ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ"

Transcript

1

2 John Hedley Brooke Department of History, University of Lancaster ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ αποδοση στα ελληνικα Βασιλική Βακάκη επιστημονικη επιμελεια προλογοσ Κώστας Γαβρόγλου E-BOOK ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυτική δωρεά Παγκρητικής Eνώσεως Aμερικής Hρακλειο 2011

3 ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυμα Tεχνολογιασ και Eρευνας Hράκλειο Kρήτης, T.Θ. 1385, Tηλ , Fax: Aθήνα: Κλεισόβης 3, Tηλ , Fax: ΣΕΙ ΡΑ: ΙΣΤο ΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙ ΣΤΗ ΜΗΣ ΔΙΕΥ ΘΥ ΝΤΗΣ ΣΕΙ ΡΑΣ: Κώ στας Γα βρό γλου Τί τλος πρω τοτύ που: Science and Religion. Some Historical Perspectives 1991: Cambridge University Press 2005, για την ελ λη νι κή γλώσ σα: Πα νε πι στη μια κες Εκ δο σεις Κρη τησ Aπόδοση στα ελληνικά: Βασιλική Βακάκη Επιστημονι κή επι μέ λεια Πρόλογος: Κώστας Γαβρόγλου Φιλολογική επιμέλεια: Βίκτωρ Αθανασιάδης Τελικός έλεγχος μετάφρασης: Φαίδρα Παπανελοπούλου Σύνταξκη ευρετηρίου: Πόπη Χρονάκη Σελιδοποίηση: Παρασκευή Βλάχου (ΠΕΚ) Ε κτύ πω ση: Λυχνια Σχε δί α ση εξω φύλ λου: Βάσω Αβραμοπούλου ISBN

4 Στην Janice

5 Πρόλογος Η ιστορία των επιστημών και η σχέση επιστήμης και θρησκείας του Κώστα Γαβρόγλου Το 1943, ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς των επιστημονικών ιδεών, ο Alexandre Koyré, δήλωνε ότι η Επιστημονική Επανάσταση του 17 ου αιώνα ήταν η «πιο βαθιά επανάσταση ταυτοχρόνως επίτευγμα και δοκιμασία της ανθρώπινης νόησης». Λίγα χρόνια αργότερα, το 1948, ο Herbert But terfield, ο ιστορικός του Cambridge που έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στη δημιουργία του πρώτου Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης, έγραφε ότι η Επιστημονική Επανάσταση επισκίασε «κάθε άλλο φαινόμενο που ακολούθησε την έλευση του χριστιανισμού, υποβιβάζοντας την Αναγέννηση και τη Μεταρρύθμιση στην τάξη των απλών επεισοδίων, των απλών εσωτερικών ανακατατάξεων, μέσα στο σύστημα της μεσαιωνικής χριστιανοσύνης». Και ο Richard Westfall, ο κατ εξοχήν μελετητής του Νεύτωνα, πολλά χρόνια αργότερα, το 1996, στο τελευταίο άρθρο που έγραψε πριν τον θάνατό του, τόνιζε σχετικά με την Επιστημονική Επανάσταση: «Είμαι πεπεισμένος ότι δεν έχει υπάρξει πιο θεμελιώδης αλλαγή στην ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτισμού». Ακόμη και υπό το πρίσμα της υπερβολής που ενυπάρχει σε τέτοιου είδους διαπιστώσεις, είναι σαφές ότι η πραγμάτωση της επιστήμης ως πλέγματος θεωρητικών προτάσεων, μαθηματικών εκφράσεων και πειραματικών πρακτικών, ως εγχειρήματος αυτόνομου από τη θρησκεία και τη φιλοσοφία, παρά την απόλυτη κυριαρχία τους συχνά και την αντίθεσή τους κατά τη διάρκεια του 16 ου και 17 ου αιώνα, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του Δυτικού πολιτισμού. Το βιβλίο αυτό πραγματεύεται τη σχέση επιστήμης και θρησκείας από την πλευρά της ιστορίας των επιστημών. Ως εκ τούτου, δεν είναι ένα βιβλίο που θέλει να «δικαιώσει» μία από τις δύο πλευρές, αλλά επιδιώκει να μελετήσει συστηματικά τη σχέση αυτή, καθώς και την ιστορικότητά της. Σε καμία περίοδο του 20 ού αιώνα η διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία δεν ήταν τόσο επίκαιρη γνωσιολογικά, πολιτικά, κοινωνικά, ιδεολογικά όσο είναι στα πρώτα χρόνια του 21 ου αιώνα. Αν και πολλοί θα

6 2 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ συμφωνήσουν με τη διαπίστωση αυτή, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι θα συμφωνήσουν και με τους στόχους μιας τέτοιας συζήτησης. Πολλοί θα θεωρήσουν εξαιρετικά σημαντική τη συζήτηση για να υπογραμμιστεί (ξανά) η κυριαρχία του ορθού λόγου. Άλλοι θα επιδιώξουν μια τέτοια συζήτηση για να διαπιστωθεί (ξανά) ότι η επιστήμη και η θρησκεία είναι δυνατόν να συμβαδίζουν αρμονικά. Η πραγμάτευση, όμως, αυτής της σχέσης στο πλαίσιο της ιστορίας των επιστημών αποφεύγει τέτοια διλήμματα. Δεν ενδιαφέρει ούτε η «ανωτερότητα» της επιστήμης ούτε η «φιλελευθεροποίηση» της θρησκείας παρ ότι η ιστορία των επιστημών ενδιαφέρεται να μελετήσει πώς διαμορφώθηκε ιστορικά η πεποίθηση για την ανωτερότητα της επιστήμης και πώς διάφοροι θεολόγοι και λειτουργοί της Εκκλησίας, μαζί και με επιστήμονες, κατάφεραν να διαμορφώσουν την άποψη ότι δεν υπάρχει σύγκρουση επιστήμης και θρησκείας. Η μεγάλη σημασία που έχει σήμερα η διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία αποτυπώνεται στις προσπάθειες να κατανοηθούν οι διαδοχικές αλλαγές που υπέστη ο χαρακτήρας αυτής της σχέσης από τον 16 o και 17 ο αιώνα από τότε δηλαδή που άρχισαν να διαμορφώνονται τα χα ρακτηριστικά και οι πρακτικές της σύγχρονης επιστήμης ως αποτέλε σμα των αλλαγών που επήλθαν στην επιστήμη και τη θρησκεία. Οι αλλαγές αυτές βρί σκονται σε πλήρη αντιστοιχία με τους γενικότερους κοινωνικούς μετα σχηματισμούς, αφού η σχέση επιστήμης και θρησκείας εκφράζει, ουσιαστικά, τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική λειτουργία της επιστήμης και σε αυτήν της θρησκείας. Στις μέρες μας, για πρώτη ίσως φορά μετά από πολλές δεκαετίες, αμφισβητείται πλέον θεσμικά η ιστορικά κατοχυρωμένη δικαιοδοσία της επιστήμης να έχει τον αποκλειστικό λόγο για την ανάδειξη της αλήθειας όσον αφορά τις λειτουργίες της φύσης. Επιπλέον, σήμερα η διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία πρέπει να λάβει υπ όψιν, και μια νέα πραγματικότητα: σε ολοένα μεγαλύτερο αριθμό πολιτών η επιστήμη απαξιώνεται, δηλαδή χάνει το κύρος της ως κινητήρια δύναμη των ουτοπιών για τις οποίες μίλησαν πολλοί από την εποχή ακόμη του Διαφωτισμού, και σίγουρα μετά το τέλος του Β Παγκόσμιου Πολέμου. Ανεξάρτητα από τις πολλαπλές ευεργετικές δυνατότητες που θα μπορούσαν να έχουν οι εφαρμογές των επιστημών, στη συνείδηση πολλών ανθρώπων υπάρχει μια αίσθηση απογοήτευσης, παρατηρείται ένα έλλειμμα αξιοπιστίας όσον αφορά τις επιστήμες, κάτι που τους καθιστά διστακτικούς στο να αποδέχονται άκριτα τον απελευθερωτικό ρόλο των επιστημών, που για πολλά χρόνια γινόταν αποδεκτός σχεδόν αξιωματικά. Ιδιαίτερα μετά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο, έλαβαν χώρα μεγαλεπήβολα εγχειρήματα η έκβαση των οποίων συνέβαλε στον κλονισμό της εμπιστοσύνης των πολιτών στις επιστήμες, κυρίως όταν φάνηκε πως ό,τι θεω-

