Τοπική ιστορία και διδακτική της ιστορίας στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Τοπική ιστορία και διδακτική της ιστορίας στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση"

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν. ΛΕΟΝΤΣΙΝΗΣ Καθηγητής Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας και Διδακτικής της Ιστορίας Ιπποκράτους 20, Αθήνα Τηλ.: Fax: Τοπική ιστορία και διδακτική της ιστορίας στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Σκοπός και στόχοι Βασική θέση για την ανανέωση των ιστορικών σπουδών είναι η αναγνώριση της σημασίας πολλών νέων αντικειμένων τόσο στο πεδίο της ιστορικής έρευνας όσο και σε αυτό της διδακτικής της αξιοποίησης στη σχολική ιστορία.. Άξια ενδιαφέροντος ιστοριογραφικά έργα αποδεικνύουν σήμερα ότι μια σειρά από αντικείμενα, που διέφευγαν στο παρελθόν την προσοχή των ιστορικών, συμπληρώνουν ή και αλλάζουν σε μεγάλο βαθμό την εικόνα για τη σημασία που αποκτά η μελέτη του παρελθόντος. Κάθε ίχνος ανθρώπινης παρουσίας μέσα στο χρόνο είναι δυνατόν να εμπλουτίζει τη θεματογραφία της ιστορικής έρευνας και της διδακτικής πράξης. Αν ωστόσο η πλούσια θεματογραφία της ιστορικής έρευνας δεν κατέστη ακόμη δυνατόν να αποδώσει και να συνδυασθεί επαρκώς με ανάλογη ιστορική ύλη των σχολικών εγχειριδίων ιστορίας και τη διδασκαλία της ιστορίας, η πολλαπλότητα εντούτοις της ιστορικής ύλης μπορεί επαρκέστερα να αποβαίνει συμβατή με την ιστορική ύλη και τη διδασκαλία της τοπικής ιστορίας. Στο πλαίσιο αυτού του προβληματισμού, βασικό στόχο της παρούσας εισήγησης αποτελεί η ανάδειξη τρόπων σύνδεσης μιας σύγχρονης ιστοριογραφικής προσέγγισης με τις διαδρομές της τοπικής ιστορίας όπως και με τις εφαρμογές της στη διδακτική πράξη. Κοινή βάση για την πραγμάτευσή μας αυτήν συνιστά η προβληματική, θεωρητική και πρακτική, μιας νέας, σύγχρονης ιστορίας, έτσι όπως αυτή προτείνουμε να διαχέεται στη διδακτική της ιστορίας σήμερα, διαμορφώνοντας νέες, σύγχρονες προσεγγίσεις για τη σχολική ιστορία στο πρωτοβάθμιο και δευτεροβάθμιο σχολείο. Λαμβάνοντας ειδικότερα υπόψη την ποικιλομορφία των λειτουργιών όπως και τις ιδιαιτερότητες της διδασκαλίας του μαθήματος της ιστορίας, θα επιχειρήσω να σημειώσω: Τη χρησιμότητα της ιστορίας, ως γνωστικού αντικειμένου αλλά και ως αντικειμένου διδασκαλίας, στις δύο βαθμίδες της εκπαίδευσης, επινόηση και απόκτημα των νεωτερικών χρόνων Τη διάκριση της γενικής από την τοπική ιστορία, προβάλλοντας το ρόλο της δεύτερης, ως μεθοδολογικής προσέγγισης που είναι σε συσχετισμό με την πρώτη και δε συνιστά ξεχωριστό είδος ιστορικής αναζήτησης, μελέτης και έρευνας Την ποικιλότητα και πολυμορφία των πηγών και των ιστοριογραφικών πεδίων της τοπικής ιστορίας όπως και την αμεσότητα της ερευνητικής και διδακτικής τους προσέγγισης Την πλούσια θεματολογία της τοπικής ιστορίας και την προσπάθεια κατηγοριοποίησής της σε μια ενδεικτική τυπολογία, η οποία μπορεί να

2 2 λειτουργεί ως πλαίσιο ερευνητικής και διδακτικής προσέγγισης του τοπικού ιστορικού παρελθόντος Τις μεθόδους και τα μέσα της σχολικής ιστορικής έρευνας, που οριοθετούν και το πλαίσιο της διδακτικής εργασίας, εντός του οποίου θεωρείται εφικτή η προσέγγιση της ιστορίας του τόπου καθώς και η αμεσότερη διείσδυση στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου (ενσυναισθητική π.χ. προσέγγιση και ενδεικτικά εγχειρήματα αναπαράστασης του ιστορικού γίγνεσθαι), αναδεικνύοντας τα συναισθήματα, τις ιδέες, τις επιλογές του Το ρόλο του επιστημονικού-διδακτικού βοηθήματος τοπικής ιστορίας για τους διδάσκοντες την ιστορία, ιδιαίτερα στην περίπτωση της τοπικής ιστορίας, για την οποία δε συνιστάται διδακτικό εγχειρίδιο για το μαθητή Το σχεδιασμό, ακόμη, ενδεικτικής ανάπτυξης διδακτικού παραδείγματος με θέμα: «Παλαιές και νέες χρήσεις των κτηρίων: Το κτήριο Παπαστράτου στην πόλη του Βόλου», που έχουμε συμπεριλάβει μαζί με την Καθηγήτρια κ. Μαρία Ρεπούση στο επιστημονικό-διδακτικό βοήθημα του διδάσκοντος το μάθημα της τοπικής ιστορίας στην Γ τάξη Γυμνασίου. 1 Την ανάδειξη μεθοδολογίας προσέγγισης του περιβάλλοντος μέσα από την ιστορική έρευνα και τη διδασκαλία της ιστορίας (ιστορική προσέγγιση του περιβάλλοντος). Ιστορία και καθημερινή ζωή του ανθρώπου Ιστορία και καθημερινός λόγος μαθητών και ενηλίκων Παρελθόν και παρόν Το περιεχόμενο της ιστορίας από τη φύση του είναι άμεσα συναρτημένο με τη ζωή και τη δράση του ανθρώπου, που πραγματώνονται σε συγκεκριμένο περιβάλλον (φυσικό και ανθρωπογενές). Όμως, καθώς η ιστορία, ως επιστήμη και ως γνωστικός κλάδος της εκπαίδευσης, είναι επινόηση και απόκτημα των νεωτερικών χρόνων (ως μάθημα εισάγεται στην εκπαίδευση των ευρωπαϊκών χωρών στα μέσα περίπου του 19 ου αιώνα), δεν έχει ωστόσο αναδειχθεί η σημασία της σχέσης της με την καθημερινή ζωή του ανθρώπου και τις πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές γενικότερα αναζητήσεις του σήμερα. Για την επίτευξη του σκοπού και των στόχων του μαθήματος αναζητώνται η προσφορότερη ερευνητική μεθοδολογία και οι ανάλογες διδακτικές πρακτικές. Θεωρώ ότι, τόσο η ιστορία με το εύρος της ως μάθημα και ως ερευνητική δράση όσο και η πολλαπλότητα της ζωής του ανθρώπου δεν προσεγγίζονται με διαδικασίες που τείνουν στην ανάδειξη της στενής σχέσης και των αμοιβαίων επιδράσεών τους. Στο βαθμό που η ιστορική εκπαίδευση δε στοχεύει συνειδητά στην ανάπτυξη δεξιοτήτων γνώσης και κατανόησης των παραμέτρων και της σημερινής ζωής του ανθρώπου και του εαυτού μας χωριστά, αυτή υπολείπεται κατά πολύ ως προς το να εκπληρώνει τη στοχοθεσία της. Σήμερα, περισσότερο ίσως από ό,τι στο παρελθόν, γνωρίζουμε την αποφασιστική συμβολή της ιστορίας στην ανάπτυξη δεξιοτήτων που στοχεύουν στη βαθύτερη γνώση τόσο του εαυτού μας όσο και του κοινωνικού περιβάλλοντος. Αυτή η σύνδεση της ιστορίας με το παρόν αποτελεί ταυτόχρονα, με κριτήρια της εκάστοτε εποχής, αφετηρία και αποτέλεσμα της άσκησης δεξιοτήτων προσέγγισης των ιδεών και των συναισθημάτων του ανθρώπου στο παρελθόν, αναπαράστασης με φαντασία και κριτικό νου των ιστορικών δρωμένων και αναστοχασμού των τρόπων ερμηνείας τους με σκοπό την ανάπτυξη ιστορικής σκέψης και συνείδησης. Η επιτόπια έρευνα του 1 Γ. Ν. Λεοντσίνης Μ. Ρεπούση, Η τοπική ιστορία ως πεδίο σπουδής στο πλαίσιο της σχολικής παιδείας, Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, εκδ. Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 2001.

3 3 ιστορικού χώρου, η μελέτη των πηγών και η ερμηνευτική προσέγγιση των περιεχομένων τους, η χρήση σύγχρονων μεθόδων αναπαράστασης των ιστορικών δρωμένων και η παραγωγή επίκαιρου ιστορικού λόγου συνιστούν τα μέσα ανάπτυξης των δεξιοτήτων αυτών και επίτευξης του σκοπού της σχολικής ιστορίας. Στο βαθμό που η εκπαίδευση δεν προσανατολίζεται προς αυτόν τον στόχο, η ιστορία ως μάθημα θα υπολείπεται. Γνωρίζουμε, στο βαθμό που είναι εφικτό, τι συμβαίνει γύρω μας; Χρησιμοποιούμε παροντικά κριτήρια για να προσεγγίζουμε τον κόσμο και τη ζωή μας ή, άλλοτε ασύνειδα και άλλοτε συνειδητά, επιτρέπουμε στον εαυτό μας να μας συνέχουν παρελθοντολογικά κριτήρια και στερεότυπα ποικίλων κατηγοριών; Πόσο συνειδητοποιούμε τη σημασία των ψυχολογικών όψεων της ζωής του ανθρώπου αλλά και των κοινωνικών στερεοτύπων, που στερούν τελικά την ελεύθερη βούληση και δεν ενισχύουν αυτόνομες επιλογές και κριτικές προσεγγίσεις; Αντιλαμβανόμαστε ότι αυτό είναι το βασικότερο κομμάτι της μελέτης της ιστορικής ζωής του ανθρώπου και ότι το εξωτερικό (ορατό μέρος) της ιστορίας και ποικίλες άλλες πηγές (γραπτές, προφορικές, εικαστικές κ.ά.) είναι οπωσδήποτε σημαντικό, αλλά ότι χρειάζεται να είμαστε επιφυλακτικοί ως προς τη σημειούμενη από αυτές αναφορικότητα της πραγματικότητας; Τι ρόλο μπορεί να έχει στην έρευνα και τη διδασκαλία η ενσυναισθητική προσέγγιση της ιστορίας; Φυσικά η ιστορία ως μάθημα και ως επιστήμη υπάρχει ως γνωστικό αντικείμενο όπως και κάθε άλλο μάθημα και επιστήμη για να αναδεικνύεται το παροντικό της νόημα στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου. Αυτό βέβαια χρειάζεται να εντοπίζεται και να εξάγεται πιο καθαρά από τους στόχους του προγράμματος, τις επιλογές της προτεινόμενης διδακτέας ιστορικής ύλης και τη δυνατότητα άσκησης των μαθητών στη σχολική έρευνα. Είναι ακόμη συνυφασμένο με τη συγκρότηση του διδάσκοντος, κοινωνική, πολιτική, επιστημονική, εκπαιδευτική. Σε διαφορετική περίπτωση, είναι ενδεχόμενο να διαιωνίζεται, ίσως δικαιολογημένα, η αντίδραση ενός υποψήφιου φοιτητή των φυσικών επιστημών που «πρώτευσε» στις εισαγωγικές εξετάσεις του Πανεπιστημίου, όταν ρωτήθηκε για ποιους λόγους επέλεξε τις επιστήμες αυτές και όχι, π.χ., την ιστορία. Η απάντηση του νέου ήταν: «Μα την ιστορία μας την είπαν, δεν υπάρχει νομίζω κάτι άλλο που θα με συγκινούσε και θα μου έδινε κίνητρα, πέρα από αυτό που μέχρι τώρα έμαθα, για να δραστηριοποιηθώ στη ζωή αλλά και να ικανοποιήσω τις πνευματικές μου αναζητήσεις». Ενδεχομένως, κατά τη διάρκεια της φοίτησής του στο σχολείο, δεν είχε αναδειχθεί στη συνείδηση αυτού του υποψηφίου η κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική διάσταση του ιστορικού μαθήματος. Γενική τοπική ιστορία, ο ρόλος, τα διακριτά επιμέρους όριά τους και το κοινόν του επιστητού τους Τα ιδιαίτερα σημεία διδακτικής προσέγγισης της τοπικής ιστορίας Ουσιαστική διάκριση της γενικής από την τοπική ιστορία δεν μπορεί να ισχύει, καθώς είναι λεπτές και όχι πολύ διακριτές οι διαφορές των επιμέρους γνωστικών τους χώρων, γι αυτό και δεν είναι δυνατόν να ακολουθείται διαφορετική ερευνητική και διδακτική μεθοδολογία. Με την οπτική της σύγχρονης διδακτικής μεθοδολογίας, η τοπική ιστορία προτείνεται στη σχολική εκπαίδευση περισσότερο ως μέθοδος και όχι ως ένα ξεχωριστό είδος ιστορικής προσέγγισης. Η σχέση της τοπικής με τη γενική ιστορία αποτελεί άλλωστε απλώς μια σχέση αμοιβαίων και αναγκαίων ανταλλαγών και όχι μια υπάλληλη μεταξύ τους σχέση. Για λόγους καθαρά πρακτικούς και λόγους εκπαιδευτικής και διδακτικής διαδικασίας ο κορμός του εκπαιδευτικού συστήματος και η ιστορική εκπαίδευση συντηρούν τους δύο διακριτούς, σε τύπο μόνον, όρους, για να σημαίνονται

4 4 απλώς τα πιο συγκεκριμένα του γνωστικού τους ορίζοντα, παρόλο που και η διάκριση αυτή ουσιαστικά αναιρείται, λόγω της κοινής βάσης του επιστημονικού και ερευνητικού τους πεδίου. 2 Είναι, σε κάθε περίπτωση, όχι αναγκαίο να προβαίνουμε σε διάκριση ερευνητικών και διδακτικών προσεγγίσεων, διαφορετικών για την τοπική από τη γενική ιστορία, για τους εξής λόγους: Ποια προσέγγιση ή ποιο αντικείμενο έρευνας σε τοπικό επίπεδο εντάσσεται τυχόν στην τοπική ιστορία και δε διαθέτει υπερτοπικές διαστάσεις και κοινές μεθοδολογικές αρχές; Επίσης, γιατί ενδεχομένως να προτείνεται κάποιο άλλο αντικείμενο για μελέτη και έρευνα και να ερευνάται διαφορετικά από εκείνο που τυχόν το εντάσσουμε στη γενική ιστορία; Σημειώνω απλώς ότι τη μελέτη της ιστορίας ενός σχολείου μιας περιοχής ή ενός ελαιοτριβείου της ίδιας ή άλλης περιοχής δεν μπορούμε να την ανάγουμε στην τοπική ιστορία για το λόγο μόνον ότι αυτά ιδρύθηκαν και λειτουργούν σε έναν τόπο με ορισμένα διακεκριμένα τοπικά χαρακτηριστικά και με λίγο ανθρώπινο σ αυτόν μόνιμο πληθυσμό. Η εκπαίδευση και η βιομηχανική ανάπτυξη δεν μπορούν να εξετάζονται μόνον ως τοπικού ενδιαφέροντος ζητήματα, αφού η υπερτοπική, εθνική και διεθνής διάστασή τους είναι δεδομένη (εκπαίδευση και βιομηχανία). Η ιστορία κάθε τόπου είναι λίγο-πολύ συνολική και κάποιοι ξεχωριστοί τοπικοί παράγοντες δεν μπορεί από μόνοι τους να θεωρούνται καθοριστικοί για τη μελέτη του και την ανάδειξη της ιστορικής του διάστασης. Ωστόσο, η διάκριση αυτή των δύο θεωρούμενων ως ξεχωριστών γνωστικών πεδίων, για τους ανωτέρω τυπικούς λόγους, συντηρείται στη διδασκαλία και στη σχολική έρευνα και υπηρετεί διδακτικές πρακτικές που δεν μπορεί, με την υπάρχουσα δομή του εκπαιδευτικού συστήματος, να διασφαλίσει με τον τρόπο που προσφέρεται η γενική ιστορία. Η πρακτική αυτή, που έχει ως απαιτούμενο τη διατήρηση στη διδασκαλία δύο τύπων ιστορικής ύλης, εντάσσει στους κύριους στόχους της την απομάκρυνση από τα εμπλεκόμενα πρόσωπα της εκδήλωσης τοπικιστικών στερεοτύπων και αξιολόγηση σε κάθε περίπτωση της μεθοδολογίας ως διαδικασίας που δεν την επηρεάζουν τοπικιστικοί παράγοντες και αυθαίρετες προσεγγίσεις όπως και σχετικές με αυτές συναισθηματικές φορτίσεις. Αμβλύνει έτσι την εθνικιστική, σε ορισμένες περιπτώσεις, φόρτιση της γενικής ιστορίας και ανοίγει ορίζοντες νέων προσεγγίσεών της, ενισχύοντας την εκπλήρωση του σκοπού και των στόχων της. Η απελευθέρωση αυτή διαμορφώνει, σε σχολικό επίπεδο, διδακτικά και ερευνητικά περιβάλλοντα που παραπέμπουν σε νέες μορφές διδασκαλίας και σχολικής ιστορικής έρευνας. Συγκεκριμένα, με την τοπική ιστορία στην εκπαίδευση προτείνονται τρεις βασικές διαστάσεις διδακτικών προσεγγίσεων, που όμως διαθέτουν κοινά μεταξύ τους γνωρίσματα: 3 Η προσέγγιση που παραπέμπει στη μέθοδο της σχολικής ιστορικής έρευνας και έχει ως στόχο την καλλιέργεια διατύπωσης ιστορικού λόγου και κριτικού τρόπου σκέψης, άσχετα αν αυτή εντάσσεται στη γενική ή την τοπική ιστορία. Οι μαθητές ενισχύουν την ιστορική τους σκέψη εργαζόμενοι ως ιστορικοί. Η πλευρά αυτή της προσέγγισης, όταν και εφόσον είναι εφικτή, αξιολογείται ως απαραίτητη, γι αυτό και αναγνωρίζεται γενικά ως ανεπαρκές το διδακτικό εγχειρίδιο ιστορίας και όποια ακόμη επικουρικά μέσα «επιστρατεύονται» στην αίθουσα διδασκαλίας. 2 Γ. Ν. Λεοντσίνης, Θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα διδακτικής της ιστορίας και του περιβάλλοντος, εκδ. «Ινστιτούτο του Βιβλίου Α. Καρδαμίτσα», Αθήνα 2003, σ Γ. Ν. Λεοντσίνης Μ. Ρεπούση, Η τοπική ιστορία ως πεδίο σπουδής στο πλαίσιο της σχολικής παιδείας, ό.π., σ Επισημαίνεται ότι αναφερόμαστε στο συγκεκριμένο σχολικό βιβλίο του καθηγητή για την Τοπική Ιστορία, καθώς το καινούργιο βιβλίο που από το σχολικό έτος το αντικαθιστά μπορεί να έχει σχεδιαστεί με βάση ανάλογες προδιαγραφές που εκδίδει το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο δεν γνωρίζουμε, ωστόσο, αναλυτικά το περιεχόμενό του, ώστε να είμαστε σε θέση να πούμε ότι πληροί όλες αυτές τις προϋποθέσεις.

5 5 Η προσέγγιση εκείνη που παραπέμπει στην ίδια λίγο-πολύ μεθοδολογία της γενικής ιστορίας, με στόχο να αισθητοποιούν και να συγκεκριμενοποιούν περισσότερο οι μαθητές το ιστορικό μάθημα με την επιτόπια έρευνα και μελέτη και την οργάνωση παράλληλα ειδικού μαθησιακού περιβάλλοντος. Η βοήθεια στη συγκεκριμένη περίπτωση που προσφέρεται στο διδακτικό έργο του διδάσκοντος το μάθημα της ιστορίας είναι καθοριστική. Η διδασκαλία της ιστορίας στην αίθουσα διδασκαλίας με μόνον το διδακτικό εγχειρίδιο και επιμέρους ενδεχομένως αυτοσχεδιασμούς δε βοηθάει στην εκπλήρωση των στόχων του μαθήματος, καθώς αυτό είναι από τα μαθήματα που λιγότερο οργανώνεται στην αίθουσα διδασκαλίας. Η προσέγγιση που παραπέμπει σε ολιστικές και διεπιστημονικές όψεις του ιστορικού περιβάλλοντος και το θεωρεί ενιαίο στην ερευνητική και επιστημονική του διάσταση. Η παράμετρος αυτή της ερευνητικής και διδακτικής διαδικασίας δίνει την ευκαιρία στους μαθητές για μελέτη και αξιολόγηση όλων των δομικών στοιχείων της ανθρώπινης δράσης, τη μελέτη συγκεκριμένα του δομημένου και φυσικού περιβάλλοντος, στο έδαφος του οποίου ο άνθρωπος επιλέγει και οργανώνει τις δράσεις του (περιβαλλοντική ιστορία). Σε κάθε περίπτωση νέες μορφές και διδακτικές πρακτικές της σχολικής ιστορικής έρευνας και της διδασκαλίας της ιστορίας μπορούν να οδηγούν στην αποσύνδεση από περισσότερο ή λιγότερο μονομερείς κατά το παρελθόν διδακτικές προσεγγίσεις του ιστορικού μαθήματος. Σύμφωνα με αυτές, δίδεται προτεραιότητα όχι τόσο στην ιστορική πληροφόρηση αλλά, κυρίως, στις διδακτικές και ερευνητικές εκείνες διαδικασίες και πρακτικές που οδηγούν σε καλλιέργεια και ανάπτυξη προσωπικών κριτηρίων προσέγγισης του υλικού της ιστορίας. Ως βάση της διδακτικής αυτής πρακτικής τίθεται μια προσδοκώμενη συνειδητή μεταλλαγή του σε παιδαγωγικό προϊόν, που συμβάλλει στην προσωπική ανάπτυξη του μαθητή και στην καλλιέργεια δυνατοτήτων αναγνώρισης των χαρακτηριστικών της σημερινής ταυτότητας του σύγχρονου κόσμου. Είναι φυσικό ότι χρειάζεται να παραμεριστεί η κυριαρχία της απλής ιστορικής πληροφόρησης του μαθητή και συστηματικά να επικεντρώνεται η προσοχή του στο να εξοικειώνεται σταδιακά με τις παραμέτρους της σχολικής έρευνας και την επιστημονική γενικότερα μεθοδολογία. 4 Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, η ιστορική προσέγγιση ενός τόπου ενδιαφέρει περισσότερο ως μέθοδος και λιγότερο ως γνωστική ιστορική ύλη. Αναζητεί κάθε μορφής έμμεση και άμεση ιστορική μαρτυρία και επιχειρεί να αξιοποιήσει κάθε ίχνος που άφησε η ανθρώπινη δραστηριότητα στο παρελθόν στο συγκεκριμένο τόπο. Η μελέτη του τόπου αυτού, περισσότερο οικείου στο μαθητή (τόπος φοίτησης και μόνιμης, τις περισσότερες φορές, διαμονής του), διαθέτει τα αναγκαία μέσα και εργαλεία, ώστε η σχολική του έρευνα να λαμβάνει το μεγαλύτερο εύρος που αυτή χρειάζεται και είναι ανάγκη να προσφέρεται με κάθε εφικτό μέσο και με την πιο πρόσφορη ερευνητική και διδακτική διαδικασία. Οι μαθητές και ο δάσκαλος ευχερέστερα επιλέγουν να αφήσουν τη σχολική αίθουσα για να επισκεφθούν τοποθεσίες και χώρους ιστορικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος του τόπου τους (τόπου διαμονής ή φοίτησης), χωρίς να αποκλείονται και τόποι με θέματα και ιστορικά ζητήματα για μελέτη σε πιο απομακρυσμένους χώρους. Έρχονται σε επαφή με έργα της ανθρώπινης δράσης και επινόησης, με ποικίλα κατάλοιπα του παρελθόντος και βιώνουν την ιστορική εμπειρία με άμεσο τρόπο. Μνημεία, πύργοι, κτήρια με ιστορική αξία, σπίτια των ανθρώπων σήμερα, έπιπλα, 4 Γ. Ν. Λεοντσίνης, Θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα διδακτικής της ιστορίας και του περιβάλλοντος, ό.π., σ. 217.

6 6 μουσεία, νομίσματα, βιβλιοθήκες, σχεδιαγράμματα πόλεων, φωτογραφίες αλλά και ποτάμια, λίμνες, δρόμοι, ζώα, φυτά, ζωολογικός κήπος, η αγορά της περιοχής, γραπτές αρχειακές και άλλες πηγές που σχετίζονται άμεσα με την περιοχή αποτελούν μέρη του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος των μαθητών, όπου η ιστορία και η καθημερινή ανθρώπινη δραστηριότητα έχει αφήσει τα ίχνη της. 5 Ακόμη αξιοποιείται από τους μαθητές η προφορική μαρτυρία (προφορική ιστορία) για κάθε περίπτωση μελέτης του τόπου επιλογής της μελέτης τους. Οι ενήλικες έχουν να δώσουν πολλά όχι μόνον για όσα σχετίζονται με τις δικές τους ιδέες αλλά και για όσα αυτοί γνωρίζουν άμεσα από τους παλαιότερους απ αυτούς όπως και για εκείνα που συντηρούνται ως παράδοση και εμπειρική γνώση. Ακόμη, για ζητήματα που αφορούν σε νέες ή παλαιές χρήσεις δημιουργημάτων της ανθρώπινης δράσης και επινόησης. Οι μαθητές μπορούν να επισημάνουν ότι ίχνη και αποτυπώματα της ζωής του ανθρώπου στο χρόνο υπάρχουν παντού γύρω τους και να κατανοήσουν ότι, αν υποβάλουν σε αυτά τις κατάλληλες ερωτήσεις μπορούν να λάβουν απαντήσεις για το παρελθόν του τόπου τους, το κοντινό ή μακρινό, και να πραγματοποιήσουν προεκτάσεις μέσα στο ευρύτερο ιστορικό γίγνεσθαι. 6 Σε παλαιότερα προγράμματα σπουδών περιλαμβανόταν, ως εκπαιδευτική διαδικασία, η «πατριδογνωσία», ενώ σήμερα στις δύο τελευταίες δεκαετίες αυτή η διαδικασία έδωσε τη θέση της στη μελέτη του περιβάλλοντος και στην τοπική ιστορία. Θεωρώ ότι, αν οι εκπαιδευτικές αυτές διαδικασίες εντάσσονται πρόσφορα στο πρόγραμμα σπουδών, είναι δυνατόν να εκπληρώνονται ο σκοπός και οι στόχοι της διδασκαλίας της ιστορίας και της μελέτης του περιβάλλοντος. Καθώς η μελέτη της ιστορίας είναι από τη φύση της μια διαδικασία μελέτης του περιβάλλοντος (περιβαλλοντική ιστορία), δεν είναι δυνατόν αυτό να μην γίνεται συνειδητό και να μην αναζητώνται μεθοδολογικές διαδικασίες για την εκπλήρωση των επιδιωκόμενων στόχων του ιστορικού μαθήματος. Με τη σε βάθος μελέτη του ιστορικού αντικειμένου της έρευνας προσδοκάται και η περισσότερη αυτονόμηση του σημερινού ανθρώπου καθώς και η ίδια η γνώση του εαυτού του. Το παρελθόν προσδοκάται να τον δεσμεύει λιγότερο με την αποκάλυψη περισσότερων πτυχών της ανθρώπινης ιδιοσυγκρασίας και οπωσδήποτε με την αξιολόγηση των ψυχολογικών αντιδράσεων του ανθρώπου με βάση δεδομένα και κριτήρια της εποχής στην οποία αυτός ζει και δραστηριοποιείται. Η σχέση άλλωστε περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και ιστορίας που είναι σε πλείστα πεδία αν όχι σε όλα των προσεγγίσεών τους εμφανής, είναι αναγκαίο να αξιολογείται και να επιδιώκεται η ανάδειξή της στη συνείδηση των μαθητών (ανάπτυξη περιβαλλοντικής συνείδησης και κριτικής ιστορικής σκέψης). Σε κάθε περίπτωση η τοπική ιστορία μας φέρνει περισσότερο κοντά στον άνθρωπο με τις δραστηριότητές του, τα συναισθήματά του, τις ψυχολογικές όψεις των κινήσεών του και των επιλογών του στο χώρο δράσης του. Καθώς μάλιστα το δυσκολότερο κομμάτι της ιστορικής προσέγγισης των ερευνητών-ιστορικών ή άλλων μελετητών και οπωσδήποτε και της διδακτικής επεξεργασίας του ιστορικού υλικού από τους μαθητές και το δάσκαλο είναι η διείσδυση στον εσωτερικό κόσμο των δρώντων προσώπων, η τοπική ιστορία διαθέτει περισσότερα μέσα και εργαλεία για να προσεγγίζει και να αποκαλύπτει αυτόν. Εάν δε συνειδητοποιήσουμε ότι ιστορία τοπική και γενική δεν είναι μόνον μία «επίσκεψη» στα εξωτερικά επιφαινόμενα της ανθρώπινης επινοητικότητας και δράσης αλλά το εγχείρημα διείσδυσης στη σκέψη του ανθρώπου και προσέγγισης των ψυχολογικών όψεων, των αποφάσεων και επιλογών του, ο μαθητής θα συνεχίζει να αποκτά επιφανειακή γνώση της ανθρώπινης δράσης και 5 Αυτόθι, σ. 219, και Γ. Ν. Λεοντσίνης Μ. Ρεπούση, Η τοπική ιστορία ως πεδίο σπουδής στο πλαίσιο της σχολικής παιδείας, ό.π., σ Γ. Ν. Λεοντσίνης, Θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα διδακτικής της ιστορίας και του περιβάλλοντος, ό.π., σ. 219.

7 7 του περιβάλλοντος που μελετά. Δε θα ενισχύεται, ώστε να κατανοεί καλύτερα τον κόσμο γύρω του και να προσδιορίζει καλύτερα τον εαυτόν του μέσα σε αυτόν. Η τοπική ιστορία στην εκπαίδευση και το επιστημονικό-διδακτικό βοήθημα του διδάσκοντος το μάθημα της ιστορίας στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Για τη σχολική πραγματικότητα το διδακτικό εγχειρίδιο σχεδιάζεται με τέτοιο τρόπο, ώστε να αποτελεί ένα λειτουργικό μέσον διδασκαλίας, προκειμένου αυτό να συμβάλλει στην αποδοτικότερη προσφορά του μαθήματος και στην αποτελεσματικότητα της σχολικής εργασίας. Έχει κριθεί ως απαραίτητο (το έχω ήδη ονομάσει για το μάθημα της ιστορίας «Βιβλίο αναφοράς μαθητών και διδάσκοντος»), για να αποτελεί ένα από τα μέσα με τα οποία το πρόγραμμα σπουδών μετασχηματίζεται σε εκπαιδευτική πράξη. Στο πλαίσιο αυτής της αναγκαιότητας αλλά σε διαφορετική βάση και με άλλο προορισμό, οριοθετείται και το βιβλίο του διδάσκοντος το μάθημα της ιστορίας στην πρωτοβάθμια και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση ή, όπως επιλέγω να το ονομάζω «επιστημονικό-διδακτικό βοήθημα του διδάσκοντος». Αυτό επιτελεί ένα συγκεκριμένο σκοπό, καθώς λειτουργεί ως συμπληρωματικό επιστημονικό και διδακτικό εργαλείο του. Σχεδιάζεται για να παρουσιάζει τις κύριες θεωρητικές αρχές στη βάση των οποίων στηρίζονται κάθε φορά τα περιεχόμενα του διδακτικού εγχειριδίου, αναλαμβάνοντας το σημαντικό ρόλο της συμπλήρωσης των κενών και αδυναμιών που αυτό παρουσιάζει. Η σημασία του ρόλου αυτού του βοηθήματος αποβαίνει ιδιαίτερα χρήσιμη στην περίπτωση που πραγματοποιούνται αλλαγές στα προγράμματα σπουδών ή ακόμη όταν εισάγεται ένα νέο μάθημα ή μια νέα εκπαιδευτική και διδακτική διαδικασία στο βασικό κορμό της εκπαίδευσης, όπως π.χ. συνέβη με την εισαγωγή της τοπικής ιστορίας στην Γ τάξη του Γυμνασίου από το σχολικό έτος Ο θετικός μάλιστα ρόλος του επιστημονικού-διδακτικού βοηθήματος για το δάσκαλο αναδεικνύεται στη διδακτική πράξη, ιδιαίτερα στην περίπτωση που δεν προβλέπεται διδακτικό εγχειρίδιο για το μαθητή, γεγονός που συνιστάται, όπως ήδη σημείωσα, για την τοπική ιστορία. Σε συγκεκριμένα γνωστικά αντικείμενα, στα οποία περιλαμβάνεται και αυτό της τοπικής ιστορίας, συγκροτείται κυρίως από τους μαθητές, με βάση υποδεικνυόμενη διδακτική και ερευνητική μεθοδολογία όπως και βιβλιογραφία, φάκελος διδακτικού και ερευνητικού υλικού. Στο βιβλίο τοπικής ιστορίας, που αναφέρθηκα, προτείνεται να διαμορφώνονται συγκεκριμένα διδακτικά και ερευνητικά περιβάλλοντα σχολικής εργασίας, που αναδιαρθρώνουν ουσιαστικά τη βάση και την οργάνωση γενικά του ιστορικού μαθήματος. Στο πλαίσιο αυτό είναι δυνατόν να διαφοροποιούνται, ανάλογα με τα δεδομένα της περιοχής αλλά και την οπτική γωνία αντιμετώπισης του ερευνώμενου θέματος, οι τρόποι προσέγγισης και ερμηνείας του εκάστοτε επιλεγόμενου θέματος για μελέτη και σχολική ιστορική έρευνα. 8 Αποδεσμεύονται με τον τρόπο αυτόν ο μαθητής και ο εκπαιδευτικός από το περιορισμένο και μονοδιάστατα προσδιοριζόμενο περιεχόμενο του σχολικού εγχειριδίου και επιτυγχάνεται τόσο η ενεργός συμμετοχή του μαθητή όσο και η ουσιαστική προσφορά του εκπαιδευτικού σε μια σύγχρονη διδακτική και ερευνητική εργασία που αντιμετωπίζει την οικοδόμηση της γνώσης ως ένα δυναμικό φαινόμενο, αναπόσπαστο από το φυσικό και κοινωνικό τους περιβάλλον. Ο μαθητής δρα με μορφές συνεργατικής προσπάθειας στο πλαίσιο της εργασίας 7 Γ. Ν. Λεοντσίνης Μ. Ρεπούση, Η τοπική ιστορία ως πεδίο σπουδής στο πλαίσιο της σχολικής παιδείας, ό.π. 8 Γ. Ν. Λεοντσίνης, Θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα διδακτικής της ιστορίας και του περιβάλλοντος, ό.π., σ

8 8 των μελών των ομάδων της τάξης ή και μόνος του, διαμορφώνοντας προσωπικό λόγο και άποψη, δική του ιστορική αφήγηση. Υπό την προϋπόθεση αυτήν το σχολικό εγχειρίδιο, στο οποίο αντιστοιχεί το όποιο βοήθημα του διδάσκοντος, δε χρησιμοποιείται ως απλή πηγή άντλησης ιστορικών πληροφοριών προσφορά δηλαδή στο μαθητή του προσωπικού λόγου του άλλου, καθώς παρέχει το θεωρητικό και μεθοδολογικό εξοπλισμό στον εκπαιδευτικό, πρόσφορες γενικά διδακτικές και ερευνητικές προτάσεις αλλά και προσωπικές επινοήσεις διδασκαλίας που αναφέρονται σε μορφές συνεργατικής διδακτικής και ερευνητικής εργασίας (μεθοδολογία του project). Αναδεικνύονται έτσι τουλάχιστον από ορισμένες εκπαιδευτικές διαδικασίες απελευθερωτικές τάσεις στο σύνολο του εκπαιδευτικού συστήματος και επιτυγχάνεται η αποδέσμευση των εμπλεκόμενων στη μαθησιακή διαδικασία από τη χρήση ενός διδακτικού εγχειριδίου, το οποίο όσον αφορά στο μάθημα της ιστορίας θα μπορούσε εξολοκλήρου να είχε αναιρεθεί, να μην υφίσταται καν στη σχολική διαδικασία ή τουλάχιστον, όπως ήδη σημείωσα, να υφίσταται μόνον επικουρικά ως ενδεικτικό βοήθημα αναφοράς κατά τη διδασκαλία (διδακτικό εγχειρίδιο αναφοράς) 9. Ένας ακόμη βασικός λόγος για τον οποίο κρίνεται ως ανεπαρκές το διδακτικό βιβλίο ιστορίας είναι ότι οι μαθητές καλούνται να στοιχίσουν τη σκέψη τους στη βάση των θέσεων και προσωπικών προσεγγίσεων ενός συγγραφέα του διδακτικού εγχειριδίου, όσο και αν αυτό είναι απ αυτόν καλογραμμένο και προσεγμένο. Γιατί αυτό «εκπληρώνει» απλώς και με προκαθορισμένο τρόπο τους στόχους που καλείται, με βάση ένα πρόγραμμα σπουδών, να υπηρετήσει το ιστορικό μάθημα με συμβατικές, ενδεχομένως, μεθόδους που εκ των προτέρων ορίζει. Θεματολογία της τοπικής ιστορίας επιλογών Ενδεικτική τυπολογία και ζητήματα Αν η θεματογραφία της ιστορικής έρευνας δεν κατέστη δυνατόν να συνδυαστεί ουσιαστικά με την ιστορική ύλη των σχολικών εγχειριδίων, τουλάχιστον στην περίπτωση του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, η πολλαπλότητα αυτή είναι απόλυτα συμβατή με την ιστορική ύλη της τοπικής ιστορίας. Το περιβάλλον του σχολείου και ο τόπος των μαθητών που φοιτούν ή ζουν μόνιμα προσφέρονται για ανάλογες προσεγγίσεις. Στα θεματικά πεδία της τοπικής ιστορίας δεν υπάρχουν περιορισμοί ούτε στεγανά ανάμεσά τους. Κάθε πεδίο μπορεί να συνδέεται με κάποιο άλλο, να αλληλοσυμπληρώνεται, να αποκτά νόημα και σημασία μέσα από τη συσχέτισή του με κάποιο τυχόν εκ πρώτης όψεως ξένο προς το ερευνώμενο τοπικό. Καθοριστικής σημασίας παράγοντας για τη επιλογή ενός θεματικού πεδίου είναι το ενδιαφέρον των μελών της σχολικής τάξης (μαθητές, εκπαιδευτικός) ή μιας ομάδας εργασίας ή ακόμη και το προσωπικό ενδιαφέρον ενός μαθητή, που μπορεί να παροτρύνει και να πείσει και τα άλλα μέλη της ομάδας στην οποία συμμετέχει. 10 Ενδεικτικές τυπολογίες θεμάτων τοπικής ιστορίας Θέματα με άξονα αναφοράς την ιστορία του τοπίου (το ιστορικό τοπίο, το σύνολο των μεταβολών που υπέστη μέσα στο χρόνο, το σύνολο των άμεσων ή έμμεσων ανθρώπινων επεμβάσεων σ αυτό και τα ίχνη που άφησαν οι επεμβάσεις αυτές), όπως 9 Γ. Ν. Λεοντσίνης, Ιστορία περιβάλλον και η διδακτική τους, Κεντρ. διάθεση εκδόσεις «Ινστιτούτο του Βιβλίου Α. Καρδαμίτσα», Αθήνα 1999, σ Γ. Ν. Λεοντσίνης Μ. Ρεπούση, Η τοπική ιστορία ως πεδίο σπουδής στο πλαίσιο της σχολικής παιδείας, ό.π., σ Αυτόθι, σ

9 9 π.χ.: Ο τοπικός ιστορικός χώρος, οι γεωγραφικές και μορφολογικές συνιστώσες του. Μεταβολές των υδάτων, πηγών, λιμνών, ποταμών. Η αλλαγή του τοπίου μέσα από τις φυσικές και ιστορικές συνθήκες. Η ονομασία της τοπικής ή της ευρύτερης περιοχής. Οι αρχαιολογικοί χώροι. Παραδοσιακοί οικισμοί. Η οικιστική ταυτότητα και φυσιογνωμία μιας περιοχής. Τα κτήρια (δημόσια ή ιδιωτικά, βιομηχανικές και βιοτεχνικές μονάδες, εγκαταστάσεις και οικήματα ποικίλων χρήσεων, διαμονής και εργασίας). Σιδηροδρομικοί σταθμοί, δημόσιοι και ιδιωτικοί δρόμοι, άλλα συγκοινωνιακά κέντρα, μέσα και σταθμοί. Το λοιμοκαθαρτήριο μιας περιοχής. Το λιμάνι και ο ρόλος του στη ζωή του τόπου. Η ιστορία των γεφυριών της περιοχής. Κατασκευές ιστορικών και γεωγραφικών χαρτών και καλλιτεχνικές παραγωγές που στηρίζονται στη μελέτη του περιβάλλοντος, του φυσικού και ιστορικού τοπίου της περιοχής και πολλά άλλα. 2. Θέματα με άξονα αναφοράς τις καθημερινές ανθρώπινες δραστηριότητες (καθημερινή ζωή, επαγγέλματα, σχολείο, κατοικία, θρησκεία): Η τροφή, η ένδυση, η επικοινωνία, η αγορά, η γειτονιά της περιοχής. Οι γιορτές, οι σχολικές διακοπές και οι διακοπές από την επαγγελματική εργασία, τα παιχνίδια, η μόδα, η χρήση του καπνού και του οινοπνεύματος. Η θνησιμότητα σε σχέση με τις συνθήκες υγείας του τόπου. Το σχολείο, το στρατόπεδο, το νοσοκομείο, το μοναστήρι της περιοχής. Τα επαγγέλματα κατά φύλο, ανά κλάδο επαγγελματικής δραστηριότητας, ανά κοινωνική ομάδα. Τοπικά επαγγέλματα, παραδοσιακά και σύγχρονα. Τα τοπικά αρχεία, ο τοπικός τύπος. Η εξέλιξη της κατοικίας μιας περιοχής. Τεχνίτες και μάστορες, εργαλεία και τεχνικές οικοδόμησης, ανθρώπινες ανάγκες και αισθητικές αντιλήψεις. Ο τοπικός άγιος ή αγία, ο τόπος λατρείας. Η οργάνωση της ενορίας, το αποστολικό, φιλανθρωπικό και ανθρωπιστικό έργο της. Οι πολιτικές παρεμβάσεις της εκκλησίας και οι σχέσεις της με την πολιτική ηγεσία του τόπου. Ο εκσυγχρονισμός της εκκλησίας και η στάση της απέναντι στις κοινωνικές αλλαγές. 3. Θέματα με άξονα αναφοράς την ιστορία της οικογένειας (οι σχέσεις, η εγκατάσταση και οι μετακινήσεις, τα οικονομικά της οικογένειας, η εκπαίδευση των μελών της, η κοινωνική και πολιτική της δραστηριότητα): Ιστορία μελών της οικογένειας. Οι νοοτροπίες, οι ρόλοι, οι γονεϊκές σχέσεις. Τα έθιμα της οικογένειας. Ο τόπος διαμονής, οι εσωτερικές μετακινήσεις, οι μνήμες από τον τόπο καταγωγής. Ο τρόπος διαβίωσης, τα επαγγέλματα των μελών της οικογένειας. 4. Θέματα με άξονα αναφοράς την τοπική κοινωνία (δημογραφικά, κοινωνικά, οικονομικά χαρακτηριστικά):

10 10 Τοπωνύμια, οδωνύμια. Δημογραφική ταυτότητα: ηλικιακή πυραμίδα, γεννητικότητα, θνησιμότητα. Μετανάστευση εξωτερική, εσωτερική (τόποι εγκατάστασης, κινήσεις επιστροφής). Τοπική οικονομία (δραστηριότητες, επιχειρήσεις, εμπόριο). Σχέσεις οικονομίας με το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Πηγές της τοπικής ιστορίας και επιτόπια έρευνα και μελέτη Τα ίχνη που άφησαν οι ανθρώπινες κοινωνίες στη διαδρομή τους μέσα στο χρόνο συνιστούν ιστορικές μαρτυρίες για το ανθρώπινο παρελθόν. Μαρτυρίες που απαντούν στα ερωτήματα που θέτει ο ιστορικός, τα οποία επαναδιατυπώνονται, αναδιαμορφώνονται και συμπληρώνονται, αντανακλώντας τις εκάστοτε γενικότερες θεωρήσεις για το αντικείμενο και τις μεθόδους της ιστορικής έρευνας κάθε εποχής. Κάθε εποχή, κάθε «ιστορική σχολή», στη μακρά διάρκεια της εξέλιξης της ιστοριογραφίας διαμορφώνει τη θεώρησή της αναφορικά με τις ιστορικές πηγές και τη φιλοσοφία προσέγγισής τους. Οι επιστημολογικές εξελίξεις στην ιστοριογραφία, η ανάδειξη νέων αντικειμένων, η μετάβαση του επιστημονικού ενδιαφέροντος από τους επώνυμους στους ανώνυμους, από τα γεγονότα στον υλικό και πνευματικό πολιτισμό, από την «κορυφή» στην κοινωνική δομή διευρύνουν την έννοια της ιστορικής πηγής και τις μεθόδους αξιοποίησής της. Η ανάπλαση της καθημερινής ζωής των ανθρώπων, για παράδειγμα, απαιτεί νέου τύπου πηγές που μπορούν να απαντήσουν σε ανάλογα ιστορικά ερωτήματα. 12 Τα τελευταία χρόνια και κάτω από την πίεση της επινόησης νέων προσεγγίσεων της ιστοριογραφικής έρευνας και της διδακτικής της ιστορίας καταβάλλεται προσπάθεια να αξιοποιηθούν ιστορικές πηγές στη διδακτική πρακτική, με σκοπό να γεφυρωθεί η αποστασιοποίηση που υπάρχει ανάμεσα στη σχολική ιστορία και τις πηγές, ώστε να γίνουν αρμονικότερες οι σχέσεις ανάμεσα στη σχολική ιστορία και τις ιστορικές σπουδές. Η ίδια η εργασία των μαθητών με τις ιστορικές πηγές μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μάθησης, στη βάση τριών κυρίως αξόνων: (α) της αναζήτησης των πηγών, που ποικίλλει ανάλογα με το θέμα και τον τόπο που κάθε φορά επιλέγεται για ιστορική έρευνα, (β) της επεξεργασίας των πηγών, που αφορά κυρίως στην τοποθέτηση της πηγής στο ιστορικό της πλαίσιο, την ταξινόμησή της, την κατανόηση των εννοιών που εμπεριέχονται σ αυτήν και τέλος την αξιολόγησή της ως ιστορικής μαρτυρίας, και (γ) της ερμηνείας των πηγών, που συσχετίζεται με την εξαγωγή συμπερασματικών προσεγγίσεων για το ανθρώπινο παρελθόν. Για την τοπική ιστορία, με τις άπειρες δυνατότητες που προσφέρει το ιστορικό της περιβάλλον, έχουν προταθεί πολλές τυπολογίες πηγών. Η τυπολογία που ακολουθεί έχει ως στόχο να αναδείξει τον ευρύ ορίζοντα των πηγών της τοπικής ιστορίας, επισημαίνοντας ταυτόχρονα τις ειδικές μεθόδους που σχετίζονται με την επεξεργασία κάθε είδους πηγών ξεχωριστά. Γραπτές: Δημοσιευμένες (απομνημονεύματα, ημερολόγια, ταξιδιωτικές εντυπώσεις, δημόσια έγγραφα, έργα τοπικών ιστοριογράφων, τοπικός τύπος, ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας) ή αδημοσίευτες (αρχεία και κατάστιχα φυλαγμένα σε ιδιωτικούς ή δημόσιους χώρους) προσφέρουν πληροφορίες και επιδέχονται πολλές και πολλαπλές αναγνώσεις, προκειμένου να απαντηθούν τα εκάστοτε ιστορικά ερωτήματα και να γίνουν οι αναγκαίες αναπαραστάσεις της κοινωνικής και πολιτικής ζωής του ανθρώπου. Προφορικές: Μαρτυρίες που μπορούν να συμπληρώνουν τα κενά που αφήνουν άλλες πηγές, αντανακλώντας κυρίως τον τρόπο με τον οποίο ανακαλεί το παρελθόν στη 12 Αυτόθι, σ. 65 κ.ε.

11 11 μνήμη της μια ομάδα. Φωτογραφικές: οπτικά ντοκουμέντα που προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τις αλλαγές του ιστορικού τοπίου και των ανθρώπινων κοινωνιών μέσα στο χρόνο. Υλικές: Από αντικείμενα τέχνης και καθημερινής ζωής (που σώζονται σε μουσεία ή ιδιωτικές συλλογές) έως και το ίδιο το τοπίο, παρουσιάζουν μια συνέχεια, μια διαδοχή γραφών στις οποίες αναζητούνται τα ίχνη των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων στο παρελθόν. Χάρτες: Εξασφαλίζουν τη συσχέτιση της παραμέτρου του χώρου με αυτήν του χρόνου και του ιστορικού φαινομένου και συνιστούν σε πολλές περιπτώσεις μέσον παραστατικής εικονογράφησης και σχεδιαστικής αποτύπωσης του ιστορικού υλικού. Διαγράμματα και στατιστικοί πίνακες: Αξιοποιούνται κυρίως σε οικονομικού, δημογραφικού και πολιτικού ενδιαφέροντος θέματα. Ηχητικές: ηχογραφημένες μαρτυρίες του παρελθόντος (τραγούδια, δημόσιοι λόγοι που εκφωνήθηκαν σε εκδηλώσεις πολιτιστικού, θρησκευτικού, αθλητικού ή άλλου χαρακτήρα). Κινηματογραφικές: Ανάμεσα στα είδη κινούμενης εικόνας ξεχωριστή θέση κατέχουν τα επίκαιρα, τα οποία θεωρούνται πρωτογενείς πηγές και αξιοποιούνται σε τηλεοπτικές εκπομπές ιστορικού ενδιαφέροντος, ντοκιμαντέρ κ.α. Πολυμέσα, ηλεκτρονικές: περιέχουν την αξιοποίηση πολλών εποπτικών και διδακτικών μέσων συγχρόνως. Μέθοδοι και εργαλεία της σχολικής ιστορικής έρευνας και διδακτικής της ιστορίας Οργάνωση και λειτουργία του περιβάλλοντος μάθησης Ενδεικτικά στάδια μελέτης και έρευνας Η αναγκαιότητα της αξιολόγησης Η δημιουργία υποθέσεων εργασίας, η λογική τους ανάπτυξη καθώς και η αποσαφήνιση (ερμηνεία) των ευρημάτων που συλλέγονται από τις πηγές και η σύνθεσή τους σε συνεκτική νοηματική ακολουθία αποτελούν τους βασικούς άξονες για την ανάπτυξη κάθε ιστορικής έρευνας. Η ιστορική έρευνα προσδιορίστηκε ως συστηματική αναζήτηση, αξιολόγηση και σύνθεση των μαρτυριών με στόχο την ανάπλαση όψεων της ζωής στο παρελθόν και την εξαγωγή σχετικών συμπερασμάτων. Η ιστορική έρευνα παραμένει η προσφορότερη διαδικασία για να ερμηνεύεται η εξελικτική πορεία της ζωής του ανθρώπου και το παρόν των σημερινών κοινωνιών μέσα από την προσέγγιση του παρελθόντος. 13 Η εφαρμογή στο βαθμό που αυτό επιτυγχάνεται των αρχών της έρευνας στην εκπαίδευση αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της παιδείας στο δυτικό κόσμο και έχει εκτιμηθεί ως καθοριστικό στοιχείο της προόδου της. Η μέθοδος της ιστορικής έρευνας δομείται και αναπτύσσεται ακολουθώντας σειρά σταδίων, που μπορεί μεν να προσαρμόζονται στη βάση πολλών παραμέτρων και επιλογών κατά περίπτωση, παραμένουν, ωστόσο διακριτά και αναγκαία. 1 ο στάδιο: Η επιλογή του θέματος Πρώτο στάδιο κάθε ερευνητικής εργασίας είναι η επιλογή της θεματικής περιοχής στην οποία θα κινηθεί η σχολική ιστορική έρευνα, η διατύπωση, δηλαδή, ενός αρχικού ερωτήματος και η διερεύνηση του ερωτήματος αυτού ως προς τη δυνατότητά του να απαντηθεί, έχοντας με εφικτό τρόπο ανοικτό πεδίο έρευνας. Αυτή η διεργασία, που εκτείνεται σε μια πρώτη αναζήτηση και αξιολόγηση πηγών οι οποίες θα μπορούσαν να δώσουν βασικές απαντήσεις στο αρχικό ερώτημα, το καθιστά ιστορικό, θα λέγαμε, 13 Αυτόθι, σ

12 12 ερώτημα, ιστορικό, ως υπόθεση εργασίας, θέμα. 14 Με τη διατύπωση ενός κεντρικού ερωτήματος/θέματος προσδιορίζεται η οπτική γωνία από την οποία επιλέγεται να ερευνηθεί το τοπικό ιστορικό παρελθόν και προσανατολίζεται η πορεία της σχολικής έρευνας, προκειμένου να συγκεντρωθούν, μέσα από το ευρύ πλαίσιο της πρώτης ιστορικής ύλης που παρέχουν οι ιστορικές πηγές, τα στοιχεία εκείνα που θα οδηγήσουν στην απάντηση του κεντρικού ερωτήματος, δηλαδή στο ιστορικό συμπέρασμα και στη συγκρότηση του ιστορικού λόγου. 2 ο στάδιο: Η διαμόρφωση κεντρικού και επιμέρους ερωτημάτων Η πρώτη διερεύνηση του αρχικού θέματος ως ιστορικού θέματος συμβατού με την περίπτωση του σχολείου καθώς και με τη μέθοδο ερευνητικής σχολικής εργασίας μέσω των πηγών το καθιστά καταρχάς έγκυρο αλλά και πιο συγκεκριμένο. Η συγκεκριμενοποίηση του θέματος συνδέεται με τη δυνατότητα διατύπωσης μιας υπόθεσης εργασίας. Η υπόθεση αυτή συνιστάται να καταλήγει, εκτός από το κεντρικό ερώτημα, και σε μια σειρά επιμέρους ερωτημάτων που εξασφαλίζουν την ουσιαστική δυνατότητα πολλών και διαφορετικών διαδρομών προσέγγισης του ανθρώπινου παρελθόντος. 3 ο στάδιο: Η οργάνωση πρόσφορου μαθησιακού περιβάλλοντος Η ενεργός συμμετοχή του μαθητή στην οικοδόμηση της γνώσης, η εξασφάλιση συνθηκών μαθητικής αυτονομίας και η δημιουργία συνθηκών ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας αποτελούν βασικά γνωρίσματα του νέου μαθησιακού περιβάλλοντος που απαιτείται για τη διδασκαλία του μαθήματος της ιστορίας γενικής ή τοπικής. Ένας τρόπος οργάνωσης του νέου αυτού μαθησιακού περιβάλλοντος, που υιοθετήθηκε από προγράμματά μας τοπικής ιστορίας και αξιολογήθηκε με θετικό τρόπο είναι η συνεργατική διδακτική και ερευνητική εργασία. Με τη μεθοδολογία αυτή καθίσταται δυνατός ο σχεδιασμός του οργανωτικού πλαισίου για την υλοποίηση μιας συλλογικής σχολικής έρευνας με ομάδες εργασίας. Ο καθορισμός των χρονικών ορίων, μέσα στα οποία σχεδιάζεται να περατωθεί η σχολική ιστορική έρευνα 15, και η κατανόηση των βασικών αρχών και γνωρισμάτων της μεθόδου που, αποδίδοντας το σχετικό και για την ιστορία όρο project, αποκαλώ «συνεργατική διδακτική-ερευνητική εργασία», αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την επιτυχή διεξαγωγή μιας ιστορικής έρευνας στο πλαίσιο διδασκαλίας της τοπικής ιστορίας στο σχολείο. Στον πίνακα που ακολουθεί παραθέτουμε συνοπτικά τη βασική δομή και τις προϋποθέσεις οργάνωσης μιας συνεργατικής διδακτικής και ερευνητικής εργασίας. 14 Στη διδακτική της ιστορίας, η διερεύνηση αυτή συνιστά μια εκπαιδευτική διαδικασία, η οποία οφείλει να αξιολογεί τις πηγές μέσα από τη δυνατότητά τους να αξιοποιηθούν από τους μαθητές στους οποίους απευθύνονται, μέσα από την πραγμάτευσή τους, δηλαδή, ως εκπαιδευτικού υλικού (Γ. Ν. Λεοντσίνης Μ. Ρεπούση, Η τοπική ιστορία ως πεδίο σπουδής στο πλαίσιο της σχολικής παιδείας, ό.π., σ. 99). 15 Αναφερόμαστε σε τρόπους διευθέτησης του σχετικού χρόνου που προβλέπεται από το σχολικό έτος (δέκα διδακτικές ώρες το χρόνο) για τη διδασκαλία της τοπικής ιστορίας στην Γ τάξη Γυμνασίου.

13 13 Όψεις συνεργατικής διδακτικής και ερευνητικής εργασίας (τοπική ιστορία) Δομή, οργάνωση και λειτουργία Πρωτοβουλίες διδάσκοντος και μαθητών για την ανάληψη ενός θέματος σχολικής ιστορικής έρευνας. Ένταξη της έρευνας σε χρονοδιάγραμμα με παράλληλες θεματικές ενότητες, σχετικές με το θέμα διδακτικής εργασίας του γενικού προγράμματος σπουδών. Ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των μαθητών σχετικά με το θέμα της έρευνας. Διαμόρφωση κεντρικού ερωτήματος και επιμέρους ερωτημάτων. Διαμόρφωση πλαισίου δράσης. Δημιουργία ομάδων εργασίας για έρευνα Υλοποίηση όσων έχουν προγραμματιστεί. Αξιολόγηση και σύνθεση. Ολοκλήρωση των ερευνητικών διαδικασιών και αξιολόγηση (αυτοαξιολόγηση μαθητών, διδάσκοντος και συνολικού εκπαιδευτικού έργου). Αναγκαίες προϋποθέσεις Διάθεση και εξασφάλιση του απαιτούμενου χρόνου για σχολική έρευνα και προσέγγιση παράλληλα σχετικής ιστορικής ύλης. Ένταξη του ερευνώμενου θέματος τοπικής ιστορίας σε σχετικές με την ιστορική περίοδο θεματικές ενότητες, που διδάσκονται παράλληλα με το πρόγραμμα σπουδών της γενικής ιστορίας. Διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, εξασφάλιση χώρου εργασίας των ομάδων έρευνας. Οργάνωση χρονοδιαγράμματος εργασιών Επισκέψεις σε χώρους έρευνας. Συνεντεύξεις και άντληση προφορικών μαρτυριών. Παρουσίαση των αποτελεσμάτων της έρευνας και ενδεχόμενων προσωπικών συνθετικών εργασιών των μαθητών που, με παιδαγωγικές διαδικασίες, επιλέγονται. Κατά τη διάρκεια της υλοποίησης των ερευνητικών και διδακτικών διαδικασιών παρεμβάλλονται Διαλείμματα ενημέρωσης σχετικά με την πορεία των εργασιών των ομάδων. Διαλείμματα ανατροφοδότησης και ενδιάμεσης βελτιωτικής αξιολόγησης της πορείας των εργασιών. Συνεργασία με τους γονείς και «ειδικούς» που μπορούν να προσφέρουν εξειδικευμένες γνώσεις στην έρευνα των μαθητών και αφηγηματική πληροφόρηση (όταν κρίνεται απαραίτητο).

14 14 4 ο στάδιο: Η ιστορική αναζήτηση Η οργάνωση της σχολικής τάξης για την ιστορική αναζήτηση (ανάπτυξη σχεδίου διδακτικής και ερευνητικής εργασίας) εμπεριέχει τις ακόλουθες διεργασίες: Χωρισμό των μαθητών σε ομάδες εργασίας (τρεις έως πέντε μαθητές ανά ομάδα) Καταγραφή των δραστηριοτήτων ανά ομάδα και στο σύνολό τους Αναζήτηση των τόπων πραγματοποίησης της έρευνας και οργάνωση των μετακινήσεων των μαθητών Προγραμματισμό της σχολικής έρευνας στη βάση χρονοδιαγράμματος Ορισμό κοινών δραστηριοτήτων και τρόπων αμοιβαίας επικοινωνίας και συνεργασίας Η σχολική τάξη και γενικότερα το σχολικό περιβάλλον, το οικογενειακό περιβάλλον των μαθητών και το ευρύτερο περιβάλλον του τόπου διαμονής τους αποτελούν χώρους που μπορεί να διεξαχθεί η ιστορική έρευνα για τη μελέτη ενός θέματος τοπικής ιστορίας. Καθένας από τους χώρους αυτούς συνιστά διαφορετικό περιβάλλον μάθησης και απαιτεί διαφορετική προετοιμασία και οργάνωση, ενώ προϋποθέτει την πρόβλεψη και τη διάθεση διαφορετικού χρόνου. Πρόκειται, υπό μια έννοια, για διαφορετικά επίπεδα της ιστορικής αναζήτησης. 16 Οι μαθητικές δραστηριότητες στο στάδιο ιστορικής αναζήτησης σχεδιάζονται στη βάση του ακόλουθου περιγράμματος: Πραγματοποιείται έρευνα και μελέτη στους χώρους που έχουν επιλεγεί ως καταλληλότεροι για το υπό διερεύνηση θέμα. Αναζητώνται γραπτές πηγές, προφορικές μαρτυρίες και μαρτυρίες από το ορατό μέρος του ιστορικού χώρου μελέτης και του γενικότερου περιβάλλοντος. Πραγματοποιείται καταγραφή, επεξεργασία και μελέτη των πληροφοριών που συλλέγονται. Συγκεντρώνεται φωτογραφικό ή βιντεοσκοπημένο υλικό, συνεντεύξεις και οποιαδήποτε άλλα στοιχεία θεωρείται ότι ενισχύουν το προς διερεύνηση θέμα. Επιχειρείται σύνθεση των αποτελεσμάτων της σχολικής ιστορικής έρευνας, δηλαδή ανάπλαση του ιστορικού περιεχομένου των πληροφοριών σε ενιαίο σύνολο. 5 ο στάδιο: Η αξιολόγηση ως προϋπόθεση της πορείας και της εξέλιξης του ερευνητικού και διδακτικού έργου (αυτοαξιολόγηση διδάσκοντος και μαθητών) Η αξιολόγηση της σχολικής ιστορικής έρευνας αποτελεί μια συνεχή διαδικασία, που αποσκοπεί στον έλεγχο της προόδου της ερευνητικής προσπάθειας, προκειμένου να συγκεντρώνονται στοιχεία με βάση τα οποία να επέρχονται τροποποιήσεις ή βελτιώσεις στον αρχικό σχεδιασμό της ερευνητικής εργασίας. Μια τέτοια διαδικασία προσφέρει στον εκπαιδευτικό τη δυνατότητα συνεχούς επαναπροσδιορισμού της διδακτικής πρακτικής του και στους μαθητές τη δυνατότητα ανατροφοδότησης των ενεργειών και δραστηριοτήτων τους. Με μια τέτοια προοπτική η αξιολόγηση καθίσταται διαμορφωτική (ή βελτιωτική) και αποτελεί συστατικό στοιχείο της μάθησης. Αντικείμενα αυτής της αξιολόγησης μπορούν να είναι: α) οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί στόχοι, β) η μέθοδος σχολικής ιστορικής έρευνας και διδασκαλίας, γ) η συμβολή του διδάσκοντος στην επίτευξη των διδακτικών στόχων, δ) ο βαθμός της ενεργού συμμετοχής των μαθητών στην ερευνητική διαδικασία, ε) η απόκτηση από τους μαθητές δεξιοτήτων, γνώσεων, στάσεων, συναισθημάτων και αξιών ως αποτέλεσμα μιας προτεινόμενης μεθοδολογικής και ερευνητικής προσέγγισης 16 Βλ. αναλυτικά Γ. Ν. Λεοντσίνης Μ. Ρεπούση, Η τοπική ιστορία ως πεδίο σπουδής στο πλαίσιο της σχολικής παιδείας, ό.π., σ

15 15 κατά τη διδακτική διαδικασία του μαθήματος της τοπικής ιστορίας. Στη διδακτική πράξη και τη μεθοδολογική διαδικασία της σχολικής έρευνας αξιολογούνται η ερευνητική διάθεση του μαθητή για αναζήτηση των πηγών και κριτική επεξεργασία τους, η επινοητικότητα, η ανάπτυξη δεξιοτήτων φαντασιακής αναπαράστασης πλευρών του ιστορικού σκηνικού και η κριτική διείσδυση στο περιεχόμενο της ανθρώπινης δράσης. Η αίσθηση που χρειάζεται να αποκομίζει ο δάσκαλος είναι ανάγκη να σχετίζεται με βιωμένες μορφές πρόσληψης από τους μαθητές της ιστορικής γνώσης. Η απόδοση στις δραστηριότητες αυτές και η αποδοχή των όρων και των κανόνων της ερευνητικής μεθόδου καθώς και η ανάπτυξη κατασκευαστικών δεξιοτήτων και δεξιοτήτων αναπαράστασης πλευρών του ιστορικού σκηνικού (π.χ. κατασκευή χαρτών, ζωγραφικές αναπαραστάσεις, σύνταξη ερωτηματολογίου, σύνθεση βιογραφιών, ταξινόμηση ιστορικού υλικού, χρονοδιαγράμματα, δραματοποίηση, σύνθεση ιστοριών, οργάνωση συνεντεύξεων) συνιστούν έγκυρα και αξιόπιστα μέσα που βοηθούν το μαθητή να οδηγείται σε βιωμένες μορφές εποικοδόμησης της ιστορικής γνώσης, ενώ ο διδάσκων αξιολογεί τη συμμετοχή του σε αυτήν τη διαδικασία. Κριτήριο αξιολόγησης αποτελεί ακόμη και η ανάπτυξη δεξιοτήτων συνεργασίας μέσα από ομάδες εργασίας σε προγράμματα σχολικής ιστορικής έρευνας. Η συλλογική ενημέρωση της τάξης από την ιστορική αναζήτηση των ομάδων ή των ατόμων με τα αποτελέσματά τους, η ολική προσέγγιση του θέματος από τη σκοπιά του κάθε μαθητή (ή της κάθε ομάδας), η αυτοαξιολόγηση του διδάσκοντος αναφορικά με αυτό που ξεκίνησε και πραγματοποιήθηκε με τους μαθητές του και η αξιολόγηση του συνολικού σχεδίου εργασίας αποτελούν το στάδιο ολοκλήρωσης της σχολικής ιστορικής έρευνας, για το οποίο συνιστώνται ενδεικτικές προτάσεις αξιολογικής προσέγγισης του συντελούμενου έργου. Οργάνωση και λειτουργία του περιβάλλοντος έρευνας και μάθησης κατά την υλοποίηση παραδείγματος σχολικής έρευνας με θέμα: Παλαιές και νέες χρήσεις των κτηρίων: Το κτήριο Παπαστράτου στην πόλη του Βόλου Το διδακτικό παράδειγμα που ακολουθεί απευθύνεται σε μαθητές ΣΤ τάξης Δημοτικού και Γ τάξης Γυμνασίου, προσαρμοσμένο κατά περίπτωση και σύμφωνα με το πρόγραμμα σπουδών της ιστορίας και τις εφικτές δυνατότητες πραγματοποίησης επιτόπιας έρευνας και μελέτης. Κλιμακώνεται σε πέντε στάδια και συνιστάται η ολοκλήρωσή του σε χρονικό διάστημα τεσσάρων έως έξι μηνών. Σκοπός της σχολικής ιστορικής έρευνας: Με σημείο αναφοράς το βιομηχανικό κτήριο της καπναποθήκης Παπαστράτου αλλά και τα άλλα παλαιά βιομηχανικά κτήρια, ερευνάται η σύγχρονη ιστορία της πόλης του Βόλου, κυρίως ως προς τα αναπτυξιακά, εκπαιδευτικά και κοινωνικά-πολιτισμικά συμφραζόμενα. Διδακτικοί και ερευνητικοί στόχοι Η απόκτηση γνώσεων για την εξέλιξη της πόλης από τις αρχές του 20ού αιώνα, και ειδικότερα για την ανάπτυξη του εμπορίου, τη βιομηχανική ανάπτυξη, την αγορά προϊόντων και εργασίας, τους εργατικούς αγώνες και το αίτημα για εκπαίδευση και πολιτισμική δημιουργία. Η κατανόηση της συμβολής των κοινωνικών αγώνων στη μετεξέλιξη μιας τοπικής κοινωνίας. Ο ρόλος του Τύπου. Η ανάδειξη της ταυτότητας της τοπικής κοινωνίας και των φορέων της. Η πολιτιστική φυσιογνωμία του Βόλου, η μικρασιατική κουλτούρα και η προοδευτική πνευματική του παράδοση. Ιστορικές και διαθεματικές συνδέσεις: Με μαθήματα και ειδικές θεματικές ενότητες της γενικής ιστορίας: «Η Ελλάδα

16 16 από την ανεξαρτησία της ως τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο», «Η Ελλάδα κατά τον 20ό αιώνα», «Νεότερη ιστορία της Θεσσαλίας». Με άλλα μαθήματα του αναλυτικού προγράμματος: Γλωσσικά μαθήματα, Γεωγραφία, Περιβαλλοντική εκπαίδευση, Τεχνικά, Μουσική. Ιστορικές έννοιες: Οικονομία Κοινωνία Αποκέντρωση Οικονομική ανάπτυξη Εκβιομηχάνιση Αποβιομηχάνιση Βιομηχανική Αρχαιολογία Εργατικό κίνημα Ανεργία Προσφυγιά Περιβάλλον Οικολογικά προβλήματα Εκπαίδευση, Παιδεία, Πολιτισμός Τοπική Αυτοδιοίκηση Τοπική ταυτότητα Μετανάστευση εσωτερική, εξωτερική Θεματικά πεδία προς διερεύνηση με κυρίαρχη διάσταση την επιτόπια έρευνα και μελέτη και τη βιβλιογραφική προσέγγιση Εμπόριο, αγορά, προϊόντα, επαγγέλματα, μεταφορές (λιμάνι, σιδηρόδρομος, σταθμοί υπεραστικών λεωφορείων) Η ανάπτυξη της βιομηχανίας, η παρακμή, η βιομηχανική περιοχή του Βόλου Το εργατικό κίνημα και οι καπνεργάτες μέσα από τον τύπο του Βόλου Η νέα χρήση κτηρίων, ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και των τοπικών φορέων Η εκπαίδευση στο Βόλο και την ευρύτερη Θεσσαλία Νεοελληνικός διαφωτισμός (διαχρονία και συγχρονία). Η ίδρυση του Πανεπιστημίου. Η επιλογή του κτηρίου Παπαστράτου ως έδρα των διοικητικών υπηρεσιών του Πανεπιστημίου. Το Πανεπιστήμιο και ο χώρος με το κτήριο αυτό ως πολιτισμικό και οικονομικό κύτταρο για την πόλη του Βόλου και της ευρύτερης περιοχής. Πηγές για ιστορική αναζήτηση (ενδεικτικά): Πρωτογενείς Δευτερογενείς (ενδεικτική βιβλιογραφία) Αρχεία: Εμπορικού & Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Δήμου Βόλου Επιμελητηρίου Μαγνησίας Εφημερίδων Θεσσαλία (1881) και Ταχυδρόμος (1916) Εταιρείας Θεσσαλικών Ερευνών Βιομηχανίας Παπαστράτος ΑΒΕΕ Εργατικού Κέντρου Βόλου Αγριαντώνη Χρ., Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19 ο αιώνα (Αθήνα 1986) «Βόλος: Τόποι και Πρόσωπα», αφιέρωμα Επτά Ημέρες, εφημ. Καθημερινή (30/1/1994) «Βιομηχανική Αρχαιολογία», αφιέρωμα Αρχαιολογία 18 (1996)

17 17 Φωτογραφικές Συλλογές Ν. Κολλιού, Τυπογραφικό Πανόραμα Βόλου (φωτογραφικό άλμπουμ) Φωτογρ. Αρχείο Σ. Στουρνάρα Φωτογρ. Αρχείο Ζημέρη (Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας) Φωτογρ. Αρχείο Κ. Ανδρουλιδάκη Φωτογρ. Αρχείο Γ. Φώτου Συνεντεύξεις: Προφορικές μαρτυρίες Με πρωτεργάτες της ίδρυσης του Πανεπιστημίου (Καθηγητές και πολιτικούς) Με κατοίκους (για τη σημασία του κτηρίου Παπαστράτου και του Πανεπιστημίου στην καθημερινή τους ζωή) Με επαγγελματίες για επαγγέλματα που χάνονται και άλλα που εμφανίστηκαν και διαθέτουν οικονομικό ενδιαφέρον Ανάπτυξη του διδακτικού παραδείγματος Στάδια μελέτης και έρευνας Αξιολόγηση του εκπαιδευτικού έργου 1ο στάδιο: Η επιλογή του θέματος Στόχος: Δημιουργία προβληματισμού για το παλαιό και το νέο που συνυπάρχει γύρω μας, δημιουργία ερευνητικής διάθεσης, ομαδική συνεργασία, ανάπτυξη διαλόγου, αναζήτηση απαντήσεων και σχολιασμών. Ενδεικτικό εκπαιδευτικό υλικό και ενδεικτικές ενέργειες Επιτόπιες επισκέψεις Εισαγωγή για την ιστορία της πόλης Επισκέψεις στο κτήριο Παπαστράτου, στο Δημαρχείο Βόλου, στο Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας Πρώτη επεξεργασία του υλικού στην τάξη. Συζήτηση επί των παρατηρήσεων των μαθητών από τις επισκέψεις. Διαμόρφωση κεντρικού ερωτήματος: «Τι σήμαινε και τι σημαίνει το κτήριο της καπναποθήκης για τους κατοίκους του Βόλου;» 2 ο στάδιο: Η διαμόρφωση κεντρικού και επιμέρους ερωτημάτων θεματικών πεδίων Ποια υπήρξε η λειτουργία του κτηρίου της καπνοβιομηχανίας Παπαστράτου πριν γίνει Πανεπιστήμιο; Γιατί η εταιρεία «Παπαστράτος» λειτούργησε εργοστάσιο 1ο θεματικό πεδίο καπναποθήκης στο Βόλο; Τι προϊόντα παρήγε η περιοχή και ποια από αυτά εξάγονταν; Τι γινόταν με το εμπόριο στο Βόλο; Πώς διεξαγόταν; Τι άλλα επαγγέλματα υπήρχαν; Ποια χάθηκαν; Γιατί; Ποιοι είναι οι λόγοι για τους οποίους γνωρίζει ανάπτυξη η βιομηχανία στο Βόλο; 2ο θεματικό πεδίο Ποιοι είναι οι περίοδοι εκβιομηχάνισης και αποβιομηχάνισης και τι συντελεί σ' αυτό; Ποια οικολογικά προβλήματα εμφανίζονται στην περιοχή,

18 18 3ο θεματικό πεδίο 4ο θεματικό πεδίο 5ο θεματικό πεδίο εξαιτίας της εκβιομηχάνισης; Ποια οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα εμφανίζονται στην πόλη, εξαιτίας της αποβιομηχάνισης; Ποιοι δούλευαν σ' αυτήν την καπναποθήκη, ποιοι ήταν και πώς ζούσαν; Γιατί υπάρχει τέτοια δραστηριότητα σχετικά με τον καπνό στο Βόλο; Ποια η συμβολή του προσφυγικού στοιχείου στην ανάπτυξη της βιομηχανίας; Πότε και γιατί αναπτύχθηκε το εργατικό κίνημα στο Βόλο; Ο Τύπος του Βόλου. Γιατί γνωρίζει τέτοια ανάπτυξη; Τι αναφορές γίνονται για το εργατικό κίνημα στον Τύπο του Βόλου; Ποια είναι τα βιομηχανικά κτήρια και πού βρίσκονται; Τι απέγιναν τα βιομηχανικά κτήρια του Βόλου; Για ποιες δραστηριότητες χρησιμοποιούνται; Ποιος είναι ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και των άλλων φορέων στη σημερινή αξιοποίηση τους; Για ποιους λόγους επιλέγεται ο Βόλος ως έδρα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας; Τι έχει να επιδείξει ο Βόλος στον χώρο της παιδείας; (Μηλιώτικη Σχολή, Γυμνάσιο Βόλου, Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο Βόλου, Σχολή Υπομηχανικών, ΑΣΔΕΝ, Ελεύθερο Ανοικτό Πανεπιστήμιο του Δήμου Βόλου) Γιατί ο Βόλος εμφανίζει αξιόλογη εκπαιδευτική δραστηριότητα; Τι συμβαίνει σήμερα; Πότε ιδρύθηκε το Πανεπιστήμιο; Από ποιους; Πόσες και ποιες σχολές περιλαμβάνει; Ποιες από αυτές έχουν έδρα στη πόλη του Βόλου; Ποια ακίνητα ανήκουν στο Πανεπιστήμιο; Γιατί επιλέχθηκε το κτήριο Παπαστράτου ως έδρα των διοικητικών υπηρεσιών του Πανεπιστημίου; Πόσους φοιτητές έχει; Τι σημαίνει αυτό για την πόλη του Βόλου; Πώς συνδέεται η εκπαίδευση με το χώρο της παραγωγής; Ποιες επεμβάσεις πολιτισμού κάνει το Πανεπιστήμιο; 3 ο στάδιο: Η οργάνωση κατάλληλου μαθησιακού περιβάλλοντος Στόχος: Η κινητοποίηση και συμμετοχή όλων των μαθητών στη σχολική ιστορική έρευνα, η καλλιέργεια υπευθυνότητας, η οργάνωση της ομάδας, ο προγραμματισμός της εργασίας, η αναζήτηση λύσεων στα προβλήματα που παρουσιάζονται. 4 ο στάδιο: Η ιστορική αναζήτηση Στόχος: Η οργάνωση της έρευνας, η αναζήτηση στοιχείων που θα βοηθήσουν στη σύνθεση των απαντήσεων στα ερωτήματα και τους προβληματισμούς. Ενδεικτικές μέθοδοι και εργαλεία Επιτόπια έρευνα και μελέτη Μελέτη του χάρτη της πόλης και εντοπισμός των παλαιών βιομηχανικών κτηρίων που βρίσκονται μέσα σ' αυτήν. Επισκέψεις στους χώρους έρευνας, φωτογράφιση κτηρίων, εργαλείων, μηχανών,

19 19 υλικών κατασκευής, περιβάλλοντος χώρου. Μελέτη και συλλογή στοιχείων από αρχεία Σύνταξη στατιστικών πινάκων. Καταγραφή προφορικών μαρτυριών 5 ο στάδιο: Η αξιολόγηση Στόχος: Σύνθεση των εργασιών των μαθητών σε ενιαίο σύνολο από όλες τις ομάδες και παρουσίαση της εργασίας. Η αυτοαξιολόγηση των ομάδων (αναφορά στα προβλήματα που παρουσιάστηκαν και αξιολόγηση του συνόλου της εργασίας από τους μαθητές, σύμφωνα με τους στόχους που είχαν τεθεί και τις επιλογές που έγιναν). Ενδεικτικές δραστηριότητες παρουσίασης των αποτελεσμάτων της έρευνας:: Κατασκευή χαρτών του φυσικού και ιστορικού τοπίου της πόλης Οργάνωση πολιτιστικής βραδιάς με θεατρική παράσταση, τοπικούς χορούς και παρουσίαση ιστορικών στοιχείων της πόλης. Έκθεση φωτογραφίας ή άλλης εικαστικής έκφρασης των μαθητών. Έγγραφη ανακοίνωση στο Δήμο Βόλου με αναπτυξιακές προτάσεις για τα παλαιά βιομηχανικά κτήρια. Συγγραφή μιας ενιαίας συνθετικής εργασίας από τις ομάδες εργασίας των μαθητών και δημοσίευσή της στον τοπικό τύπο, στο διαδίκτυο ή και αυτοτελώς. Αξιοποίηση της έρευνας για την παραγωγή και διακίνηση φυλλαδίου ή άλλων εντύπων (π.χ. ημερολογίου) με σκοπό την προβολή της ιστορίας και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της περιοχής καθώς και τη συμβολή στην τουριστική ανάπτυξη της περιοχής. Αξιολόγηση ερευνητικού έργου (αυτοαξιολόγηση μαθητών και διδάσκοντος): Ανέπτυξαν και σε ποιο βαθμό οι μαθητές μας τις παρακάτω δεξιότητες; Άσκηση στην έρευνα και τη συνεργασία μεταξύ τους, με τον διδάσκοντα και με άλλους φορείς Ικανότητα αναζήτησης, παρατήρησης, καταγραφής και ανάλυσης δεδομένων Αναζήτηση ιστορικών πληροφοριών με τη μέθοδο της συνέντευξης και της μελέτης στις συμβατικές και ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες Αισθητική προσέγγιση του περιβάλλοντος χώρου Ανάπτυξη ικανότητας ερμηνείας της τοπικής νοοτροπίας και των συμπεριφορών των δρώντων προσώπων της ιστορικής περιόδου που ερευνάται Ανίχνευση των προοπτικών της ζωής στον τόπο που ζουν και δραστηριοποιούνται οι σημερινοί κάτοικοι και εργαζόμενοι Χειρισμός σύγχρονων τεχνολογικών μέσων Δεξιότητες αξιολόγησης της επιλογής του συγκεκριμένου κτηρίου (καπνεργοστασίου Παπαστράτου) ως επιτυχημένου παραδείγματος για την επίτευξη των προκαθορισμένων διδακτικών στόχων στη σχολική πράξη κατά τη διάρκεια του διδασκόμενου μαθήματος Αυτοαξιολόγηση του εκπαιδευτικού έργου από το δάσκαλο και τους μαθητές και παρουσίαση αξιολογικών κρίσεών τους στο σύνολο των ομάδων αναφορικά με το έργο που επιτελέσθηκε. Ελεύθερη έκφραση συναισθημάτων των μαθητών σχετικά με την εργασία και την έρευνά τους και ανταλλαγή σχετικών προσωπικών προσεγγίσεων.

20 20 Βιβλιογραφία * Διδακτική της Ιστορίας. Γενική τοπική ιστορία και περιβαλλοντική εκπαίδευση, Κεντρ. διάθεση εκδόσεις «Ινστιτούτο του Βιβλίου Α. Καρδαμίτσα», Αθήνα Ιστορία περιβάλλον και η διδακτική τους, Κεντρ. διάθεση εκδόσεις «Ινστιτούτο του Βιβλίου Α. Καρδαμίτσα», Αθήνα Πειραματικό πρόγραμμα για τη διδασκαλία της τοπικής ιστορίας στην Πρωτοβάθμια εκπαίδευση, εκδ. Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, Αθήνα Η τοπική ιστορία ως πεδίο σπουδής στο πλαίσιο της σχολικής παιδείας, Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, εκδ. Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα Θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα διδακτικής της ιστορίας και περιβάλλοντος, εκδ. «Ινστιτούτο του Βιβλίου Α. Καρδαμίτσα», Αθήνα Πολυπολιτισμικότητα και σχολική ιστορία, εκδ. Ατραπός, Αθήνα Θεωρία και μεθοδολογικές προσεγγίσεις της σχολικής ιστορίας, εκδ. Ατραπός, Αθήνα 2007, υπό έκδοση. Γ. Ν. Λεοντσίνης, κ.ά., Εκπαιδευτικό λογισμικό ιστορίας Γ τάξης Γυμνασίου (CD- ROM), Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Εκπαίδευση και Αρχική Επαγγελματική Κατάρτιση» (ΕΠΕΑΕΚ), Αθήνα Γ. Ν. Λεοντσίνης, κ.ά., Εκπαιδευτικό λογισμικό τοπικής ιστορίας Γ τάξης Γυμνασίου (CD-ROM), Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, Αθήνα «Η αξιολόγηση στη σχολική ιστορία», στο: Αναγνώριση Τιμητικό αφιέρωμα στον Καθηγητή Θεόδωρο Γ. Εξαρχάκο, εκδ. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 2006, σ * Κατωτέρω παρατίθεται η βασικότερη βιβλιογραφία που αφορά δικές μου προσεγγίσεις στη διδακτική της ιστορίας και του περιβάλλοντος.

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΟΜΙΛΟΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ WΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΟΜΙΛΟΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Υπεύθυνη Ομίλου: Όλγα Μούσιου-Μυλωνά Σχολική Σύμβουλος 1ης Εκπαιδευτικής Περιφέρειας Φλώρινας, Μέλος ΕΠ.Ε.Σ. Πρότυπου Πειραματικού

Διαβάστε περισσότερα

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Περιγραφή του μαθήματος - στόχοι: Το μάθημα εξετάζει τις κοινωνικές, πολιτισμικές και ιστορικές διαστάσεις της ανάπτυξης του θεσμού του μουσείου και η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΦΛΩΡΙΝΑ 2014 1 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ : «ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΟΥΣ ΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ» ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΣ : ΠΟΥΓΑΡΙ ΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α τάξη Γενικού Λυκείου και Α τάξη Εσπερινού Γενικού Λυκείου Το Π.Σ. για το μάθημα της Λογοτεχνίας στην Α Λυκείου επιδιώκει να δώσει νέες κατευθύνσεις στη διδασκαλία της Λογοτεχνίας

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Με την συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε. Κ. Τ.) Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για την Πιλοτική Εφαρμογή των μαθημάτων και των Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο

Οδηγίες για την Πιλοτική Εφαρμογή των μαθημάτων και των Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο Οδηγίες για την Πιλοτική Εφαρμογή των μαθημάτων και των Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο για τις ανάγκες της Πράξης «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) Πιλοτική Εφαρμογή». Α. ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ Οι Δ/τές ως προωθητές αλλαγών με κέντρο τη μάθηση Χαράσσουν τις κατευθύνσεις Σχεδιάσουν την εφαρμογή στη σχολική πραγματικότητα Αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Νάουσα 13-15. Μαΐου 2005. Μαρία Ρεπούση Επ. Καθηγήτρια Ιστορίας & Διδακτικής της Ιστορίας Παιδαγωγική Σχολή ΑΠΘ

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Νάουσα 13-15. Μαΐου 2005. Μαρία Ρεπούση Επ. Καθηγήτρια Ιστορίας & Διδακτικής της Ιστορίας Παιδαγωγική Σχολή ΑΠΘ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Νάουσα 13-15 Μαΐου 2005 Μαρία Ρεπούση Επ. Καθηγήτρια Ιστορίας & Διδακτικής της Ιστορίας Παιδαγωγική Σχολή ΑΠΘ Η αξιοποίηση της βιομηχανικής κληρονομιάς στην ιστορική εκπαίδευση Ιστορική

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1250 Διδάσκων Βασίλης Πανταζής, pantazisv@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο, 2 ο Μονάδες ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο Πρόγραμμα: Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο Πρόγραμμα: Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΜΕ ΤΙΤΛΟ: «Αξιολόγηση Εκπαιδευτικής Επάρκειας Ανάπτυξη παιδαγωγικών και διδακτικών δεξιοτήτων στη Γενική, Ειδική και Διαπολιτισμική Αγωγή, με έμφαση στην Καινοτομία και

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου»

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΜΠΙΛΙΟΥΡΗ ΑΡΓΥΡΗ 2011 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ «ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΕΝΟΣ ΑΓΓΕΙΟΥ» ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η παρούσα εργασία αποτελεί το θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

08/07/2015. Ονοματεπώνυμο: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ. Ιδιότητα: ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Β ΙΕΠ. (Υπογραφή)

08/07/2015. Ονοματεπώνυμο: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ. Ιδιότητα: ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Β ΙΕΠ. (Υπογραφή) Πράξη: «Ανάπτυξη μεθοδολογίας και ψηφιακών διδακτικών σεναρίων για τα γνωστικά αντικείμενα της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Γενικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης» Άξονες Προτεραιότητας 1-2-3 Οριζόντια

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός Επιμόρφωσης για τη Φυσική Αγωγή: Επιμόρφωση Νηπιαγωγών & Εκπαιδευτικών ΠΕ11 Α & Β φάση

Οδηγός Επιμόρφωσης για τη Φυσική Αγωγή: Επιμόρφωση Νηπιαγωγών & Εκπαιδευτικών ΠΕ11 Α & Β φάση 2011 2012 Οδηγός Επιμόρφωσης για τη Φυσική Αγωγή: Επιμόρφωση Νηπιαγωγών & Εκπαιδευτικών ΠΕ11 Α & Β φάση Επιστημονικό Πεδίο: Σχολική & Κοινωνική Ζωή Ανδρέας Γ. Αυγερινός Συντονιστής για τη Φυσική Αγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Εισαγωγή Η αλλαγή του κλίματος αποτελεί στις μέρες μας ένα αδιαμφισβήτητο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΑΛΟΓΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙ ΕΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Ι. ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ............................... 15 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ................................... 17 ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Master s Degree. www.unic.ac.cy. Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως)

Master s Degree. www.unic.ac.cy. Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως) Master s Degree www.unic.ac.cy Μεταπτυχιακό στις Επιστήμες Αγωγής (Εξ Αποστάσεως) «Σε αυτό το ταξίδι για την ανακάλυψη της γνώσης μας εντυπωσίασε ιδιαίτερα η οργάνωση και το φιλικό κλίμα του Πανεπιστημίου.»

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή. Ηλικιακή ομάδα 9-12

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή. Ηλικιακή ομάδα 9-12 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή Ηλικιακή ομάδα 9-12 Φυσική καταστροφή, ηλικιακή ομάδα, γνωστικό αντικείμενο Το σενάριο απευθύνεται σε μαθητές δημοτικού ηλικίας 9-12 ετών (Δ, Ε,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ Στο πλαίσιο της Πράξης «Ακαδημία Πλάτωνος - Η Πολιτεία και ο Πολίτης»,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΣ 2014-2015 - ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΣ 2014-2015 - ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΣ 2014-2015 - ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΙΙ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: Δ. ΘΕΟΔΩΡΟΥ, ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΖΩΝΗ 1. Σύντομη ενημέρωση (βασική

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα της διδακτικής πρότασης: «Η ανάπτυξη δυναμικών ομάδων και ο ρόλος τους στον ελλαδικό χώρο από το το 1453 έως το 1820».

Θέμα της διδακτικής πρότασης: «Η ανάπτυξη δυναμικών ομάδων και ο ρόλος τους στον ελλαδικό χώρο από το το 1453 έως το 1820». M ί α δ ι δ α κ τ ι κ ή π ρ ό τ α σ η μ ε α ν α ζ ή τ η σ η κ α ι α ξ ι ο π ο ί η σ η ι σ τ ο ρ ι κ ο ύ υ λ ι κ ο ύ α π ό τ ο λ ο γ ι σ μ ι κ ό 2 1 Ε Ν Π Λ Ω Σύντομη περιγραφή: Οι μαθητές/τριες αντλούν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ Στο πλαίσιο της Πράξης «Ακαδημία Πλάτωνος - Η Πολιτεία και ο Πολίτης»,

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Τα ερωτήματα που προκύπτουν από την εισαγωγή της Φυσικής στην Α γυμνασίου είναι :

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Παναγάκος Ιωάννης Σχολικός Σύμβουλος Δημοτικής Εκπαίδευσης Βασικοί Στόχοι ενός Προγράμματος Σπουδών Ένα πρόγραμμα σπουδών επιδιώκει να επιτύχει δύο

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη Πεδίου ΟΜΑΔΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012

Μελέτη Πεδίου ΟΜΑΔΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012 Μελέτη Πεδίου ΟΜΑΔΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012 Μελέτη Πεδίου-Ορισμός Οι μελέτες πεδίου αναφέρονται σε προσχεδιασμένες δραστηριότητες των μαθητών/τριών που πραγματοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ

1 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ Αθήνα, 1/9/2013 Πληροφορίες : Δ.Σ. Διεύθυνση : Ξενοφώντος 15Α T.K. : 105 57 Αθήνα Τηλέφωνο/Φάξ : 210.3229120 Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο : pess@pess.gr Δικτυακός τόπος : http://www.pess.gr Π Ε. Τ Π Ε Λ Ο Π

Διαβάστε περισσότερα

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Κων/νος νος Κλουβάτος Σύμβουλος 3 η ς Περιφέρειας Δημ. Εκπ/σης Ν. Κυκλάδων Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Μορφές αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση. Φ. Κ. Βώροs, «Αξιολόγηση του Μαθητή, και Παιδαγωγική Ευαισθησία (ή Αναλγησία)» 2. (www.voros.gr/paid/axiol.doc)

Αξιολόγηση. Φ. Κ. Βώροs, «Αξιολόγηση του Μαθητή, και Παιδαγωγική Ευαισθησία (ή Αναλγησία)» 2. (www.voros.gr/paid/axiol.doc) 1 Αξιολόγηση Αξιολόγηση είναι η αποτίμηση του αποτελέσματος μιας προσπάθειας. Στην περίπτωση των μαθητών/τριών το εκτιμώμενο αποτέλεσμα αναφέρεται στις γνώσεις και δεξιότητες, που φέρεται να έχει κατακτήσει

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΙΗΜΕΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ» 4 & 5 Σεπτεμβρίου 2013. Διδασκαλία Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματισμός: Σύγχρονα διδακτικά πλαίσια

«ΔΙΗΜΕΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ» 4 & 5 Σεπτεμβρίου 2013. Διδασκαλία Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματισμός: Σύγχρονα διδακτικά πλαίσια Σχολική Χρονιά 2013-2014 «ΔΙΗΜΕΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ» 4 & 5 Σεπτεμβρίου 2013 Διδασκαλία Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματισμός: Σύγχρονα διδακτικά πλαίσια Παρουσίαση-Οργάνωση: Oμάδα Eργασίας για τη Διδασκαλία

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ -ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ -ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ Σχέδιο Διδασκαλίας Τάξη: Β Γυμνασίου Μάθημα: Νεοελληνική Γλώσσα Θέμα: Η συνοχή ενός ευρύτερου Κειμένου Διάρκεια: Μία περίοδος Στην τέταρτη ενότητα ο προγραμματισμός προβλέπει έξι περιόδους. Η συγκεκριμένη

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας»

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» «Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» Ματίνα Στάππα, Οδοντίατρος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών Πάρεδρος Αγωγής Υγείας Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Η εφαρμογή των προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

2. Σκοποί της μάθησης και διδακτικοί στόχοι

2. Σκοποί της μάθησης και διδακτικοί στόχοι ¾ Αναλυτικά Προγράμματα ή Προγράμματα Σπουδών ¾ Σκοποί της μάθησης και διδακτικοί στόχοι ¾ Τι είναι σχέδιο μαθήματος, Τι περιλαμβάνει ένα σχέδιο μαθήματος ¾ Μορφές σχεδίων μαθήματος ¾ Διδακτικές τεχνικές,

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Έκθεσης. Ετήσιου Προγραμματισμού του Σχολείου

Σχέδιο Έκθεσης. Ετήσιου Προγραμματισμού του Σχολείου 1. Σχέδιο Έκθεσης Ετήσιου Προγραμματισμού του Σχολείου Εισαγωγή Ο ετήσιος προγραμματισμός αποτελεί βασική λειτουργία της οργάνωσης και της διοίκησης της σχολικής μονάδας και πραγματοποιείται στην αρχή

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Συστηματική Παρατήρηση της Εκπαιδευτικής Παρατήρησης

Τίτλος Μαθήματος: Συστηματική Παρατήρηση της Εκπαιδευτικής Παρατήρησης Τίτλος Μαθήματος: Συστηματική Παρατήρηση της Εκπαιδευτικής Παρατήρησης Κωδικός Μαθήματος: ΠΑ0200 Διδάσκων: Δόμνα Κακανά [dkakana@uth.gr] Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 3 ο & 4 ο Μονάδες ECTS: 6

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή. 1. Θέματα εκπαίδευσης και αγωγής. 2. Θέματα μάθησης και διδασκαλίας. 3. Ειδική διδακτική και πρακτική άσκηση.

1. Εισαγωγή. 1. Θέματα εκπαίδευσης και αγωγής. 2. Θέματα μάθησης και διδασκαλίας. 3. Ειδική διδακτική και πρακτική άσκηση. ΔΙATMHMATΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ (ΠΠΔΕ) ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ (Απόσπασμα από τα Πρακτικά της 325 ης /08-05-2014 Τακτικής Συνεδρίασης της Συγκλήτου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. E-learning. Οδηγός Σπουδών

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. E-learning. Οδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ E-learning Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης, σας καλωσορίζει

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το Σύντομη περιγραφή Το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές επιλογές σχετικά με το περιεχόμενο Στον επαναπροσδιορισμό της θεματολογίας, της διδακτέας ύλης και της διδακτικής προσέγγισης, που περιλαμβάνονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, έχουν ληφθεί υπόψη οι ακόλουθες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΕΟ ΛΥΚΕΙΟ. Αξιολόγηση, Προαγωγή και Απόλυση Μαθητών Γενικού Λυκείου

ΤΟ ΝΕΟ ΛΥΚΕΙΟ. Αξιολόγηση, Προαγωγή και Απόλυση Μαθητών Γενικού Λυκείου ΤΟ ΝΕΟ ΛΥΚΕΙΟ Στους μαθητές που θα φοιτήσουν φέτος στην Α Λυκείου θα αρχίσει να εφαρμόζεται η νέα δομή του λυκείου. Για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση θα μετράει επιπλέον και ο μέσος όρος των

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015*

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015* ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015* ΔΕΥΤΕΡΑ 19/1 ΤΡΙΤΗ 20/1 ΤΕΤΑΡΤΗ 21/1 ΠΕΜΠΤΗ 22/1 ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 23/1 ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Πληροφορικής

Διδακτική της Πληροφορικής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3: Η Πληροφορική στην Ελληνική Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση - Γυμνάσιο Σταύρος Δημητριάδης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Οι περιοχές που διερευνήθηκαν συστηματικά από τα σχολεία ήσαν οι ακόλουθες: Σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών και μεταξύ μαθητών

Οι περιοχές που διερευνήθηκαν συστηματικά από τα σχολεία ήσαν οι ακόλουθες: Σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών και μεταξύ μαθητών Ανάπτυξη µεθόδων και εργαλείων έρευνας Από τα σχολεία που συµµετείχαν στην ΑΕΕ: Οργάνωσε οµάδες εργασίας το 66% Αξιοποίησε σχετική βιβλιογραφία το 66% Συγκέντρωσε δεδοµένα από: τα αρχεία του σχολείου το

Διαβάστε περισσότερα

1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ 1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Τι εννοούμε με τον όρο «μαθησιακά αποτελέσματα»; ΓΝΩΣΕΙΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΑΣΕΙΣ Ποια είναι τα αναμενόμενα οφέλη από την

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΗΛΕ- ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΕΙΚΟΝΙΚΗ ΤΑΞΗ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ

ΤΗΛΕ- ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΕΙΚΟΝΙΚΗ ΤΑΞΗ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ Σχολεία ϖου συµµετέχουν 5ο ηµοτικό σχολείο Κέρκυρας 2ο ηµοτικό σχολείο Νάξου Σχολική χρονιά 2005-2006 ιδακτική µεθοδολογία ΤΗΛΕ- ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΕΙΚΟΝΙΚΗ ΤΑΞΗ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ Περίοδος ϖροετοιµασίας Τηλεδιάσκεψη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ

Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ 3 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ-ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 205 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ (Ένα παραμύθι από μεγάλα παιδιά) Παπαλουκά Κων/να Εκπαιδευτικός Β θμιας Εκπαίδευσης Νηπιοβρεφοκόμος Τσαγκουρνού Ελισάβετ Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µικρές τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο καιρός» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών εννοιολογικής χαρτογράφησης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ m145

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ m145 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ m145 Ευστράτιος Παπάνης Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου και

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ H Ενσωμάτωση ή η Ένταξη των θεμάτων Ασφάλειας και Υγείας στον τομέα της εκπαίδευσης αποτελεί ζωτικό μέρος της δημιουργίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο Μέγας Αλέξανδρος και τις εκστρατείες του» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

Ι Α Σ Κ Α Λ Ι Α Σ Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Α Σ

Ι Α Σ Κ Α Λ Ι Α Σ Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Α Σ Σ Ε Ν Α Ρ Ι Ο Ι Α Σ Κ Α Λ Ι Α Σ Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Α Σ «Η επέκταση των συνόρων του Ελληνικού κράτους την περίοδο 1912-1923» ΤΑΞΗ: Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΤΕΡΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Ι ΑΧΘΕΙΣΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου, Συντονίστρια ΠΕ/ΕΑΑ, ΠΙ aravella@cytanet.com.cy zachariou.a@cyearn.pi.ac.cy Ημερίδα: Πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

Άξονες περιγραφής σεναρίου για το ανοικτό θέμα του κλάδου ΠΕ02

Άξονες περιγραφής σεναρίου για το ανοικτό θέμα του κλάδου ΠΕ02 Άξονες περιγραφής σεναρίου για το ανοικτό θέμα του κλάδου ΠΕ02 Ι. Εισαγωγή Το σενάριο είναι κατά βάση ένα σχέδιο μαθήματος, αυτό που πάντα έχει στο μυαλό του ο εκπαιδευτικός πριν μπει στην τάξη να διδάξει.

Διαβάστε περισσότερα

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ Δυσκολίες και προβλήματα που έχουν εντοπιστεί στα αρχικά στάδια (της προετοιμασίας και του σχεδιασμού) της ΔΕ στη ΘΕ ΕΚΠ 65 και προτάσεις για την αντιμετώπισή τους. Τα προβλήματα αφορούν κυρίως την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή μαθήματος. Εαρινό εξάμηνο 2009-2010. Διδάσκων: Παλαιγεωργίου Γ. Διαλέξεις: Δευτέρα 14:00-18:00 email: gpalegeo.teaching@gmail.

Περιγραφή μαθήματος. Εαρινό εξάμηνο 2009-2010. Διδάσκων: Παλαιγεωργίου Γ. Διαλέξεις: Δευτέρα 14:00-18:00 email: gpalegeo.teaching@gmail. Μάθημα: Διδακτική της Πληροφορικής I Εαρινό εξάμηνο 2009-2010 Διδάσκων: Παλαιγεωργίου Γ. Διαλέξεις: Δευτέρα 14:00-18:00 email: gpalegeo.teaching@gmail.com Περιγραφή μαθήματος Με τον όρο "Διδακτική της

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

Μ α θ ή μ α τ α Ε π ι λ ο γ ή ς

Μ α θ ή μ α τ α Ε π ι λ ο γ ή ς Μ α θ ή μ α τ α Ε π ι λ ο γ ή ς «Εφαρμογές Υπολογιστών» Β ή Γ Γενικού Λυκείου Λαμβάνοντας υπόψη το Πρόγραμμα Σπουδών (ΠΣ) του μαθήματος, το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών Πληροφορικής του Γυμνασίου αλλά και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΣΧΟΛΙΚΟΥΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΡΟΔΟΥ Το mentoring στο πρόγραμμα Πρακτικής Άσκησης ένα χρόνο μετά: Αποτίμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΥΠΡΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑTΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Β Γυμνασίου διδάσκεται δυόμισι (2,5) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΔΗΜΙΑ Λόγου και Τέχνης Κέντρο Δια Βίου Μάθησης 1

ΚΑΔΗΜΙΑ Λόγου και Τέχνης Κέντρο Δια Βίου Μάθησης 1 ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ- ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (κωδ. 001) Γενικά στοιχεία προγράμματος : Ονομασία προγράμματος : Ελληνικός Πολιτισμός/ Hellenic Culture Οι Επιστημονικά υπεύθυνοι του προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα