε δείγματα ιστού ή του αρθρικού υγρού ασθενών. Οι Quinn και συν. 56 διερεύνησαν τη σχέση της κυκλοοξυγενάσης (COX) με τη νόσο της ΚΦΓΔ. Διαπίστωσαν την ύπαρξη δύο ενζύμων κυκλοοξυγενάσης 1-2 (COX-1,COX-2), που ελέγχονται από διαφορετικά γονίδια. Μετά από μελέτη δειγμάτων τόσο ιστού όσο και αρθρικού υγρού βρήκαν πως το ένζυμο COX-2 είναι αυτό που συσχετίζεται με την πάθηση (94% εντόπιση σε δείγματα ιστού και 75% παρουσία σε δείγματα αρθρικού υγρού ασθενών). Αλλοι ερευνητές συνδέουν την αυξημένη παρουσία στρομελυσίνης (ΜΜΡ-3) με αυξημένο ποσό της κυτοκίνης IL-1β 57,58 που, όπως ήδη έχει αναφερθεί, σχετίζεται με διαταραχές στην ΚΦΓΔ 51. Σε ήπιες και σοβαρές μορφές εσωτερικής αποδιοργάνωσης της ΚΦΓΔ αναφέρεται και η αύξηση των επιπέδων των ενζύμων που ενισχύουν την αποδόμηση του κολλαγόνου τύπου Ι 59. Επιπλέον, οι γλυκοζαμινογλυκάνες συστατικά του αρθρικού χόνδρου 60 βρέθηκαν αυξημένες σε διαταραχές της ΚΦΓΔ 61. Το στοιχείο αυτό καθιστά εμφανή τη συσχέτιση της νόσου με τον καταβολισμό δομικών στοιχείων της άρθρωσης. Γ) Νευροπεπτίδια Τα νευροπεπτίδια δρουν στον αρθρικό θύλακα. Σχετίζονται είτε με το συμπαθητικό σύστημα (ΝΡΥ) είτε με το παρασυμπαθητικό σύστημα (VIP, NOS). Τα τελευταία συνδέονται με τη ροή του αίματος και την αγγειοδιαπερατότητα. Αλλα πεπτίδια σχετίζονται με τις αισθητικές ίνες (ίνες C). Αυτά πιθανό να μεσολαβούν στη μετάδοση πληροφοριών πόνου, αλλά και βλαπτικών ερεθισμάτων. Τέλος, είναι πιθανή η συμ- μετοχή και αυτών των νευροπεπτιδίων στην κυκλοφορία, αλλά και σε εκκριτικές λειτουργίες 62. Γενικά, τα νευροπεπτίδια συνδέονται με τον τρίτο μοριακό μηχανισμό παθογένεσης, αυτό δηλαδή της νευρογενούς φλεγμονής. Με βάση αυτόν ορισμένα νευροπεπτίδια (π.χ. SP, η C αντιδρώσα πρωτεΐνη και το πεπτίδιο σχετιζόμενο με την καλσιτονίνη (CGRP)) συντελούν στην παραγωγή κυτοκινών 63,64. Εκκρίνονται από τις απολήξεις των περιφερικών αισθητικών νεύρων και προκαλούν φλεγμονώδη αντίδραση γνωστή ως νευρογενής φλεγμονή 65. Οι Yoshida και συν. 66 αναφέρουν πως η SP εντοπίζεται σε νευρικές ίνες, νεοσχηματιζόμενα αγγεία και στην υπερτροφική αρθρική μεμβράνη. Υποστηρίζει παράλληλα, πως η υπερπλασία στοιχείων ΚΦΓΔ, αλλά και ο σχηματισμός αγγείων παρατηρούνται σε αλλοιώσεις ΚΦΓΔ. Άλλοι ερευνητές μελέτησαν τη συγκέντρωση τέτοιων ουσιών στο αρθρικό υγρό ασθενών 67. Πράγματι βρήκαν σε αυξημένο ποσό τα νευροπεπτίδια SP, CGRP και τη νευροκινίνη. Μάλιστα τη μεγαλύτερη συγκέντρωση παρουσιάζει η CGPR και την πιο μικρή η SP στο αρθρικό υγρό ασθενών, με συγκεκριμένη μορφή αρθρίτιδας (ρευματοειδή). Οι Sato και συν. 63 αναφέρουν στατιστικά σημαντικά μεγάλη αύξηση της ουσίας Ρ σε 54 ασθενείς με εσωτερική αποδιοργάνωση της ΚΦΓΔ σε σύγκριση με υγιείς αρθρώσεις. Δ) Άλλες ουσίες μικρού μοριακού βάρους Άλλες ουσίες μικρού μοριακού βάρους που συσχετίζονται με της διαταραχές της ΚΦΓΔ είναι οι ενώσεις νιτρικών οξέων (NO), αλλά και οι μορφογενετικές πρωτεΐνες του οστού (BMP) 68,69. Αξίζει να σημειωθεί ότι βρέθηκε θετική συσχέτιση υψηλού επιπέδου ΝΟ και εκφυλιστικών αρθρικών αλλοιώσεων, αλλά και φλεγμονωδών καταστάσεων (οστεοαρθρίτιδα και αρθροθυλακίτιδα) 68. Αντίθετα, η σχέση των πρωτεϊνών BMP-2 με διαταραχές ΚΦΓΔ απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση. Αξίζει, όμως, να σημειωθεί και στις περιπτώσεις αυτές η σύνδεση μορίου με τύπο διαταραχής. Έτσι, το επίπεδο των νιτρικών οξέων όπως ήδη αναφέρθηκε είναι αυξημένο σε περίπτωση εκφυλιστικών αλλοιώσεων και οστεοαρθρίτιδας, ενώ σχετίζεται και με την παρουσία πόνου. Παράλληλα, διαπιστώθηκε πως ενώ οι μορφογενετικές πρωτεϊνες (ΒΜΡ-2) βρίσκονται φυσιολογικά σε καλυπτικά και ενδοθηλιακά κύτταρα, εντοπίζονται και γύρω από χονδροκύτταρα σε περίπτωση εσωτερικής αποδιοργάνωσης της ΚΦΓΔ 69. Τέλος, άλλα δύο μόρια φέρονται να σχετίζονται με διαταραχές στην ΚΦΓΔ. Η σεροτονίνη (5-ΗΤ) σχετίζεται με τον πόνο κατά τη διάρκεια κινήσεων της κάτω γνάθου 70, ενώ υπάρχουν ενδείξεις για τη σχέση της ισταμίνης με διαταραχές της ΚΦΓΔ 71.

6 126 Θεοχαρίδου και συν Ε) Ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους Στις ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους που εντοπίζονται στην ΚΦΓΔ και συσχετίζονται με την εμφάνιση διαταραχών της ΚΦΓΔ συγκαταλέγονται η θεϊκή κερατίνη (KS), η θεϊκή χονδροϊτίνη (CS), η προσταγλανδίνη E 2 (PGE 2 ) και το λευκοτριένιο (LTB 4 ) 60,72. Με τη βοήθεια της αρθροσκόπησης και παράλληλα της ανάλυσης του αρθρικού υγρού βρέθηκε θετική συσχέτιση θειϊκής κερατίνης (ΚS) προϊόν καταβολισμού πρωτεογλυκανών και των διαταραχών της ΚΦΓΔ. Όσον αφορά τις ουσίες PGE 2 και LTB 4, αυτές αποτελούν προϊόντα καταβολισμού του αραχιδονικού οξέως, ενός από τα συστατικά του αρθρικού χόνδρου 56. Παρατηρήθηκαν σε αυξημένα ποσά σε ασθενείς με διαταραχές της ΚΦΓΔ 73. Παράλληλα, διαπιστώθηκε θετική συσχέτιση PGE 2 και αλλοιώσεων στο εσωτερικό της άρθρωσης. Τέλος, οι Murakami και συν. 60 εξέτασαν δύο μορφές θεϊκής χονδροϊτίνης (C4S-C6S) σε σχέση με την ηλικία και τις εκφυλιστικές αλλοιώσεις της ΚΦΓΔ. Η C4S αποτελεί συστατικό του αρθρικού ιστού, ενώ η C6S του αρθρικού χόνδρου. Ενώ υποστηρίζουν ότι τόσο η C4S όσο και η C6S αυξάνονται με την ηλικία, καθώς και με την ύπαρξη αλλοιώσεων στην περιοχή της ΚΦΓΔ, διαπίστωσαν ότι ο λόγος C4S+C6S/HA είναι ανεξάρτητος από την ηλικία, αλλά παρουσιάζει θετική συσχέτιση μόνο σε περίπτωση εκφυλιστικών αλλοιώσεων στην περιοχή της διάρθρωσης. ΣΤ) Ορμόνες Ο υψηλός επιπολασμός της νόσου στο γυναικείο πληθυσμό 25-27,74 καθιστά αναγκαία και τη διερεύνηση πιθανής συσχέτισης ορμονών σχετιζόμενων με το φύλο με τις διαταραχές στην ΚΦΓΔ. Έτσι, με σκοπό την εξιχνίαση του ρόλου των ορμονών στην παθογένεια των διαταραχών της ΚΦΓΔ διερευνήθηκαν πειραματικά τόσο η δράση αυτών στη δημιουργία κολλαγόνου όσο και στις αναγεννητικές διαδικασίες της άρθρωσης 32,75. Στις μελέτες αυτές τεκμηριώθηκε ο ευεργετικός ρόλος των οιστρογόνων σε διεργασίες αναγέννησης ΚΦΓΔ, μέσω αύξησης της σύνθεσης κολλαγόνου και ελαστίνης, αλλά και του μεταβολισμού των αρθρικών κυττάρων 75,76. Παράλληλα, διαπιστώθηκε μεταβολή του κολλαγόνου και των πρωτεϊνών στον αρθρικό θύλακα σε άρρενα και θήλεα πειραματόζωα μετά από χορήγηση οιστρογόνων και προγεστερόνης 74. Η αρχική υπόθεση ήταν ότι η δράση των ουσιών αυτών στην άρθρωση γίνεται μέσω κάποιων υποδοχέων. Πράγματι, οι Aufdemorte και συν. 31 διαπίστωσαν την παρουσία υποδοχέων για την οιστραδιόλη-17 στην ΚΦΓΔ ηλικιωμένων θηλυκών μπαμπουίνων και ειδικότερα στην αρθρική επιφάνεια του κονδύλου, στο διάρθριο δίσκο και στον αρθρικό θύλακο. Όμως, τέτοιοι υποδοχείς δεν εντοπίστηκαν στην περίπτωση του ανθρώπου 77. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και μια πρόσφατη μελέτη των Henry και συν. 78. Έτσι, οι Warren και Fried 79 αναφέρουν ότι ο πιθανότερος μηχανισμός επίδρασης των ορμονών στην εκδήλωση συμπτωμάτων από την ΚΦΓΔ είναι η αύξηση των κυτοκινών που σχετίζονται άμεσα με τις εκφυλιστικές αλλοιώσεις της ΚΦΓΔ 11. Παρά το γεγονός ότι διαφαίνεται κάποιο είδος επίδρασης των οιστρογόνων στην εμφάνιση διαταραχών της ΚΦΓΔ, περισσότερες μελέτες απαιτούνται, ώστε να τεκμηριωθεί ο ρόλος τους, και να προσδιοριστεί εάν υπάρχει ο ακριβής παθογενετικός μηχανισμός. Πέρα, όμως, από ορμονικού τύπου διαφοροποιήσεις και πιθανή διαφορετική αντίδραση στη φλεγμονή σχετιζόμενη με το φύλλο, η αιτιολόγηση της συχνότερης εμφάνισης διαταραχών της ΚΦΓΔ στις γυναίκες παραμένει ασαφής 80,81. Πιθανολογείται δε ότι σχετίζεται και με ψυχογενή αίτια (κατάθλιψη, στρες κ.λ.π.) Συσχέτιση είδους μακρομορίου - νόσος - σημεία συμπτώματα της νόσου Η πιθανή συσχέτιση συγκεκριμένου μορίου με συγκεκριμένη μορφή διαταραχής της ΚΦΓΔ ή ακόμα και συγκεκριμένης αρθρίτιδας θα συντελούσε στην εξιχνίαση των διαφορετικών μοριακών μηχανισμών των εκδηλώσεων διαταραχών ΚΦΓΔ. Επιπλέον, θα συνέβαλε και στην τροποποίηση της θεραπευτικής αντιμετώπισης τέτοιων διαταραχών. Πιο συγκεκριμένα, τα μόρια IL-1β και ΤΝFa συνδέονται με ρευματοειδή αρθρίτιδα, ενώ παράλληλα ο TNFa συνδέεται με κλινικά διαγνωσμένες διαταραχές τηςκφγδ 40,47,84 (Πινακας ΙΙ) και είναι αυξημένος ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ Συσχέτιση τύπου νόσου-εμπλεκόμενου μορίου.

7 Διαταραχές κροταφογναθικής διάρθρωσης υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας 127 στο υγρό της άρθρωσης σε εκφυλιστικές αλλαγές (81%) και σε περίπτωση παρεκτόπισης διάρθριου δίσκου (45%) 85. Επιπρόσθετα, η ΙL-6 συνδέεται με οξεία φλεγμονή 53, στην περιοχή της άρθρωσης, ενώ διαπιστώθηκε θετική σχέση μεταξύ της συγκέντρωσης των κυτοκινών ΙL-1β και IL-6 στο αρθρικό υγρό και της παρουσίας οστικών αλλοιώσεων στην άρθρωση 86. Επίσης, τεκμηριώθηκε η θετική συσχέτιση της συγκέντρωσης της KS, BMP-3 και ΝΟ στο αρθρικό υγρό με την οστεοαρθρίτιδα 44,87. Κι ακόμη, το ΗΑ και οι λόγοι C45/HA και C65/HA βρέθηκε ότι αυξάνονται σε περιπτώσεις εκφυλιστικών αλλαγών στο εσωτερικό της άρθρωσης, αλλά και σε φλεγμονή του αρθρικού θυλάκου 61. Εκτός από τη μορφή της νόσου, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η προσπάθεια σύνδεσης ορισμένων σημείων και συμπτωμάτων των διαταραχών ΚΦΓΔ με συγκεκριμένα χημικά μόρια (Πίνακας ΙΙΙ) 88. Έτσι, αναφέρεται πιθανή σχέση της IL-1β που παράγεται μάλιστα από αρθρικά κύτταρα με την ύπαρξη ήχων στην ΚΦΓΔ 50. Επίσης, βιβλιογραφικά αναφέρεται και συσχέτιση μορίων με το σύμπτωμα του πόνου τόσο κατά τη διάρκεια κινήσεων όσο και κατά την ψηλάφηση μερών της ΚΦΓΔ (Πίνακας ΙΙΙ). Βρέθηκε, λοιπόν, συσχέτιση των IL-1β, ΡGE 2, αλλά και του επιπέδου πρωτεϊνών στο αρθρικό υγρό σε περιπτώσεις, όπου εκδηλώθηκαν διαταραχές της ΚΦΓΔ και συνοδεύονται από το σύμπτωμα του πόνου 69. Τέλος, με τον πόνο κατά τη διάρκεια κινήσεων της κάτω γνάθου έχει συνδεθεί η σεροτονίνη (5-ΗΤ) 50,70, ενώ με ύπαρξη πόνου στη μέγιστη διάνοιξη έχει σχετισθεί η ΡGE 2 62, τo HA 60, οι λόγοι C45/HA και C65/HA 60 και ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ Συσχέτιση συμπτώματος-εμπλεκόμενου μορίου. ΤΝFa 89. Αντίθετα, με την ύπαρξη πόνου σε ανάπαυση ίσως συνδέονται τόσο τα ΝΡΥ όσο και η ΙL -1β 70. Συζήτηση-Συμπεράσματα Τα τελευταία χρόνια,όπως γίνεται σαφές από την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, παρατηρείται έντονο ενδιαφέρον στη διερεύνηση πιθανών μοριακών μηχανισμών παθογένεσης των διαταραχών της ΚΦΓΔ. Παράλληλα, υπάρχουν ενδείξεις και για τη συμμετοχή μορίων, τόσο μικρού, όσο και μεγάλου Μ.Β. στην παθογένεση των διαταραχών ΚΦΓΔ. Αξίζει να αναφερθεί ότι ήδη μελετάται η θεραπευτική αντιμετώπιση κροταφογναθικών διαταραχών, υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας, παρόλο που προέκυψε μετά από βιβλιογραφική ανασκόπηση - με σαφώς προσδιορισμένα κριτήρια και στατιστική επεξεργασία ότι μόνο το 16% ατόμων με κροταφογναθικές διαταραχές έχουν ανάγκη θεραπευτικής αγωγής 90. Εκτός από τη θεραπευτική αγωγή με νάρθηκες ή ασκήσεις ή διευθέτηση της σύγκλεισης, αναφέρονται θετικά ή αντιφατικά αποτελέσματα κατά τη φαρμακευτική αγωγή σε ασθενείς με κροταφογναθικές διαταραχές 91,92. Η ευνοϊκή επίδραση αυτών των φαρμάκων ενισχύει τη θεωρία της ύπαρξης και μοριακών παθογενετικών μηχανισμών, καθώς τα φάρμακα αυτά αναστέλλουν τη δράση του ενζύμου COX-2 και έτσι την παραγωγή PGE 2. Αλλοι ερευνητές υποστηρίζουν την υπεροχή των αντιϊσταμινικών φαρμάκων σε σχέση με τα αντιφλεγμονώδη, όσον αφορά την αντιμετώπιση διαταραχών της ΚΦΓΔ 93. Κι ακόμη, σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης των διαταραχών της ΚΦΓΔ με παρέμβαση στον αριθμό και στη λειτουργία των κυτοκινών, αναφέρεται η πιθανή φαρμακευτική χρήση διαλυτών υποδοχέων των μορίων IL-1β και ΤΝFa, καθώς και αντισωμάτων anti-tnfa με έγχυση στο αρθρικό υγρό. Τέλος, ιδιαίτερα. ενδιαφέρουσα θα ήταν και η εξέταση πιθανής παρέμβασης σε γονίδια με σκοπό την αντιμετώπιση των διαταραχών της ΚΦΓΔ 10 και αυτό, γιατί έχει ήδη αποδειχθεί πως άτομα με υπολειπόμενο το γονίδιο που εκφράζει το ένζυμο κατεχολο- Ο- μεθυλοτρανσφεράση [catecholamine-o-methyltransferase (COMT)] έχουν μικρότερη πιθανότητα εμφάνισης διαταραχών με πόνο κατά 2,3 φορές, σε σχέση με αυτούς που φέρουν το επικρατές γονίδιο. Το γεγονός αυτό εξηγείται από τη δράση του ενζύμου στο μεταβολισμό των κατεχολαμινών και την εμφάνιση τελικά πόνου 94,95. Η μείωση της δραστηριότητας του ενζύμου αυτού που εμφανίζεται κατά 20-30% μειωμένη στις γυναίκες σε σχέση με τους άνδρες πιθανώς σχετίζεται με μείωση του επιπέδου των εγκεφαλινών (ενδογενή πεπτίδια με οπιοειδή δράση) σε συγκεκεριμένες περιοχές του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος που σχετίζονται με τον πόνο ή με αυξημένα επίπεδα κατεχολαμινών, όπως η επινεφρίνη που προά-

8 128 Θεοχαρίδου και συν γουν την παραγωγή καταστάσεων έντονου πόνου μέσω ενεργοποίησης b2-αδρενεργικών υποδοχέων 94,96. Σε άτομα που έχουν το γονίδιο που εκφράζει τους αδρενεργικούς υποδοχείς εμφανίζεται 10 φορές πιο σπάνια επώδυνη διαταραχή της ΚΦΓΔ 97. Μελέτες που σχετίζονται με μεταφορά γονιδίων υπεύθυνων για ανταγωνιστές υποδοχέων της IL-1β στην άρθρωση έχουν γίνει σε πειραματόζωα 98. Έχει βρεθεί ευνοϊκή σχέση του επιπέδου των ανταγωνιστών υποδοχέων της κυτοκίνης IL-1β και των συμπτωμάτων διαταραχών της ΚΦΓΔ 99. Τα παραπάνω ευρήματα, αφορούν κυρίως μελέτες σε πειραματόζωα και αποτελούν ενδείξεις για θεραπευτικές μεθόδους στο μέλλον. Απαιτείται περαιτέρω έρευνα σε ασθενείς με αυστηρά πρωτόκολλα και μάρτυρες, ώστε να τεκμηριωθεί η θεραπευτική αντιμετώπιση διαταραχών της ΚΦΓΔ με μοριακές και γονιδιακές παρεμβάσεις. Συμπερασματικά θα μπορούσαν να αναφερθούν τα εξής: Οι πιθανοί μοριακοί μηχανισμοί παθογένεσης διαταραχών της ΚΦΓΔ είναι τρεις: α) Η άμεση μηχανική φόρτιση β) η υποξία-επαναοξυγόνωση στους αρθρικούς ιστούς και γ) η νευρογενής φλεγμονή. Σχετίζονται όλοι με απελευθέρωση ελεύθερων ριζών στην περιοχή του αρθρικού θυλάκου. Πολλές είναι οι μελέτες που συσχετίζουν μόρια όπως οι κυτοκίνες, διάφορα ενζυμα, νευροπεπτιδια και ορμόνες με την εμφάνιση διαταραχών της ΚΦΓΔ, ενώ υπάρχουν ενδείξεις για τη συμμετοχή μορίων, τόσο μικρού, όσο και μεγάλου Μ.Β. στην παθογένεση των διαταραχών της ΚΦΓΔ. Αν και υπάρχουν πολλές εξελιγμένες τεχνικές, είναι δύσκολη η παρασκευή τυποποιημένων δειγμάτων αρθρικού υγρού, ώστε τα αποτελέσματα των ερευνών να είναι συγκρίσιμα και ως εκ τούτου χρειάζονται περαιτέρω έρευνες για την πλήρη εξιχνίαση του ακριβή ρόλου των μορίων αυτών. Ταυτόχρονα, τα τελευταία χρόνια, καταδεικνύεται και πιθανή συσχέτιση συγκεκριμένων μορίων με συγκεκριμένες μορφές διαταραχών της ΚΦΓΔ ή ακόμα και συγκεκριμένο τύπο αρθρίτιδας, ενώ εκτός από την μορφή της νόσου, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η προσπάθεια σύνδεσης ορισμένων σημείων και συμπτωμάτων των διαταραχών της ΚΦΓΔ με συγκεκριμένα χημικά μόρια. Τα πρώτα αποτελέσματα γονιδιακής παρέμβασης με στόχο τη θεραπευτική προσέγγιση διαταραχών της ΚΦΓΔ είναι ενθαρρυντικά. Απαιτείται, όμως, επιπλέον διερεύνηση του θέματος, ώστε να προσδιορισθούν με ακρίβεια τα γονίδια στα οποία θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί ευεργετική παρέμβαση και, τελικά, να αποτραπεί η εκδήλωση ή να αντιμετωπιστούν διαταραχές που ήδη έχουν εκδηλωθεί στην ΚΦΓΔ. Καταλήγοντας, γίνεται εμφανές ότι στο πεδίο διαχείρισης ασθενών με διαταραχές της ΚΦΓΔ επισυμβαίνουν τα τελευταία χρόνια σημαντικές διαφοροποιήσεις, ως αποτέλεσμα της επέκτασης της ερευνητικής δραστηριότητας σε μοριακό επίπεδο. Παρόλο που τα ευρήματα αναδεικνύουν το σημαντικό ρόλο συγκεκριμένων μηχανισμών και μορίων, χρειάζεται χρόνος, ώστε τα ευρήματα που προκύπτουν από τις ερευνητικές μελέτες- με σύγχρονες μοριακού χαρακτήρα θεραπευτικές προσεγγίσεις-, να ενσωματωθούν στην ευρύτερη κλινική θεραπευτική αντιμετώπιση. Βιβλιογραφία 1. The Glossary of Prosthodontic Terms 2005; 94: Okeson JP. Nonodontogenic toothache. Tex Dent J ;117: National institute of dental and craniofacial research, national institute of Health NIH Publication No ; Holmlund A, Hellsing G, Axelsson S. The temporomandibular joint: a comparison of clinical and arthroscopic findings. J Prosthet Dent 1989; 62: Tallents RH, Hatala M, Katzberg RW, Westesson PL. Temporomandibular joint sounds in asymptomatic volunteers. J Prosthet Dent 1993; 69: Greene CS, Laskin DM. Temporomandibular disorders: moving from a dentally based to a medically based model. J Dent Res 2000; 79: Greene CS. The etiology of temporomandibular disorders: implications for treatment. J Orofac Pain 2001; 15:93-105; discussion Engel GL. The need for a new medical model: a challenge for biomedicine. Science 1977; 196:4286: Dworkin SF, Massoth DL. Temporomandibular disorders and chronic pain: disease or illness? J Prosthet Dent 1994; 72: Klasser G, Greene CS. The changing field at temporomandibular disorders: what dentists need to know. JCDA 2009; 75: Haskin CL, Milam SB, Cameron IL. Pathogenesis of degenerative joint disease in the human temporomandibular joint. Crit Rev Oral Biol Med 1995; 6: Grinnell F, Lamke CR. Reorganization of hydrated collagen lattices by human skin fibroblasts. J Cell Sci 1984; 66: Mills DK, Daniel JC, Scapino R. Histological features and in-vitro proteoglycan synthesis in the rabbit craniomandibular joint disk. Arch Oral Biol 1988; 33: Silbermann Mr Reddi AH, Hand AR, Leapman RD, von der Mark K, Franzen A. Further characterization of the extracellular matrix in the mandibular condyle in neonatal mice. J Anat 1987;151:

9 Διαταραχές κροταφογναθικής διάρθρωσης υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας Silbermann M, von der Mark K. An immunohistochemical study of the distribution of matrical proteins in the mandibular condyle of neonatal mice. I. Collagens. J Anat 1990; 170: Ben AY, von der Mark K, Franzen A, de Bernard B, Lunazzi GC, Silbermann M. Immunohistochemical studies of the extracellular matrix in the condylar cartilage of the human fetal mandible: collagens and noncollagenous proteins. Am I Anat 1991;190: Mizoguchi I, Takahashi I, Nakamura M, Sasano Y, Sato S, Kagayama M, Mitani H. An immunohistochemical study of regional differences in the distribution of type I and type II collagens in rat mandibular condylar cartilage. Arch Oral Biol. 1996;41: Mow VC, Ratcliffe A, Poole AR. Cartilage and diarthrodial joints as paradigms for hierarchical materials and structures review). Biomaterials 1992;13: Axelsson S, Homlund A, Hjerpe A. Glycozaminoglycans in normal and osteoarthrotic human temporomandibular joint disks. Acta Odontol Scand 1992; 50: Stegenga B, de Bont LG, Boering G, van Willigen JD. Tissue responses to degenerative changes in the temporomandibular joint: A Review. J Oral Maxillofac Surg 1991; 49: Takano-Yamamoto T, Soma S, Nakagawa K, Kobayashi Y, Kawakami M, Sakuda M. Comparison of the effects of hydrostatic compressive force on glycosaminoglycan synthesis and proliferation in rabbit chondrocytes from mandibular condylar cartilage, nasal septum, and spheno-occipital synchondrosis in vitro. Am J Orthodont Dentofacial Orthoped 1991;99: Carvalho R, Yen E, Suga D. Glycosaminoglycan synthesis in the rat articular disk in response to mechanical stress. Am J Orthod Dentofac Orthop,1995; 107: Marchetti C, Piacentini C, Farina A, Bernasconi G, Calligaro A. A microscopic and immunocytochemical study of structural changes in dysfunctional human temporomandibular joint discs. Arch Oral Biol 1995; 40: Jurvelin J, Kiviranta I, Saamanen AM, Tammi M, Helminen HJ. Indentation stiffness of young canine knee articular cartilage influence of strenuous joint loading. J Biomechan 1990; 23: Eλευθεριάδης M, Παπαδημητρίου M, Κοïδης Π, Τριγωνίδης Γ. Μακροσκοπικές μεταβολές της ΚΦΓΔ σε άτομα τρίτης ηλικίας. Ευρήματα από υλικό αυτοψίας. Ελλ. Π. Στομ. Γναθοπροσωπ. Χειρ. 1992; 7: Nilner M, Kopp S. Distribution of age and sex of functional disturbances and diseases of the stomatognathic system in 7-18 year olds. Swed Dent J 1983; 7: Koidis PT, Zarifi A, Grigoriadou E, Garefis P. Effect of age and sex on craniomandibular disorders. J Prosth Dent 1993; 69: Bouvier M. Effects of age on the ability of the rat temporomandibular joint to respond to changing functional demands. J Dent Res 1988; 67: de Bont LG, Liem RS, Boering G. Ultrastructure of the articular cartilage of the mandibular condyle: aging and degeneration. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1985; 60: Yasuoka T, Nakashima M, Okuda T, Tatematsu N. Effect of estrogen replacement on temporomandibular joint remodeling in ovariectomized rats. J Oral Maxillofac Surg 2000; 58: Aufdemorte TB, Van Sickels JE, Dolwick MF, Sheridan PJ, Holt GR, Aragon SB, Gates GA. Estrogen receptors in the temporomandibular joint of the baboon Papio cynocephalus;: an autoradiographic study. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1986; 61: Milam SB, Aufdemorte TB, Sheridan PJ, Triplett RG, Van Sickels JE, Holt GR. Sexual dimorphism in the distribution of estrogen receptors in the temporomandibular joint complex of the baboon. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1987; 64: Ng MC, Harper RP, Le CT, Wong BS. Effects of estrogen on the condylar cartilage of the rat mandible in organ culture. J Oral Maxillofac Surg 1999; 57: Galal N, El Beialy W, Deyama Y, Yoshimura Y, Yoshikawa T, Suzuki K, και συν. Effect of estrogen on bone resorption and inflammation in the temporomandibular joint cellular elements.int J Mol Med. 2008; 21: Teng S, Herring SW. Anatomic and directional variation in the mechanical properties of the mandibular condyle in pigs. J Dent Res 1996; 75: Tong AC, Tideman H. The microanatomy of the rhesus Monkey temporomandibular joint. J Oral Maxillofac Surg 2001; 59: Milam S, Schmitz JP. Molecular biology of temporomandibular joint disorders: Proposed mechanisms of disease. J Oral Maxillofac Surg 1995; 53: Bates EJ, Lowther DA, Johnson CC. Hyaluronic acid synthesis in articular cartilage: an inhibition by hydrogen peroxide. Biochem Biophys Res Commun 1985; 30;132: Kawai Y, Kubota E, Okabe E. Reactive oxygen species participation in experimentally induced arthritis of the temporomandibular joint in rats. J Dent Res. 2000; 79: Nitzan DW. Intraarticular pressure in the functioning human temporomandibular joint and its alteration by uniform elevation of the occlusal plane. J Oral Maxillofac Surg 1994; 52: Takeuchi Y, Zeredo JL, Fujiyama R, Amagasa T, Toda K. Effects of experimentally induced inflammation on temporomandibular joint nociceptors in rats. Neurosci Lett Jan 9;354(2): Takeuchi Y, Toda K. Subtypes of nociceptive units in the rat temporomandibular joint. Brain Res Bull Oct 15;61(6): Aghabeigi B, Cintra N, Meghji S, Reher P, Evans AW, Hopper C. Measurement of nitric oxide in temporomandibular joint saline aspirates. Int J Oral Maxillofac Surg 2003;32: Israel H, Saed- Nejad F, Ratcliffe A.Early diagnosis of osteoarthrosis of temporomandibular joint: Correlation between arthroscopic diagnosis and keratan sulfate levels in the synivial fluid. J Oral Maxillofacial Surg 1991;49:

10 130 Θεοχαρίδου και συν 45. Alstergren P, Kopp S, Theodorsson E. Synovial fluid sampling from the temporomandibular joint: sample quality criteria and levels of interleukin-1 beta and serotonin. Acta Odontol Scand (1999); 57: Alstergren P. Cytokines in temporomandibular joint arthritis. Oral Diseases (2000) 6: Nishimura M, Segami N, Kaneyama K, Suzuki T, Miyamaru M. Proinflammatory cytokins and arthroscopic findings of patients with internal derangement and osteoarthritis of the temporomandibular joint. Br J Oral Maxillofac Surg (2002) 40: Alvaro-Gracia JM, Zvaifler NJ, Brown CB, Kaushansky K, Firestein GS. Cytokines in chronic inflammatory arthritis. VI. Analysis of the synovial cells involved in granulocyte-macrophage colony-stimulating factor production and gene expression in rheumatoid arthritis and its regulation by IL-1 and tumor necrosis factor-alpha. J Immunol (1991)146: Feldmann M, Maini SR. Role of cytokines in rheumatoid arthritis: an education in pathophysiology and therapeutics. Immunol Rev (2008)223: Suzuki T, Segami N, Kaneyama K, Nishimura M, NojimaT. Specific expression of interleukin-1β in temporomandibular joints with internal derangement: Correlation with clinical findings. Oral Surg, Oral Med, Oral Pathol, Oral Radiol Endodontol (1999)88: Fu K, Ma X, Zhang Z, Chen W. Tumor necrosis factor in synovial fluid of patients with temporomandibular disorders. J Oral Maxillofac Surg (1995) 53; Jouvenne P, Vannier E, Dinarello CA, Miossec P. Elevated levels of soluble interleukin-1 receptor type II and interleukin-1 receptor antagonist in patients with chronic arthritis: correlations with markers of inflammation and joint destruction. Arthritis Rheum 1998; 41: Kubota E, Kubota T, Matsumoto J, Shibata T, Murakami KI. Synovial fluid cytokines and proteinases as markers of temporomandibular joint disease. J Oral Maxillofac Surg 1998; 56: Emshoff R, Puffer P, Strobl H, Gassner R. Effect of temporomandibular joint arthrocentesis on synovial fluid mediator level of tumor necrosis factor-α: implications for treatment outcome. Int J Oral Maxillofac Surg 2000;29: Gulen H, Ataoglu H, Haliloglu S, Isik K. Proinflammatory cytokines in temporomandibular joint synovial fluid before and after arthrocentesis. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod. 2009; 107:e Quinn JH, Bazan NG. Identification of prostaglandin E2 and leukotriene B4 in the synovial fluid of painful, dysfunctional temporomandibular joints. J Oral Maxillofac Surg 1990; 48: Ishimaru JI, Oguma Y, Goss AN. Matrix metalloproteinase and tissue inhibitor of metalloproteinase in serum and lavage synovial fluid of patients with temporomandibular joint disorders. Br J Oral Maxillofac Surg 2000; 38: Mizui T, Ishimaru J, Miyamoto K, Kurita K. Matrix metalloproteinase-2 in synovial lavage fluid of patients with disorders of the temporomandibular joint. Br J Oral Maxillofac Surg 2001;39: Srinivas R, Sorsa T, Tjäderhane L, Niemi E, Raustia A, Pernu H, Teronen O, Salo T. Matrix metalloproteinases in mild and severe temporomandibular joint internal derangement synovial fluid. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2001;91: Murakami Κ, Shibata Τ, Kubota Ε, Maeda Η. Intra articular levels of prostaglandin E2, Hyaluronic acid, chondroitin 4 and 6-sulfates in the temporomandibular joint synovial fluid of patients with internal derangementʼ J Oral Maxillofacial Surg 1998;56: Shibata Τ, Murakami K, Kubota E, Maeda H. Glycosaminoglycans components in temporomandibular joint synovial fluid as markers of joint pathology. J Oral Maxillofac Surg 1998; 56: Uddman R, Grunditz T, Kato J, Sundler F. Distribution and origin of nerve fibers in the rat temporomandibular joint capsule. Anat Embryol Berl; : Sato J, Segami N, Yoshitake Y, Kaneyama K, Yoshimura H, Fujimura K, Kitagawa Y. Specific expression of substance P in synovial tissues of patients with symptomatic, non-reducing internal derangement of the temporomandibular joint: comparison with clinical findings. Br J Oral Maxillofac Surg 2007; 45: Appelgren A, Appelgren B, Eriksson S, Kopp S, Lundeberg T, Nylander M, Theodorsson E. Neuropeptides in temporomandibular joints with rheumatoid arthritis: a clinical study. Scand J Dent Res 1991; 99: Rosenfeld MG, Mermod JJ, Amara SG, Swanson LW, Sawchenko PE, RivierJ et al. Production of a novel neuropeptide encoded by the calcitonin gene via tissue-specific RNA processing. Nature 1983; 304: Yoshida H, Fujita S, Nishida M, Iizuka T. The expression of substance P in human temporomandibular joint samples: an immunohistochemical study. J Oral Rehabil 1999; 26: Appelgren A, Appelgren B, Kopp S, Lundeberg T, Theodorsson E. Neuropeptides in the arthritic TMJ and symptoms and signs from the stomatognathic system with special considerations to rheumatoid arthritis. J Orofac Pain 1995; 9: Takahashi T, Kondoh T, Ohtani M, Homma H, Fukuda M. Association between arthroscopic diagnosis of temporomandibular joint osteoarthritis and synovial fluid nitric oxide levels. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 1999; 88: Suzuki T, Bessho K, Segami N, Nojima T, Iizuka T. Bone morphogenetic protein-2 in temporomandibular joints with internal derangement.oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 1999;88: Kopp S. The influence of neuropeptides, serotonin, and interleukin 1beta on temporomandibular joint pain and inflammation. J Oral Maxillofac Surg 1998; 56: Ting E, Roveroni RC, Ferrari LF, Lotufo CM, Veiga MC, Parada CA, Tambeli CH. Indirect mechanism of histamine-induced nociception in temporomandibular joint of rats. Life Sci. 2007; 81: Kaneyama K, Segami N, Sato J, Fujimura K, Nagao T, Yoshimura H. Prognostic Factors in Arthrocentesis of the Temporomandibular Joint: Comparison of

11 Διαταραχές κροταφογναθικής διάρθρωσης υπό το πρίσμα της μοριακής βιολογίας 131 Bradykinin, Leukotriene B4, Prostaglandin E2, and Substance P Level in Synovial Fluid Between Successful and Unsuccessful Cases. J Oral Maxillofac Surg 2007; 65: Arinci A, Ademoglu E, Aslan A, Mutlu-Turkoglu U, Karabulut AB, Karan A.Molecular correlates of temporomandibular joint disease. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2005; 99: Abubaker, AO, John F, Sotereano GC, Patterson G, Jenosky J. Prevalence of female sex hormone use by female TMJ patients. J Dent Res 1992; 71: 259 (abst;1225). 75. Corvol M, Blanchard O, Tsagris L.Bone and cartilage responsiveness to sex steroid hormones. J Steroid Biochem Mol Biol 1992; 43: Abubaker AO, Hebda PC, Gunsolley JN. Effects of sex hormones on protein and collagen content of the temporomandibular joint disc of the rat. J Oral Maxillofac Surg 1996; 54: Campbell JH, Courey MS, Bourne P, Odziemiec C. Estrogen receptor analysis of human temporomandibular disc. J Oral Maxillofac Surg 1993; 51: Henry CH, Tull GT, Whittum-Hudson JA, Wolford LM. Analysis of estrogen binding sites of the posterior ligament of the human TMJ. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2008; 105: Warren MP, Fried JL. Temporomandibular disorders and hormones in women.cells Tissues Organs 2001; 169: Floderus Y, Wetterberg L. The inheritance of human erythrocyte catechol-o-methyltransferase activity. Clin Genet 1981; 19: Floderus Y, Ross SB, Wetterberg L. Erythrocyte catechol-omethyltransferase activity in a Swedish population. Clin Genet 1981; 19 : Nilsson IM. Reliability, validity, incidence and impact of temporormandibular pain disorders in adolescents. Swed Dent J Suppl 2007; 183: Licini F, Nojelli A, Segù M, Collesano V. Role of psychosocial factors in the etiology of temporomandibular disorders: relevance of a biaxial diagnosis. Minerva Stomatol 2009;58: Sandler N, Buckley M, Cillo J, Braun T W. Correlation of inflammatory cytokines with arthroscopic findings in patients with temporomandibular joint internal derangements. J Oral Maxillofac Surg 1998; 56: Nordahl S, Alstergren P, Kopp S. Tumor necrosis factor-alpha in synovial fluid and plasma from patients with chronic connective tissue disease and its relation to temporomandibular joint pain. J Oral Maxillofac Surg 2000; 58: Takahashi T, Kondoh T, Fukuda M, Yamazaki Y, Toyosaki T, Suzuki R, Proinflammatory cytokines detectable in synovial fluids from patients with temporomandibular disorders. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 1998; 85: Ratcliffe A, Israel H, Saed- Nejad F, Diamond B. Proteglycans in the synovial fluid of the temporomandibular joint as an indicator of changes in cartilage metabolism during pimary and secondary osteoarthrisis. J Oral Maxillofacial Surg 1998; 56: Bouloux GF. Temporomandibular joint pain and synovial fluid analysis: a review of the literature. J Oral Maxillofac Surg 2009; 67: Emshoff R, Puffer P, Rudisch A, Gassner R. Temporomandibular joint pain: relationship to internal derangement type, osteoarthrosis, and synovial fluid mediator level of tumor necrosis factor-alpha. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2000; 90: Al-Jundi MA, John MT, Setz JM, Szentpétery A, Kuss O. Meta-analysis of treatment need for temporomandibular disorders in adult nonpatients. J Orofac Pain 2008; 22: Clark GT, Baba K, McCreary CP. Predicting the outcome of a physical medicine treatment for temporomandibular disorder patients. J Orofac Pain 2009; 23: Shi Z, Guo C, Awad M. Hyaluronate for temporomandibular joint disorders (Review). Cochrane Database of Systematic Reviews 2003, Issue 1. Art. No.: CD Gerschman JA, Reade PD, Burrows GD. Evaluation of a proprietary analgesic/antihistamine in the management of pain associated with temporomandibular joint pain dysfunction syndrome. Aust Dent J 1984; 29: Diatchenko L, Slade GD, Nackley AG, Bhalang K, Sigurdsson A, Belfer I et al. Genetic basis for individual variations in pain perception and the development of a chronic pain condition. Hum Mol Genet 2005; 14: Nackley A, Diatchenko L, Maixner W. Perspectives on the genetic basis of opioid-induced hyperalgesia. Anesthesiology 2006; 104: Zubieta JK, Heitzeg MM, Smith YR, Bueller JA, Xu K, Xu Y, Koeppe RA, Stohler CS, Goldman D. COMT val158met genotype affects mu-opioid neurotransmitter responses to a pain stressor. Science 2003; 299: Diatchenko L, Nackley AG, Slade GD, Fillingim RB, Maixner W. Idiopathic pain disorders--pathways of vulnerability. Pain 2006; 123: Pelletier JP, Caron JP, Evans C, Robbins PD, Georgescu HI, Jovanovic D, Fernandes JC, Martel- Pelletier J. In vivo suppression of early experimental osteoarthritis by interleukin-1 receptor antagonist using gene therapy. Arthritis Rheum 1997; 40: Alstergren P, Benavente C, Kopp S. Interleukin-1beta, interleukin-1 receptor antagonist, and interleukin-1 soluble receptor II in temporomandibular joint synovial fluid from patients with chronic polyarthritides. J Oral Maxillofac Surg 2003; 61:

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά

Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Σκοπός Να μελετήσει τη σχέση ανάμεσα στις συγκλεισιακές ανωμαλίες & στην

Διαβάστε περισσότερα

Η συμμετοχή της ορθοδοντικής θεραπείας στη δημιουργία υφιζήσεων των ούλων. Μία σύγχρονη επισκόπηση

Η συμμετοχή της ορθοδοντικής θεραπείας στη δημιουργία υφιζήσεων των ούλων. Μία σύγχρονη επισκόπηση Ορθοδοντική ΣTOMA 2014; 42 : 177-185 Βιβλιογραφική ανασκόπηση Η συμμετοχή της ορθοδοντικής θεραπείας στη δημιουργία υφιζήσεων των ούλων. Μία σύγχρονη επισκόπηση Ε. ΓΕΩΡΓΑΚΑ 1, Κ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ 2, Ε. ΜΑΡΚΟΒΙΤΣΗ-ΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Νόσος Parkinson-Νέοι ορίζοντες Ξηροµερήσιου Γεωργία Νευρολόγος-Μέλος ερευνητικής οµάδας Νευρογενετικής Αίτια της νόσου Parkinson Περιβαλλοντικοί παράγοντες Γενετικοί παράγοντες Γενετική βλάβη (παθογόνα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ Νικόλας Χριστοδούλου Λευκωσία, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥ ΜΕ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝ ΑΝΤΛΙΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΚΧΥΣΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Βιολογίας Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Κατεύθυνση: Εφαρμοσμένη γενετική και βιοτεχνολογία ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΟΙΖΟΥ ΑΡΙΘΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων

Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων Ονοματεπώνυμο

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΘΕΜΑ: «ιερεύνηση της σχέσης µεταξύ φωνηµικής επίγνωσης και ορθογραφικής δεξιότητας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας»

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΘΕΜΑ: «ιερεύνηση της σχέσης µεταξύ φωνηµικής επίγνωσης και ορθογραφικής δεξιότητας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ «ΠΑΙ ΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΥΛΙΚΟ» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που εκπονήθηκε για τη

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρόλος Ανοσοποιητικού Συστήματος Προστασία του οργανισμού έναντι εξωτερικών εισβολέων

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ»

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ» I ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης Τρίμηνη, ηλεκτρονική έκδοση του Τμήματος Νοσηλευτικής Α, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας _ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ_ Πολυκανδριώτη Μαρία 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγήτρια Εφαρμογών Νοσηλευτικής Α, ΤΕΙ Αθήνας 2.

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΑΓΓΙΓΜΑΤΟΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΩΣ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΑΝΤΡΕΑΣ ΠΙΤΣΙΛΛΟΣ Α.Φ.Τ 2007947541 ΛΕΥΚΩΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΒΗΤΗ ΚΥΗΣΗΣ Χρυστάλλα, Γεωργίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Δ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΣΕΙΡΑ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ Σπουδάστρια: Διαούρτη Ειρήνη Δήμητρα Επιβλέπων καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας Μοριακή Βάση Γενετικών Ασθενειών Σύνδρομο Lesch-Nyhan Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Εισαγωγή Σπάνια (συνδεδεμένη με

Διαβάστε περισσότερα

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τα κύτταρα επικοινωνούν µεταξύ τους και µε το περιβάλλον προκειµένου να συντονίζουν τις λειτουργίες που απαιτούνται για την αύξηση, ανάπτυξη και λειτουργία ενός οργανισµού Η επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του Ονοματεπώνυμο φοιτήτριας: Ειρήνη Αδάμου Λεμεσός 2014 2 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η Εξωκυττάρια Μήτρα: Δομή & Λειτουργία

Η Εξωκυττάρια Μήτρα: Δομή & Λειτουργία Η Εξωκυττάρια Μήτρα: Δομή & Λειτουργία Δημήτριος Τζεράνης, Ph.D. Εμβιομηχανική και Βιοϊατρική Τεχνολογία Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Ε.Μ.Π. Χειμερινό Εξάμηνο 2015 Περιεχόμενα Σύσταση των Ιστών Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΡΙΣΟΚΚΑ Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «Ιατρική Ερευνητική Μεθοδολογία» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «Ιατρική Ερευνητική Μεθοδολογία» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «Ιατρική Ερευνητική Μεθοδολογία» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Νόσος Pompe: Νεότερα κλινικά, γενετικά, διαγνωστικά και θεραπευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους Εκπόνηση:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 TI ENNOOYME ΛΕΓΟΝΤΑΣ «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» Ο όρος «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» περιλαμβάνει μια ομάδα μυοσκελετικών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΩΣ Η ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ Όνομα φοιτήτριας ΚΑΛΑΠΟΔΑ ΜΑΡΚΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΟΜΟ ΠΟΥ ΝΟΣΕΙ Ραφαέλλα Χαραλάμπους Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: ΣΟΦΙΑ ΑΡΑΒΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ

Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: ΣΟΦΙΑ ΑΡΑΒΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ EΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ταχ. Δ/νση : Λεωφ. Αντ.Τρίτση, Αργοστόλι Κεφαλληνίας Τ.Κ. 28 100 τηλ. : 26710-27311 fax : 26710-27312

Διαβάστε περισσότερα

Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα

Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα 22 REVIEW ARTICLE ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα Γκίζα Ευαγγελία1, Κατσαρού Ζωή2, Μποσταντζοπούλου Σεβαστή1 1. Γ Νευρολογική Κλινική ΑΠΘ,

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Κατσιφοδήμου. Ο ρόλος της έκκρισης HLA-G από τα ανθρώπινα έμβρυα στην επιτυχία της εξωσωματικής γονιμοποίησης. Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία

Μαρία Κατσιφοδήμου. Ο ρόλος της έκκρισης HLA-G από τα ανθρώπινα έμβρυα στην επιτυχία της εξωσωματικής γονιμοποίησης. Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Ο ρόλος της έκκρισης HLA-G από τα ανθρώπινα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΑΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΓΝΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΕ ΜΟΝΑΔΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΟΡΓΑΝΩΝ ΑΠΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis imperfecta Μενδελικό Νόσημα Συχνότητα στον πληθυσμό: 1:20.000 80-95% αυτοσωμικό επικρατές 10-15% αυτοσωμικό

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

Το πρόβλημα της μη αναισθητοποίησης των κάτω τομέων μετά από στελεχιαία κάτω φατνιακού νεύρου

Το πρόβλημα της μη αναισθητοποίησης των κάτω τομέων μετά από στελεχιαία κάτω φατνιακού νεύρου σελ. 6 ΣTOMA 2011; 39: 189-194 Ενδοδοντολογία Βιβλιογραφική ανασκόπηση Το πρόβλημα της μη αναισθητοποίησης των κάτω τομέων μετά από στελεχιαία κάτω φατνιακού νεύρου ΧΡ. ΣΤΑΥΡΙΑΝΟΣ 1, Λ. ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ 1,

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας, ΑΤΕΙ Λαμίας Φυσικοθεραπευτής

Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας, ΑΤΕΙ Λαμίας Φυσικοθεραπευτής ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Τα χρόνια αποτελέσματα της συστηματικής άσκησης στο διπλό γινόμενο σε υγιή άτομα Αθανάσιος Μανδηλάρης,1 Δημήτριος Σούκος2 1 Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΑΝΔΡΕΟΥ ΣΤΕΦΑΝΙΑ Λεμεσός 2012 i ii ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 Κάπνισμα, περιοδοντική νόσος και υγιεινή του στόματος Νίκος Α. Ευθυμιάδης, D.D.S., M.Sc. Οδοντίατρος-Περιοδοντολόγος Τι είναι η περιοδοντίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΟΙΟΤΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ» Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ Ορίζουμε ως διαβιβαστή μια ουσία που απελευθερώνεται από έναν νευρώνα σε μια σύναψη και που επηρεάζει ένα άλλο κύτταρο, είτε έναν νευρώνα είτε ένα κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΠΟΥ ΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ ΣΕ ΜΟΝΑΔΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΩΡΕΑ ΟΡΓΑΝΩΝ ΣΕ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ ΝΕΚΡΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία. Εφηβεία και χρήση αλκοόλ. Νάνσυ Σταματοπούλου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία. Εφηβεία και χρήση αλκοόλ. Νάνσυ Σταματοπούλου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Εφηβεία και χρήση αλκοόλ Νάνσυ Σταματοπούλου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

με το Διαβητικό πόδι Μ, ΠαπαντωνίουΣ,Εξιάρα Δ,Γουλή Σκούτας Δ,Καραγιάννη Ε,Ρογκότη Ο,Παππά Τ,Δούκας, Λ,Σακαλή Κ,Μανές

με το Διαβητικό πόδι Μ, ΠαπαντωνίουΣ,Εξιάρα Δ,Γουλή Σκούτας Δ,Καραγιάννη Ε,Ρογκότη Ο,Παππά Τ,Δούκας, Λ,Σακαλή Κ,Μανές Το Κάπνισμα και η σχέση του με το Διαβητικό πόδι Σκούτας Δ,Καραγιάννη Δ,Γουλή Ο,Παππά Ε,Ρογκότη Μ, ΠαπαντωνίουΣ,Εξιάρα Τ,Δούκας, Λ,Σακαλή Κ,Μανές Χ. Διαβητολογικό Κέντρο Π.Γ.Ν.ΠαπαγεωργίουΠαπαγεωργίου

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες. Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ

Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες. Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ Καλυβιανάκης Δημήτρης, Ουρολόγος Υπότροφος ΜΜΟΠ 27 30 Μαΐου 2010. Πορταριά Πήλιο Εισαγωγή (1) Λίγες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ Γ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΘΕΙΣ ΣΤΗΝ ΖΥΡΙΧΗ ΕΛΒΕΤΙΑΣ ΚΝΩΣΣΟΥ 236 -ΚΑΣΤΕΛΛΙ ΠΕΔΙΑΔΟΣ ΤΗΛ 2810 327988 6937 363 880 Η αρθρίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Μία Περίπτωση Σύντηξης/Διδυμίας Κάτω Τρίτου Γομφίου με Υπεράριθμο Τέταρτο Γομφίο

Μία Περίπτωση Σύντηξης/Διδυμίας Κάτω Τρίτου Γομφίου με Υπεράριθμο Τέταρτο Γομφίο Μία Περίπτωση Σύντηξης/Διδυμίας Κάτω Τρίτου Γομφίου με Υπεράριθμο Τέταρτο Γομφίο ΓΝΑΘΙΟΝ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ & ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΧΕΙΡ/ΚΗ www.gnathion.gr Μια ασυνήθης αναπτυξιακή διαταραχή των δοντιών είναι και η σύντηξη/διδυμία,

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία.

Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία. CLINICAL TRIALS ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ 25 Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία. Τσάνταλη, Ε. 1,2,3, Οικονομίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure.

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure. Otorhinolaryngologia - Head and Neck Surgery Issue 50, October - November - December 2012, pages 18-22 ORIGINAL REVIEW ARITCLE Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation

Διαβάστε περισσότερα

ΚΙΝ ΥΝΟΙ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΘΕΣΗΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΙΣΑΡΙΚΗ ΤΟΜΗ

ΚΙΝ ΥΝΟΙ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΘΕΣΗΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΙΣΑΡΙΚΗ ΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΚΙΝ ΥΝΟΙ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΘΕΣΗΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΙΣΑΡΙΚΗ ΤΟΜΗ Παναγιώτα Κουρίδου Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΜΕ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΕΠΙΚΤΗΤΗΣ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ (AIDS) Αλέξης Δημήτρη Α.Φ.Τ: 20085675385 Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE ΑΠΟ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΤΥΦΛΩΣΗ

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE ΑΠΟ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΤΥΦΛΩΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΒΛΑΠΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑ ΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Αγγελική Παπαπαύλου Αριθμός Φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΔΟΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΕΡΑΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΗΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΔΟΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΕΡΑΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΔΟΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΕΡΑΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΗΣ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΣΥΓΚΡΑΤΗΤΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΠΡΟΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΜΕΝΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Φιλίππου Άντρη Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Θέμα: «Επιπλοκές της προεκλαμψίας στην εμβρυϊκή και νεογνική ηλικία» Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

Συχνότητα. Άντρες Γυναίκες 5 1. Νεαρής και μέσης ηλικίας

Συχνότητα. Άντρες Γυναίκες 5 1. Νεαρής και μέσης ηλικίας Η αιτιολογία της πάθησης είναι άγνωστη, αν και έχει μεγάλη σχέση με το κάπνισμα καθώς το 90% των ασθενών είναι ενεργείς καπνιστές Συχνότητα Άντρες Γυναίκες 5 1 Νεαρής και μέσης ηλικίας Στο 60% των περιπτώσεων

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού;

Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού; ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ / ORIGINAL ARTICLE Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού; Hard of hearing child or suffering from autism spectrum disorder? Χειμώνα Θ 1 Βλατάκη Μ 2 Πρώιμος Ε 1 Παπουτσάκη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία "Η ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΣΤΗ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ" Ειρήνη Σωτηρίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η Διερεύνηση των Επιδράσεων που Επιφέρει ο Βελονισμός στους Καρκινοπαθείς Ευάγγελος Μπέρος Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

Χρηματοοικονομική Ανάπτυξη, Θεσμοί και

Χρηματοοικονομική Ανάπτυξη, Θεσμοί και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Τομέας Ανάπτυξης και Προγραμματισμού Χρηματοοικονομική Ανάπτυξη, Θεσμοί και Οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ

ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ Η έννοια της οροαρνητικής ΣπΑ Προακτινολογική ΣπΑ ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΛΑΝΙΔΗΣ ΣπΑ Ομάδα φλεγμονωδών αρθροπαθειών Με κοινά κλινικά χαρακτηριστικά και γενετικούς προδιαθεσικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2.

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. Χαράλαμπος Ταμβάκος, Αναστάσιος Κουτσοβασίλης, Αλέξης Σωτηρόπουλος, Μαρία Παππά, Ουρανία Αποστόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Όλνκα πνπδάζηξηαο: Γξεγνξία αββίδνπ Α.Δ.Μ:7859. Δπηβιέπνλ Καζεγεηήο: Παζραιίδεο Αζαλάζηνο ΑΝΩΣΑΣΟ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΚΟ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΟ ΗΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ

Όλνκα πνπδάζηξηαο: Γξεγνξία αββίδνπ Α.Δ.Μ:7859. Δπηβιέπνλ Καζεγεηήο: Παζραιίδεο Αζαλάζηνο ΑΝΩΣΑΣΟ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΚΟ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΟ ΗΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΑΝΩΣΑΣΟ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΚΟ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΟ ΗΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΚΑΗ ΟΗΚΟΝΟΜΗΑ ΣΜΖΜΑ ΛΟΓΗΣΗΚΖ Εςπωπαϊϊκή Εταιιπείία,, ο θεσμόρ καιι η ανάπτςξη τηρ. Όλνκα πνπδάζηξηαο: Γξεγνξία αββίδνπ Α.Δ.Μ:7859 Δπηβιέπνλ Καζεγεηήο:

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση περιστατικού: Φαρμακευτική πολυπεκτομή με μακροχρόνια λήψη μοντελουκάστης.

Παρουσίαση περιστατικού: Φαρμακευτική πολυπεκτομή με μακροχρόνια λήψη μοντελουκάστης. Ε Ν Δ Ι Α Φ Ε Ρ Ο Υ ΣΑ Π Ε Ρ Ι Π Τ Ω ΣΗ / C A S E R E P O RT Παρουσίαση περιστατικού: Φαρμακευτική πολυπεκτομή με μακροχρόνια λήψη μοντελουκάστης. Nasal polyposis near total remission after long term treatment

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η αυξητική

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ Γεωργία Γ. Πίτσιου,, MD, PhD Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας ΑΠΘ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ Ανταγωνιστές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Η ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΠΑΧΟΥΣ ΤΟΥ ΕΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μια γνωριµία µε τη διαταραχή οργασµού

Μια γνωριµία µε τη διαταραχή οργασµού Μια γνωριµία µε τη διαταραχή οργασµού Βεγουδάκη Γαρυφαλλιά Ειδικευόµενη γενική ιατρικής Π.Γ.Ν.Θ. ΑΧΕΠΑ 18/06/2014 Ιατρούς 1 ιαταραχή οργασµού(1) Ανοργασμία: απουσία οργασμού-δεν χρησιμοποιείται Δυσκολία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΚΩΤΣΑ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ, ΔΙΑΒΗΤΗ, ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Α ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΧΕΠΑ ΔΙΑΒΗΤΙΚΗ ΚΕΤΟΞΕΩΣΗ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΟ ΥΠΕΡΩΣΜΩΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΥΔΡΟΠΟΝΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΔΥΟΣΜΟΥ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΕΡΑΤΩ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ Λεμεσός 2014

Διαβάστε περισσότερα

H επίδραση της γονικής παρουσίας και του παιχνιδιού σε επώδυνες διαδικασίες στα παιδιά

H επίδραση της γονικής παρουσίας και του παιχνιδιού σε επώδυνες διαδικασίες στα παιδιά ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ 2008, 47(3):367 373 H επίδραση της γονικής παρουσίας και του παιχνιδιού σε επώδυνες διαδικασίες στα παιδιά Ανθή Χρυσοστόμου Νοσηλεύτρια ΠΕ, ΜSc, Kέντρο Ελέγχου και Πρόληψης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ Π.Μ.Σ: «Σύγχρονες Προσεγγίσεις στη γλώσσα και στα κείμενα» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Το φωνηεντικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Διαπολιτισμική Εκπαίδευση και Θρησκευτική Ετερότητα: εθνικές και θρησκευτικές

Διαβάστε περισσότερα