7 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 3 ρούνταν πέρα και πάνω από την πολιτική είχε καταλήξει εργαλείο για την επίτευξη πολιτικής ηγεμονίας: αποτυχία της πράσινης επανάστασης, αδιέξοδο στη χρήση της πυρηνικής ενέργειας, ανεξέλεγκτη ρύπανση της ατμόσφαιρας και μόλυνση των νερών, αφανισμός των ανθρώπινων πληθυσμών στην Αφρική από AIDS παρά την ύπαρξη φαρμάκων που ελέγχουν την επιδείνωση της ασθένειας αλλά που δεν διατίθενται λόγω υψηλού κόστους, βαθμιαία «στρατιωτικοποίηση» της επιστημονικής έρευνας όχι μόνο στις φυσικές αλλά και στις κοινωνικές επιστήμες, σε συνδυασμό με την εντυπωσιακή εξέλιξη των τεχνολογιών παρακολούθησης των πολιτών και, τέλος, κυριολεκτικά καταστροφικές κλιματικές αλλαγές. Όλα αυτά δημιούργησαν για την επιστήμη και την τεχνολογία μια εικόνα εκ διαμέτρου αντίθετη από εκείνη που είχε διαμορφώσει η έως τώρα ιστορική πορεία τους. Το πρόβλημα είναι τόσο σοβαρό, ώστε οι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες και συχνά ρηξικέλευθες επιστημονικές εξελίξεις των ημερών μας να μη μπορούν να αποτιμηθούν ψύχραιμα και να μην αποτρέπουν κατά τα φαινόμενα τη βαθμιαία επικράτηση αυτής της νέας κοινωνικής πρόσληψης της επιστήμης. Τις τελευταίες δεκαετίες, η μονοσήμαντη ταύτιση της επιστήμης με την πρόοδο και η πεποίθηση περί ουδέτερης επιστήμης και καλής ή κακής χρήσης της, άρχισαν να κλονίζονται με ολοένα επιταχυνόμενους ρυθμούς. Η βαθμιαία απαξίωση της επιστήμης ως διαδικασίας λύτρωσης από δεισιδαιμονίες, που τόσο συστηματικά είχε καλλιεργηθεί από τον 17 ο αιώνα και μετά, συμπαρέσυρε και τις αντίστοιχες (ηθικές) αξίες που είχαν στο μεταξύ καθιερωθεί μέσω της κυριαρχίας της επιστήμης στις Δυτικές κοινωνίες. Για ολοένα πολυπληθέστερες κοινωνικές ομάδες, η κυρίαρχη ιδεολογία της τεχνοκρατίας μοιάζει να αδιαφορεί για τον άνθρωπο, και τις πραγματικές του ανάγκες, και να μην μπορεί να υπερβεί τη δογματική προσήλωσή της σε μια γραμμική αντίληψη της προόδου. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι δεν εκδηλώνονται ολοένα και περισσότερες αντιδράσεις εκ μέρους των επιστημόνων για τις διαφαινόμενες κατευθύνσεις ορισμένων επιστημονικών ερευνών και εφαρμογών. Η μελέτη της σχέσης επιστήμης και θρησκείας, λοιπόν, γίνεται σήμερα σε ένα πλαίσιο που το χαρακτηρίζει ένα σχεδόν αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στην εικόνα που καλλιεργούν για την επιστήμη και την τεχνολογία οι εκπαιδευτικοί και ερευνητικοί θεσμοί, και στην εικόνα που διαμορφώνεται από την κοινωνική πρόσληψη των αποτελεσμάτων της επιστημονικής έρευνας και των τεχνολογικών εφαρμογών. Τα στοιχεία που διαμορφώνουν αυτή την κατάσταση δεν σημαίνει ότι είναι και τα γενεσιουργά αίτια της εμφάνισης και άνθησης των διαφόρων φονταμενταλισμών στις ισλαμικές κοινωνίες, στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ελλάδα. Ωστόσο, σημαντικότερη και από την εμφάνιση των φονταμενταλισμών ενδέχεται να είναι η

8 4 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ γενικευόμενη κυριαρχία αξιών που έχουν τις ιστορικές τους καταβολές στον χώρο της θεολογίας, κάτι που επιτυγχάνεται μέσα από εκπαιδευτικά εγχειρίδια, αποφάσεις δικαστηρίων, τον δημόσιο λόγο γενικότερα και, επιπλέον στη χώρα μας, από όσα ακούγονται το πρωί της Κυριακής στις εκκλησιές και το βράδυ στις τηλεοπτικές ειδήσεις. Στη Δύση, η διεκδίκηση πολιτικής εξουσίας από τους λειτουργούς της Εκκλησίας έχοντας, μάλλον, ως πρότυπο τις μεγάλες επιτυχίες των «συναδέλφων» τους στις ισλαμικές κοινωνίες έχει οδηγήσει τα πολιτικά κόμματα στο να εκφράζουν μια ιδιόμορφη «ευαισθησία» προς τους επικεφαλής διαφόρων Εκκλησιών, είτε πρόκειται για Ευαγγελιστές ιεροκήρυκες που γεμίζουν στάδια σε διάφορες Πολιτείες των ΗΠΑ είτε για τους διάφορους μητροπολίτες της Εκκλησίας της Ελλάδος που ουσιαστικά καθορίζουν, αν μη τι άλλο, την ατζέντα της εξωτερικής πολιτικής για τα Βαλκάνια. Ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που προσδίδουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη συζήτηση για τη σχέση επιστήμης και θρησκείας στις μέρες μας είναι τα εξής: η προσπάθεια πολλών να δείξουν ότι επιστήμη και θρησκεία είναι λόγοι συμφιλιωμένοι, η «τραυματισμένη» εικόνα της επιστήμης, η δυναμική προώθηση του θεολογικού λόγου ως «ισότιμου» με τον επιστημονικό, και η διεκδίκηση πολιτικής εξουσίας από την Εκκλησία. Οι όποιες παρεμβάσεις πολιτικού ή και ιδεολογικού χαρακτήρα για να αλλάξουν αυτές οι τάσεις προϋποθέτουν, πιστεύω, και τη βαθιά κατανόηση της ιστορίας των σχέσεων ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία, την οποία επιτυγχάνει με αξιοθαύμαστο τρόπο αυτό το βιβλίο. Στη δημόσια πρόσληψη της επιστήμης στη Δύση, η σχέση επιστήμης και θρησκείας έχει καταγραφεί ως σχέση ανάμεσα στους εκπροσώπους μιας αμείλικτης εξουσίας, όπως είναι η οργανωμένη Εκκλησία, και ενός μοναχικού διανοητή, εκφραστή κατά κάποιον τρόπο της φιλοσοφικής ή επιστημονικής κοινότητας. Είναι μια εικόνα που επαναλαμβάνει το μοτίβο του «καλού και του κακού». Ωστόσο, η εικόνα αυτή δεν αναπαράγει ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της σχέσης ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία: ότι τα δύο «στρατόπεδα» δεν είναι ομογενοποιημένα. Ελάχιστες είναι οι περιπτώσεις που οι φορείς της εκκλησιαστικής εξουσίας, αλλά και της επιστημονικής κοινότητας, αντίστοιχα, εκφράζονται μέσα από μια ενιαία προβληματική. Η Εκκλησία αισθάνθηκε κατά καιρούς απειλή, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως οι εκκλησιαστικοί λειτουργοί είχαν όλοι την ίδια άποψη για τον τρόπο αντιμετώπισής της. Ορισμένοι επέλεξαν τη μετωπική σύγκρουση. Άλλοι, όμως, θεώρησαν ότι μοναδικός τρόπος διατήρησης της εξουσίας ήταν να υιοθετηθεί τμήμα έστω των απόψεων που εκ πρώτης όψεως φαίνονταν απειλητικές. Το ίδιο ισχύει και για την κοινότητα των επιστημόνων: δίπλα σε όσους έρχονται σε μετωπική αντιπαράθεση με την Εκκλησία υπάρχουν πολλοί που συμπλέουν μ αυτήν.

9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 5 Συχνά, η δίκη του Γαλιλαίου, το 1633, θεωρείται ως η εμβληματική έκφραση της σχέσης επιστήμης και θρησκείας: ο Γαλιλαίος, ως εκφραστής της αλήθειας και της εντιμότητας και ως άνθρωπος που βάζει την αγάπη για την επιστήμη και την αλήθεια πάνω κι απ τη ζωή του, καταδικάζεται από τους σκοταδιστές της Εκκλησίας, οι οποίοι απειλούνται από τις απόψεις του. Η ιστορική μελέτη αυτού του επεισοδίου δείχνει πόσο παραπλανητικό είναι το παραπάνω ερμηνευτικό σχήμα που διαμορφώθηκε μέσα από ποικίλα εκλαϊκευτικά έργα, στο πλαίσιο μιας μανιχαϊστικής αντίληψης για την επιστήμη η οποία καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού, αναδεικνύοντας τους επιστήμονες ως τους νέους ήρωες. Κατ αρχάς, η Ιερά Εξέταση ασχολήθηκε δύο φορές με τον Γαλιλαίο, μία το 1616 και μία το Την πρώτη φορά ο Γαλιλαίος, με τη βοήθεια ισχυρών εκκλησιαστικών παραγόντων, κατάφερε να αποσπάσει την άδεια της Εκκλησίας να συζητάει και να διδάσκει τον ηλιοκεντρισμό, αρκεί να μην πιστεύει στο συγκεκριμένο σύστημα. Αυτός ο συμβιβασμός αντλούσε τη νομιμότητά του από το ότι η αρχή σώζειν τα φαινόμενα δεν είχε ακόμη υπονομευτεί από τις εξελίξεις: μπορούσε κανείς να χρησιμοποιήσει όποιο «μοντέλο» θεωρούσε αποτελεσματικό για τους υπολογισμούς της θέσης των ουράνιων σωμάτων, αρκεί να συμφωνούν τα αποτελέσματα των υπολογισμών με τις παρατηρήσεις. Η συμφωνία, όμως, των υπολογισμών με τις παρατηρήσεις δεν επαλήθευε το «μοντέλο», δεν είχε καμιά επίπτωση στην κοσμολογία, δηλαδή στη δομή του σύμπαντος. Αυτή καθοριζόταν με βάση άλλες αρχές. Τον συγκεκριμένο συμβιβασμό είχε ουσιαστικά μεθοδεύσει ο Καρδινάλιος Bellarmine κατά τις συνεδριάσεις της Ιεράς Εξέτασης τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του Ο Καρδινάλιος Bellarmine ήταν Διευθυντής του εξαιρετικά σημαντικού Collegio Romano και είχε καλέσει τον Γαλιλαίο το 1611 να παρουσιάσει στους καθηγητές του Κολεγίου τις εντυπωσιακές παρατηρήσεις του με το τηλεσκόπιο που μόλις είχε ολοκληρώσει. Ο Γαλιλαίος παρουσιάζει τις παρατηρήσεις αυτές, οι οποίες συμβάλλουν στην περαιτέρω φθορά της αριστοτελικής κοσμολογίας και ουσιαστικά επιβεβαιώνονται εκ νέου από μια επιτροπή καθηγητών του Κολεγίου, που τις επαναλαμβάνουν. Σε λιγότερο από έναν μήνα τον καλούν και πάλι για να τον βραβεύσουν! Στο μεταξύ πληθαίνουν οι καταγγελίες συναδέλφων του Γαλιλαίου προς την Ιερά Εξέταση. Ο ίδιος σίγουρα όχι χωρίς την παρότρυνση εκκλησιαστικών παραγόντων αποστέλλει πολυσέλιδη επιστολή στη μητέρα του βασικού του πάτρωνα, του Κόζιμο των Μεδίκων, όπου με αφορμή την επεξήγηση ενός χωρίου της Παλαιάς Διαθήκης προχωρά σε μια συστηματική ανάλυση θεμάτων ερμηνείας των Γραφών και επιχειρηματολογεί υπέρ ενός ερμηνευτικού πλαισίου που θα καθορίζεται από τις προσεγγίσεις των Πατέρων της Εκκλησίας, και κυρίως του Αυγουστίνου. Το 1632, ο Γαλιλαίος εκδίδει

10 6 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ το Διάλογοι ανάμεσα στα δύο βασικά συστήματα του κόσμου Το πτολεμαϊκό και το κοπερνίκειο, ύστερα από κανονική άδεια της Εκκλησίας, όπως προέβλεπαν οι νόμοι για κάθε νέο βιβλίο. Η χρονολογία συμπίπτει με τις μεγάλες ήττες των Καθολικών δυνάμεων και την αμφισβήτηση της παπικής εξουσίας στη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου. Δεν είναι, λοιπόν, δυνατό να σκιαγραφείται στο βιβλίο ο Simplicio, ο αριστοτελικός φιλόσοφος που εκφράζει και τις θέσεις της Εκκλησίας ως ένας απελπιστικά αδύναμος συνομιλητής που δεν φέρνει ποτέ σε αμηχανία τον Salviati, εκφραστή της νέας φυσικής φιλοσοφίας, ο οποίος με τον υπεροπτικό του λόγο όχι μόνο εξευτελίζει τον Simplicio, αλλά και μονίμως πείθει και τον Sagredo, έναν μορφωμένο, αλλά ουδέτερο ως προς το θέμα του ηλιοκεντρισμού, συνομιλητή. Κατά την Εκκλησία, το συνολικό «κλίμα» του βιβλίου συνηγορεί στο ότι ο Γαλιλαίος τελικά ασπάζεται τις απόψεις που αναπτύσσει, κατά παράβαση του συμβιβασμού του 1616! Παρά τις προσπάθειες του Γαλιλαίου να βρεθεί, και πάλι, μια συμβιβαστική λύση, το δικαστήριο τον καταδικάζει έστω και όχι ομόφωνα σε ποινή ισόβιου κατ οίκον περιορισμού, την πρώτη φάση της οποίας εκτίει στην οικία του Αρχιεπισκόπου της Σιένα! Ο Bellarmine έχει πεθάνει, οι συσχετισμοί έχουν αλλάξει, οι σύμμαχοι του Γαλιλαίου δεν μπορούν να είναι τόσο κατηγορηματικοί όσο παλιά, αφού βρισκόμαστε σε περίοδο κατά την οποία η Καθολική Εκκλησία δέχεται σοβαρές απειλές. Επίσης η Εκκλησία, πάλι λόγω της γενικότερης συγκυρίας, ήταν αδύνατον να δεχτεί άλλη μια θεωρία του Γαλιλαίου, συγκεκριμένα εκείνη περί της ατομικής σύστασης της ύλης, η οποία δημιουργούσε σοβαρότατα προβλήματα στην ερμηνεία της Θείας Ευχαριστίας. Έχει ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι η στάση της Εκκλησίας δεν οδήγησε σε συσπείρωση των φιλοσόφων και των επιστημόνων γύρω από τον Γαλιλαίο. Από αυτό, αλλά και από όλα σχεδόν τα άλλα περιστατικά που αποκαλύπτουν τη σχέση επιστήμης και θρησκείας, είναι σαφές ότι η σχέση αυτή πρέπει κάθε φορά να αναλύεται στο ιστορικό της πλαίσιο και ότι δεν επιδέχεται κάποια τυποποίηση. Η σχέση επιστήμης και θρησκείας βρισκόταν πάντοτε στο επίκεντρο του προβληματισμού όσων προσπάθησαν να αναδείξουν μια εικόνα της επιστήμης που ικανοποιούσε δικούς τους ιδεολογικούς προσανατολισμούς: είτε ότι συμβαδίζει με τη θρησκεία είτε ότι την ακυρώνει. Από τα τέλη του 16 ου αιώνα, πολλοί επιστήμονες αλλά και θεολόγοι προσπάθησαν να αποδείξουν ότι οι επιστημονικές αλήθειες «επιβεβαιώνουν» τη θρησκεία, άλλοι (κυρίως επιστήμονες) προσπάθησαν να πείσουν για το αντίθετο και άλλοι διατύπωσαν επιχειρήματα που συνηγορούσαν υπέρ του συμπληρωματικού τους χαρακτήρα. Ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, η επικράτηση της θεωρίας της Μεγάλης Έκρηξης, και η αναπόφευκτη αντιστοίχισή της με τη «στιγμή» της Δημιουργίας, τροφοδότησαν πάμπολλες συζητήσεις

11 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7 που είδαν το φως της δημοσιότητας μέσα από πλήθος άρθρων και βιβλίων. Μεγάλος αριθμός επιστημόνων, θεολόγων και ιερέων, βέβαια, επέλεξαν να μη συσχετίσουν τα δύο πεδία, άλλοι θεωρώντας ότι δεν τους αφορά κάτι τέτοιο, άλλοι ότι η συσχέτιση είναι επιστημολογικά αδικαιολόγητη και άλλοι επειδή πίστευαν ότι μια τέτοια συζήτηση δεν έχει να προσφέρει τίποτα ούτε στην επιστήμη ούτε στη θρησκεία. Ωστόσο, τον τόνο σε τέτοιου είδους συζητήσεις δεν τον δίνουν εκείνοι που αποφεύγουν να κάνουν συγκρίσεις. Ο κοινωνικός αντίκτυπος των αντιπαραθέσεων καθορίζεται, τελικά, από όσους θεωρούν ότι επί τέσσερεις περίπου αιώνες γίνεται μια, σε τελική ανάλυση ατελέσφορη, προσπάθεια να απαντηθεί το εξής ερώτημα: Ποιοι τελικά είχαν δίκιο; Ποιοι δικαιώθηκαν; Όσοι προέβαλλαν τον Γαλιλαίο και τον Δαρβίνο ως τους αδικημένους ήρωες που τώρα δικαιώνει η ιστορία; Ή όσοι υποστηρίζουν ότι οι επιστημονικές εξελίξεις (όπως πρόσφατα η θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης) υποδεικνύουν πόσο σωστή είναι η Βιβλική εκδοχή της Δημιουργίας, τονίζοντας ότι η θεολογία κατάφερε να ενσωματώσει όσα θα μπορούσαν εν δυνάμει να την αμφισβητήσουν; Ας ξαναθυμηθούμε στο σημείο αυτό ότι, αν και τέτοιες προσπάθειες δικαίωσης πάντοτε «επιβεβαιώνονται», αυτό δεν αφορά την ιστορία των επιστημών, αλλά ούτε και την ιστορία γενικότερα. το μόνο που ενδιαφέρει είναι η κατά το δυνατόν συστηματικότερη ανάδειξη των διαφόρων παραγόντων που διαμόρφωσαν ιστορικά τις σχέσεις ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία. Συμπερασματικά, τρία είναι τα σημαντικά θέματα που ενδιαφέρουν τους ιστορικούς των επιστημών όσον αφορά τη σχέση επιστήμης-θρησκείας. Το πρώ το είναι η ιστορικότητα αυτής της σχέσης, η οποία αναδιαμορφώνεται μέσα από τις αλλαγές που έχουν επέλθει ανά τους αιώνες στα πεδία της επιστήμης και της θρησκείας. Πρόκειται στην ουσία για σχέση ανάμεσα στους φορείς δύο διαφορετικών τρόπων θέασης του κόσμου και ανάγεται στις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα σε δύο φορείς που ιστορικά έχουν πείσει την κοινωνία ότι διεκδικούν την αληθή ερμηνεία του κόσμου, αλλά και ανάμεσα σε δύο διαφορετικές διεργασίες έκφρασης, πιστοποίησης και επιβολής της κάθε αλήθειας. Κατά συνέπεια, πρόκειται για σχέση ανάμεσα στους λειτουργούς δύο θεσμών που ο καθένας ασκεί (μια διαφορετικού τύπου) εξουσία και προτείνει στην κοινωνία ένα διαφορετικό είδος γνώσης. Έτσι, λοιπόν, ένα σημαντικό στοιχείο αυτής της σχέσης είναι η ιστορικότητα όχι μόνο της αλήθειας, αλλά και των διαδικασιών κατανόησης, πιστοποίησης, ανάδειξης και καθιέρωσής της. Το δεύτερο είναι ότι ο θεολογικός προβληματισμός υπήρξε εγγενές στοιχείο πολλών επιστημονικών έργων, κυρίως του 17 ου αιώνα, αφού πολλά από τα θεωρητικά ζητήματα που υπεισήλθαν στη διατύπωση ή την ερμηνεία των νέων θεω-

12 8 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ριών σχετίζονταν με τη θεολογία. Σταδιακά, όμως, αυτή η εικόνα άλλαξε. Η πορεία της φυσικής φιλοσοφίας κατά τη διάρκεια του 18 ου αιώνα συνιστά μια απομάκρυνση από την αριστοτελική κουλτούρα της αναζήτησης ποιητικών αιτίων, έχοντας επικεντρωθεί στην αναζήτηση της μαθηματικής έκφρασης των φυσικών νόμων και στους πειραματικούς τους ελέγχους. Είναι, επίσης, μια πορεία που έτεινε προς τη διαμόρφωση ενός επιστημονικού λόγου που δεν οδηγούσε κάθε φορά σε συγκρούσεις με τον κυρίαρχο λόγο της Εκκλησίας. Το τρίτο είναι η δημόσια έκφραση της σχέσης επιστήμης και θρησκείας, οι κοινωνικές διεργασίες που την προκαλούν, την αποτρέπουν ή και την συντηρούν, οι σχέσεις εξουσίας που αναδεικνύονται ως αποτέλεσμα μιας διαμάχης ή μιας συζήτησης, οι σχέσεις των επιστημόνων που εμπλέκονται σε τέτοιες διαδικασίες με συναδέλφους τους από την ευρύτερη επιστημονική κοινότητα, τα ακροατήρια που διαμορφώνονται και οι αντιδράσεις τους, καθώς και οι επιπτώσεις στο θεσμικό πλαίσιο στο οποίο λειτουργούν όσοι παίζουν κάποιο ρόλο στις διαμάχες ή τις συζητήσεις αυτές. Το βιβλίο του John Brooke πραγματεύεται με συστηματικό τρόπο όλα αυτά τα θέματα. Η αποκλειστικά συγκρουσιακή λογική μέσα από την οποία έχει προσληφθεί η σχέση επιστήμης και θρησκείας δεν φαίνεται να εκφράζει την ιστορία αυτής της σχέσης. Η πραγμάτευση του ζητήματος αυτού στο βιβλίο αναδεικνύει την ιστορία μιας συγκρουσιακής συνύπαρξης ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία, οι οποίες μεταμορφώθηκαν και μεταλλάχθηκαν στη διάρκεια της ιστορίας τους, προβάλλοντας σε κάθε περίοδο διαφορετικά χαρακτηριστικά αυτής της «συνύπαρξης». Η σχέση επιστήμης και θρησκείας αποτελεί μια συνεχή (επανα) διαπραγμάτευση ανάμεσα σε άτομα, θεσμούς και κοινωνικές ομάδες σχετικά με τη διαμόρφωση ενός πλέγματος απόψεων για τη δομή του κόσμου, για το είδος των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων, για τον ρόλο του ατόμου. Ως εκ τούτου, στη σχέση επιστήμης και θρησκείας εκφράζονται οι εκάστοτε πολιτικές, κοινωνικές και ιδεολογικές διαμάχες, ενώ την ίδια στιγμή η εν λόγω σχέση επηρεάζει με τη σειρά της τις διαμάχες αυτές. Στο βιβλίο του John Brooke το κλασικό βιβλίο που πραγματεύεται τη σχέση επιστήμης και θρησκείας στο πλαίσιο της ιστορίας των επιστημών παρουσιάζονται όλα αυτά τα ζητήματα, τα οποία ο συγγραφέας αναπτύσσει με τρόπο επιστημονικά αυστηρό, αλλά και νηφάλιο.

13 Περιεχόμενα Πρόλογος του Κώστα Γαβρόγλου 1 Ευχαριστίες 11 Εισαγωγή 13 Κεφαλαιο Ι Αλληλεπίδραση επιστήμης και θρησκείας: Προκαταρκτικές σκέψεις 30 Κεφαλαιο II Επιστήμη και θρησκεία κατά την επιστημονική επανάσταση 72 Κεφαλαιο ΙΙΙ Σύγκριση μεταξύ επιστημονικής και θρησκευτικής μεταρρύθμισης 107 Κεφαλαιο IV Θεϊκή δράση σε ένα μηχανιστικό σύμπαν 148 Κεφαλαιο V Επιστήμη και θρησκεία κατά τον Διαφωτισμό 188 Κεφαλαιο VΙ Η τύχη και η λειτουργία της φυσικής θεολογίας 235 Κεφαλαιο VΙΙ Οράματα του παρελθόντος: Θρησκευτική πίστη και ιστορικές επιστήμες 273 Κεφαλαιο VΙΙΙ Εξελικτική θεωρία και θρησκευτική πίστη 329 Υστερογραφο: Επιστήμη και θρησκεία στον εικοστό αιώνα 382 Δοκίμιο βιβλιογραφίας 413 Πηγές παραθεμάτων 461 Ευρετήριο 465

14

15 Ευχαριστίες Κατ αρχάς θα ήθελα να ευχαριστήσω τις πάμπολλες γενιές των φοιτη τών που είχα στο Πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ. Μαζί τους έχω εξερευνήσει τα ζητήματα που εγείρονται σε αυτό το βιβλίο και ομολογώ ότι μου προσέφεραν διαρκώς νέα ερεθίσματα για σκέψη. Με μεγάλη μου χαρά αναγνωρίζω τις ευχαριστίες που οφείλω στο Πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ: στην Επιτροπή Έρευνας Ανθρωπιστικών Επιστημών, η οποία μου παραχώρησε ειδι κή άδεια ενός έτους για την ολοκλήρωση αυτού του κειμένου. Την πρωτότυ πη έρευνά μου, ιδίως σε ό,τι αφορά τη βρετανική παράδοση στο χώρο της φυσικής θεολογίας, στην οποία βασίζονται μέρη της μελέτης, την έχει επίσης στηρίξει ένα γεναιόδωρο ερευνητικό επίδομα που μου χορηγήθηκε από τη Βασιλική Ακαδημία. Σε συμφωνία με το ύφος της σειράς αυτής, οι παραπομπές μέσα στο κείμενο σε άλλες δευτερεύουσες πηγές έχουν περιοριστεί στο ελάχιστο. Το δοκίμιο βιβλιογραφίας δεν μπορεί να αναπληρώσει παρά εν μέρει την έλλειψη αυτή. Η οποιαδήποτε παρερμηνεία των στοιχείων που άντλησα από τις διάφορες πηγές στις οποίες ανέτρεξα βαραίνει, βεβαίως, εμένα αποκλειστικά. Σε πολλούς φίλους και συναδέλφους από τον τομέα ιστορίας της επιστήμης οφείλω τεράστια ευγνωμοσύνη. Είμαι ιδιαίτερα ευγνώμων στους συναδέλφους που έκαναν λεπτομερείς σχολιασμούς πάνω στις πρώτες προσχεδιακές μορφές αυτού του κειμένου: τον καθηγητή Michael J. Crowe του Πανεπιστημίου της Νοτρ Νταμ, τον καθηγητή Geoffrey Cantor του Πανεπιστημίου του Ληντς, τον υπεύθυνο σύνταξης της σειράς, καθηγητή George Basalla του Πανεπιστημίου του Ντελαγουέρ, και τον συνάδερφό μου στο Πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ, Δρ. Roger Smith. Η ενθάρρυνση και οι συμβουλές τους υπήρξαν ανεκτίμητες. Τέλος, είμαι κατ εξοχήν υπόχρεος στο άτομο χάρις στο οποίο συνελήφθη για πρώτη φορά η ιδέα για αυτό το βιβλίο και υπό την καθοδήγηση του οποίου (ως πρώην συντάκτη της σειράς) απέκτησε τη μορφή που έχει τώρα: στον αείμνηστο William Coleman του Πανεπιστημίου του Γουϊσκόνσιν. Πολύ σωστά λέχθηκε ότι ο πρόωρος θάνατός του στέρησε από την ιστορία της επιστήμης έναν από τους μεγάλους δασκάλους της. Εφάρμοσα πολλές από τις δικές του υποδείξεις, χάρις στις οποίες το βιβλίο αυτό έγινε καλύτερο από πολλές απόψεις, αποτίνοντας έτσι έναν ακόμη φόρο τιμής στο πρόσωπό του, κάτι που ελπίζω να ήταν ευπρόσδεκτο από μέρους του αν ζούσε και μπορούσε να το δει.

16

17 Εισαγωγή Σε μια κλασική συζήτηση με θέμα την προέλευση της σύγχρονης επιστήμης, ο ιστορικός Herbert Butterfield προέβη σε έναν χαρακτηριστικό παραλληλισμό που πολλοί επανέλαβαν έκτοτε. Σύμφωνα με το σχόλιό του, ο αντίκτυπος που είχε η Επιστημονική Επανάσταση του δέκατου έβδομου αιώνα ήταν τόσο έντονος ώστε το μόνο ορόσημο με το οποίο μπορούσε να συγκριθεί ήταν η εξάπλωση του Χριστιανισμού. Τόσο η επιστήμη όσο και η χριστιανική θρησκεία διαδραμάτισαν εξέχοντα ρόλο και άφησαν ανεξίτηλο στίγμα στη διαμόρφωση των αξιών στις Δυτικές κοινωνίες. Οι συγκρίσεις αυτού του τύπου, υπερβολικές ή όχι, εγείρουν ένα προφανές ερώτημα: Ποια ήταν η σχέση ανάμεσα σε αυτές τις δύο ισχυρές κοινωνικές δυνάμεις, την επιστήμη και τη θρησκεία; Ήταν συμπληρωματικές ως προς τα αποτελέσματά τους ή ανταγωνιστικές; Τα θρησκευτικά κινήματα βοήθησαν την εμφάνιση του επιστημονικού κινήματος ή υπήρχε εξ αρχής αντιπαλότητα μεταξύ τους; Ήταν συνεχής η διάσταση μεταξύ επιστημονικών και θρησκευτικών αντιλήψεων ή μήπως έγινε συνένωσή τους από κληρικούς και από θρησκευόμενους ανθρώπους της επιστήμης; Πώς διαμορφώθηκε η σχέση αυτή με την πάροδο του χρόνου; Ερωτήματα σαν τα παραπάνω είναι πολύ πιο εύκολο να διατυπωθούν παρά να βρουν απάντηση. Από τον δέκατο έβδομο αιώνα και μετά κάθε γενιά έχει λάβει θέση σχετικά με τη σημασία τους, χωρίς να έχει εν τούτοις καταλήξει σε συναίνεση σχετικά με το πώς θα έπρεπε να απαντηθούν. Ο φιλόσοφος A. N. White head, γράφοντας πριν από εξήντα περίπου χρόνια, υποστήριζε ότι η μελλοντική πορεία της ιστορίας θα εξαρτώνταν από τις αποφάσεις που θα έπαιρνε η δική του γενιά για τις σχέσεις μεταξύ επιστήμης και θρησκείας τόσο ισχυρά ήταν τα θρησκευτικά σύμβολα μέσω των οποίων απέδιδαν νόημα στη ζωή τους οι άνθρωποι και τόσο ισχυρά ήταν τα επιστημονικά μοντέλα

18 14 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ μέσω των οποίων μπορούσαν να χειριστούν το περιβάλλον τους. Επειδή με κάθε γενιά γινόταν εκ νέου εκτίμηση αυτών των ζητημάτων χωρίς να τους αποδίδεται πάντα η ίδια επείγουσα σημασία, αφθονούν οι γνώμες και οι απόψεις για το ποια θα πρέπει να είναι η σχέση μεταξύ επιστήμης και θρησκείας. Στη γνωστή σχετική βιβλιογραφία συναντά κανείς συνήθως τρεις διαφορετικές θέσεις που, αν και δεν είναι εξίσου ανεπαρκείς, αποδεικνύονται εν τούτοις προβληματικές. Η πρώτη από αυτές υποστηρίζει ότι υπάρχει εγγενής διαμάχη μεταξύ επιστημονικής και θρησκευτικής νοοτροπίας, διότι η μεν μία ασχολείται με επαληθεύσιμα γεγονότα, η δε άλλη εγκαταλείπει τη λογική για χάρη της πίστης. Η επιστήμη αποδέχεται ευχαρίστως την αλλαγή που φέρνει η πρόοδος της ανθρώπινης γνώσης, η θρησκεία βρίσκει καταφύγιο στις αιώνιες αλήθειες. Η άποψη αυτή συνοδεύεται συνήθως από ιστορικές αναλύσεις που υποτίθεται ότι την τεκμηριώνουν στοιχεία για κοσμολογικές απόψεις που έφεραν τη σφραγίδα της θρησκείας και οι οποίες τράπηκαν σε υποχώρηση με την εμφάνιση προχωρημένων θεωριών που προέρχονταν από τον χώρο της επιστήμης. Οι J. W. Draper και A. D. White, λόγιοι του δέκατου ένατου αιώνα, είχαν καταρτίσει καταλόγους με τέτοιου είδους γεγονότα: οι επιστημονικές ερμηνείες αποτέλεσαν επανειλημμένως πρόκληση προς τις θρησκευτικές ευαισθησίες, και ενώ οι υπερασπιστές της θρησκείας διαμαρτύρονταν έντονα για την ασέβεια αυτή, οι επιστήμονες ήταν πάντα εκείνοι που γελούσαν τελευταίοι. Χαρακτηριστικό είναι το σχετικό παράδειγμα που παραθέτει ο White, ο οποίος περιγράφει την απροθυμία των κληρικών να τοποθετήσουν αλεξικέραυνα στις εκκλησίες τους. Το 1745, το κωδωνοστάσιο του ναού του Αγίου Μάρκου στη Βενετία καταστράφηκε για πολλοστή φορά από μια καταιγίδα. Δέκα χρόνια νωρίτερα, ο Βενιαμίν Φραγκλίνος είχε κατανοήσει, χάρις στις μελέτες του, την ηλεκτρική φύση του κεραυνού και είχε εφεύρει το αλεξικέραυνο, το οποίο θα μπορούσε να σώσει πολλές εκκλησίες από τη θεϊκή αυτή φωνή τιμωρίας, όπως θεωρούνταν συχνά ο κεραυνός. Όπως όμως μας πληροφορεί ο White, υπήρξε έντονη άρνηση απέναντι σε μια τέτοια παρέμβαση στη θεία πρόνοια, απέναντι σε αυτήν την ειδεχθή ένδειξη ασέβειας και έπαρσης από μέρους του ανθρώπου, που επιχειρούσε να ελέγξει το πυροβολικό των ουρανών. Οι αντιδράσεις που σημειώθηκαν είχαν ως αποτέλεσμα να μη γίνει χρήση του αλεξικέραυνου, και έτσι το κωδωνοστάσιο του Αγίου Μάρκου χτυπήθηκε ξανά από κεραυνό το 1761 και το Έπρεπε να φτάσει το έτος 1766 για να εγκατασταθεί αλεξικέραυνο στον ναό και να γλυτώσει πια το κτίσμα από

19 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 Εικονα 1. Francesco Guardi ( ), Πλατεία του Αγίου Μάρκου, Βενετία. Ο πίνακας αυτός φιλοτεχνήθηκε το 1760 περίπου και απεικονίζει τον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Μάρκου και το κωδωνοστάσιό του. (Αναδημοσιεύεται έπειτα από ευγενική προσφορά της διεύθυνσης της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου).

20 16 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ την οργή των κεραυνών. Η εικόνα που σκιαγραφεί εδώ ο White, εικόνα θρησκευτικών αναστολών και κατεστραμμένων κωδωνοστασίων, συμβολίζει μια κοινή αντίληψη του κόσμου για τη σχέση μεταξύ επιστήμης και θρησκείας, μια σχέση εγγενούς και μακραίωνης διαμάχης: ένα δράμι επιστημονικής γνώσης είναι σε θέση να ελέγξει τις δυνάμεις της φύσης με τρόπο αποτελεσματικότερο από ό,τι οποιαδήποτε ικεσία ή δέηση. Μια δεύτερη, αρκετά διαφορετική άποψη, επικαλείται επίσης ιστορικά δεδομένα για την τεκμηρίωσή της. Η επιστήμη και η θρησκεία παρουσιάζονται ορισμένες φορές όχι ως αντιτιθέμενες δυνάμεις αλλά ως κατ ουσίαν συμπληρωματικές μόνο που η καθεμιά απευθύνεται σε διαφορετικές ανάγκες του ανθρώπου. Σύμφωνα με αυτήν την άποψη, ο επιστημονικός και ο θεολογικός λόγος συνδέονται ο καθένας με διαφορετικές σφαίρες της ανθρώπινης πρακτικής. Η πραγμάτευση θεολογικών θεμάτων, που δεν αρμόζει στον χώρο του εργαστηρίου, είναι ορθό να γίνεται στα πλαίσια της θρησκευτικής λατρείας ή της αυτοεξέτασης. Η άποψη αυτή περί διαχωρισμού των αντικειμένων επιστήμης και θρησκείας επικαλείται συχνά την ιστορική ανάλυση, διότι είναι πάντα δυνατόν να υποστηρίξει κανείς ότι οι διαμάχες που σημειώθηκαν μεταξύ επιστήμης και θρησκείας κατά το παρελθόν ήταν αποτέλεσμα παρεξήγησης. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, λοιπόν, οι σχέσεις μεταξύ επιστήμης και θρησκείας θα ήταν καλύτερες αν οι κληρικοί δεν μιλούσαν από καθέδρας για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η φύση και αν οι επιστήμονες δεν είχαν την αλαζονεία να πιστεύουν ότι η επιστημονική γνώση είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις βαθύτερες ανάγκες του ανθρώπου. Μια τρίτη άποψη, η οποία επίσης κινδυνεύει να ξεπεράσει τα όρια της υπερβολής, εκφράζει μια πιο στενή σχέση ανάμεσα στα επιστημονικά και στα θρησκευτικά ζητήματα. Σε αντίθεση με την πρώτη άποψη το μοντέλο της σύγκρουσης, πρεσβεύει ότι ορισμένες θρησκευτικές πεποιθήσεις μπορεί να συνέτειναν στην επιστημονική δραστηριότητα. Και σε αντίθεση με τη δεύτερη άποψη την άποψη περί διαχωρισμού εδώ θεωρείται ότι η αλληλεπίδραση θρησκείας και επιστήμης είναι κάθε άλλο παρά επιβλαβής και μπορεί μάλιστα να αποβεί προς όφελος και των δύο πλευρών. Αυτή η σαφώς ευρύτερη θέση προφανώς εξέφραζε τον Whitehead, ο οποίος πιθανολογούσε ως υποσυνείδητο αποτέλεσμα της θεολογίας του Μεσαίωνα την άποψη των φυσικών φιλοσόφων του δέκατου έβδομου αιώνα ότι στη φύση επικρατεί μια επιβεβλημένη τάξη. Ο Whitehead υποστήριζε επίσης ότι η αλληλεπίδραση θρησκείας και επιστήμης θα μπορούσε να απαλλάξει την πρώτη από περιττά και παρωχημένα μεταφο-

21 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 17 ρικά σχήματα. Για μια ακόμη φορά επικαλείται την ιστορία για να στηρίξει τις απόψεις του. Το έργο του Αμερικανού κοινωνιολόγου R. K. Merton, σύμφωνα με τον οποίο οι πουριτανικές αξίες βοήθησαν την εξάπλωση της θρησκείας στην Αγγλία του δέκατου έβδομου αιώνα, αποτελεί ένα καλό παράδειγμα ιστορικής εμβρίθειας διά της οποίας τεκμηριώθηκε η άποψη ότι θρησκεία και επιστήμη σχετίζονται αμοιβαία, δεν αντιμάχονται η μια την άλλη, ούτε υπάρχει μεταξύ τους πλήρης διαχωρισμός. Υπάρχουν ασφαλώς και πολλές παραλλαγές των ανωτέρω θέσεων. Ο τρόπος παρουσίασής τους δείχνει όμως, σχεδόν πάντα, ότι τα ιστορικά γεγονότα έχουν πολλά να μας διδάξουν. Το ανά χείρας βιβλίο, χωρίς να αντιστρατεύεται αυτήν την άποψη, έχει σκοπό του να δείξει ότι το μάθημα που μπορούμε να διδαχθούμε κάθε φορά από την ιστορία είναι κάθε άλλο παρά απλό. Δεν διατείνομαι ότι θα μπορέσω να καλύψω όλες τις πλευρές του ζητήματος στα κεφάλαια που θα ακολουθήσουν, ούτε ότι θα καταλήξω σε οριστικά συμπεράσματα. Τα κεφάλαια αυτά ας τα θεωρήσει ο αναγνώστης ως σχολιασμό βασισμένο σε ιστορικά στοιχεία και όχι ως ιστορική αφήγηση. Κύριος στόχος μου είναι να συμβάλλω στη δημιουργία κριτικών απόψεων και όχι να περιγράψω μια συνεχή σειρά φαινομενικά καίριων μετασχηματισμών. Όπως αποκαλύπτουν εμβριθείς μελέτες που έχουν γίνει για την ιστορία της επιστήμης, η σχέση μεταξύ επιστήμης και θρησκείας υπήρξε τόσο πλούσια και πολύπλοκη κατά το παρελθόν, ώστε είναι δύσκολο να εξαχθούν γενικά συμπεράσματα. Το πραγματικό συμπέρασμα που απορρέει από τις εν λόγω μελέτες είναι ότι τη σχέση αυτή διέπει υψηλός βαθμός πολυπλοκότητας. Ο σκοταδισμός δεν ήταν ίδιον όλων των μελών των χριστιανικών Εκκλησιών και πολλοί ήταν οι επιφανείς επιστήμονες που ασπάζονταν τη θρησκευτική πίστη, έστω και αν οι θεολογικές τους θέσεις ήταν σε ορισμένες περιπτώσεις ύποπτες. Συγκρούσεις που υποτίθεται ότι έφερναν αντίπαλες την επιστήμη με τη θρησκεία ίσως αποδειχθεί ότι διεξάγονταν, τελικά, μεταξύ αντίπαλων επιστημονικών συμφερόντων ή, αντίστροφα, μεταξύ θεολογικών ομάδων. Στις διαμάχες αυτές διακυβεύονταν, πολλές φορές, ζητήματα πολιτικής ισχύος, κοινωνικού γοήτρου και πνευματικής αυθεντίας. Η ιστορική καταγραφή τους έγινε από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές τους και αντανακλά τις θέσεις και τις σκέψεις τους. Ο θιασώτης του δαρβινισμού T. H. Huxley, στην προσπάθειά του να αναδείξει μια επιστημονική κοινότητα που αναπτυσσόταν επαγγελματικά με ταχείς ρυθμούς, εις βάρος της πνευματικής και εκπαιδευτικής ηγεσίας του κλήρου, ασπάστηκε το μοντέλο της σύγκρουσης μεταξύ επιστήμης και

22 18 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ θρησκείας. Οι ξέπνοοι θεολόγοι, δηλώνει ο Huxley, κείτονται δίπλα στο λίκνο κάθε επιστήμης σαν τα στραγγαλισμένα φίδια πλάι στον Ηρακλή επάνω στην κούνια του. Σκοπός του βιβλίου αυτού δεν είναι να ανασύρει τα πτώματα των κάθε είδους παρόμοιων «φιδιών», αλλά να δείξει τις ποικίλες, πρωτότυπες, ιδιοφυείς μεθόδους που επιστράτευσαν τόσο οι υποστηρικτές της επιστήμης όσο και οι υπέρμαχοι της θρησκείας στον αγώνα τους να βρουν απαντήσεις για τα θεμελιώδη ερωτήματα που αφορούσαν τη σχέση τους με τη φύση και με τον Θεό. Το θέμα είναι τόσο πολύπλευρο, ώστε θα ήταν προτιμότερο για τον αναγνώστη να αφήσει κατά μέρος τις όποιες προκαταλήψεις τυχόν έχει σχετικά με αυτό. Είναι πολλές οι εκπλήξεις που τον περιμένουν. Ο Φραγκλίνος, ο ίδιος άνθρωπος που είχε εφεύρει το αλεξικέραυνο, δήλωνε ευθαρσώς ότι είχε παντελή άγνοια σχετικά με τη φύση του ηλεκτρισμού. Αισθανόταν όμως ντροπή για τη βεβαιότητα με την οποία πίστευε αρχικά ότι θα μπορούσε να κατανοήσει τα πάντα γύρω από αυτό το θέμα. Αναλογιζόμενος τις θεωρίες του, παρατήρησε ότι ένας από τους σκοπούς που εξυπηρετούσε ο ηλεκτρισμός ήταν να εμπνέει ταπεινοφροσύνη στον ματαιόδοξο άνθρωπο. Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος είχε διακρίνει, όπως και ο Φράνσις Μπέικον πριν από αυτόν, την αναλογία ανάμεσα στην αρετή της ταπεινότητας και στις απαιτήσεις της επιστημονικής μεθόδου. Είχε συνειδητοποιήσει ότι τα λαμπρά εποικοδομήματα της επιστημονικής θεωρίας μπορούσαν ανά πάσα στιγμή να καταρρεύσουν εξίσου θεαματικά με τα καμπαναριά των μεγάλων καθεδρικών ναών. Η ιστορία της επιστήμης αποκαλύπτει μια σειρά από τέτοιες, ατελώς επιτυχείς, θεωρίες. Οι θεωρίες που κάθε φορά υπερισχύουν έναντι των προκατόχων τους έχουν ένα συγκριτικό πλεονέκτημα, το οποίο όμως σπάνια καθιστά δυνατή την αξιολόγηση μιας θεωρίας κατά την σύλληψη και τη διαμόρφωσή της. Η κατά κοινή αντίληψη αντίθεση ανάμεσα στην επιστήμη, εκλαμβανόμενη σαν ένα σώμα αδιάψευστων γεγονότων, και στη θρησκεία, εκλαμβανόμενη σαν μια σειρά μη επαληθεύσιμων δοξασιών, είναι οπωσδήποτε υπεραπλουστευτική. Πολλές φορές, οι θεωρητικές καινοτομίες αμφισβητήθηκαν και, συχνά, δίχασαν τις επιστημονικές κοινότητες. Συνεπώς, όταν θίγουν την ιερότητα, δημιουργείται συνήθως αρκετός χώρος για συζήτηση. Το να παριστάνει κανείς τις σχέσεις μεταξύ της επιστήμης και της θρησκείας σαν μια συνεχή υποχώρηση του θεολογικού δόγματος έναντι μιας συνεχώς αναπτυσσόμενης και αλάνθαστης επιστήμης σημαίνει ότι παραβλέπει τη λεπτή υφή της επιστημονικής αντιπαράθεσης, στην οποία παρεισφρέουν οπωσδήποτε θρησκευτικά ενδια-

23 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 19 φέροντα, αλλά συχνά με διακριτικό τρόπο και όχι παρεμβάλλοντας εμπόδια εμφανώς. Στο σημείο αυτό προκύπτει μια προφανής δυσκολία. Πώς μπορεί να μιλήσει κανείς για τη σχέση ανάμεσα στη θρησκεία και στην επιστήμη, θεωρώντας τις είτε ως πεδία δράσης είτε ως συστήματα πίστης, χωρίς να έχει δώσει προηγουμένως τους αντίστοιχους ορισμούς των δύο όρων; Αυτό το αίτημα δεν μπορεί να ικανοποιηθεί παρά έως έναν βαθμό μόνον. Ως θρησκεία έχει οριστεί η πίστη σε υπερφυσικά όντα ή η αφοσίωση σε ένα υπερβατικό «άλλο», με σκοπό την αυτοπραγμάτωση. Μπορεί να αναφέρεται σε οργανωμένους θεσμούς οι οποίοι, με τα δόγματα και τις ιεροτελεστίες τους, διατείνονται ότι μπορούν να δώσουν απαντήσεις στα ερωτήματα που αφορούν την ανθρώπινη μοίρα. Ή μπορεί να αναφέρεται απλώς σε οποιεσδήποτε βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις που βρίσκουν την έκφρασή τους σε ηθικές επιταγές. Συχνά υπάρχει αλληλοεπικάλυψη μεταξύ των ορισμών αυτού του είδους, αν και όχι απαραίτητα. Σε ορισμένες από τις θρησκείες του κόσμου, στον Βουδισμό παραδείγματος χάριν, δεν δηλώνεται πίστη σε έναν υπερβατικό Δημιουργό. Επειδή στο βιβλίο αυτό το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στην σχέση μεταξύ θρησκείας και επιστήμης στη Δύση, στις περισσότερες περιπτώσεις που θα αναφέρεται η λέξη θρησκεία, αυτή θα αφορά κάποια μορφή ή κάποια κριτική της χριστιανική πίστης. Ένας υπερβολικά στενός ορισμός θα μπορούσε όμως να είναι αντιπαραγωγικός διότι ίσως να απέκλειε την πραγμάτευση πολλών ζητημάτων προτού καν αυτά διατυπωθούν. Αν θέλουμε να αποκομίσουμε κάτι από τη μελέτη της ιστορίας, είναι σημαντικό να μην καθιερώνουμε προκαθορισμένα συμπεράσματα μέσω άκαμπτων ορισμών. Η ίδια δυσκολία προκύπτει και ως προς τη λέξη επιστήμη. Είναι τόσο πολλοί οι ορισμοί που έχουν διατυπώσει οι φιλόσοφοι και οι ίδιοι οι επιστήμονες, ώστε θα χρειαζόταν ένα ακόμη βιβλίο για να τους εξετάσουμε. Πολλοί αναφέρονται σε κάποια μοναδική «επιστημονική μέθοδο» στην οποία υποτίθεται ότι υπακούει η υποδειγματική επιστήμη. Όπως όμως παρατήρησε και ο φιλόσοφος William Whewell του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ πριν από εκατόν πενήντα χρόνια περίπου, η ιστορία της επιστήμης έχει ήδη δείξει ότι κάθε νέος κλάδος της επιστημονικής έρευνας απαιτεί τη δική του ξεχωριστή μεθοδολογία. Και αυτή καθ εαυτήν η διαδικασία της αυξανόμενης διαφοροποίησης δείχνει ότι έχει γίνει μια πιο θεμελιώδης αλλαγή σε ό,τι αφορά το νόημα της επιστήμης από την εποχή που ο όρος αυτός αφορούσε το σύνολο της γνώσης και που η θεολογία ήταν «βασίλισσα των επιστημών» μέχρι τις πιο σύγχρονες συνεκδοχές της εμπειρικής έρευνας και της υψηλής εξειδίκευσης.

24 20 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ Υπάρχουν τρεις τουλάχιστον λόγοι που θα έκαναν έναν ιστορικό να αποστρέφεται το αίτημα για αυστηρή διατύπωση ορισμών της «επιστήμης» και της «θρησκείας» προτού καν αρχίσει το έργο του. Ο πρώτος από αυτούς μπορεί να περιγραφεί με μια περίφημη επισήμανση του Ισαάκ Νεύτωνα. Το πιο γνωστό από τα βιβλία του, αυτό στο οποίο ερμηνεύει τις τροχιές των πλανητών με βάση τη θεωρία του για την βαρύτητα, έφερε τον τίτλο Μαθηματικές αρχές της φυσικής φιλοσοφίας * (1687) και όχι Μαθηματικές αρχές της φυσικής επιστήμης. Οι μελετητές της φύσης κατά τον δέκατο έβδομο αιώνα αποκαλούσαν εαυτούς φυσικούς φιλοσόφους, δηλαδή ταυτίζονταν με πνευματικές παραδόσεις που αφορούσαν ζητήματα ευρύτερα από τις άμεσες επιστημονικές λεπτομέρειες. Ο ίδιος ο Νεύτωνας επισήμαινε ότι μέρος του αντικειμένου της φυσικής φιλοσοφίας ήταν και η πραγμάτευση θεμάτων σχετικών με τα κατηγορήματαγνωρίσματα του Θεού και τη σχέση Του με τον φυσικό κόσμο. Ελάχιστοι είναι οι σημερινοί φυσικοί που αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους με παρόμοιο τρόπο. Το θέμα είναι ότι, προεξοφλώντας τι εννοούμε με τους όρους επιστήμη και θρησκεία, ίσως δεν είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε την ιδιαιτερότητα του τρόπου σκέψης του Νεύτωνα. Δεν έχει νόημα να ρωτήσουμε πώς συμβίβαζε ο Νεύτωνας τις έννοιες «επιστήμη» και «θρησκεία», αφού ο ίδιος έβλεπε τον εαυτό του ως άτομο που μελετά τη «φυσική φιλοσοφία», στην οποία είναι συνενωμένες αυτές οι δύο έννοιες. Για τον δεύτερο λόγο εναντίωσης σε ορισμούς που ίσως αποδειχθούν υπερβολικά περιοριστικοί μάς μιλάει ο Thomas Burnet, που στα τέλη του δέκατου έβδομου αιώνα έγραψε το βιβλίο Ιερή θεωρία της Γης (1684). Στο βιβλίο του αυτό ο Burnet αναλαμβάνει τον ρόλο του υπέρμαχου του χριστιανισμού και χρησιμοποιεί την ιστορική γνώση για να εντοπίσει ορισμένα λάθη που δεν θα έπρεπε να γίνονται κατά τη διατύπωση θεολογικών θεωριών για τη φύση. Επικρότησε την προειδοποίηση που είχε κάνει ο Άγιος Αυγουστίνος ότι επιστήμη και θρησκεία δεν θα πρέπει να συνδέονται υπερβολικά στενά μεταξύ τους και ότι ήταν επικίνδυνο να επικαλείται κανείς την αυθεντία της Αγίας Γραφής για θέματα που αφορούν τον φυσικό κόσμο. Ο κίνδυνος, σύμφωνα με τον Burnet, ήταν ο εξής: η πρόοδος της επιστημονικής γνώσης θα διέψευδε σε διάφορα σχετικά σημεία ορισμένες παραδοχές της Αγίας Γραφής. Κάτι τέτοιο θα οδη- * Σ.τ.Μ.: Ο πρωτότυπος τίτλος του έργου, στη Λατινική, είναι: Philosophiae naturalis principia mathematica.

25 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 21 γούσε όμως στην αμφισβήτησή της και για θέματα πολύ πιο σημαντικά. Εν τούτοις, επισημαίνει με εμφανή υπεροψία ο Burnet, ο Αυγουστίνος είχε πέσει και ο ίδιος στην παγίδα που είχε εντοπίσει, καθώς είχε επικαλεσθεί τη Βίβλο για να απορρίψει την άποψη ότι κατοικούνται οι Αντίποδες. Ο Burnet, κατά πολύ σοφότερος στα τέλη του δέκατου έβδομου αιώνα, θεωρεί ότι αντιλαμβάνεται ακόμη καλύτερα αυτόν τον κίνδυνο και γνωρίζει πώς να τον αποφύγει. Εν τούτοις, αν διαβάσει κανείς το εν λόγω έργο του Burnet, θα διαπιστώσει ότι και ο ίδιος πέφτει στην ίδια ακριβώς παγίδα. Αντί να διαχωρίσει τη σφαίρα της επιστήμης από τη σφαίρα της Βίβλου, τις ενώνει. Προβαίνει σε μια μηχανιστική περιγραφή του τρόπου με τον οποίο πραγματοποιήθηκε ο κατακλυσμός κατά τη Γένεση και ορίζει τις κύριες περιόδους της γεωλογικής ιστορίας αντλώντας πληροφορίες από τη Βίβλο. Περιγράφει τη Γη βυθισμένη στο νερό και επάνω σε αυτό να επιπλέει η κιβωτός του Νώε, παρουσιάζοντας τον κατακλυσμό ως συνιστώσα της φυσικής ιστορίας της Γης. Αναφέρουμε το παράδειγμα αυτό όχι για να προσάψουμε λάθη στον Burnet, αλλά για να συνταχθούμε με το σκεπτικό του και να θέσουμε το εξής ερώτημα: πώς ήταν δυνατόν να συμπεριφερθεί ο Αυγουστίνος με τρόπο που φαινόταν ότι υποπίπτει σε αντιφάσεις στα μάτια μιας μετέπειτα γενιάς; Το ίδιο, βέβαια, ερώτημα τίθεται και για τον Burnet. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι, εν μέρει, ότι τα όρια που χώριζαν θρησκεία και επιστήμη επί των ημερών του Αυγουστίνου ήταν διαφορετικά από αυτά που τις χώριζαν την εποχή του Burnet, αλλά και διαφορετικά από τα σημερινά. Ακριβώς επειδή αυτά τα όρια έχουν αλλάξει με την πάροδο του χρόνου, δεν έχει νόημα να θέτει κανείς ερωτήματα για τη σχέση μεταξύ «επιστήμης» και «θρησκείας» σαν να είχαν διαχρονική ισχύ οι σύγχρονοι ορισμοί για την προέλευσή τους. Ένας τρίτος λόγος που συνιστά ανοχή σε θέματα ορισμών είναι ότι ίσως δεν έχει νόημα να ρωτάει κανείς για τη σχέση που υπήρχε στο παρελθόν μεταξύ επιστήμης και θρησκείας. Επειδή αμφότερες έχουν τις ρίζες τους στην ανθρώπινη σκέψη και δράση, θα ήταν σοβαρό λάθος να αντιμετωπιστούν ως αυτόνομες οντότητες αφού δεν είναι δυνατόν να αποσπασθούν εντελώς από τα κοινωνικά πλαίσια που τις διαμόρφωσαν. Προκειμένου να κατανοήσουμε τη σχέση του Γαλιλαίου με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, δεν αρκεί να πούμε απλώς ότι η επιστήμη βρισκόταν σε διαμάχη με τη θρησκεία. Οι πολιτικές επιπτώσεις της Αντιμεταρρύθμισης ήταν τέτοιες, ώστε η επιστήμη του Γαλιλαίου (η οποία δεν ήταν αυταπόδεικτα σωστή) απέκτησε σημασία και προεκτάσεις που διαφορετικά ίσως να μην έφερε. Θα ήταν πολύ επιφανειακό να πούμε

26 22 ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ Η προεπισκόπηση των επόμενων σελίδων δεν είναι διαθέσιμη Εικονα 2. Προμετωπίδα του βιβλίου Theory of the earth (1684). Ο Burnet παρουσιάζει τις επτά περιόδους της φυσικής ιστορίας της Γης. Με τη φορά των δεικτών του ρολογιού απεικονίζονται, πρώτα, το χάος της αρχέγονης Γης, όπως αυτό περιγράφεται στο πρώτο βιβλίο της Γένεσης. Ακολουθεί η λεία σφαίρα, που αντιστοιχεί στην κατάσταση του παραδείσου. Κατά τη δεύτερη αυτή φάση, ο άξονας περιστροφής της Γης ήταν ακόμη κατακόρυφος, με συνέπεια ο Κήπος της Εδέμ, που κατελάμβανε ένα μέσο γεωγραφικό πλάτος στο Νότιο Ημισφαίριο, να απολαμβάνει μια αέναη άνοιξη μέχρι την τρίτη φάση, τη φάση του κατακλυσμού του Νώε, οπόταν ο φλοιός της Γης κατέρρευσε και ο άξονας περιστροφής της απέκτησε κλίση. Η τέταρτη φάση αναφέρεται στην επιφάνεια της Γης κατά τη σύγχρονη εποχή. Μετά από μια παγκόσμια λαίλαπα, υπάρχει η υπόσχεση για έναν νέο παράδεισο και μια νέα Γη, για αποκατάσταση του παραδείσου πριν από την τελική συντέλεια. (Αναδημοσιεύεται έπειτα από άδεια της διεύθυνσης της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ).

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του Περί του πολίτη Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Συγγραφέας : Hobbes Thomas Μεταφραστής : Βαβούρας Ηλίας ISBN: 9789604632732 Τιμή: 15,98 Σελίδες: 416 Διαστάσεις:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη ως πλαίσιο Εκπαίδευσης Νεοδιορισθέντων Εκπαιδευτικών: Ποιοτικοί Εκπαιδευτικοί για Ποιοτική Εκπαίδευση

Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη ως πλαίσιο Εκπαίδευσης Νεοδιορισθέντων Εκπαιδευτικών: Ποιοτικοί Εκπαιδευτικοί για Ποιοτική Εκπαίδευση Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη ως πλαίσιο Εκπαίδευσης Νεοδιορισθέντων Εκπαιδευτικών: Ποιοτικοί Εκπαιδευτικοί για Ποιοτική Εκπαίδευση ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ/ΠΑΙΔΙ/0308(ΒΙΕ)/07 Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

3. Κριτική προσέγγιση

3. Κριτική προσέγγιση Επιστημολογική προσέγγιση της σχέσης θεωρίας και πράξη 3. Κριτική προσέγγιση Καθηγητής Κώστας Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:kchrys@ecd.uoa.gr Θεωρία και Πράξη Κριτική Προσέγγιση Οι θετικιστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ (ψυχοκοινωνική προσέγγιση) συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ Στο βιβλίο με τίτλο ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ, η συγγραφέας Γιάννα Φιλάου καταγράφει και αναλύει τις ανθρώπινες

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου - 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18497 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/14 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΑΓΡΟΓΙΑΝΝΗ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α. ΘΕΜΑ: Η ραγδαία εξάπλωση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και οι αναδιαρθρώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1. Ανάπτυξη και Ενδυνάμωση του Εαυτού 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Συναισθηματική Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ «Προτάξτε τρεις βασικές προϋποθέσεις της Επιστημονικής Επανάστασης. Αναλύστε και τεκμηριώστε τις επιλογές σας» Επαναδιατύπωση του θέματος- Στόχοι της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Τίτλος: Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Μπορεί η Ελλάδα να διδαχθεί από την ιστορία του παρελθόντος; [στα πλαίσια της οικονομικής ύφεσης] ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ιστορία κάνει συνεχώς κύκλους.

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A') ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 Εισαγωγή... 3 Οι αρχές του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη... 3 Ο υποσελήνιος χώρος... 3 Ο χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

Θεσ/νικη, 14/10/2015 Αριθμός Πρωτ. 388. Προς

Θεσ/νικη, 14/10/2015 Αριθμός Πρωτ. 388. Προς ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ 1 Ο ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1.Ο Πρωταγόρας παρουσιάζει στο σημείο αυτό μια ιδιαιτέρως ρηξικέλευθη τοποθέτηση σχετικά με την έννοια και το σκοπό της τιμωρίας. Η τιμωρία, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα δεν είναι εκδίκηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις

ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ Συμβούλου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Στη σκιά του ζητήματος των ταυτοτήτων, το πρόβλημα της αναγραφής

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006,

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006, 1 Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Copyright 2006 Χρήστος Κηπουρός Μαυρομιχάλη 13 Διδυμότειχο xkipuros@otenet.gr Εικόνα εξώφυλλου: Αναμνηστική φωτογραφία με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο στην Ξάνθη. Στο μέσον ο τότε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΔΙΟ 1. ΜΕΓΑΕΠΙΠΕΔΟ. (ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ. ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΠΙΔΕΧΕΤΑΙ «ΑΝΑΔΟΜΗΣΕΙΣ»

ΣΤΑΔΙΟ 1. ΜΕΓΑΕΠΙΠΕΔΟ. (ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ. ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΠΙΔΕΧΕΤΑΙ «ΑΝΑΔΟΜΗΣΕΙΣ» Πως γίνομαι δημιουργός Αναλυτικού Προγράμματος: B= (Τι γνωρίζουν οι συνάδελφοι πριν από το σεμινάριο για το Θέμα) (BEFORE) D= (Τι λαμβάνουν οι συνάδελφοι κατά το σεμινάριο για το Θέμα) (DURING) A= (Τι

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ Γνωστικό αντικείμενο Επίπεδο ΦΥΣΙΚΗ Α Λυκείου Ταυτότητα Στόχος Περιγραφή Προτεινόμενο ή υλοποιημένο Λογισμικό Λέξεις κλειδιά Δημιουργοί α) Γνώσεις για τον κόσμο: Οι δυνάμεις εμφανίζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π.

ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π. ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π. Περιβαλλοντική Μηχανική και Γεωπεριβάλλον Αν αναρωτηθεί κανείς

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

Εν όψει της συμμετοχής μου στις αυτοδιοικητικές εκλογές. του Μαΐου αισθάνομαι την υποχρέωση να απευθυνθώ σε εσάς

Εν όψει της συμμετοχής μου στις αυτοδιοικητικές εκλογές. του Μαΐου αισθάνομαι την υποχρέωση να απευθυνθώ σε εσάς Εν όψει της συμμετοχής μου στις αυτοδιοικητικές εκλογές του Μαΐου αισθάνομαι την υποχρέωση να απευθυνθώ σε εσάς τους συμπολίτες μου, ως Γιώργος Κοτρωνιάς και θέλω να γνωρίζετε ότι δεν πρόκειται να κάνω

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ;

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; Ημερομηνία 23/07/2015 Μέσο Συντάκτης Link diavasame.gr Ευμορφία Ζήση http://www.diavasame.gr/page.aspx?itemid=ppg1396_2146 ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; 23.07.2015 Συντάκτης: Ευμορφία

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Θεωρητικό πλαίσιο και ανάλυση αποτελεσμάτων της πανελλαδικής ποσοτικής έρευνας VPRC Φεβρουάριος 2007 13106 / Διάγραμμα 1 Γενικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Public Relations Management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα Διοίκηση Επικοινωνίας Δημοσίων Σχέσεων είναι ένα πλήρες και ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα με

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 μάθημα έβδομο: δίας 82 μάθημα ογδοο: κρονοσ

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά.

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. 1 x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. Πριν λίγα χρόνια, όταν είχε έρθει στην Ελλάδα ο νομπελίστας χημικός Ilya Prigogine (πέθανε πρόσφατα), είχε

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο «Φιλολογικό» Φροντιστήριο 2 ο Διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα Α Λυκείου Επιμέλεια: Μάνθου Άρτεμις [Ο διαδικτυακός διάλογος] Δεν μπορεί, ασφαλώς, να αμφισβητηθεί ότι ο διάλογος αποτελεί απαραίτητο στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Τι ήταν ο Πόππερ Φιλελεύθερος; Σοσιαλδημοκράτης; Συντηρητικός; Ήταν ο Πόππερ φιλελεύθερος;

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας είναι η συνέχεια στόχων και στρατηγικών επιλογών στη βάση των πολιτικών αντιλήψεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b.

Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b. Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b. gr ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αθήνα, 29 Σεπτεμβρίου 2015 ΤΕΛΕΣΗ ΕΠΙΣΗΜΩΝ ΕΓΚΑΙΝΙΩΝ 44 ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ Θέσεις για νέους εργαζομένους δεν υπάρχουν μόνο στις ελληνικές εταιρείες, αλλά και σε πολλές πολυεθνικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα