Καταγραφή μεταλλα ξεων του γονιδι ου LDL-R σε ασθενει ς οικογενου ς υπερχολήστερολαιμι ας.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Καταγραφή μεταλλα ξεων του γονιδι ου LDL-R σε ασθενει ς οικογενου ς υπερχολήστερολαιμι ας."

Transcript

1 1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Δ.Π.Μ.Σ. «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΖΩΗΣ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΒΙΟΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Καταγραφή μεταλλα ξεων του γονιδι ου LDL-R σε ασθενει ς οικογενου ς υπερχολήστερολαιμι ας. ΙΩΑΝΝΑ ΚΟΧΛΙΑΔΗ Απόφοιτή του τμήματος Πλήροφορικής του Οικονομικού Πανεπιστήμίου Αθήνών ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΤΡΙΝΟΣ Επίκουρος Καθήγήτής Φαρμακευτικής, Τμήμα Φαρμακευτικής Πανεπιστήμίου Πατρών Μάρτιος 2013

2 2 ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Γεώργιος Πατρινός, Επίκουρος Καθηγητής Φαρμακευτικής, Τμήμα Φαρμακευτικής Πανεπιστημίου Πατρών Κωνσταντίνος Πουλάς, Επίκουρος Καθηγητής Φαρμακευτικής, Τμήμα Φαρμακευτικής Πανεπιστημίου Πατρών Αδαμαντία Παπαχατζοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Ιατρικής, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

3 3 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ... 3 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ... 4 ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 5 Summary... 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Γενετικές Βάσεις Δεδομένων Μεταλλάξεων Εθνικές Β.Δ. Μεταλλάξεων (National/Ethnic Mutation databases, NEMDBs) Η Β.Δ. FINDbase Οικογενής υπερχολήστερολαιμία Ο υποδοχέας LDL Το γονίδιο LDL-R Μεταλλάξεις στο γονίδιο LDL-R Μέθοδοι γενετικής ανάλυσής ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Συχνότήτα μεταλλάξεων του γονιδίου στις 21 χώρες Συχνότήτα μεταλλάξεων στο σύνολο των χωρών ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΥΝΤΜΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β... 92

4 4 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η παρούσα διατριβή εκπονήθηκε στο Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας και Ανοσολογίας, του Τμήματος Φαρμακευτικής, του Πανεπιστημίου Πατρών. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον επιβλέποντα καθηγητή της διπλωματικής μου διατριβής, κύριο Γεώργιο Πατρινό (Επίκουρο Καθηγητή Φαρμακευτικής) για τη παρότρυνση στην πραγματοποίηση αυτής της διπλωματικής διατριβής και την επιστημονική υποστήριξη κατά τη διάρκεια της έρευνας. Ιδιαίτερα, ευχαριστώ τη Δρ. Μαριάννα Γεωργίτση (Ερευνήτρια στο Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας & Ανοσολογίας του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών), για το χρόνο που αφιέρωσε για τη διαμόρφωση των δεδομένων του αρχείου excel, που ήταν και το ζητούμενο αυτής της διατριβής. Τέλος, για το χρόνο που αφιέρωσαν συμμετέχοντας στη Τριμελή Επιτροπή ευχαριστώ τους κ.κ. Κωνσταντίνο Πουλά (Επίκουρο Καθηγητή Φαρμακευτικής) και Αδαμαντία Παπαχατζοπούλου (Επίκουρη Καθηγήτρια Ιατρικής).

5 5 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Οικογενής Υπερχοληστερολαιμία (FH) είναι η επικρατής αυτοσωμική νόσος, κατά την οποία τα επίπεδα χοληστερόλης στο αίμα είναι αυξημένα, εμφανίζονται ξανθώματα και ένα αυτοσωμικό επικρατές χαρακτηριστικό για στεφανιαία αρτηριακή νόσος (CAD). Η FH προκαλείται από ανωμαλία στο γονίδιο LDL-R και κάποιες φορές και στο γονίδιο APOB (apolipoprotein B-100). Η ετεροζυγία του LDLR συναντάται σε αναλογία πληθυσμού 1:500. Πρόσφατα παρατηρήθηκε ότι και το γονίδιο PCSK9 (proprotein convertase subtilisin/kexin type 9) προκαλεί FH. Τα γονίδια APOB και PCSK9 αποκλείστηκαν από τη συγκεκριμένη έρευνα. Στόχοι της διατριβής ήταν (α) η καταγραφή των μεταλλάξεων του γονιδίου LDLR (Low Density Lipoprotein Receptor) σε 21 πληθυσμούς, (β) ο υπολογισμός της συχνότητας αυτών των μεταλλάξεων και (γ) η προσθήκη αυτών των δεδομένων σε μία γενετική βάση δεδομένων, την FINDbase, η οποία δίνει πληροφορίες για τη συχνότητα μιας μετάλλαξης σε κάθε χώρα καθώς και το φαρμακευτικό δείκτη της. Από τους 21 πληθυσμούς, οι 14 προέρχονταν από Ευρωπαϊκές χώρες (Ελλάδα, Γερμανία,Πορτογαλία, Τσεχία, Ολλανδία, Ισπανία, Βρετανία, Ιταλία, Πολωνία, Σουηδία, Γαλλία, Αυστρία, Βέλγιο και Δανία) και οι υπόλοιποι από την Κίνα, την Ιαπωνία, την Μαλαισία, το Λίβανο, τις Φιλιππίνες, την Ταϊβάν και το Καναδά. Τα δεδομένα των μεταλλάξεων σε κάθε πληθυσμό αντλήθηκαν από άρθρα (papers) μέσω της Βάσης Δεδομένων Pubmed και της μηχανής αναζήτησης Google. Τα άρθρα επιλέχθηκαν με βάση (1) το μέγεθος του δείγματος και (2) τη χρονολογία πραγματοποίησης της έρευνας στο συγκεκριμένο πληθυσμό. Η συχνότητα υπολογίστηκε σε σύνολο χρωμοσωμάτων, δηλαδή στο διπλάσιο του μεγέθους του δείγματος. Ως ιδανικό μέγεθος δείγματος θεωρήθηκε ένα σύνολο τουλάχιστον 100 χρωμοσωμάτων, δηλ. 50 άτομα. Η καταγραφή των δεδομένων έγινε σε λογιστικό φύλλο Excel. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι υπάρχει μεγάλη ανομοιογένεια σε επίπεδο μεταλλάξεων ανάμεσα στους 21 πληθυσμούς.

6 6 Summary Familial hypercholesterolaemia (FH), defined as the heritable occurence of severe hypercholesterolaemia with cholesterol deposits in tendons and premature heart disease, is caused by at least four genes in sterol and lipoprotein pathways and displays varying gene-dose effects. The genes are the low-density lipoprotein (LDL) receptor, apolipoprotein (apo) B, proprotein convertase subtilisin/kexin 9, and the autosomal recessive hypercholesterolaemia (ARH) adaptor protein. The world-wide prevalence of FH is about 1 in 500 people. In this assessment, the genes apob, PCSK9 and ARH have been excluded. The aim of this study was the recording of LDLR mutations in 21 populations, the calculation of the mutations frequencies in each population and the introduction of these data in the National Ethnic Mutation DataBase (NEΜDB), FINDbase, which gives information about a mutation s frequency in each country and also about its pharmacogenomic marker. Among 21 populations, 14 were of European origin (Greece, Germany, Portugal, Czech Republic, Netherlands, Spain, Great Britain, Italy, Poland, Sweden, France, Austria, Belgium and Denmark) and the remainders from China, Japan, Malaysia, Lebanon, Philippines, Taiwan and Canada. The mutation data in each population were derived from papers through the database of references, PubMed and the search engine, Google. The selection of papers was based on (1) the size of patient group and (2) the date of paper publication. The calculation of mutation frequency was based on the total number of chromosomes, which was the double size of the patient group. An ideal size of sample was at least 100 chromosomes, which means 50 index patients. The data were inserted in an excel file. The results showed that there is a great ανομοιογένεια in mutation level among 21 populations.

7 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1.Γενετικές Βάσεις Δεδομένων Μεταλλάξεων Στις μέρες μας, ο μοριακός γενετικός έλεγχος και οι ηλεκτρονικές καταχωρήσεις ιατρικής φροντίδας γίνονται όλο και πιο κοινά χαρακτηριστικά της σημερινής ιατρικής πρακτικής. Υπάρχει η ανάγκη να ενσωματώσουμε πληροφορίες σε γενετικές βάσεις δεδομένων για να εδραιώσουμε μία λεπτομερή κατανόηση του πως διαφορές της αλληλουχίας του γονιδιώματος επιδρούν στην ανθρώπινη υγεία. Υπάρχουν διάφοροι τύποι Βάσεων Δεδομένων (Β.Δ.) Μεταλλάξεων, που μπορούν να χωριστούν σε τρεις κύριες κατηγορίες: 1. οι Kεντρικές, όπως η Online Μεντελική Κληρονομικότητα στον Άνθρωπο (OMIM, www3.ncbi.nlm.nih.gov/omim), (Hamosh A 2005), η Β.Δ. Μεταλλάξεων του Ανθρώπινου Γονιδιώματος (HGMD, (Stenson PD 2003), κ.α. 2. οι Β.Δ. που εστιάζουν στη θέση της μετάλλαξης (locus-specific databases, LSDBs), μία μεγάλη ομάδα με περισσότερα από 570 μέλη (Claustres M 2002) (Beroud C 2005) 3. οι Εθνικές Βάσεις Δεδομένων Μεταλλάξεων (National/Ethnic Mutation databases, NEMDBs) (Patrinos G 2006) Οι Κεντρικές Β.Δ. περιέχουν πληροφορίες γενετικών διαταραχών και γονιδιωματικής ποικιλομορφίας σε ολόκληρο το ανθρώπινο γονιδίωμα, περιλαμβάνει χρήσιμα εργαλεία για την ανάλυση ομάδων δεδομένων και παρέχει διεπαφές χρήστη σε όλα τα γονίδια. Από την άλλη, οι LSDBs εστιάζουν στη καταγραφή ποικιλομορφίας μέσα σε ένα συγκεκριμένο γονίδιο ή σε συγκεκριμένη θέση του γονιδίου και συνήθως συντηρούνται από μία ομάδα ερευνητών με επιστημονική εξειδίκευση σε ένα συγκεκριμένο γονίδιο. Η πλειονότητα των LSDBs αποτελεί ένα ανεκτίμητο εργαλείο για την ανάλυση της έκφρασης γονιδίων και - σε κάποιες περιπτώσεις - του φαινοτύπου σε υγιείς και ασθενείς γιατί διατηρούν τη πηγή δεδομένων επικαιροποιημένη και ενημερωμένη. Τέλος, ο σκοπός των NEMDBs ήταν η καταγραφή του εύρους μεταλλάξεων οποιουδήποτε γονιδίου (ή γονιδίων) ευθύνεται για μία γενετική διαταραχή μεταξύ διαφορετικών πληθυσμών στο κόσμο. H Human Genome Variation Society (HGVS) διατηρεί έναν συνεχώς ανανεώσιμο ιστότοπο (www.hgvs.org), όπου καταγράφει ένα κατάλογο με τις Κεντρικές Β.Δ., τις LSDBs και τις NEMDBs.

8 Εθνικές Β.Δ. Μεταλλάξεων (National/Ethnic Mutation databases, NEMDBs) Η πρόσφατη εμφάνιση των NEMDBs δικαιολογείται από το γεγονός ότι, το εύρος των μεταλλάξεων που παρατηρούνται για οποιοδήποτε γονίδιο ή νόσο πολύ συχνά θα διαφέρουν, όχι μόνο ανάμεσα σε πληθυσμούς του πλανήτη αλλά και ανάμεσα σε συγκεκριμένες εθνικές ομάδες εντός μίας γεωγραφικής περιοχής. Οι NEMDBs παρέχουν δεδομένα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν π.χ. για το διαχωρισμό εθνικών μοριακών διαγνωστικών υπηρεσιών, τη μελέτη του ανθρώπινου δημογραφικού ιστορικού κ.α. Το 2006, οι G.Patrinos et al., εξέτασαν 15 ανεξάρτητες Β.Δ. για να καταγράψουν τη γενετική ετερογένεια σε διάφορες πληθυσμούς 57 διαφορετικών χωρών. Οι 13 Β.Δ. ήταν πλήρως λειτουργικές και χωρίστηκαν σε δύο υποκατηγορίες: τις Εθνικές Β.Δ. με Μεταλλάξεις Νόσων (National Disease Mutation Databases) και τις Εθνικές Β.Δ. με Συχνότητες Μεταλλάξεων (National Mutation Frequency Databases) (Πίνακας 1). Τα περιεχόμενά τους αναλύθηκαν εξονυχιστικά για τη παρουσία ή την απουσία 39 κριτηρίων, κρατώντας τη γενική πληροφορία των Β.Δ., δοκιμάζοντας στη πλατφόρμα τη πηγή πληροφοριών, την υποβολή τους και τη χωρητικότητα ερωτημάτων. Αυτή η μελέτη συνέβαλε στην ενοποίηση των δεδομένων για να κάνει το περιεχόμενο των NEMDBs στο μέγιστο χρήσιμο. Οι NEMDBs βασίστηκαν στο λογισμικό ETHNOS (ETHnic and National database Operating Software), το όνομα του οποίου προέρχεται από την Ελληνική λέξη Έθνος (Patrinos G 2005). Το ETHNOS είναι ένα λογισμικό διαχείρισης Β.Δ. ειδικά σχεδιασμένο να στηρίζει τη κατασκευή τέτοιων Β.Δ., το οποίο αποτελούσε τη κύρια πλατφόρμα για κατασκευή μιας NMDB. Οι βασικές απαιτήσεις που αυτό το λογισμικό έπρεπε να καλύψει ήταν η διαμόρφωση ενός φιλικού προς το χρήστη περιβάλλοντος,η δυνατότητα υποβολής ερωτημάτων και η ευελιξία προς τον βοηθό (curator) και τον διαχειριστή να τροποποιήσει τα περιεχόμενα της Β.Δ. Παρόμοια συστήματα διαχείρισης Β.Δ. είναι ήδη διαθέσιμα για την ανάπτυξη των LSDB, όπως η UMD (Universal Mutation Database), η MUTbase και η MuStaRt (Mutation Storage and Retrieval). Σε μία έρευνα που αφορούσε την Ελληνική Εθνική Β.Δ. Μεταλλάξεων (Patrinos G 2005), εξετάστηκαν μεταλλάξεις που ευθύνονται για κληρονομήσιμες διαταραχές στον Ελληνικό πληθυσμό. Η κατασκευή αυτής της Β.Δ. είχε ως σκοπό τη παροχή υψηλής ποιότητας και συνεχώς ενημερωμένης πληροφορίας ως προς τη γενετική ετερογένεια κληρονομικών νόσων που βρέθηκαν στον Ελληνικό πληθυσμό. Οι εγγραφές της Β.Δ. περιείχαν συνοπτικές πληροφορίες των μεταλλάξεων που μελετήθηκαν στον Ελληνικό πληθυσμό και οι οποίες εστίαζαν κυρίως στη συχνότητά τους στην Ελλάδα. Το 2006, οι G.Patrinos και Sjozef van Baal σχεδίασαν την Κυπριακή NEMDΒ. Αυτή η Β.Δ. αποθηκεύει πληροφορίες για κληρονομήσιμες ασθένειες στο Κυπριακό πληθυσμό. Η Κυπριακή NEMBD προέρχεται από τη συνεργασία ερευνητών από το Ιατρικό Κέντρο Erasmus στην Ολλανδία και το Κυπριακό Ίδρυμα Ερευνών για τη Μυϊκή Δυστροφία στη Κύπρο, στηρίζεται από την HGVS και χρηματοδοτείται από τα European FP6 INCO grant MedGeNet και Asclepion Genetics στην Ελβετία. Το 2007, οι Joël Zlotogora et al.κατασκεύασαν την Ισραηλινή Εθνική Γενετική Β.Δ. για να καταγράψουν τη γενετική ετερογένεια σε Εβραϊκούς και μη-εβραϊκούς

9 πληθυσμούς στο Ισραήλ. Η Β.Δ. κατασκευάστηκε και συντηρήθηκε διαδικτυακά χρησιμοποιώντας μία ανεπτυγμένη έκδοση της πλατφόρμας ETHNOS. Η Ισραηλινή NEMDB είναι η πλουσιότερη σε πληροφορία, περιλαμβάνοντας περιλήψεις από 347 γενετικές διαταραχές που μελετήθηκαν για τους Ισραηλινούς πληθυσμούς με πολλές σχετικές αναφορές και συνδέσμους στις αντίστοιχες ΟΜΙΜ entries και είναι διαθέσιμη δωρεάν στο δικτυακό τόπο (http://www.goldenhelix.org/israeli). Επίσης, ανήκει στη κατηγορία των Εθνικών Γενετικών ή Εθνικών Β.Δ. Μεταλλάξεων Ασθενειών (National Genetic or Disease Mutation databases), οι οποίες είναι οι πρώτες που εμφανίστηκαν διαδικτυακά και καταγράφουν την εκτεταμένη γενετική εικόνα ενός πληθυσμού ή εθνικής ομάδας αλλά με περιορισμένη ή χωρίς καθόλου περιγραφή των συχνοτήτων των μεταλλάξεων. Οι NEMDBs αυτής της κατηγορίας που υπήρχαν μέχρι τότε φαίνονται στο πίνακα 2. Ένα άλλο παράδειγμα NEMDB είναι αυτό της Ιρανικής NEMDB (Kleantho (Kleanthous M 2006). Πρόκειται για μία Β.Δ., που δίνει πληροφορία για διάφορες μεταλλάξεις που προκαλούν κληρονομήσιμες ασθένειες στον Ιρανικό πληθυσμό. Η Ιρανική NEMDB προέρχεται από τη συνεργασία ανάμεσα σε ερευνητές από το Ιατρικό Κέντρο Erasmus, στην Ολλανδία και το Κέντρο Έρευνας Γενετικής, στην Τεχεράνη, με τη στήριξη της HGVS και την οικονομική στήριξη του Asclepion Genetics (http://www.asclepion.net/) στην Ελβετία. Το 2006, οι G.Patrinos και Sjozef van Baal σχεδιάζουν τη Λιβανέζικη NEMDB, η οποία δίνει πληροφορία για κληρονομήσιμες ασθένειες στο Λιβανέζικο πληθυσμό. Η Λιβανέζικη NEMDB προήλθε από τη συνεργασία ερευνητών από το Ιατρικό Κέντρο Erasmus στην Ολλανδία και τη σχολή Ιατρικής του Πανεπιστημίου Saint Joseph στο Λίβανο, με τη στήριξη της HGVS και τη χρηματοδότηση των European FP6 INCO grant MedGeNet και Asclepion Genetics στην Ελβετία. Τέλος, το 2006 οι G.Patrinos και Sjozef van Baal σχεδιάζουν τη Σέρβικη NEMDB, που παρέχει πληροφορίες για διάφορες μεταλλάξεις που ευθύνονται για κληρονομήσιμες ασθένειες στο Σέρβικο πληθυσμό. Η Σέρβικη NEMDB προήλθε από τη συνεργασία ερευνητών από το Ιατρικό Κέντρο Erasmus στην Ολλανδία και το Ινστιτούτο Μοριακής Γενετικής και Γενετικής Μηχανικής στο Βελιγράδι, με τη στήριξη της HGVS και τη χρηματοδότηση από το Asclepion Genetics στην Ελβετία. 9

10 Η Β.Δ. FINDbase H FINDbase είναι μία σχεσιακή βάση δεδομένων, που προήλθε από το λογισμικό ETHNOS, καταγράφοντας συχνότητες μεταλλάξεων που οδηγούν σε κληρονομήσιμες διαταραχές παγκοσμίως. Το όνομά της προέρχεται από τα αρχικά Frequency of INherited Disorders database. To περιεχόμενο των αρχικών δεδομένων της FINDbase προήλθε από τα δεδομένα του European Union FP5 Cystic Fibrosis Thematic Network Consortium (Bobadilla J 2002) (http://www.cfnetwork.be), και δεδομένα που αφορούν συχνότητες μεταλλάξεων σε πληθυσμούς αντλήθηκαν από την PAHdb phenylalanine hydroxylase locus knowledgebase (Scriver C 2000) (www.pahdb.mcgill.ca) και τη Β.Δ. HbVar με τις μεταλλάξεις της αιμορφαιρίνης και της θαλασσαιμίας του ανθρώπου (Patrinos G 2004) (http://globin.bx.psu.edu/hbvar). Το 2006, η FINDbase ήταν η πλουσιότερη NEMDB ανάμεσα σε αυτές που ήταν τότε διαθέσιμες, με ένα σύνολο εγγραφών και περιλάμβανε πληροφορίες για 31 διαφορετικές κληρονομικές νόσους, που μελετήθηκαν σε 83 πληθυσμούς και προέρχονταν από μεταλλάξεις σε 24 γονιδιωματικές περιοχές. Το 2010, η FINDbase εμπλουτίστηκε με νέα δεδομένα. Προστέθηκαν πληροφορίες σχετικά με πληθυσμούς από την Β.Δ. A1ATVar, καταγράφοντας μεταλλάξεις του γονιδίου SEPRINA1 (Zaimidou 2009). Από το 2008, η FINDbase αναβαθμίστηκε και άλλαξε περιεχόμενο με τη συγγραφή επιπλέον κληρονομικών νόσων και ένα τελείως νέο σύνολο φαρμακογενωμικών δεικτών. Αυτές οι πληροφορίες είναι διαθέσιμες σε δύο διαφορετικές εφαρμογές (modules), τις Causative Mutations PivotViewer και τους Φαρμακογονιδιακούς Δείκτες (Pgx Markers PivotViewer). Το περιεχόμενο των δεδομένων είναι ελεύθερο και δεν χρειάζεται εγγραφή για υποβολή ερωτημάτων στη βάση. Η διεπαφή υποβολής ερωτημάτων κατασκευάστηκε με τον PivotViewer (http://www.getpivot.com), ο οποίος βασίζεται στη τεχνολογία Microsoft Silverlight (http://www.silverlight.net) και είναι μία πλατφόρμα που πρόσφατα ανέπτυξε η Microsoft. Ο PivotViewer προσφέρει ισχυρά εργαλεία για δυναμική υποβολή ερωτημάτων και προβολή μεγάλου όγκου δεδομένων και παρέχει μία κομψή, διαδικτυακή πολυμεσική διεπαφή συλλογής και ανάκτησης δεδομένων μεταλλάξεων σε πληθυσμούς. Οι εγγραφές της Β.Δ. περιλαμβάνουν τον πληθυσμό, την εθνικότητα και/ή τη γεωγραφική περιοχή, το όνομα του γονιδίου, το όνομα της μετάλλαξης ή του πολυμορφισμού και τη συχνότητα το αλληλομόρφου, ακολουθούμενα από συνδέσμους στις αντίστοιχες ΟΜΙΜ και στις HGMD (causative mutations module) ή PharmGKB καταχωρήσεις (pharmacogenomic markers module). Η αρχιτεκτονική της FINDbase βασίζεται σε ένα three-tier μοντέλο πελάτηεξυπηρετητή (client-server) (Eckerson W.W. 1995), που περιλαμβάνει την εφαρμογή πελάτη, τον εξυπηρετητή της εφαρμογής και τον εξυπηρετητή της Β.Δ. Η αρχιτεκτονική n-tier είναι ένα ευέλικτο μοντέλο συγκέντρωσης πολλών πηγών πληροφοριών και ενσωμάτωσης ανεξάρτητων εφαρμογών (modular developments). Όλες οι εγγραφές της Β.Δ. που αναφέρθηκαν παραπάνω είναι μία συλλογή που συνδυάζει μεγάλες ομάδες παρόμοιων στοιχείων. Υπάρχει ένα σύνολο αρχείων (HTML

11 αρχεία και αρχεία εικόνων) σε έναν server και ένας τοπικός χρήστης (client) που έχει τη δυνατότητα να τα εμφανίσει. Στη συλλογή, τα αρχεία είναι CXML and Deep Zoomformatted (DZC) εικόνες (http://msdn.microsoft.com/enus/library/cc645077%28vs.95%29.aspx). Όταν ο χρήστης φορτώνει τη συλλογή από μία ιστοσελίδα, ο PivotViewer χρησιμοποιεί τη τεχνολογία Silverlight για να εμφανίσει τα αρχεία. Όλα τα δεδομένα των μεταλλάξεων (causative mutations) της FINDbase μέσω του PivotViewer φαίνονται στην εικόνα 1A, που δίνει τη δυνατότητα στο χρήστη να αλληλεπιδρά με μεγάλα σύνολα δεδομένων την ίδια στιγμή. Ο PivotViewer δίνει τη δυνατότητα στους χρήστες να τακτοποιήσουν ομαλά και γρήγορα τις συλλογές δεδομένων της FINDbase σύμφωνα με κοινά χαρακτηριστικά που μπορούν να επιλεχθούν από το μενού υποβολής ερωτημάτων (Εικόνα 1B) και τότε να μεγενθύνουν για μία καλύτερη εικόνα, είτε φιλτράροντας τη συλλογή για να ληφθεί ένα υποσύνολο πληροφορίας ή επιλέγοντας ένα συγκεκριμένο κομμάτι (Εικόνα 1C). Ένα κομμάτι στη μορφή μιας κάρτας, με μία εικόνα του χρωμοσώματος (που προέρχεται από την ιστοσελίδα που δείχνει τη θέση του γονιδίου, παρέχεται για κάθε μετάλλαξη, μαζί με ένα πλαίσιο κειμένου στο πλάι, με λεπτομέρειες που αφορούν τη συγκεκριμένη μετάλλαξη και το πληθυσμό (Εικόνα 1C). Συγκεκριμένα, το νέο περιβάλλον υποβολής ερωτημάτων και προβολής της FINDbase δίνει τη δυνατότητα στο χρήστη να προβάλει και να ταξινομήσει, οργανώσει και κατηγοριοποιήσει δεδομένα δυναμικά και να ανακαλύψει τάσεις σε όλα τα κομμάτια, χρησιμοποιώντας διαφορετικές προβολές. Για παράδειγμα, ένας χρήστης μπορεί να υποβάλει ένα ερώτημα με βάση τη συχνότητα του αλληλομόρφου (Εικόνα 2A). Επιπλέον φιλτράρισμα επιτρέπει στο χρήστη να δει συγκεκριμένες μεταλλάξεις και να μεγενθύνει περαιτέρω σε ένα συγκεκριμένο πληθυσμό (Εικόνα 2B). Συνδυαστικά ερωτήματα μπορούν επίσης να δημιουργηθούν. Τέτοια ερωτήματα θα μπορούσαν να είναι η αναγνώριση άγριων παθογόνων μεταλλάξεων (συχνότητες 10-30%) στον Ελληνικό πληθυσμό, ταξινομημένων κατά όνομα γονιδίου. Το αποτέλεσμα του ερωτήματος περιλαμβάνει τα 19 αλληλόμορφα για τα 7 γονίδια (ATP7B, CYP21, HBA2/HBA1, HBB, LDLR, MEFV, PAH; Εικόνα 2C). Η εφαρμογή των causative mutations καταγράφει τις συχνότητες των μεταλλάξεων που οδηγούν σε κληρονομήσιμες ασθένειες σε διάφορους πληθυσμούς παγκοσμίως (Giardine B 2007). Οι εγγραφές της Β.Δ. περιλαμβάνουν το πληθυσμό, την εθνική ομάδα και τη γεωγραφική περιοχή, το όνομα του γονιδίου, τις συχνότητες των αλληλομόρφων, ακολουθούμενα από links στις αντίστοιχες αναφορές της OMIM και τις HGMD εγγραφές. Όλες οι εγγραφές είναι καταγεγραμμένες με τα μοναδικά ID της PubMed(PubMedID) και του ερευνητή (ResearcherID). Όσον αφορά τους Φαρμακογονιδιωματικούς Δείκτες (PGx Markers PivotViewer), πρόκειται για μία εφαρμογή που καταγράφει τις συχνότητες των φαρμακογενετικά σχετικών πολυμορφισμών ενός νουκλεοτιδίου (SNPs) σε διάφορους πληθυσμούς παγκοσμίως. Οι εγγραφές της Β.Δ. περιλαμβάνουν το πληθυσμό, την εθνική ομάδα και/ ή τη γεωγραφική περιοχή, το όνομα του γονιδίου και τις παράμετρούς του, τη συχνότητα του αλληλόμορφου, ακολουθούμενα από links στις αντίστοιχες OMIM και PharmGKB εγγραφές. Όλες οι εγγραφές είναι καταγεγραμμένες με τα μοναδικά ID της PubMed (PubMedID) και του ερευνητή (ResearcherID). Η τρέχουσα συλλογή δεδομένων αυτής της εφαρμογής περιλαμβάνει επεξεργασμένα δεδομένα συχνοτήτων 11

12 αλληλομόρφων των πληθυσμών σε 14 γονίδια, αντιπροσωπεύοντας διαφορετικές τάξεις drug-metabolizing ενζύμων και μεταφορέων (transporters). Εκτός από τα παραπάνω, η FINDbase παρέχει πληροφορίες για 144 φαρμακογονιδιωματικούς δείκτες, αντιπροσωπεύοντας περίπου άτομα από 150 πληθυσμούς παγκοσμίως, που έχουν συλλεχθεί από 214 επιστημονικά άρθρα (Georgitsi M 2011, Hamosh A 2005). 12

13 Εικόνα 1. Η ανανεωμένη διεπαφή υποβολής ερωτημάτων και απεικόνισης της FINDbase. (A) Εικόνα ολόκληρης της συλλογής δεδομένων μεταλλάξεων της FINDbase. (B) Λεπτομέρειες της διεπαφής υποβολής ερωτημάτων της FINDbase. (C) Εμφάνιση στοιχείων για κάθε μετάλλαξη, συνοδευόμενα από ένα πλαίσιο κειμένου με λεπτομέρειες που αφορούν τη συγκεκριμένη μετάλλαξη και το πληθυσμό. (Georgitsi M 2010) 13

14 Εικόνα 2.Παραδείγματα ερωτημάτων στη FINDbase. (A) Τα δεδομένα μεταλλάξεων της FINDbase ταξινομημένα σύμφωνα με τη συχνότητα του μεταλλαγμένου αλληλόμορφου (0 100%) (B) Εμφάνιση των μεταλλαγμένων αλληλόμορφων στον Ισραηλινό πληθυσμό, ταξινομημένα με βάση το όνομα του γονιδίου. (C) Τα μεταλλαγμένα αλληλόμορφα στον Ελληνικό πληθυσμό με συχνότητα μεταξύ 10.08% and 30.05%. (Georgitsi M 2010) 14

15 15 Εκτός από τον PivotViewer, υπάρχει επίσης μία εναλλακτική διεπαφή που πρόσφατα κατασκευάστηκε, βασισμένη στο Flare visualization toolkit, παρέχοντας δύο επιπλέον τύπους συλλογής δεδομένων, τον Gene and Mutation Map και τον Mutation Dependency Graph, επιτρέποντας στους χρήστες να υποβάλλουν ερωτήματα για κατανομές μεταλλάξεων και συσχετίσεις μεταξύ πληθυσμών. Ο Χάρτης Γονιδίου και Μετάλλαξης (Gene and Mutation Map) παρουσιάζει έναν χάρτη-δέντρο συχνοτήτων μεταλλάξεων που εκτιμώνται για κάθε πληθυσμό. Κάθε ορθογώνιο παραλληλόγραμμο αντιπροσωπεύει μία μετάλλαξη και ένα συγκεκριμένο χρώμα αντιστοιχεί σε έναν πληθυσμό. Η περιοχή που καλύπτει το ορθογώνιο παραλληλόγραμμο εκφράζει τη συχνότητα των αλληλόμορφου. Αφήνοντας το ποντίκι πάνω σε ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο εμφανίζονται περισσότερες πληροφορίες για την επιλεγμένη μετάλλαξη όπως, ο πληθυσμός, το όνομα του γονιδίου, η μετάλλαξη και η συχνότητά της. Πατώντας σε έναν κόμβο, η επιλεγμένη μετάλλαξη εμφανίζεται και σε άλλους πληθυσμούς εφόσον την έχουν- και δείχνει πόσο συχνή είναι σε κάθε έναν από αυτούς. Εικόνα 3.Χάρτης Γονιδίου και Μετάλλαξης.Πατώντας πάνω σε ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο, η επιλεγμένη μετάλλαξη εμφανίζεται και σε άλλους πληθυσμούς εφόσον την έχουν- και δείχνει πόσο συχνή είναι σε κάθε έναν από αυτούς. (www.findbase.org)

16 16 Τέλος, το Γράφημα Συσχέτισης Μεταλλάξεων (Mutation Dependency Graph) απεικονίζει τις συσχετίσεις μεταξύ πληθυσμών με βάση την επιλεγμένη μετάλλαξη. Τα ονόματα πληθυσμών είναι τοποθετημένα γύρω από ένα κύκλο. Ο χρήστης επιλέγει ένα συγκεκριμένο γονίδιο και μία συγκεκριμένη μετάλλαξη. Ένα link μεταξύ πληθυσμών δείχνει ότι έχουν και οι δύο την ίδια μετάλλαξη. Αφήνοντας το ποντίκι πάνω σε ένα συγκεκριμένο πληθυσμό, εμφανίζεται η συχνότητα της μετάλλαξης και τα links με κόκκινο χρώμα δείχνουν όλους τους πληθυσμούς που σχετίζονται με την επιλεγμένη μετάλλαξη. Πατώντας σε ένα συγκεκριμένο πληθυσμό, ο χρήστης μπορεί να δει όλες τις σχετικές συσχετίσεις αυτού του πληθυσμού που αφορούν την επιλεγμένη μετάλλαξη. Εικόνα 4. Γράφημα Συσχέτισης Μεταλλάξεων.Αφήνοντας το ποντίκι πάνω σε ένα πληθυσμό, εμφανίζεται η συχνότητα της μετάλλαξης. Τα κόκκινα links δείχνουν όλους τους πληθυσμούς που σχετίζονται με την επιλεγμένη μετάλλαξη (www.findbase.org)

17 Στη FINDbase, η εισαγωγή και τροποποίηση δεδομένων είναι δυνατή μόνο από εγγεγραμμένους χρήστες. Υπάρχουν τρία επίπεδα εγγεγραμμένων χρηστών, όπως περιγράφονται παρακάτω σε ιεραρχική σειρά: 1. Οι διαχειριστές (Administrators) έχουν όλα τα δικαιώματα πρόσβασης σε όλες τις λειτουργίες και τα περιεχόμενα της Β.Δ. 2. Οι εθνικοί συντηρητές (National coordinators) έχουν τα δικαιώματα εισαγωγής και τροποποίησης δεδομένων, εγγραφής και ενεργοποίησης λογαριασμού για τους σύμβουλους/επιτηρητές (advisors/curators) και μετακίνησης δεδομένων σε άλλον σύβουλο/επιτηρητή. Οι εθνικοί συντηρητές είναι υπεύθυνοι για τη διαχείριση όλης της κατασκευής και συντήρησης μίας NEMBD, συμβάλλοντας στη FINDbase. 3. Οι σύμβουλοι και οι βοηθοί (Advisors and curators) έχουν δικαιώματα εισαγωγής και τροποποίησης δεδομένων μόνο για τα δεδομένα που εισάγουν οι ίδιοι και σε καμία περίπτωση δε μπορούν να αλλάξουν δεδομένα που έχουν εισαχθεί από κάποιον άλλο σύμβουλο/επιτηρητή. Οι σύμβουλοι και οι επιτηρητές είναι υπεύθυνοι για την εισαγωγή δεδομένων στη NEMDB, για τα οποία είναι εγγεγραμμένοι. Αν ένας σύμβουλος ή επιτηρητής επιθυμεί να σταματήσει να ασχολείται με την FINDbase, τα δεδομένα του μεταφέρονται σε έναν άλλο σύμβουλο, ο οποίος θα είναι υπεύθυνος για την επιτήρησή τους (curation). Το Μάιο του 2008, η FINDbase επίσημα έγινε η πρώτη Β.Δ. που συνδέθηκε με ένα περιοδικό ελεύθερης πρόσβασης, το Human Genomics and Proteomics (HGP), που δημοσιεύθηκε από την SAGE-Hindawi (Georgitsi M 2010) (http://www.sagehindawi.com/journals/hgp). Το HGP είναι ένα νέο περιοδικό γονιδιωματικής και συστημικής βιολογίας το οποίο, εκτός από την δημοσίευση πρωτότυπων εργασιών (original) και άρθρων (review), περιλαμβάνει και μικρές περιγραφές συνόλων γενετικών δεδομένων που αναφέρονται σε συχνότητες αλληλομόρφων πληθυσμιακών / εθνικών ομάδων, που ονομάζονται μεταλλάξεις ή βιοδείκτες (φαρμακογενωμικοί, ιατροδικαστικοί (forensic) κ.ο.κ.). Αυτές οι καταχωρήσεις επίσης ελέγχονται αυστηρά και αν γίνουν αποδεκτές, εμφανίζονται στο περιοδικό ως ένα Σύνολο Δεδομένων Μετάλλαξης και Βιοδείκτη (Mutation and Biomarker Dataset), που οδηγεί στο αντίστοιχο σύνολο δεδομένων στη FINDbase και τη Β.Δ. βιβλιογραφίας PubMed (Patrinos G, Petricoin E 2009). Σαν πρώτο περιοδικό που συνδέεται με Β.Δ., το HGP προσφέρει μία μοναδική ευκαιρία στους συγγραφείς να παρέχουν πρόσβαση στην έρευνά τους με θέμα το φάσμα συχνοτήτων μεταλλάξεων και βιοδεικτών στο ευρύ κοινό (Patrinos G, Petricoin E 2009). Μ αυτό το τρόπο, το HGP όχι μόνο παρέχει ένα forum για τους ερευνητές, αλλά αυξάνει και τις πιθανότητες συγκέντρωσης δεδομένων μεταλλάξεων του ανθρώπου (human variation data) και παρέχει ένα επικεντρωμένο σύστημα για αποθήκευση και ανάκτηση δεδομένων πληθυσμών. Φαίνεται ότι το HGP θα αποτελέσει την αρχή για παρόμοιες προσπάθειες προς την ανάπτυξη άλλων Β.Δ. εφημερίδων. Επίσης, η σύνδεση του HGP με τη FINDbase μπορεί να προσφέρεται ένα μοντέλο μη-κερδοσκοπικού χαρακτήρα για χρηματοδότηση μιας Β.Δ., σε ένα χώρο που ακόμα στερείται σημαντικά ευκαιριών μακροχρόνιας χρηματοδότησης ερευνητικών προγραμμάτων για γενετικές Β.Δ (Patrinos G, Brookes A 2005). 17

18 18 Στις παρακάτω εικόνες φαίνονται τα αποτελέσματα της υποβολής ερωτήματος στη FINDbase για το γονίδιο LDL-R. Εικόνα 5.Παρουσίαση μίας μετάλλαξης LDLR στην Βρετανία, μίας μετάλλαξης LDLR στη Γαλλία και μίας LDLR μετάλλαξης στην Πορτογαλία. (www.findbase.org) Εικόνα 6.Εμφάνιση αποτελεσμάτων για LDLR μεταλλάξεις με συχνότητα άνω του 1,53%. (www.findbase.org)

19 Εικόνα 7. Το γράφημα συσχέτισης μεταλλάξεων για το γονίδιο LDLR. (www.findbase.org) 19

20 Οικογενής υπερχοληστερολαιμία H FΗ είναι μία ενδιαφέρουσα νόσος, η οποία κέντρισε το ενδιαφέρον ενός παθολόγου, του Harbitz, καθώς παρατήρησε ότι η ύπαρξη ξανθωμάτων συνέπιπτε με το ξαφνικό θάνατο, πριν περιγραφτεί από τον Muller ως μία κλινική οντότητα στο ήμισυ του προηγούμενου αιώνα (Ose L 2002). Μελέτες σε ασθενείς και σε καλλιέργειες κυττάρων αποκάλυψαν μία έλλειψη στον υποδοχέα της LDL και χάρισαν το βραβείο Nobel στους Brown και Goldstein ((Brown MS 1986) (Goldstein JL 1990), που επίσης διερεύνησαν τη ρύθμιση της διαδικασίας σύνθεσης της χοληστερόλης. Παγκοσμίως, η αναλογία εμφάνισης της FH σε έναν πληθυσμό είναι περίπου 1 στα 500 άτομα. Αυτή η αναλογία είναι αρκετά υψηλή για την ανάδειξη της διάγνωσης και θεραπείας της FH ως πρωταρχικούς στόχους της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (World Health Organisation) (Defesche J 2001). Η FH ορίζεται ως μία οντότητα στη κλινική πρακτική, που είναι αναγνωρίσιμη από χαρακτηριστικά στην οικογένεια του ασθενούς και το προσωπικό ιστορικό, στη φυσική εξέταση, όπως επίσης και από τη χημική ανάλυση του αίματος. Η διάγνωση της FH είναι σημαντική όχι μόνο για τη πρόγνωση, αλλά έχει και προληπτική αξία για τα μέλη της οικογένειας του ασθενούς που μπορεί να έχουν κληρονομήσει την ίδια νόσο. Η κλινική πλευρά είναι επίσης ένα σημαντικό σημείο εκκίνησης της έρευνας για τον βιοχημικό, κλινικό παθολόγο, επιδημιολόγο, γενετιστή και πάροχο ιατρικής φροντίδας. Η FH μπορεί να οριστεί ως μία κληρονομήσιμη νόσος στην οποία εμπλέκεται μόνο ένα γονίδιο, που παράγει μία κλινικά αναγνωρίσιμη εικόνα (στη πλειονότητα των ατόμων), που συνίσταται από σοβαρή υπερχοληστερολαιμία εξαιτίας της συσσώρευσης LDL στα τοιχώματα των αγγείων, αποθήκευση χοληστερόλης στους τένοντες και περιστασιακά στο δέρμα και ένας υψηλός κίνδυνος αθηροσκλήρωσης που συνήθως λέγεται στεφανιαία νόσος (Coronary Artery Disease -CAD). Ως σημαντικός παθογενετικός μηχανισμός στα ανωτέρω θεωρείται η μειωμένη κάθαρση της LDL.(Παπαχαντζοπούλου) Η FH μπορεί να ταξινομηθεί σε δύο κατηγορίες. Στη πρώτη, η FH οδηγεί σε ετερόζυγο φαινότυπο, ενώ στη δεύτερη σε ομόζυγο. Ο ετερόζυγος φαινότυπος και κληρονομείται με έναν αυτοσωμικό επικρατή τρόπο και χαρακτηρίζεται από τενόντια ξανθώματα, στεφανιαία νόσο πριν τα 55 έτη και επίπεδα χοληστερόλης 5-12 mmol/l. Η αιτία του ετερόζυγου φαινοτύπου είναι μία μετάλλαξη στον υποδοχέα της LDL. Ενίοτε, μία μετάλλαξη εμποδίζει τη σύνδεση της απολοπιπρωτεΐνης Β-100 στον LDL υποδοχέα. Mία νέα πρωτεΐνη ανακαλύφθηκε, η κονβερτάση 1 (convertase 1), που ρυθμίζεται από τη νευρική απόπτωση (NARC1), το προϊόν της προπρωτεΐνης του γονιδίου μετατροπής της subtilisin σε kexin τύπος 9 (PCSK9) και έχει αναφερθεί ως αυτοσωμική επικρατής FH3 (Benjannet S 2004). Ο ομόζυγος φαινότυπος έχει πιο σοβαρή LDL υπερχοληστερολαιμία (>12 mmol/l) και τυπικά τενόντια και δερματικά ξανθώματα, ενώ τα επίπεδα της LDL χοληστερόλης συνήθως μπορεί να ξεπεράσουν τα 15 mmol/l. Στον ίδιο φαινότυπο συμπεριλαμβάνονται και άλλες διαταραχές στερόλης όπως, η φυτοστερολαιμία και η σερεβροτενοντώδης ξανθωμάτωση (cerebrotendinous xanthomatosis, CTX) (Stalenhoef A 2003) Στις δυτικές χώρες, οι γενετικές αιτίες του ομόζυγου φαινοτύπου

21 περιλαμβάνουν τη παρουσία συγχρόνως δύο ελλείψεων υποδοχέων LDL. Ο ομόζυγος φαινότυπος είναι υπολειπόμενος κληρονομήσιμος, όταν μεταλλάξεις εμποδίζουν τη λειτουργία μίας πρωτεΐνης- προσαρμογέα, που τώρα είναι γνωστή από την ιδιότητά της να παράγει τη μορφή της αυτοσωμικής υπολειπόμενης υπερχοληστερολαιμίας (ARH) (Norman D 1999). Η φυτοστερολαιμία κληρονομείται με έναν αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο ως αποτέλεσμα μεταλλάξεων στις adenosine binding cassette transporter πρωτεΐνες G5 και G8. Επίσης, η CTX κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο και προκαλείται από μεταλλάξεις στην 27-υδροξυλάση (CYP27). Η CTX δεν προκαλεί σοβαρή υπερχοληστερολαιμία. Έτσι, ο όρος FH περιορίζεται σε συγκεκριμένες νόσους και δεν σημαίνει απλά μία κληρονομήσιμη υπερχοληστερολαιμία. 21

22 22 Εικόνα 8.Κλινικά συμπτώματα της FH. Πάνω αριστερά: Το γεροντότοξο είναι μία λεπτή λευκή crescentic γραμμή εξαιτίας της συσσώρευσης χοληστερόλης, συνήθως στην κάτω πλευρά του κερατοειδούς. Πάνω δεξιά: η διόγκωση των Αχίλλειων τενόντων πάνω από τις φτέρνες εξαιτίας της εμφάνισης του ξανθώματος. Κάτω αριστερά: οι τένοντες του μεσαίου και του παράμεσου αυτού του χεριού έχουν ορατή διόγκωση λόγω της δημιουργίας ξανθώματος δίπλα από τις ασθρώσεις των δακτύλων και υπάρχουν δύο μικρά ξανθώματα στο δέρμα. Κάτω δεξιά: Τα ξανθώματα του δέρματος στα χέρια ενός παιδιού με ομόζυγο φαινότυπο FH, τα ξανθώματα στους ιστούς μεταξύ των δακτύλων να είναι έντονα σ αυτή τη κατάσταση. Τα ξανθώματα τενόντων εμφανίζονται αργότερα. (Marais A 2004) Εικόνα 9.Οι παλάμες ασθενών με φυτοστερολαιμία (πριν και μετά τη θεραπεία). Φυτοστερόλες και ξανθώματα και αγγεία (block blood v("http://scientiaetarte151.wordpress.com/2012/09/29/casestudy-2-phytosterolemia-aka-farewell-vegetables/"

23 Ο υποδοχέας LDL Ο LDL υποδοχέας είναι μία διαμεμβρανική πρωτεΐνη που κωδικοποείται στο χρωμόσωμα 19 και περιλαμβάνει 18 εξώνια σε 48 kb (Brown MS 1986). Τα 843 αμινοξέα βρίσκονται στους παρακάτω τομείς: (1) το σημείο δέσμευσης του υποδοχέα (περίπου 292 αμινοξέα, εξώνια 2 έως 6), (2) η περιοχή ομολογίας με τον πρόδρομο επιδερμικό αυξητικό παράγοντα (epidermal growth factor-egf) (περίπου 400 αμινοξέα, εξώνια 7 έως 14), (3) η περιοχή Ο-συνδεδεμένης γλυκοσυλίωσης (περίπου 58 αμινοξέα, εξώνιο 15), (4) η διαμεμβρανική περιοχή (περίπου 22 αμινοξέα, εξώνιο 16) και η κυτταροπλασματική ουρά (περίπου 50 αμινοξέα). Στην φαίνεται η δομή του LDL υποδοχέα. Η πρωτεΐνη μεταφράζεται για να φτιάξει μια πρόδρομη πρωτεΐνη 120 kda που ωριμάζει στη συσκευή Golgi μεγέθους 160 kda, πριν μεταφερθεί στην επιφάνεια του κυττάρου. Στην επιφάνεια του κυττάρου βρίσκει το δρόμο του στις επικαλυμμένες με κλαθρίνη κοιλότητες. Το αμινοτελικό (ΝΗ2) άκρο του LDL υποδοχέα βρίσκεται στον εξωκυττάριο χώρο και έχει 7 επαναλήψεις, 40 περίπου αμινοξέων στην αλληλουχία δέσμευσης (binding domain). Προεξέχουσα θέση μεταξύ αυτών των αμινοξέων κατέχει η κυστεΐνη (Fass D 1997). Η δέσμευση απαιτεί ασβέστιο και περιλαμβάνει αλληλεπίδραση με αρνητικά φορτισμένα αμινοξέα. Η πέμπτη επανάληψη είναι απαραίτητη για τη δέσμευση της ApoE, ενώ οι επαναλήψεις 2-7 χρειάζονται για να δέσει το μεγαλύτερο μόριο-προσδέτης (ligand), η απολιποπρωτεΐνη ApoB. Μετά τη σύνθεση και την ωρίμανση, ο LDL υποδοχέας τοποθετείται και κυκλοφορεί στην basolateral επιφάνεια του κυττάρου. Το δεσμευμένο σύμπλεγμα της λιποπρωτεΐνης και του υποδοχέα εσωτερικεύεται με τις επικαλυμμένες με κλαθρίνη κοιλότητες και με τη στήριξη των πρωτεϊνών-προσαρμογέων (adapter proteins). Η κυτταροπλασματική ουρά (cytoplasmic tail) έχει μία σημαντική λειτουργία στη σηματοδότηση της εσωτερίκευσης. Στην κυκλοφορία με ενδοσώματα, ο LDL υποδοχέας αποδεσμεύεται από τη λιποπρωτεΐνη κατά τη διάρκεια της όξυνσης. Ο εξωκυττάριος χώρος του πρόδρομου επιδερμικού αυξητικού παράγοντα (EGF) είναι κρίσιμος γι' αυτή τη λειτουργία. Ο EGF έχει επαναλήψεις Α και Β, μία β-propeller δομή και μία επανάληψη C. H β-propeller περιοχή συναγωνίζεται για να δέσει στις LDL-A επαναλήψεις 4 και 5 και η λιποπρωτεΐνη αφήνει τον LDL υποδοχέα στο ενδόσωμα (Innerarity TL 2003). Μετά, η λιποπρωτεΐνη προχωρεί στο λυσόσωμα για ενζυμική διάλυσή του στο συστατικό του, τη χοληστερόλη, στα λιπαρά οξέα και τα αμινοξέα. Ο υποδοχέας ανακυκλώνεται περίπου 150 φορές. Από τη στιγμή που η υπέρβαρη χοληστερόλη στις κυτταρικές μεμβράνες μεταδίδει μη ευνοϊκές ιδιότητες, η υπέρβαρη χοληστερόλη μεταβολίζεται στα κύτταρα, στον εστέρα χοληστερόλης (CE) με τη δράση του ακυλο-κοενζύμου (acylcoenzyme) A: ακυλοτρανσφεράση χοληστερόλης (cholesterol acyltransferase, ACAT). Αυτό το ένζυμο μπαίνει στη μεμβράνη και αλοστερικά ενεργοποιείται από τη χοληστερόλη. Η ACAT1 είναι μία διαμεμβρανική πρωτεΐνη με το καταλυτικό της μέρος προσανατολισμένο προς το κυτταρόπλασμα, που βάζει τον εστέρα χοληστερόλης που έχει διαμορφωθεί κάτω από

24 24 υπερφορτωμένες συνθήκες. Κάτω από συνθήκες υπερφόρτωσης χοληστερόλης, η HMG- CoA reductase υπόκειται σε έλεγχο με φωσφοριλύωση. Επίσης, υπερβολική ποσότητα χοληστερόλης θα οδηγήσει σε μείωση της ρύθμισης της HMG-CoA reductase και των LDL υποδοχέων, περιορίζοντας τη μετακίνηση του SREBP-SCAP συμπλέγματος. Η adenosine binding cassete (ABC) πρωτεΐνη Α1 διευκολύνει τη μεταφορά της εσωκυτταρικής χοληστερόλης σε αποδέκτες αποπρωτεΐνης ή λιποπρωτεΐνης για να απαλλάξει τα κύτταρα από πλεονάζουσα ελεύθερη χοληστερόλη (Schmitz G 2001). Εικόνα 10. Δομή του LDL-R (Χουμεριανού Δέσποινα 2006)

25 Εικόνα 11.Ο κύκλος του LDL-R στα κύτταρα (Χουμεριανού Δέσποινα 2006) 25

26 Το γονίδιο LDL-R Το επίσημο όνομα αυτού του γονιδίου είναι «χαμηλής πυκνότητας υποδοχέας λιποπρωτεΐνης (low density lipoprotein receptor)». Το LDLR είναι το επίσημο σύμβολο του γονιδίου. Το γονίδιο LDLR είναι επίσης γνωστό με άλλα ονόματα, όπως FHC, LDL receptor, LDLR_HUMAN, Low density lipoprotein (LDL) receptor, low density lipoprotein receptor (familial hypercholesterolemia). Το γονίδιο του LDLR κλωνοποιήθηκε το 1984 ενώ η χαρτογράφησή του έγινε το 1985 (Yamamoto T 1984) (Francke U 1984). Πιο συγκεκριμένα, το γονίδιο LDLR εντοπίστηκε στο χρωμόσωμα 19 στη θέση 19p13.1-p13.3 από in situ υβριδοποίηση σωματικών κυττάρων ανθρώπου-χάμστερ (Lindgren V 1985). Έχει μήκος 45Kb και αποτελείται από 18 εξόνια που χωρίζονται από 17 εσόνια (Sudhof TC 1985). Ο υποκινητής βρίσκεται στο 5 άκρο και αποτελείται από 177 ζεύγη βάσεων. Τα περισσότερα cis DNA δρώντα στοιχεία βρίσκονται μεταξύ των θέσεων 58 και 234, με +1 την Α του κωδικονίου έναρξης της μεθειονίνης. Περιλαμβάνει τρεις περιοχές επαναλαμβανόμενων αλληλουχιών (repeats), δύο αλληλουχίες που συνιστούν τα κουτιά ΤΑΤΑ, και αρκετά σημεία εκκίνησης της μεταγραφής, όλα απαραίτητα για τη ρύθμιση και την έκφραση του (Sudhoff TC 1987) (Εικόνα 12). Από τις τρεις επαναλήψεις η 1 και 3 περιέχουν αλληλουχίες που αναγνωρίζονται από τον μεταγραφικό παράγοντα Sp1. Ο ρόλος τους είναι να διατηρούν σταθερά τα επίπεδα μεταγραφής ανεξάρτητα από την ύπαρξη στερολών, η παρουσία τους όμως δεν είναι επαρκής για υψηλό ρυθμό μεταγραφής του LDL-R απουσία στερολών, όπου η συνεισφορά της επανάληψης 2 είναι απαραίτητη (Sudhoff TC 1987) (Chang R 1996). Η επανάληψη 2 περιέχει μια αλληλουχία 10 bp γνωστή ως στοιχείο ρύθμισης στερόλης (sterol regulatory element- SRE) το οποίο αναγνωρίζεται από τις πρωτεΐνες πρόσδεσης του στοιχείου ρύθμισης της στερόλης (sterol regulatory element binding proteins-srebp). Μέσω αυτής της αλληλεπίδρασης ρυθμίζεται η μεταγραφή του LDLR που εξαρτάται από την ύπαρξη στερολών (Smith JR 1990). Το mrna του LDL-R έχει μέγεθος 5.3Kb και περιέχει μια μη μεταφραζόμενη περιοχή 2.5Kb στο 3 άκρο (3 untranslated region-3 UTR) (Yamamoto T 1984). Υπάρχουν τρεις περιοχές πλούσιες σε AU (AU rich elements-are) στο 5 άκρο και τρία αντίγραφα επαναλήψεων Alu στο 3 άκρο της UTR. Αυτές οι περιοχές παίζουν ρόλο στην διατήρηση της σταθερότητας του mrna του LDL-R και δρουν ως cis στοιχεία στη μεταμεταγραφική ρύθμιση του LDLR (Yamamoto T 1984) (Sudhoff TC 1987). Τα εξώνια του γονιδίου έχουν άμεση σχέση με τα λειτουργικά τμήματα της πρωτεΐνης. Το εξώνιο 1 κωδικοποιεί την αλληλουχία έναρξης και τα εξόνια 2-6, την περιοχή δέσμευσης του υποστρώματος. Τα εξώνια 7-14 κωδικοποιούν την περιοχή που είναι ομόλογη στο πρόδρομο EGF, το εξώνιο 15, την τρίτη περιοχή και το εξώνιο 16 και μέρος του εξωνίου 17 τα 22 αμινοξέα της διαμεμβρανικής περιοχής. Τέλος, το υπόλοιπο κομμάτι του εξωνίου 17 και μέρος του 18 κωδικοποιούν την κυτταροπλασματική περιοχή (Εικόνα 13). Στην εικόνα 14 φαίνεται η θέση του LDLR στον MapViewer του NCBI.

27 27 Εικόνα 12. Η περιοχή του υποκινητή του LDLR. Παρουσιάζονται οι 3 περιοχές επανάληψης (Repeat 1-3), οι αλληλουχίες ΤΑΤΑ. Το cis σημείο δράσης των στερολών στην επανάληψη 2, και τα σημεία αναγνώρισης του μεταγραφικού παράγοντα Sp1 (Χουμεριανού Δέσποινα 2006) Εικόνα 13. Συσχέτιση των εξωνίων του γονιδίου με τις περιοχές της πρωτεΐνης στον ανθρώπινο LDL- R. Με βέλη συμβολίζονται τα σημεία στα οποία παρεμβάλλονται τα εσώνια. (Χουμεριανού Δέσποινα 2006)

28 Εικόνα 14. Η θέση του LDLR στον MapViewer του NCBI (http://www.ncbi.nlm.nih.gov/mapview/) 28

29 Μεταλλάξεις στο γονίδιο LDL-R Υπάρχουν δύο κύριοι τύποι των μεταλλάξεων: α) αυτές που δημιουργούν φαινότυπο ελαττωματικού υποδοχέα (defective) και β) αυτές που δημιουργούν φαινότυπο αρνητικού υποδοχέα (negative). Ανάλογα με το είδος της μετάλλαξης, η λειτουργικότητα του LDLR κυμαίνεται από 0% έως 30%. Οι μεταλλάξεις οι οποίες μειώνουν τη δραστικότητα του LDLR στο 2-30% χαρακτηρίζονται ως ελαττωματικού υποδοχέα και εκείνες που μειώνουν τη λειτουργικότητα του LDLR κάτω από 2% ως αρνητικού υποδοχέα. Η μεγάλη ετερογένεια στο φαινότυπο της FH μπορεί να οφείλεται στους διαφορετικούς τύπους μεταλλάξεων. (Hobbs HH 1992) (Bertolini S 1999). Περισσότερες από 1000 μεταλλάξεις έχουν βρεθεί σε αυτό το γονίδιο. Σε επίπεδο cdna, οι περισσότερες είναι σημειακές μεταλλάξεις (~840) εκ των οποίων: 610 αντικαταστάσεις, 121 μικρές ελλείψεις, 53 μικρές ενθέσεις ή διπλασιασμοί. Επίσης, υπάρχουν ακόμη 57 αντικαταστάσεις σε εσόνια, από τις οποίες το 65% επηρεάζει τα σημεία συναρμογής (+1, +2,- 1 και -2). Σε πρωτεϊνικό επίπεδο: 507 (58.9%) είναι παρερμηνεύσιμες (missense), 103 ανερμηνεύσιμες (nonsense), το 21.1% είναι μικρές ανακατατάξεις (minor rearrangements), το 13% είναι μεγάλες ανακατατάξεις (major rearrangements) και το 6.6% είναι μεταλλάξεις συναρμογής που συμβαίνουν στα όρια μεταξύ εσωνίων και εξωνίων (splice site mutations). Στη κυτταροπλασματική ουρά του υποδοχέα έχει βρεθεί το 3.2% στο εξώνιο 17 και το 0.2% στο εξώνιο 18, το 1.7% στη διαμεμβρανική περιοχή και στον υποκινητή και το 1.4% στην Ο-συνδεδεμένη γλυκοζυλιωμένη περιοχή. Όσον αφορά τις μεγάλες ανακατατάξεις, βρίσκονται σε όλο το μήκος του γονιδίου και μέχρι σήμερα έχουν βρεθεί 92, στις οποίες το μέγεθος του DNA που εξαλείφεται ποικίλλει από 37bp στο εξώνιο 4 (Giesel J 1995) μέχρι >25kb έλλειψη του εσονίου 11 μέχρι το 3' άκρο, FH Katania (Bertolini S 2000). Στους γενετικά ανομοιογενείς πληθυσμούς περίπου το 5% των μεταλλάξεων είναι μεγάλες ανακατατάξεις (Sun XM 1992) (Fouchier SW 2001). Από τις μεταλλάξεις που έχουν αναφερθεί παγκοσμίως οι περισσότερες είναι στο εξώνιο 4. Όσον αφορά την επίδραση που έχουν οι μεταλλάξεις στον κύκλο του LDL-R στα κύτταρα, χωρίζονται σε 5 κατηγορίες. Η πρώτη κατηγορία μεταλλάξεων οδηγεί σε μη ανιχνεύσιμο αριθμό πρωτεϊνικών προϊόντων (null alleles), έχουν δηλαδή ως αποτέλεσμα να μην παράγονται καθόλου υποδοχείς ή να παράγονται σε μικρές ποσότητες. Συχνά οφείλονται σε αντικατάσταση αμινοξέος από κωδικόνιο λήξης (ανερμηνεύσιμες μεταλλάξεις). Η δεύτερη κατηγορία προκαλεί την αργή μεταφορά του LDL-R από το ενδοπλασματικό δίκτυο στη συσκευή Golgi. Οι υποδοχείς που παράγονται από τα μεταλλαγμένα αλληλόμορφα δεν φτάνουν στην επιφάνεια του κυττάρου αντίθετα μετακινούνται (α) αργά ή (β) καθόλου από το ενδοπλασματικό δίκτυο στη συσκευή Golgi (transport defective alleles) (Esser V 1988) (Leitersdorf E 1988). Στην πρώτη περίπτωση ανήκουν οι παρερμηνεύσιμες μεταλλάξεις και οι ελλείψεις ενός αμινοξέος. Στη δεύτερη περίπτωση ανήκουν ελλείψεις στην πλούσια σε κυστεΐνη περιοχή. Το μοριακό βάρος των υποδοχέων, σε αυτή τη περίπτωση, ποικίλει από KDa. Οι περισσότεροι υποδοχείς έχουν μοριακό βάρος παρόμοιο με του πρόδρομου υποδοχέα. Η τρίτη κατηγορία μεταλλάξεων έχει ως αποτέλεσμα τη σύνθεση υποδοχέων που

30 ενώ μεταφέρονται στην επιφάνεια του κυττάρου, δεν έχουν την ικανότητα να δεσμεύουν την LDL (binding defective alleles). Οφείλονται είτε σε αντικαταστάσεις είτε σε ανακατατάξεις στην πλούσια σε κυστεΐνη περιοχή, αλλά και σε ελλείψεις στην περιοχή ομολογίας με το πρόδρομο EGF. Στις μεταλλάξεις αυτού του είδους ο υποδοχέας παρουσιάζει πρόβλημα σύνδεσης με την Apo-B (Hobbs HH 1990) Η παρουσία μεταλλάξεων της τέταρτης κατηγορίας οδηγεί στη σύνθεση υποδοχέων οι οποίοι δεν έχουν την ικανότητα να συγκεντρώνονται σε καλυμμένες με κλαθρίνη εσοχές και γι' αυτό δεν είναι δυνατή η ενδοκύττωσή τους (internalization defective alleles). Οι μεταλλάξεις εντοπίζονται στο καρβοξυτελικό άκρο του υποδοχέα στις περιοχές 3 και 4. Στην περιοχή 3 έχει βρεθεί μία μετάλλαξη στο εξώνιο 17. Αφορά την εισαγωγή μιας αλληλουχίας 4 βάσεων που οδηγεί σε κωδικόνιο λήξης. Στην περιοχή 4 έχει αναφερθεί η μετάλλαξη FH-Rochester που οφείλεται σε μια μεγάλη έλλειψη (5.5kb) στα εξόνια 16,17 και μέρος του 18 (Lehrman MA 1985). Τέλος, οι υποδοχείς που κωδικοποιούνται από αλληλόμορφα που φέρουν μεταλλάξεις της πέμπτης κατηγορίας δεν έχουν την ικανότητα να αποδεσμεύονται από την LDL μετά από την είσοδό τους στο κύτταρο αλλά ούτε και να επιστρέφουν στην επιφάνεια του κύτταρου και τελικά αποικοδομούνται (recycling defective alleles). Οι μεταλλάξεις αυτές παρατηρούνται στην περιοχή 3 η οποία συμμετέχει στην δέσμευση και την αποδέσμευση της LDL. Παράδειγμα τέτοιας μετάλλαξης είναι η παρερμηνεύσιμη μετάλλαξη στο εξώνιο 9 στη θέση 1285 που δημιουργείται από αντικατάσταση γουανίνης με αδενίνη (Leitersdorf E 1989). 30

31 Μέθοδοι γενετικής ανάλυσης Οι μέθοδοι για την ανίχνευση μεταλλάξεων κατατάσσονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες 1) Σάρωσης: μεγάλα τμήματα DNA ελέγχονται για άγνωστες μεταλλάξεις και 2) Διάγνωσης: συγκεκριμένα τεστ σχεδιάζονται για τον έλεγχο ύπαρξης γνωστών μεταλλάξεων. Η σάρωση για άγνωστες μεταλλάξεις που προκαλούν FH, γίνεται με DGGE, ανάλυση πολυμορφισμών διαμόρφωσης του ενός κλώνου (Single-Strand Conformation Polymorphism-SSCP), υψηλής επίδοσης υγρή χρωματογραφία αποδιάταξης (Denaturing High Performance Liquid Chromatography-DHPLC) (Bertolini S 2000) (Bunn CF 2002) (Graham CA 1999) (Heath KE 2001a) (Lombardi MP 2000) (Mozas P 2000) (Nissen H 1996), καθώς και ανάγνωση της πρωτοδιάταξης (sequencing) των προϊόντων αλυσιδωτής αντίδρασης πολυμεράσης (Polymerase Chain Reaction-PCR) (Hobbs HH 1992) (Leitersdorf E 1989). Για την ανίχνευση μεταλλάξεων σε κάποιους πληθυσμούς χρησιμοποιούνται οι μέθοδοι δοκιμής πρόσδεσης ολιγονουκλεοτιδίων (oligonucleotide ligation assay-ola) (Baron H 1996), ολιγονουκλεοτιδίων συγκεκριμένων αλληλομόρφων (Allele-Specific Oligonucleotides- ASO) (Miltiadous G 2001) και πέψη με περιοριστικές ενδονουκλεάσες (Traeger- Synodinos J 1998). Εάν με την εφαρμογή ενός εκ των προηγούμενων μεθόδων δεν ανιχνευθεί μετάλλαξη σημείου ή μικρή ανακατάταξη (έλλειψη ή ένθεση), εφαρμόζεται ανάλυση υβριδοποίησης Southern (Southern blot), ή PCR μεγάλων τμημάτων (Long PCR) για την ανίχνευση μεγάλων ανακατατάξεων (Bochmann H 1996). Η μέθοδος Southern blot είναι χρονοβόρα κι απαιτεί μεγάλες ποσότητες DNA, ενώ και η Long PCR έχει μειονεκτήματα. Εάν η μετάλλαξη δεν βρίσκεται μεταξύ των ορίων των εκκινητών, το αλληλόμορφο που φέρει τη μετάλλαξη δεν θα πολλαπλασιαστεί, και τα αποτελέσματα θα παρουσιάζουν ομοζυγωτία για το φυσιολογικό αλληλόμορφο. Με μεθόδους ποσοτικής PCR (Quantitative PCR) όπως είναι η Real-Time και η σύνδεση πολλαπλών ανιχνευτών ( Multiplex Ligation-dependent Probe Assay-MLPA) είναι δυνατόν να συγκριθεί η ποσότητα των αλληλομόρφων μεταξύ ασθενών και μαρτύρων, ανεξάρτητα από το μέγεθος της ανακατάταξης (Damgaard D 2005). Η DHPLC είναι επίσης πιο ευαίσθητη μέθοδος από την SSCP (Bunn CF 2002), καθώς το 36% των μεταλλάξεων που ανιχνεύονται με την dhplc δεν ανιχνεύονται από την SSCP. Η ευαισθησία και η εξειδίκευση ποικίλλουν από %. Το ερώτημα που προκύπτει όταν βρεθεί μια άγνωστη μετάλλαξη στον LDLR είναι εάν είναι αυτή το αίτιο της νόσου. Η διαφοροποίηση μεταξύ πολυμορφισμών και μεταλλάξεων δεν είναι πάντα εμφανής και στις περισσότερες περιπτώσεις χρειάζεται να γίνουν επιπλέον πειράματα έκφρασης για να επιβεβαιωθεί η λειτουργικότητα του LDL- R. Οι μεγάλες και οι ανερμηνεύσιμες μεταλλάξεις που οδηγούν σε έκφραση ημιτελών (truncated) πρωτεϊνών είναι συνήθως υπαίτιες για την εμφάνιση της νόσου, αντίθετα η παθογένεια των παρερμηνεύσιμων μεταλλάξεων είναι συχνά αβέβαιη. Επιπλέον, η εύρεση νέων μεταλλάξεων στον υποκινητή, στα όρια εσονίων-εξωνίων και στη μη μεταφραζόμενη 3 -περιοχή, πρέπει να αξιολογούνται απαραίτητα με πειράματα έκφρασης (Jensen LG 1996a) (Jensen LG 1996b).

32 ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Οι στόχοι της διατριβής ήταν (α) η καταγραφή των μεταλλάξεων του γονιδίου LDLR (Low Density Lipoprotein Receptor) σε πληθυσμό μιας χώρας, (β) ο υπολογισμός της συχνότητας αυτών των μεταλλάξεων και (γ) η προσθήκη αυτών των δεδομένων σε μία γενετική βάση δεδομένων, την FINDbase, η οποία δίνει πληροφορίες για τη συχνότητα μιας μετάλλαξης σε κάθε χώρα καθώς και το φαρμακευτικό δείκτη της. Η συλλογή δεδομένων έγινε μέσα από άρθρα που αφορούσαν το φάσμα μεταλλάξεων του γονιδίου LDLR στο πληθυσμό μιας χώρας. Επιλέχθηκαν 21 άρθρα που αντιστοιχούν σε 21 χώρες. Από τους 21 πληθυσμούς, οι 14 προέρχονταν από την Ευρώπη και οι υπόλοιποι 7 από: Κίνα, Ιαπωνία, Μαλαισία, Λίβανος, Φιλιππίνες, Ταϊβάν και Καναδά. Αρχικά, ως σημείο αναφοράς για τη συλλογή δεδομένων χρησιμοποιήθηκε το άρθρο LDL-Receptor Mutations in Europe (Dedoussis G 2004). Πρόκειται για ένα άρθρο-σύνοψη (review) το οποίο, δίνει μία συνολική εικόνα του εύρους των μεταλλάξεων σε διάφορες χώρες της Ευρώπης. Στο τέλος του άρθρου υπάρχουν πολλές αναφορές σε άρθρα κάποιων χωρών, τα οποία επέτρεψαν τη συλλογή δεδομένων για αυτή την εργασία. (παραπομπές ονόματα) Στη συνέχεια, χρησιμοποιήθηκαν η Βάση Δεδομένων Pubmed του Εθνικού Kέντρου για Πληροφορία Βιοτεχνολογίας (NCBI) και η μηχανή αναζήτησης Google για την εύρεση δεδομένων περισσότερων χωρών. Ως κλειδιά αναζήτησης χρησιμοποιήθηκαν φράσεις όπως, ldlr mutations spectrum ή ldlr mutations population. Τα κριτήρια επιλογής των άρθρων που χρησιμοποιήθηκαν ήταν τρία: (a) το σύνολο των αλληλομόρφων του δείγματος να είναι τουλάχιστον 100, δηλ. το μέγεθος του δείγματος να είναι τουλάχιστον 50 ασθενείς. (b) Αν υπήρχαν πολλά άρθρα που αναφέρονταν σε έναν πληθυσμό της ίδιας εθνικότητας (Γερμανικός πληθυσμός) τότε επιλεγόταν το άρθρο που δημοσιεύθηκε πιο πρόσφατα ή αυτό που είχε το μεγαλύτερο μέγεθος δείγματος. Ο τύπος της FH που επιλέχθηκε κυρίως είναι ο ετερόζυγος. Έτσι, η πλειονότητα των ασθενών ήταν ετερόζυγοι πλην κάποιων εξαιρέσεων όπου συμπεριλήφθηκαν μερικοί ομόζυγοι. Επίσης, ως προυπόθεση τέθηκε το δείγμα να μην περιλαμβάνει μέλη της οικογένειας των ασθενών. Συμμιγείς ασθενείς (compound patients), ασθενείς δύο μεταλλάξεων στο ίδιο αλληλόμορφο (double mutants) και τριών μεταλλάξεων (triple mutants) επίσης αποκλείστηκαν. Τέλος, λήφθηκαν υπόψιν μόνο οι παθογόνες μεταλλάξεις και όχι οι πολυμορφισμοί. Στη συνέχεια, κάθε δημοσιευμένη εργασία περιείχε έναν πίνακα με τις μεταλλάξεις που βρέθηκαν στο δείγμα ασθενών και το συνολικό αριθμό ασθενών που έφεραν τη κάθε μετάλλαξη. Η συχνότητα της μετάλλαξης υπολογίστηκε σε σχέση με τον αριθμό χρωμοσωμάτων που φέρουν τη συγκεκριμένη μετάλλαξη. Αυτό σημαίνει ότι, για κάθε μετάλλαξη, μετατρέπουμε τον αριθμό των ατόμων, που τη φέρουν, σε αριθμό χρωμοσωμάτων. Αυτό γίνεται ως εξής: αν ένα άτομο είναι ετερόζυγο ως προς τη μετάλλαξη, τη φέρει μόνο στο ένα από τα δύο χρωμοσώματά του κι έτσι υπολογίζουμε το ένα χρωμόσωμα. Αν όμως είναι ομόζυγο, φέρει τη μετάλλαξη και στα δύο χρωμοσώματά του, οπότε για αυτόν υπολογίζουμε και τα δύο χρωμοσώματα. Οπότε, αν για μία μετάλλαξη έχουμε 5 ετερόζυγους, στο excel σημειώνουμε 5 στον αριθμό χρωμοσωμάτων. Όμως, αν για την ίδια μετάλλαξη έχουμε 5 ετερόζυγους και έναν ομόζυγο, σημειώνουμε 7 χρωμοσώματα. Το μέγεθος του δείγματος το μετατρέπουμε σε

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 1. Ο γενετικός κώδικας είναι ένας κώδικας αντιστοίχισης των κωδικονίων του mrna με αμινοξέα στην πολυπεπτιδική αλυσίδα. Σύμφωνα με αυτόν η 3 μετάφραση όλων των mrna αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α. Α.1. δ. Α.2. γ. Α.3. β. Α.4. γ. Α.5. β. Θέμα Β.

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α. Α.1. δ. Α.2. γ. Α.3. β. Α.4. γ. Α.5. β. Θέμα Β. Θέμα Α. Α.1. δ Α.2. γ Α.3. β Α.4. γ Α.5. β Θέμα Β. TETAPTH 4 OYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Β.1. 4 2 1-6 3-5 B.2. α.) ) DNA πολυμεράσες β.) ) πριμόσωμα γ.) ) DNA δεσμάση δ.) ) DNA ελικάσες ε.) ) RNA

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 ΘΕΜΑ Α Α1.δ Α2.γ Α3.β Α4.γ Α5.β ΘΕΜΑ Β Β1. 4,2,1,6,3,5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25) ΤΣΙΜΙΣΚΗ &ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΗΛ ΓΩΝΙΑ THΛ: 270727 222594 ΑΡΤΑΚΗΣ 12 - Κ. ΤΟΥΜΠΑ THΛ: 919113 949422 ΕΠΩΝΥΜΟ:... ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε

Διαβάστε περισσότερα

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ 1 ΘΕΜΑ 1 o Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α. Για τις ερωτήσεις 1 5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β. Β1. 4-2-1-6-3-5 Β2. α) DNA πολυμεράσες β) πριμόσωμα γ) DNA δεσμάσεις δ) DNA ελικάσες ε) RNA πολυμεράσες Β3. σελ 98:

Διαβάστε περισσότερα

Για το χρώµα σπέρµατος επικρατής είναι η ιδιότητα κίτρινο και η υπολειπόµενη το πράσινο. Συµβολίζουµε: Κ:Κίτρινο κ: Πράσινο Κ>κ

Για το χρώµα σπέρµατος επικρατής είναι η ιδιότητα κίτρινο και η υπολειπόµενη το πράσινο. Συµβολίζουµε: Κ:Κίτρινο κ: Πράσινο Κ>κ Απαντήσεις Βιολογία Κατεύθυνσης 2011 ΘΕΜΑ Α Α1 α Α2 δ Α3 γ Α4 β Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1 Σελ. 13 «Το 1928 γίνεται αυτό» Β2 Σελ 101 «βλάβες στους επιδιορθωτικά ένζυµα» (Χωρίς να απαιτείται θα θεωρηθεί σωστό να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Παρασκευή, 22 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Α3. Η εισαγωγή ανασυνδυασμένου DNA σε βακτήριο-ξενιστή ονομάζεται α. μικροέγχυση β. μετασχηματισμός γ. εμβολιασμός δ. κλωνοποίηση.

Α3. Η εισαγωγή ανασυνδυασμένου DNA σε βακτήριο-ξενιστή ονομάζεται α. μικροέγχυση β. μετασχηματισμός γ. εμβολιασμός δ. κλωνοποίηση. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία - Εφαρμογές ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ - ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ 1

Θεωρία - Εφαρμογές ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ - ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ 1 ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ Θεωρία - Εφαρμογές ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ - ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΥΣ ΜΟΡΙΑΚΟΥΣ Έπιλογή με βάση: ΔΕΙΚΤΕΣ Φαινοτυπικοί δείκτες Γενετικοί δείκτες Μοριακοί δείκτες (Πρωτεϊνικοί &

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 Θέµα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β A4. γ A5. β Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β Β1. Η σειρά των βημάτων που οδηγούν στην κατασκευή καρυοτύπου

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 o 1 Β 2 3 Γ 4 5 Β. ΘΕΜΑ 2 o ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Όπως στο σχολικό, σελίδα 20: «Κάθε φυσιολογικό µεταφασικό ως προς τη θέση του κεντροµεριδίου» και σελίδα «Κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) Τετάρτη, 4 Ιουνίου 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β

Διαβάστε περισσότερα

Η φαινυλκετονουρία,γνωστή και ως PKU έχει αναγνωριστει για πρώτη φορά από τον γιατρό Asbjørn Følling στη Νορβηγία το 1934. Η φαινυλκετονουρία (PKU)

Η φαινυλκετονουρία,γνωστή και ως PKU έχει αναγνωριστει για πρώτη φορά από τον γιατρό Asbjørn Følling στη Νορβηγία το 1934. Η φαινυλκετονουρία (PKU) Η φαινυλκετονουρία,γνωστή και ως PKU έχει αναγνωριστει για πρώτη φορά από τον γιατρό Asbjørn Følling στη Νορβηγία το 1934. Η φαινυλκετονουρία (PKU) μπορεί να ορισθεί ως μια σπάνια μεταβολική διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 2005 1 ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 2 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο A: 1-Α, 2-, 3-Γ, 4-Β, 5-Β ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) Β. 1. Σωστή, 2. Λανθασµένη,

Διαβάστε περισσότερα

ÈÅÌÁÔÁ 2008 ÏÅÖÅ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o. ΘΕΜΑ 2 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5)

ÈÅÌÁÔÁ 2008 ÏÅÖÅ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o. ΘΕΜΑ 2 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β: 1- Λάθος, 2- Σωστή, 3- Λάθος, 4- Σωστή, 5- Λάθος ΘΕΜΑ 2 o ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) ΜΟΝΑ ΕΣ 10 (2Χ5) 1. Καρυότυπος είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Αρχές Μοριακής κλωνοποίησης Τα περιοριστικά ένζυμα: αναγνωρίζουν αλληλουχίες (θέσεις περιορισμού). 2 τύποι ενζύμων: -Τύπος I = Κόβουν κοντά στη θέση περιορισμού -σπάνια χρησιμοποιούνται.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Επιμέλεια: Δημήτρης Κοτρόπουλος ΘΕΜΑ A Να γράψετε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις A1 έως A5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ ΤΟΥ LDL ΥΠΟ ΟΧΕΑ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΟΙΚΟΓΕΝΗ ΥΠΕΡΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΑΙΜΙΑ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟ ΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑ Α. Μ 2, Ελισάφ Μ 1

ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ ΤΟΥ LDL ΥΠΟ ΟΧΕΑ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΟΙΚΟΓΕΝΗ ΥΠΕΡΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΑΙΜΙΑ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟ ΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑ Α. Μ 2, Ελισάφ Μ 1 ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ ΤΟΥ LDL ΥΠΟ ΟΧΕΑ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΟΙΚΟΓΕΝΗ ΥΠΕΡΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΑΙΜΙΑ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟ ΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑ Α Μιλτιάδου Γ 1, Μπαϊρακτάρη Ε 1, Ξενοφώντος Σ 2, Μανόλη Π 2, Καριόλου Μ 2, Ελισάφ Μ 1 1 Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 25 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 22/5/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 22/5/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Αθήνα, 22/5/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδα Β ).

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ, Ph.D. Λέκτορας Εργαστήριο Βιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Η νέα εποχή στον Προγεννητικό Έλεγχο: Μοριακός Καρυότυπος - array CGH - Συγκριτικός γενωμικός υβριδισμός με μικροσυστοιχίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Παύλος Αντωνίου

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Παύλος Αντωνίου ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Παύλος Αντωνίου Με μια ματιά: Εισαγωγή στη Βιολογία Ευθυγράμμιση Ακολουθιών Αναζήτηση ομοίων ακολουθιών από βάσεις δεδομενων Φυλογενετική πρόβλεψη Πρόβλεψη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. γ A2. β A3.

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικό γλωσσάριο. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες. Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη.

Γενετικό γλωσσάριο. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες. Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. 12 Γενετικό γλωσσάριο Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. Ιανουάριος 2009 Τροποποιηµένο από το γλωσσάριο που αρχικά δηµιουργήθηκε από το Πάρκο Γενετικής Γνώσης London IDEAS (London

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ(40 μονάδες) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: / / 2009 ΤΑΞΗ: Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ώρες(βιολογία-χημεία) Όνομα μαθητή /

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. Η απάντηση περιλαμβάνεται στις σελ. 90 91 σχολικού βιβλίου από το παράδειγμα της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας πολλές ομοιότητες με την αρχική.

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: ΠΑΣΣΙΑ Α. Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Κάθε μεταφορικό RNA

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Το γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις:

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 o ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Το DNA ενός ανθρώπινου κυττάρου αποτελείται από 6 10 9

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου 2001

Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου 2001 Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Α1. Από τη διασταύρωση ενός λευκού µ ένα µαύρο ποντικό όλοι οι απόγονοι είναι γκρίζοι. Τα γονίδια που καθορίζουν το χρώµα τους είναι: α.

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς

Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς Πυρίνας ανθρώπινου μεσοφασικού κυττάρου στον οποίο παρατηρούμε, με ανοσοφθορισμό, τη διάστικτη κατανομή της απακετυλάσης των

Διαβάστε περισσότερα

A5. Μονάδες 5 ΘΕΜΑ B B1. Μονάδες 8 B2. Μονάδες 6 B3. Μονάδες 6 B4. Μονάδες 5 ΘΕΜΑ Γ Γ1. Μονάδες 18

A5. Μονάδες 5 ΘΕΜΑ B B1. Μονάδες 8 B2. Μονάδες 6 B3. Μονάδες 6 B4. Μονάδες 5 ΘΕΜΑ Γ Γ1. Μονάδες 18 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 7 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Mοριακής ιαγνωστικής των Γενετικών Νόσων: Τέσσερα Παραδείγµατα

Στοιχεία Mοριακής ιαγνωστικής των Γενετικών Νόσων: Τέσσερα Παραδείγµατα Στοιχεία Mοριακής ιαγνωστικής των Γενετικών Νόσων: Τέσσερα Παραδείγµατα Εύθραυστο Χ, Κυστική Ίνωση, Μυΐκη υστροφία Duchenne, Οικογενής Καρκίνος Μαστού-Ωοθηκών Λάµπρος Μαυρόγιαννης Οπως η Συµβατική Εργαστηριακή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΛΟΓΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

ΟΡΟΛΟΓΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΟΡΟΛΟΓΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 1. In vitro 2. In vivo 3. Αναστολείς μίτωσης 4. Απλοειδές κύτταρο 5. Απλοειδής οργανισμός 6. Αριθμός ή αλληλουχία βάσεων 7. Αυτοσωμικά χρωμοσώματα 8. Βήμα έλικας 9. Γονιδίωμα κυττάρου

Διαβάστε περισσότερα

Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη

Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη κληρονομικότητα στον άνθρωπο. 1 Καταρχήν, η πρώτη επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Βάσεις δεδομένων χαρτογράφησης γονιδιωμάτων

Βάσεις δεδομένων χαρτογράφησης γονιδιωμάτων Βάσεις δεδομένων χαρτογράφησης γονιδιωμάτων Vasilis Promponas Bioinformatics Research Laboratory Department of Biological Sciences University of Cyprus http://en.wikipedia.org/wiki/image:cyprus_topo.png

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιαγγειακή νόσος και νόσος του Alzheimer: κοινοί µοριακοί µηχανισµοί

Καρδιαγγειακή νόσος και νόσος του Alzheimer: κοινοί µοριακοί µηχανισµοί Καρδιαγγειακή νόσος και νόσος του Alzheimer: κοινοί µοριακοί µηχανισµοί Αγγελική Χρόνη Ερευνήτρια Β Ινστιτούτο Βιολογίας, ΕΚΕΦΕ «ηµόκριτος» Ηµερίδα «ΗΣυµβολή των Ερευνητικών Κέντρων στην Έρευνα, την Τεχνολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2008 07:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΓΕΝΕΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ Στο DNA (RNA ιών) οι πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά ενός οργανισμού (γονίδια) ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ Από κύτταρο σε κύτταρο και από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ, ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ, ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ, ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Το Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας και Ανοσολογίας (ΕΜΒΙΑ) ιδρύθηκε προ 10ετίας. Μετά την συνταξιοδότηση του ιδρυτή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Τετάρτη, 22 Μαΐου 2013 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ Κεφάλαιο 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΘΕΜΑ 1 ο Γράψτε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις. M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας

Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις. M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας Εισαγωγή Σύστημα RhD : - αναγνωρίστηκε το 1939 - το πιο σημαντικό κλινικά σύστημα μετά το ΑΒΟ - προκαλεί αιμολυτικές

Διαβάστε περισσότερα

Περικλέους Σταύρου 31 34100 Χαλκίδα Τ: 2221-300524 & 6937016375 F: 2221-300524 @: chalkida@diakrotima.gr W: www.diakrotima.gr

Περικλέους Σταύρου 31 34100 Χαλκίδα Τ: 2221-300524 & 6937016375 F: 2221-300524 @: chalkida@diakrotima.gr W: www.diakrotima.gr Περικλέους Σταύρου 31 Προς: Μαθητές Α, Β & Γ Λυκείου / Κάθε ενδιαφερόμενο Αγαπητοί Φίλοι Όπως σίγουρα γνωρίζετε, από τον Ιούνιο του 2010 ένα νέο «ΔΙΑΚΡΟΤΗΜΑ» λειτουργεί και στη Χαλκίδα. Στο Φροντιστήριό

Διαβάστε περισσότερα

Αφίξεις Τουριστών / Arrivals of Tourists

Αφίξεις Τουριστών / Arrivals of Tourists Αφίξεις Τουριστών / Arrivals of Tourists Περίοδος Αναφοράς: Ιανουάριος - Δεκέμβριος 2014 Reference Period: January - December 2014 Τελευταία Ενημέρωση: 19/01/2015 Last Update: Σελίδα / Page 2 3 4 5 6 7

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1ο ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΘΕΜΑ 1ο ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΘΕΜΑ 1ο ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Να γράψετε στο τετράδιό σας

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας. ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο

Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας. ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο Καταφεύγουµε στις µοριακές τεχνικές Συλλέγουµε το δείγµα για µοριακές τεχνικές ιάσπαση ιστικών δοµών ιαχωρισµός των κυττάρων ιάσπαση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση

Διαβάστε περισσότερα

Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr

Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr ΜΟΡΙΑΚΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr Παρουσιάσεις μαθήματος http://users.auth.gr/~palexios/

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία ανάπτυξης εφαρμογών internet Ι

Εργαλεία ανάπτυξης εφαρμογών internet Ι IEK ΟΑΕΔ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΠΛΗΟΦΟΡΙΚΗΣ Εργαλεία ανάπτυξης εφαρμογών internet Ι Διδάσκουσα: Κανελλοπούλου Χριστίνα ΠΕ19 Πληροφορικής 4 φάσεις διαδικτυακών εφαρμογών 1.Εφαρμογές στατικής πληροφόρησης

Διαβάστε περισσότερα

Τσορλίνη Χριστοφορίδου Ελένη Βακτηριολογικό Τμήμα Τμήμα Μυκοβακτηριδίου Γεν. Νοσοκομείο «Γ. Παπανικολάου» Θεσσαλονίκης

Τσορλίνη Χριστοφορίδου Ελένη Βακτηριολογικό Τμήμα Τμήμα Μυκοβακτηριδίου Γεν. Νοσοκομείο «Γ. Παπανικολάου» Θεσσαλονίκης Τσορλίνη Χριστοφορίδου Ελένη Βακτηριολογικό Τμήμα Τμήμα Μυκοβακτηριδίου Γεν. Νοσοκομείο «Γ. Παπανικολάου» Θεσσαλονίκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύμφωνα με την ΠΟΥ το 1/3 περίπου του παγκόσμιου πληθυσμού είναι μολυσμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 Ορισμοί Γενετική: μελέτη της κληρονομικότητας και των παραλλαγών της Ιατρική γενετική: η γενετική του ανθρώπινου είδους Κλινική γενετική:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Το μόριο DNA μιας χρωματίδας μεταφασικού χωμοσώματος ενός φυσιολογικού ευκαρυωτικού κυττάρου περιέχει το 29% των νουκλεoτιδίων του με αζωτούχα βάση την T. a. Ποιο είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013 07:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις 1 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

Ασκήσεις 1 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ Ασκήσεις 1 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 1. Η ανάλυση δειγμάτων DNA από δύο βακτηριακές καλλιέργειες έδωσε τα εξής αποτελέσματα: στην πρώτη καλλιέργεια βρέθηκε ποσοστό αδενίνης (Α) 28% και στη δεύτερη καλλιέργεια βρέθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Τι συµβαίνει σε ένα Εργαστήριο Γενετικής?

Τι συµβαίνει σε ένα Εργαστήριο Γενετικής? 12 εργαστήριο ίσως ελέγξει τα αποθηκευµένα δείγµατα (ιδιαίτερα εάν ο αρχικός έλεγχος δεν έδωσε αποτέλεσµα), αλλά µόνο εάν έχετε δώσει τη γραπτή σας συγκατάθεση για κάτι τέτοιο. Με αυτό τον τρόπο οι ασθενείς

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΣΕ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΝΕΡΟΥ

ΧΡΗΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΣΕ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΝΕΡΟΥ ΧΡΗΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΣΕ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΝΕΡΟΥ Μανδηλαρά Γεωργία Βιολόγος PhD, Επιστημονικός Συνεργάτης Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Τμήμα Μικροβιολογίας Υδατογενείς λοιμώξεις: χρήση νερού

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β') ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ε Ν Δ Ε Ι Κ Τ Ι Κ Ε Σ Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΜΟΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΑ

ΑΙΜΟΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΑ ΑΙΜΟΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΑ Η συµβολή της µοριακής ανάλυσης Eλισάβετ Οικονοµάκη Βιολόγος Αιµοπαθολογοανατοµικό Εργαστήριο ΠΓΝΑ > ΜΟΡΙΑΚΕΣ ΜΕΘΟ ΟΙ (Μη µορφολογικές) Αλυσιδωτή Αντίδραση Πολυµεράσης

Διαβάστε περισσότερα

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα.

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα. ΚΕΦ. 1 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ 1. Να κατατάξετε σε σειρά αυξανόμενου μεγέθους τις παρακάτω έννοιες που σχετίζονται με το γενετικό υλικό των οργανισμών: νουκλεόσωμα, χρωμόσωμα, αδενίνη, νουκλεοτίδιο, γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

hel-col@otenet.gr Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής (ΠΕ19 MSc) Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης kparask@hellenic-college.

hel-col@otenet.gr Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής (ΠΕ19 MSc) Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης kparask@hellenic-college. Χρήση της Διεπαφής Προγραμματισμού Εφαρμογής Google Maps για τη δημιουργία διαδραστικού χάρτη με τα Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της ΟΥΝΕΣΚΟ στη Θεσσαλονίκη Εμμανουήλ Τσάμης 1, Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER. της Σταυρούλας Β. Α1

ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER. της Σταυρούλας Β. Α1 ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER της Σταυρούλας Β. Α1 Σε αυτήν την εργασία θα μελετήσουμε τη νόσο του Alzheimer απαντώντας στα παρακάτω ερωτήματα: Τι είναι η νόσος του Alzheimer;...3 Ποια είναι τα αίτια εμφάνισής της;...6

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΜΕΡΟΣ Α' ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ Μάθημα: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και ώρα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 19 Ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης σε βακτήρια και βακτηριοφάγους. Ο καταστολέας του οπερονίου lac προσδεδεμένος στο DNA.

Κεφάλαιο 19 Ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης σε βακτήρια και βακτηριοφάγους. Ο καταστολέας του οπερονίου lac προσδεδεμένος στο DNA. Κεφάλαιο 19 Ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης σε βακτήρια και βακτηριοφάγους Ο καταστολέας του οπερονίου lac προσδεδεμένος στο DNA. 1 -Ρυθμιζόμενα, ιδιοστατικά γονίδια και γονίδια κυτταρικής οικονομίας:

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΝΟΣΟΥ ALZHEIMER ΓΙΑ ΝΑ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΘΟΥΝ ΤΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΟΣΟ ALZHEIMER Μετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα