Ηυγεία, σωματική και ψυχική, υπήρξε πάντοτε το μεγάλο. Η προσωποποίηση ασθενειών. Φόβος, πανικός και αντιμετώπισή τους

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ηυγεία, σωματική και ψυχική, υπήρξε πάντοτε το μεγάλο. Η προσωποποίηση ασθενειών. Φόβος, πανικός και αντιμετώπισή τους"

Transcript

1 Η προσωποποίηση ασθενειών Φόβος, πανικός και αντιμετώπισή τους Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη Διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών «το δαιμόνιον του φόβου, είχεν εύρει επτά άλλα δαιμόνια πονηρότερα εαυτού και είχεν λάβει κατοχήν επί του πνεύματος των ανθρώπων» (Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Βαρδιάνος στα Σπόρκα») Στον λαϊκό παροιμιακό λόγο, στη λαϊκή εθιμολογία, στις αντιλήψεις και δοξασίες των απλών ανθρώπων ο φόβος και οι σχετικές έννοιες κατέχουν εντυπωσιακή θέση. Η αφοβία και περαιτέρω η γενναιότητα και η τόλμη αποτελούν χαρακτηριστικό γνώρισμα των ολίγων, των ξεχωριστών (ήρωες, υπερφυσικά όντα, άνδρες κυρίως, αλλά και γυναίκες), ενώ ο φόβος και συνακόλουθα ο πανικός, είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα των περισσοτέρων, κυρίως των αδυνάτων και απροστάτευτων. Είναι ωστόσο κοινά αποδεκτό ότι «ο φόβος φυλάει τα έρημα» σε πρακτικό και θεωρητικό επίπεδο. Απότοκος του φόβου η δειλία θεωρείται γνώρισμα αδύναμου ψυχικά ανθρώπου. 1 Εκεί όπου ο φόβος δεν διακρίνει δυνατούς και αδυνάτους, γενναίους και δειλούς είναι στην περίπτωση ασθένειας και μάλιστα μεταδοτικής, τόσο ως ενδεχόμενο αντιμετωπίσεώς της, όταν έχει ήδη ενσκήψει, όσο και για να κρατηθεί μακριά από συγκεκριμένα άτομα ή ομάδες ανθρώπων. Ιδιαίτερα σε περιπτώσεις θανατηφόρων ασθενειών με χαρακτήρα επιδημίας (πανώλης, χολέρα, ευλογιά, οστρακιά κ.ά. προσωποποιημένες ως δυσειδείς γυναικείες μορφές) αλλά και σε κρίσιμες για την υγεία διαβατήριες στιγμές του κύκλου της ζωής, όπως η εγκυμοσύνη, η γέννηση, η λοχεία, ο φόβος με ποικίλες μορφές και ένταση είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο αναπτύσσονται προλήψεις, δεισιδαιμονίες, μαγικές και μαγικοθρησκευτικές δοξασίες και ενέργειες. Ηυγεία, σωματική και ψυχική, υπήρξε πάντοτε το μεγάλο αγαθό, που επιζητούσε ο άνθρωπος από την είσοδό του στη ζωή μέχρι το θάνατό του. Για την αντιμετώπιση των ασθενειών, που θεωρούνται ως επιδράσεις φυσικών αλλά και υπερφυσικών δυνάμεων, αναπτύχθηκε ένα εμπειρικό σύστημα, που περιλαμβάνει φυσικά-πρακτικά και μαγικά μέσα και τρόπους θεραπείας. Η παρατήρηση στους ανθρώπους, στα ζώα και στη φύση βοήθησε στην πειραματική χρησιμοποίηση βοτάνων, αφεψημάτων, χυμών στο ανθρώπινο σώμα για τη θεραπεία και την επούλωση τραυμάτων ή την εξάλειψη νόσων. Όπου οι πρακτικοί τρόποι δεν είχαν εμφανές αποτέλεσμα η επίκληση των υπερφυσικών δυνάμεων θεών ή δαιμόνων θεωρήθηκε ικανή να φέρει το αποτέλεσμα αυτό. Συχνά ο ασθενής υποβάλλεται σε μαγική θεραπευτική και τελετουργική αγωγή ή εγκαταλείπεται σε ιερό χώρο με την ελπίδα να θεραπευτεί από το δαιμονικό κακό πνεύμα που τον κατέχει και νοσεί. Είναι συνηθισμένο γεγονός να αποδίδεται η ασθένεια σε υπερφυσική ή αστρική αιτία, όπως θέλημα ή τιμωρία του θεού ή και δοκιμασία πιστού, τιμωρία αγίου, διαβολική ενέργεια ή δαιμονική πείραξη (νεράιδες, ξωτικά κ.λπ.), μάγια, βασκανία, καιρικές και, τέλος, αστρικές επιδράσεις. Για παράδειγμα, η επιληψία αποδίδεται γενικά σε επίδραση της σελήνης (σεληνιασμός) ή σε δαιμονική πείραξη. 2 Αλλά και πυρετικοί σπασμοί, από τους οποίους προσβάλλονται συνήθως τα βρέφη, εκλαμβάνονται ως επιληψία, ενώ οι συχνές λαρυγγίτιδες αποδίδονται σε γελλούδες, 3 αερικά κ.ά. δαιμονικά όντα. Oι Κύπριοι χωρικοί πιστεύουν ότι ο πυρετικός σπασμός συμβαίνει, επειδή «πουκάτω που το μαξιλάρι του μωρού στο έδαφος υπάρχουν κάρβουνα αναμμένα, τα οποία πρέπει, αφού σκάψουν γρήγορα, να εύρουν και να σβήσουν, διά να σβήση η ασθένεια και να απαλλαγή το παιδί». Η αρρώστια ανάγεται, λοιπόν, σε ισχυρή δύναμη με κοινωνικές, αλλά και κοσμικές (του σύμπαντος) σχέσεις. Oι άνθρωποι δεν είναι απλώς φορείς μικροβίων αλλά άτομα που μπορούν να προκαλέσουν την ίδια την ασθένεια. Oι ανθρώπινες διαθέσεις επιδρούν με τέτοια δύναμη που μπορούν να προκαλέσουν ακόμη και το θάνατο στους άλλους. Η βασκανία 36 τχ. 104 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

2 1. Τάματα στην Παναγία, Γαστούνη Ηλείας (φωτ. Αικατερίνη Καμηλάκη). κατέχει κυρίαρχο ρόλο στην αιτιολογία της ασθένειας. Oι μάγοι, οι γητευτές, τα ξόρκια με τη δύναμη εξουσίας που διαθέτουν πάνω στον κόσμο των δαιμόνων μπορούν να εξουθενώσουν την ανθρώπινη ύπαρξη. Έτσι για την καταπολέμηση της ασθένειας πρέπει να συμβάλουν τα ουράνια σώματα, το χώμα, ο άνεμος, η θάλασσα. Ιδιαίτερα οι ψυχικές ασθένειες θεραπεύονται με τη συνδρομή της μαγείας, προσευχών και επωδών, όπου επιστρατεύεται η δύναμη του λόγου για την αποπομπή της νόσου προς τη θάλασσα, τα απάτητα όρη (αποδιοπομπαίος τράγος, φαρμακοί, καθάρματα) και την παραμονή τη νύχτα σε χώρους ιερούς (εγκοίμηση), ναούς αγίων οι οποίοι θεωρούνται ιατροί τέτοιων νοσημάτων. Στο χώρο της Θεσσαλίας και αλλού, ο άγιος Αντώνιος θεωρείται ότι θεραπεύει τους τρελούς, οι οποίοι δένονταν με αλυσίδα στο προαύλιο ή το νάρθηκα του ναού του και παρέμεναν εκεί μέχρι να συνέλθουν. Στην Κύπρο θεωρούν πως θεραπεύουν την υστερία δίδοντας «προς κατάποσιν καρδίαν APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ τχ. 104 περιστεριού, κατά προτίμησιν μαύρου, προσφάτως σφαγέντος. Η καρδία αιμόφυρτος πρέπει να καταποθή αμάσητος». Στην περιοχή της Σινώπης «στον άη Παντελέο έβγαινε από μέσα από τους βράχους νερό, αγίασμα. Όσοι έπασχαν από ψύχο, λούζονταν εκεί και γίνονταν καλά». Αλλού «οι προσερχόμενοι εις το αγίασμα συνήθιζαν να θυσιάζουν ένα πετεινό ή ένα πρόβατο, πριν πίουν ή λουσθούν εις το αγίασμα [ ] Εις το αγίασμα άφηναν κάτι από πάνω τους (τρίχες της κεφαλής τους, μία φουρκέτα, ένα κομμάτι πανί, μια κλωστή)». Στο Γουρνάκι των Βεντζίων, «άμα κανείς αρρωστήση, ξεκινάει από το σπίτι του, πριν φέξη, και χωρίς να κρίνη (ομιλήσει) καθόλου, πηγαίνει εις το Ανεμονέρι (εις μίαν όχθην του Αλιάκμονος απέναντι της εκκλησίας της Αγ. Κυριακής), παίρνει νερό, βρέχει το μέρος όπου πονεί και πίνει λιγάκι. Εντός της πηγής ρίπτει νομίσματα, κουτάλι κ.ά.». Στην Κύπρο με το νερό «των 12 Ευαγγελίων» πιστεύουν ότι θεραπεύεται η ημικρανία, ενώ το νερό της Πρωταπριλιάς θεωρείται φάρμακο κατά πυρετών. Τα απόμυρα, δηλαδή τα υπολείμματα μύρων, το νερό ή το λάδι της καντήλας και το απόκαυμα του φιτιλιού, το απομύρισμα ή συνάλειμμα (βαμβάκι με το οποίο σπογγίζουν εικόνα αγίου), τα απονιψίδια (νερό από το πλύσιμο των χεριών του ιερέα μετά την τέλεση ιερουργίας) χρησιμοποιούνταν ως παυσίπονα. Σε περιπτώσεις εξάλλου λοιμού «ο δεσπότης έβγαζε πανταχούσα να νηστεύουν όλοι οι χριστιανοί κι από λάδι μια βδομάδα κι ύστερα να πλυθούν και να καθαριστούν και να κάνουν λιτανεία». Ιδιαίτερα συνηθισμένο είναι το ζώσιμο ναού ή εικόνας με μονομερίτικο κερόνημα σε περίπτωση ασθένειας ατομικής ή επιδημικής. Π.χ. στην Κρήτη «κόβουν φιτίλια, χύνουν κεριά και τα πάνε εις τον Άγιο». Στον Μαραθόκαμπο Σάμου, «σαν έρτ βλουϊά, χουλέρα, λοιμική [ ] σ μαίν νι οι καμπάνες, μαζώνιτι ου κόσμους κι κ βαλάει κιριά σπ τίσια. Τα δένουνε κι κάνουμι ένα μακρύ σα σκ νί κι ζώνουμι τ ν ικκλησά, θυμιάζουμι, ν στεύουμι, κάνουμι παράκλησ κι φεύγ του κακό». Στην Κορώνη, όποιος πάσχει από θέρμη (ελονοσία) «μετράει μια κλωνά με τον άγιο Γιάννη, όσο δηλ. είναι το εικόνισμα του τέμπλου, και τη ζώνει στη μέση του. Κοιμάται με δαύτηνε δυο-τρεις βραδιές κ ύστερα τήνε χύνει κερί και την ανάβει στη χάρη του και καίγεται η αρρώστια». Και ευχή: «Αφέντη μ, Αηγιώργη μου, κάνε να γίνη καλά το παιδί μου και να σε ζώσω!» (Αράχοβα). 37

3 2. Ράκη σε μουριά, δίπλα στο αγίασμα της Ζωοδόχου Πηγής στην Προσοτσάνη Δράμας, τα οποία έχουν κρεμάσει ασθενείς για ίασή τους (φωτ. Γ.Ν. Αικατερινίδης, 1998). Βεβαίως το ασήμωμα εικόνων, η προσφορά ομοιωμάτων παιδιών, ιαθέντων μελών ανθρώπινου σώματος (ασημόπαιδα, τάματα, εικ. 1) ή και πασχόντων ζώων, το τάξιμο κεριού, ελαίου, ζώων αποτελούν και σήμερα συνήθη πρακτική των πιστών. Π.χ. «Τάζω σου, Παναγία μου, οκάδες το λιβάνι!» εύχεται η μητέρα, για να γίνει καλά το παιδί της. Κατόπιν ζυγίζει το παιδί και όσο είναι το βάρος του, τόσες οκάδες λιβάνι προσφέρει στην εκκλησία ή τάζει λαμπάδα ισομήκη, όσο δηλαδή είναι το ανάστημα του παιδιού της. Στη Ρόδο, η μητέρα οδηγεί το άρρωστο παιδί της σε εξοχικό μοναστήρι, κόβει λίγες τρίχες από τα μαλλιά του και με κερί τις αναρτά στην εικόνα του Αγίου. Αλλού τυλίγουν το κεφάλι του μ ένα πανί που μετά το δένουν ή το καρφώνουν στο δέντρο, όπου καρφώνουν ή κρεμούν και κομμάτια από το φόρεμα του αρρώστου» (εικ. 2). Το «σκλάβωμα» και το «καλογέρωμα» εξακολουθεί να γίνεται σε περιπτώσεις ασθενείας. Στη Σπάρτη, «άμα είναι κανείς άρρωστος ή μαγεμένος, τον τάζουν σε κάποιον άγιο να τον καλογερέψουν. Του βάζουν δηλ. μαύρα ρούχα, παπούτσια, πουκαμισάκι, όλα, όλα κατάμαυρα και τα φορεί, όσον καιρό τάξουνε, ένα, δύο, τρία χρόνια. Όσον καιρό τα φορούν, δεν τους λένε τ όνομά τους, τους λένε καλογέρους, αν είναι αγόρια, και καλόγριες, αν είναι κορίτσια. Άμα περάση ο καιρός, πάνε στην εκκλησία και τους ξεκαλογερεύουν. Βγάζουν τα μαύρα και τ αφήνουν στην εκκλησία και τους φορούν κατόπιν όλο άσπρα». Στα Επτάνησα «τους ρασοφορούν πάνω στο λείψανο του αγίου Σπυρίδωνα». Στην Καστοριά, κορίτσια «κάθονται τη νύχτα και ζυμώνουν ακοίμητη λειτουργιά (πρόσφορο) μέσα στην εκκλησία. Όλη νύχτα δεν κοιμούνται. Το ζυμώνουν το πρόσφορο, γίνεται, ψήνεται, και μόλις ψηθή, φωνάζουν τον παπά να λειτουργήση. Αυτό γίνεται για υγεία, σε ανάγκη μεγάλη. Συνεννοούνται οι οικογένειες. Ως τώρα γίνεται». Στην Κορώνη γίνεται επίσης σε περίπτωση επιδημίας «μονοημερίτικη λειτρουγιά». Παράλληλα με τις θρησκευτικές τελετουργίες χρησιμοποιούνταν συχνότατα επωδές και εξορκισμοί για την απομάκρυνση των ασθενειών. Π.χ. «Φεύγα, ρουσούμπελη, σε κυνηγά η φωτιά, το στουρνάρι κι ο πυριόβολος!». Η δημώδης θεραπευτική, λοιπόν, αποτελεί ένα ιδιόμορφο σύστημα αντιλήψεων, εμπειρικών γνώσεων και εφαρμογών, που παραλλάσσουν από περιοχή σε περιοχή. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές και ειδικότερα, όταν πρόκειται για μεγάλες λοιμικές ασθένειες που διαδίδονταν εύκολα, οι τρόποι αντιμετώπισης ήταν κοινοί και επιστρατεύονταν πρακτική θεραπευτική, θεουργία και μαγεία. Μοίρες Το γεγονός ότι πέραν της κληρονομικότητας, για την οποία ελάχιστα γνωρίζουν στην παραδοσιακή κοινωνία, οι βάσεις της υγείας τοποθετούνται κατά την ενδομήτρια ζωή, η έγκυος και το περιβάλλον της, μάλλον από φόβο και λιγότερο από γνώση, λαμβάνουν μέτρα προστασίας της ίδιας και του εμβρύου. Για παράδειγμα από φόβο η έγκυος και η λεχώνα απέφευγαν την οποιαδήποτε επαφή με νεκρό (παρουσία σε κηδεία), την κατανάλωση ορισμένων τροφών ή την κυκλοφορία εκτός του σπιτιού μετά την δύση του ήλιου κ.ά. Επίσης, σύμφωνα με τις αντιλήψεις του λαού, στο κύτταρο του ανθρώπου καταγράφονται από το πρώτο τριήμερο της ζωής του, από τις Μοίρες, 4 οι προοπτικές εξέλιξης της υγείας του νέου ατόμου. 5 Η αγωνία της λεχώνας για την υγεία του νεογνού την κρατάει, παρά την εξάντληση από τον τοκετό, σε εγρήγορση, η οποία διακόπτεται από διαλείμματα ύπνου (λαγοκοίμισμα). Ευρισκόμενες μεταξύ ύπνου και εγρήγορσης «πολλές [λεχώνες] τις βλέπουνε, αλλά εκείνα τα χρόνια όχι τώρα, [να] έρχονται κάθε βράδυ, τρεις βραδιές στη σειρά. Κάτι παλιές ακούγανε τι λέγανε οι Μοίρες, αλλά στις δυο χιλιάδες γυναίκες, μια να τις ακούσει». 6 Επειδή ωστόσο για τις περισσότερες, ταλαιπωρημένες από τον τοκετό, λεχώνες το μέλλον του παιδιού ήταν ανεξιχνίαστο, θεωρούνταν απαραίτητο, για λόγους προληπτικούς, το καλόπιασμα των Μοιρών, το οποίο μπορούσε να εξασφαλισθεί με την καλύτερη δυνατή υποδοχή τους στο χώρο, στον οποίο βρίσκονταν η λεχώνα και το νεογέννητο. Η κρισιμότητα εξάλλου των πρώτων ημερών για την υγεία και την εν γένει εξέλιξη του νεογνού απαιτεί την άγρυπνη και διαρκή παρουσία της μητέρας ή της γιαγιάς δίπλα του, η οποία καταγράφει κάθε του κίνηση και προσπαθεί να την ερμηνεύσει: «Θα δει ότι το παιδί γιλάει ή κλαίει ή κάν μορφασμούς» τχ. 104 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

4 άλλων δυνάμεων εις βάρος του υπαγορεύουν μια σειρά από ενέργειες με πρακτικό, προστατευτικό χαρακτήρα, όπως αυτές που ήδη ως παράδειγμα αναφέρθηκαν. 3. Λαϊκή φορητή εικόνα του αγίου Χαραλάμπους με την πανώλη στα πόδια του (φωτ. Γ.Ν. Αικατερινίδης). Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, «Το βράδυ της τρίτης ημέρας έρχονται οι τρεις μοίρες για να μοιρώσουν το παιδί. Oι μοίρες ή τύχες κανονίζουν γενικά τη ζωή του βρέφους, πόσο θα ζήση και πώς κ.λπ. Η κάθε μια λέγει τη γνώμη της, αλλά η τρίτη μοίρα κόβει τα παζάρια, δηλαδή ισχύει περισσότερο η γνώμη της. Για να καλοπιάσουν τις μοίρες βάζουν στην κούνια του βρέφους χρυσαφικά, λίρες, φλουριά, βιβλία, ψαλίδια, κ.λπ.». 8 Oι Μοίρες είναι τρεις. Η μία γράφει, η άλλη γνέθει και η άλλη κόβει. 9 Στην Πλαγιά Λέσβου «την τρίτη νύχτα μετά τη γέννα γίνεται το γράψιμο της Μοίρας. Γι αυτό πάνω σε στρωμένο τραπέζι βάζουν δίσκο που περιέχει γλυκίσματα, πιοτό κι ό,τι άλλο χρειάζεται για να κεραστούν οι μοίρες να ευχαριστηθούν και να το καλομοιράσουν. Η απόφασή των είναι αμετάκλητη. Έτσι το θελε η μοίρα και το ριζικό, αν του γράφει να πνιγεί, και στου βοδιού το ζάλο πνίγεται, ό,τι γράφει δεν ξεγράφει». 10 Η βαθιά πεποίθηση ότι τις τρεις πρώτες ημέρες της ζωής καθορίζονται οι βάσεις για τη σωματική, πνευματική και ψυχική εξέλιξη του νεογνού και ο φόβος μήπως προκαλέσουν τη δυσαρέσκεια υπερφυσικών και APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ τχ. 104 Το φοβερό πρόσωπο της ασθένειας Oι ασθένειες με ευρεία διάδοση, όπως η ευλογιά, 11 η χολέρα και η πανώλης, προσωποποιούνταν ως γυναίκες που έσπερναν το θάνατο και την ερήμωση 12 και η αναφορά τους και μόνο προκαλούσε φόβο και συλλογικά πανικό. Σύμφωνα με τις ευρύτατα διαδομένες παραδόσεις, «η μία απ αυτές κρατεί ένα μεγάλο κατάστιχο. Η άλλη ένα ψαλίδι κοφτερό και η τρίτη ένα σάρωμα. Μπαίνουν μαζί στα σπίτια που έχουν να πάρουν ανθρώπους. Η πρώτη γράφει στο χαρτί της κείνους που θα πάρουν, η δεύτερη τους λαβώνει με το ψαλίδι, και η τρίτη τους σαρώνει». 13 Η ευλογιά ή βλογιά, μονοβλογιά, μελιτάτη, ή γλυκιασμένη έχει αδερφές την οστρακιά και τον κεχρίτη ή την πανούκλα και τη χολέρα, τα μεγάλα θανατικά, με τα οποία γυρίζει χώρες και χωριά. Αλλά και χωριστά η βλογιά, όπως και οι αδερφές της, παρουσιάζεται όχι ως μία μόνη γυναίκα αλλά ως τριάδα γυναικών με άσπρα ή μαύρα φορέματα και από εκεί προκύπτουν οι εκφράσεις πανικού: «περπατούν οι βλογιές», «ήρθαν οι πανούκλες», «οι χολέρες» κ.λπ. Όπως και οι Μοίρες, είναι συνήθως φόβητρα, «τρεις γριές με μεγάλα δόντια, και περβατούν πάντα μαζί κουκλωμένες» 14 ή «τρεις αδερφάδες που κατοικούν στην άκρη του κόσμου». 15 Η ευλογιά υπήρξε μία από τις πιo φοβερές παραδοσιακές αρρώστιες. Δεν είναι βέβαιο ότι υπήρχε κατά την αρχαιότητα. Ενδεχομένως εμφανίζεται από τον 11ο και 12ο αιώνα. Mεταδίδεται εύκολα και γι αυτό η εμφάνισή της για ολόκληρους αιώνες προξενούσε πανικό. Στον ελληνικό χώρο οι θάνατοι από ευλογιά ήταν πολλοί. Αρκούσε ένας μολυσμένος για να μoλύνει όλο το χωριό. Γι αυτό, όταν κάποιος εμφάνιζε συμπτώματα, τον έδιωχναν από τον οικισμό. Έδεναν τα χέρια των ασθενών για να μην ξύνονται ώστε να μη μείνουν σημάδια. Βλογιοκομμένος είναι ο σημαδεμένος από τα έλκη της ευλογιάς και συνεκδοχικά ο άσχημος. «Η βλουγιά είναι γυναίκα ασπρουφόρα, που της αρέσουν τα γλυκά και τα μαλακά. Γι αυτό δεν πατούν μπαμπάκι στα σακκιά, γιατί η βλουγιά που τσ αρέσουν τα μαλακά μπουρεί νά νι μέσα στα μπαμπάκια, κι αν πατηθή, θυμών πουλύ, κι οι αρρώστ γίνουντι χειρότιρα. Oύτε τα σκουτιά είνι καλό να ζιουματίζουν ή να κουπανίζουν, γιατί η βλουγιά θυμών. Oύτε τα γουρούνια, ούτε τα πρόβατά τους σφάζουν όταν είναι βλουγιά. Κι τα σκυλιά, τα χουν δεμένα κι δεν τ αφίνουν απουλυτά, γιατί αυτά βλέπουν τη βλουγιά κι αλυχτούν, κι αυτό τη θυμώνει παραπουλύ. Μόνον βάνουν στις πόρτις του σπιτιών σαν είνι βλουγιά αγγειά και μέλι, για να βρη αν έρθη κι να τα φάγη να φχαριστηθή κι να περάση γλήγουρα» (μαρτυρία από τα Λακκοβίκια Μακεδονίας). Στη Σιγή Βιθυνίας, της Αγίας Βαρβάρας, προστάτριας των παιδιών από την ευλογιά, όταν ήταν επιδημία και ιδιαίτερα όσοι είχαν μικρά παιδιά 39

5 «έκαναν μελόπιττα για χάρη της αγίας Βαρβάρας, για να μη βγάλουν τα παιδιά την ευλογιά κι αν τη βγάλουν να τη βγάλουν γλυκειά. Κι όταν μιλούν για ευλογιά δε λένε τ όνομά της, παρά λένε: η μέλι, γάλα στ αχείλι της. Κι αν το πουν λένε η ευλογημένη, μέλι γάλα στ αχείλι της Στον καιρό που είναι η ευλογημένη επιδημία μοιράζουν όλο γλυκά και στο σπίτι που έχουν άρρωστο δεν τηγανίζουν, δεν ψήνουν κρέας παρά όλο βραστά φαγιά». 16 Σύμφωνα με μαρτυρία από την Αθήνα, «το 1882, που ήταν βλογιά, ένας αμαξηλάτης περνούσε τα μεσάνυχτα από την οδό Αθηνάς. Εκεί κοντά που είναι χωσμένο το εκκλησάκι της αγιά Μαύρας τον εσταμάτησε μια γυναίκα μαυροφόρα και του είπε να τραβήξη στο φανάρι του Διογένους. Όταν έφτασαν είδε πως στο αμάξι δεν ήταν μια μόνο γυναίκα, αλλά τρεις, μαυροφόρες, και από τον τρόμο του μόλις κατέβηκαν εχτύπησε τ άλογα κι έφυγε χωρίς να γυρέψη το αγώγι του. Την άλλη μέρα ακούστηκε βλογιά στην Πλάκα, γύρω στα σπίτια που κατέβηκαν οι μαυροφόρες. Άλλοι είδαν τότε τις βλογιές νύχτα στη Σπηλιά του γέρου, παρακάτω από το Αστεροσκοπείο. Μια γριά είδε τον ίδιο καιρό σ εκείνο το μέρος δυο γυναίκες ασπροφόρες, όχι μαυροφόρες, και συζητούσαν αναμεταξύ τους ποιο δρόμο να πάρουν, και ύστερα ετραύηξαν κατά την Κασσίδα. Εσυμπέρανε πως θα ήταν η Βλογιά και η Χολέρα, γιατί δεν πέρασαν πολλές ημέρες κι ακούστηκε βλογιά, σ εκείνη τη συνοικία. Και άλλες γυναίκες είδαν τότες άλλες μια, άλλες τρεις μαυροφόρες γυναίκες». 17 Η πανώλη, πανούκλα, πανώγλα, σκορδούλα, ευλογημένη (λοιμός, θανατικό) είναι «πυρετώδης, εξανθηματική, κολλητική, οξυτάτη, κακοηθεστάτη, χαρακτήρος φλεγμονοδυναμικοδηκτικού αρρωστία, ήτις γεννάται από κύριον μίασμα και προσβάλλει μόνον τον ανθρώπινον οργανισμόν». Κατά τη λαϊκή αντίληψη, στις αρχές του 19ου αιώνα, η πανώλης θεωρούνταν ότι ήταν «σκουλήκια και αόρατα ζωύφια που πετούν στην ατμόσφαιρα και έχουν μια οσμή χαρακτηριστική» και ακόμη «μαύρη γυναίκα, που έρχεται μέσα στη νύχτα να διαλέξει το θύμα της». 18 Επιδημική ασθένεια, επανέρχεται συχνά στον ίδιο τόπο, όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν. Η «μαύρη πανώγλα», όπως γράφει χαρακτηριστικά η Ευαγγελία Φραγκάκη «εξεκαμπάκισε πολιτείες και χωργιά κι εξεκλήρισε οικογένειες. Oι Κρητικοί την φαντάζονται σα μια γριά μαυροφορεμένη και ξεδοντιασμένη, που ξαίνει μαλλιά». 19 Την «ζυγώνουν» (την πλησιάζουν) μόνον οι άγιοι και προ πάντων ο άγιος Χαράλαμπος. Πολλές φορές όμως ξεγελάει και τους αγίους. Στο χωριό Αξός «έμειναν μόνο δυο βοσκοί. Επήραν τότε μερικούς γερούς άντρες από τα γύρο χωριά και πήγαν να στήσουν καρτέρι της πανούκλας για να την πιάσουν. Εκεί που τρώγανε τη νύχτα επήγε η πανούκλα κι έρριξε το λύχνο μέσα στη μουρχούτα πού χαν το χόντρο, κι ετρώγανε. Τους έπιασε φόβος κι αντί να χυμήξουν να πιάσουν την πανώλη τρεμούλιασαν κι άρχισαν να κλαίνε ασταμάτητα κι έσκασαν από το κλάμα». Ακόμη κάποιες γυναίκες έπλεναν στο ποτάμι κι είχαν απλώσει τα ρούχα σ ένα τοιχάκι να στεγνώσουν, και «πάει η πανούκλα τσι πιάνει και τα ρούχα ως ήταν απλωμένα ετσά μείνανε κι ετσά ν ακόμη». Για να μην πλησιάζει η πανώγλα αλλά και η ευλογιά κάνουν την «κεροδεσία» (περισχοινισμός). O άγιος Χαράλαμπος θεωρείται προστάτης και θεραπευτής από λοιμικές αρρώστιες, ιδιαίτερα από την πανώλη, δαιμονική μορφή, και εικονίζεται να την καταπατεί (εικ. 3, 4). Σημειώνεται στην υμνογραφία του, ότι «της πανώλους λοιμικής απαλλαττόμεθα νόσου», αλλά και στο συναξάρι του αναφέρεται ότι σε κάποιον οπτασιασμό, κατά το μαρτύριό του, ζήτησε ο ίδιος από τον Χριστό να του δώσει τη χάρη «εις όποιον τόπον ευρεθή κομμάτι από το λείψανόν του και εις όποιαν χώραν τον εορτάζουν, να μη γένη ποσώς πείνα, ούτε πανούκλα, να θανατώνει τους ανθρώπους». 20 Η λατρεία του αγίου Χαραλάμπους είναι πολύ διαδεδομένη στον ελληνικό χώρο, με πολλές εκκλησίες στο όνομά του, οι οποίες χτίστηκαν ύστερα από επιδημίες πανούκλας ή και χολέρας, ασθένειες που σκορπούσαν τον θάνατο. 21 Στη Θεσσαλία προστάτης από την πανώλη θεωρείται ο άγιος Βησσαρίων, 22 ο οποίος κατά το συναξάριό του «πολλάκις εφάνη διώκων την δυσώνυμον πανούκλαν, φανείσαν με αλλοκότους μορφάς», αλλά και ο άγιος Σεραφείμ, επίσκοπος Φαναριοφερσάλων, ο οποίος επίσης εμφανίζεται καταπατών την πανώλη. Την Κέρκυρα από την πανώλη προστατεύει ο άγιος Σπυρίδων. Όταν ήταν η πανούκλα στην Κέρκυρα «στα 1815 και δεκάξη, εφάνη μια φορά στον αέρα ένας καλογεράκος με τη σκούφια του να κυνηγά ένα θηρίο και να το χτυπά μ ένα μεγάλο σταυρό. O καλογεράκος ήταν ο άγιος Σπυρίδωνας και το θηρίο η Πανούκλα. Ήταν σαν λιοντάρι και μαϊμού μαζί, κι είχε φτερά σαν της νυχτερίδας. Στον Κάπο Σίδερο την ανάγκασε ο άγιος, χτυπώντας την με το σταυρό, να κάμει σταυρό στο βράχο και να ορκισθή να μην ξαναπατήση στην Κέρκυρα. Και ο σταυρός είναι τος ακόμη. Στη Δύση αντίστοιχος άγιος είναι ο άγιος Ρόκκος. Προστατεύει από την Πανώλη και κάνουν λιτανείες με το άγαλμά του, σε κάθε επιδημία. Γιορτάζει στις 16 Αυγούστου». 23 Αυτές τις ασθένειες, ξωτικά, γελλούδες, λάμιες, αποτρόπαιες και φοβερές γυναικείες μορφές τις εξιλέωναν με ευφημίες, δηλαδή καλά λόγια και «μειλίγματα», 24 γλυκίσματα κ.λπ. Oι ένοικοι του σπιτιού που είχε άρρωστο π.χ. από ευλογιά «έπρεπε να την ευλογούν, να την περιποιούνται και να την φιλεύουν, επειδή της αρέσουν τα γλυκά και τα μαλακά. Έπρεπε να αποφεύγουν κάθε τι που μπορεί να προκαλέσει την οργή της, όπως είναι η ακαθαρσία και η ακαταστασία στο δωμάτιο του αρρώστου, το γνέσιμο και οι άλλες δουλειές των γυναικών, που μπορούν να την ενοχλήσουν την ίδια ή τα παιδιά της, το γαύγισμα των σκύλων, το σφύριγμα και τα τραγούδια την νύκτα». Αλλά και για την ιλαρά ίσχυε το ίδιο. «Oι άνθρωποι του σπιτιού και οι επισκέπτες μιλούσαν σιγά, γιατί αν μιλήσουν δυνατά μπορεί να δυσαρεστηθεί η ιλαρά 25 και να πιάσει βαριά τον άρρωστο. Μόλις εκδηλωνόταν η ιλαρά, έφερναν τον παπά και έκανε αγιασμό στο σπίτι, «για να 40 τχ. 104 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

6 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ τχ. 104 είναι ευλογημένη η στιγμή που ήρθε». Στη Λακωνία «τον άρρωστο από ιλαρά ή γλυκιασμένη, τον έβαζαν σε κρεβάτι με κάτασπρα σεντόνια. Oύτε ο άρρωστος, ούτε η οικογένειά του έκανε να φάνε κρέας, ψάρι ή τηγανητό φαγητό. Δεν έβαζαν μπουγάδα. Στο σπίτι δεν έμπαινε γυναίκα έγκυος ή ασαράντιστη. Δεν βλαστημούσαν. Μετά το ηλιοβασίλεμα δεν άνοιγαν την πόρτα σε κανένα. Στον άρρωστο ή στην άρρωστη έβαζαν χρυσαφικά (δακτυλίδια, βραχιόλια, σταυρούς, χρυσόκουμπα, ρολόι και άλλα), ώστε όταν έρθη η ιλαρά να τον βρει όμορφο και να μην τον πιάσει πολύ. Η μητέρα του αρρώστου πηγαίνει στα εικονίσματα, σταυροκοπιέται και λέει: Καλώς ήρθες, καλώς ήρθες, καλώς ήρθες, ιλαρά μου. Να είσαι χρυσή κι ευλογημένη, Με το καλό να φύγης απ το σπίτι μας. Αν έχουν άρρωστη κοπέλα, λέει: Σού την έχομε σα νύφη στολισμένη. Αν είναι αγόρι: Τον έχουμε σα γαμπρό έτοιμο, κοίτα να είσαι καλή μαζί του». Στις περιπτώσεις αυτές, μέσα από την δεισιδαιμονική αντίληψη για τις ιδιοτροπίες της προσωποποιημένης ασθένειας, υπαγορεύονται με τη συνδρομή του φόβου οι απαραίτητες φροντίδες για την αντιμετώπισή της, όπως η καθαριότητα, η αποφυγή ρυπογόνων εργασιών στο δωμάτιο του ασθενούς (π.χ. το γνέσιμο του μαλλιού), η απόλυτη ησυχία, η κατάλληλη διατροφή για την ανάρρωσή του κ.λπ. Προσωποποιούνται, λοιπόν, οι τρεις θανατηφόρες μεταδοτικές ασθένειες: η Πανώλης, η Χολέρα και η Ευλογιά, αλλά και η ιλαρά και το χτικιό (φθίση), 26 τις οποίες αποκαλούν ευφημιστικά σε όλη την Ελλάδα: Ευλογημένες, Καλονόματες, Μελιταριές. Η τάση ευφημισμού ή κολακευτικού κατονομασμού αφορά και άλλες ασθένειες, όπως για παράδειγμα το γλυκύ (η επιληψία), το καλό σπυρί ή το καλαγκάθι (ο άνθραξ), η γλυκιασμένη ή η αμολόητη (η ευλογιά), η βασιλική αρρώσκια (η φθίση στην Κύπρο). Oι σχετικές εκφράσεις της ελληνικής γλώσσας αποδίδουν ανθρώπινες ιδιότητες στην προσωποποιημένη αρρώστια, που καταλαμβάνει το ανθρώπινο σώμα ως εξωτερικός εχθρός, όταν είναι ανοχύρωτο και μπορεί να το πιάνει, να το κρατάει, να το τρώει, να το περπατάει. 27 Για να το εγκαταλείψει πρέπει να «την τραβήξουν έξω» με τις βεντούζες (το κρύο ή το κακό αίμα) ή το βιζικάντι (ελονοσία). Τη χρυσή την καίνε ή την κόβουν, τις θέρμες τις δένουν, τη σπλήνα την καρφώνουν, τον πυρετό τον καίνε, τις καρδαβίτσες (ακροχορδόνες) τις ρίχνουν σε άλλον, στον σεληνιασμό πατούν τον άρρωστο στο στήθος για να βγει το κακό. Ακόμη απορρίπτεται η αρρώστια στο σταυροδρόμι, αναλήβεται (εξαφανίζεται) της Αναλήψεως με μπάνιο στη θάλασσα, καίγεται στις καθαρτήριες φωτιές του άη Γιάννη του Κλήδονα, εξαφανίζεται με την κούνια (αιώρα) στον αέρα. Ακόμη και ο αετός της Καθαροδευτέρας μπορεί να τη σηκώσει ψηλά και να τη σκορπίσει στον αέρα. Αναζητώντας διαχρονικά αντιστοιχίες των σημαντικών θανατηφόρων νόσων που απασχολούν τους σημερινούς Έλληνες, συναντούμε στον Ησίοδο (Θεογονία, 226) προσωποποιημένες, ως γνωστόν, τις αρρώστιες ως τέκνα της Έριδος, 28 Αéτaρ Eρις στυγερc τέκε μbν Πόνον àλγινόεντα, Λήθην τε Λοιμόν τε καd Aλγεα δακρυόεντα, ενώ στο Έργα και Ημέραι (102) αναφέρεται ότι τα κακά ξεχύθηκαν από τον πίθο της Πανδώρας. ΝοÜσοι δ àνθρώποισιν âφ μέρ η, αq δ âπd νυκτd αéτόματοι φοιτ σι, κακa θνητοöσι φέρουσαι. Και καταλήγει ότι ως «θήλεια δαίμων θα παρίστατο ο λοιμός». πράγμα που μαρτυρεί, εκτός της λέξεως λοιμός, η οποία είναι θηλυκού γένους, και η διά λέξεων γένους θηλυκού ονομασία του λοιμού, ως λοίμη, λοιμώδης νόσος ή φθορά, λοιμική κ.λπ. και στα λατινικά οι λέξεις pestis, lues, pestilentia. Η παρουσία της λοιμικής νόσου ως φαντάσματος (δαίμονος), το οποίο περιήρχετο τη νύκτα και σημείωνε τα σπίτια, στα οποία έμελλε να επέλθει η φθορά, απαντά ως δημώδης παράδοση 29 ήδη κατά τον 4ον αιώνα μ.χ. Στο Βυζάντιο, οι παραδόσεις για τις ασθένειες ως αποτρόπαιες φοβερές μορφές είναι συνήθεις. O Προκόπιος, για παράδειγμα, αναφερόμενος σε λοιμό, που ενέσκηψε στα χρόνια του Ιουστινιανού, παραδίδει: «Δαιμόνων φάσματα πολλοίς εις πάσαν ανθρώπου ιδέαν ώφθη, όσοι τε αυτής παραπίπτοιεν, παίεσθαι προς του εντυχόντος ανδρός, όπη παρατύχοι του σώματος, άμα τε το φάσμα εώρων και τη νόσω αυτίκα ηλίσκοντο». Η αναφορά σε σημάδια, σταυρούς από τον 6ο αιώνα και εξής δηλώνουν ότι οι μυθολογικές παραστάσεις, τουλάχιστον για την Πανώλη, διατηρήθηκαν αναλλοίωτες. Η Πανώλης, η φοβερότερη των λοιμωδών μολυσματικών ασθενειών, έχει μυθοποιηθεί και στους άλλους λαούς. Στους σλαβικούς λαούς παριστάνεται ως γυναικεία μορφή, παρθένου ή γριάς (Βουλγαρία), η οποία ερημώνει τους τόπους. Oι Αλβανοί την περιγράφουν ως γυναίκα τυφλή. Κατά τον 17ο αιώνα η Πανώλης παρουσιαζόταν ως γυναίκα, σύμφωνα με τις καταγραμμένες παραδόσεις, στους δρόμους, τ αμπέλια και τα σταυροδρόμια και καλούσε τους ανθρώπους. O Γάλλος περιηγητής Guys αναφέρει δύο δημώδεις τύπους: πανούκλα και σκορδούλα. Στην πρώτη, η νόσος ως γριά με μαύρα σπέρνει το θάνατο στα σπίτια που επισκέπτεται. Κατά τη δεύτερη, η πανώλης παρίσταται ως αποτρόπαιο και φοβερό φάντασμα «όπερ μεταβαίνει κατά την νύκτα και σημειοί δι ανεξαλείπτου σημείου τας οικίας, εις ας πρόκειται να εισέλθη. Oι γνωρίζοντες το θανατηφόρον τούτο σημείον αναγγέλλουν τον κίνδυνον εις τους δυστυχείς κατοίκους παροτρύνοντες αυτούς, όπως εγκαταλείπουν τας οικίας, μάτην, διότι οι τελευταίοι, μη πιστεύοντες, υφίστανται την τύχην, περί ης είχον προειδοποιηθή». 30 Oι παραδόσεις για τις προσωποποιημένες ασθένειες είναι ιδιαίτερα πολλές από όλο τον ελληνικό χώρο και μια προσεκτική ανάγνωσή τους θα μας οδηγήσει ενδεχομένως σε ορισμένες από τις αιτίες μεταδόσεως και διαδόσεως της νό- 41

7 σου. Η ευφημική ονομασία τους ευλογημένες, καλονόματες, μελιταριές αποσκοπεί αφενός στο καλόπιασμά τους αφετέρου στην αποφυγή τους εξαιτίας του φόβου που προκαλεί ακόμη και η αναφορά τους. Σήμερα με ανάλογο τρόπο αποφεύγεται η αναφορά με το όνομά τους ασθενειών, οι οποίες θερίζουν τους πληθυσμούς καταρρακώνοντας το σώμα, όπως ο καρκίνος και το έιτζ (το ξορκισμένο, το άκακο, το μακριά ή έξω από δω κ.λπ.). Δεν συμβαίνει το ίδιο με αρρώστιες εξίσου επικίνδυνες και διαδεδομένες, όπως οι καρδιοπάθειες, ο διαβήτης κ.ά. Η σύνδεση των εν λόγω ασθενειών με τη γυναίκα, και ιδιαίτερα τη γριά, έχει σχέση με τη γενικότερη αντίληψη του λαού για τον αρνητικό ρόλο της γυναίκας, που ευρίσκεται σε γεροντική ηλικία. 31 Η γυναίκα φορέας της ζωής, συνδεδεμένη με τη γονιμότητα και την αναπαραγωγή, αποτελεί στοιχείο θετικό μέχρι την εμμηνόπαυση. Από την ολοκλήρωση του γονιμοποιού κύκλου της και πέρα αντιπροσωπεύει τη φθορά, την καταστροφή της ζωής, μέσα από το ίδιο της το σώμα. Η δυσμορφία που επέρχεται με τη γήρανση, οι ιδιοτροπίες λόγω της αλλαγής του ορμονικού κύκλου αλλά και η άσκηση εξουσίας είναι γνωστό ότι η γεροντότερη γυναίκα στην παραδοσιακή διευρυμένη οικογένεια είναι πρόσωπο σεβαστό, διοικεί τις υπόλοιπες γυναίκες του σπιτιού την κάνει πρόσωπο όχι ιδιαίτερα αγαπητό. Έτσι η γριά φορτώνεται με όλες εκείνες τις πράξεις εκτροπής από την «νομιμότητα», όσον αφορά τους κανόνες λειτουργίας μιας μικρής κοινωνίας. Γίνεται προδότρια (Σπυριδάκης, O μύθος της γριάς προδότριας), φιλάργυρη, προαγωγός (σε πολλά παραμύθια), στρίγγλα (Παπαδιαμάντης) και, τέλος, όπως εδώ, η προσωποποίηση της συμφοράς ως εικόνα των χειρότερων ασθενειών που δυνάστευσαν την ανθρωπότητα. Σε βιβλίο του 1816 τυπωμένο στη Βιέννη με τον τίτλο Λοιμολογία ή περί της Πανώλους, προφυλάξεως και εξολοθρεύσεως αυτής, μάλλον εις χρήσιν των ανιάτρων (αυτών που δεν διαθέτουν γιατρό), γραμμένο από τον Πετράκη Ηπίτη, γιατρό και μέλος του Πανεπιστημίου της Βιέννης αναφέρεται ότι οι άνθρωποι «αφού ηλευθερώθησαν από τα περισσότερα εκ της αμαθείας κακά, εδίωξαν μακράν από αυτούς και πολλάς κολλητικάς αρρωστίας. Αυτοί δεν πιστεύουν πλέον, ότι η Πανώλης είναι γραία ξεμαλλιασμένη η οποία γυρνάει στα χωριά και κυνηγάει τα θύματά της». Η θεουργική ιατρική, πανάρχαια από την εποχή του Ασκληπιού θεραπευτική αντίληψη, που επιδιώκει τη θεραπεία με ευχές του ιερέα, προσευχές, εξορκισμούς, καθαρμούς, τάματα, φυλαχτά και διαβάσματα, επίκληση αγίων και δαιμόνων, του θείου και του μαγικού αποτελεί τη μόνη αξιόπιστη κατά τη λαϊκή αντίληψη θεραπεία για τον ασθενή. O απλός 4. Λαϊκή φορητή εικόνα του αγίου Χαραλάμπους με την πανώλη στα πόδια του (φωτ. Γ.Ν. Αικατερινίδης). άνθρωπος δεν εμπιστεύεται τον γιατρό και τα φάρμακά του. Χαρακτηριστικό είναι το παράθεμα από ένα γιατρό, λόγιο και λαογράφο των Πατρών του 19ου αιώνα, τον Χρ. Κορύλλο: Στην Κέρτεζη Καλαβρύτων για την Ευλογιά έφεραν τη χάρη «του αγίου Αλεξίου από τη Λαύρα κι εκεί σταμάτησε, δεν ματαξανάρθε». «Κατά τας εν Πάτραις και τοις πέριξ χωρίοις ενσκηψάσας επιδημίας της Ευλογίας από του έτους 42 τχ. 104 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

8 1872 και εντεύθεν, αφ ης εποχής ασκώ το του Ιατρού επάγγελμα, παρετήρησα ότι ο λαός μετά δυσκολίας υπεβάλλετο εις τον εμβολιασμόν, εν ώρα δε επιδημίας προσέτρεχε μάλλον εις τα θεία και εις καλοπιάσματα της Ευλογιάς, ην επροσωποποίει ως γυναίκα. Oύτω δε εις πάσαν γειτονιάν υπήρχε και μία θαυματουργή εικόνα, της Παναγίας ιδίως, ήτις περιεφέρετο από αρρώστου εις άρρωστον, φορτωμένη με διάφορα αφιερώματα (τάματα) οίον δακτυλίδια, σκουλαρίκια, παιδάκια και διάφορα μέλη του σώματος πεποιημένα εξ αργυρού ελάσματος και τα οποία επολλαπλασιάζοντο εις πάσαν επίσκεψιν νέου αρρώστου της θαυματουργού εικόνος ουχί προς ζημίαν του ή της κατόχου. Επειδή δε ο λαός πιστεύει ότι η Ευλογιά είναι γυναίκα και θέλει καλόπιασμα, όπως κάθε γυναίκα, την ονομάζει Μελιτάτην, θέτει δε εις το κεφαλόδεμα του πάσχοντος παιδίου ιδίως εις το προσκεφάλαιον των ενηλίκων, διάφορα χρυσά νομίσματα και αργυρά, ως προείρηται, αντικείμενα ή και νομίσματα.. Ίνα δε μη την θυμώσουν, δεν πλύνουν τα λευχείματα του πάσχοντος με ζεστόν, αλλά με κρύον νερόν, για να μην την ζεματίσουν. Επίσης ο πάσχων διατελεί υπό αυστηροτάτην δίαιταν, ως και τυχόν αναρρωνύων, έως ου σαραντίση, λαμβάνων μόνον φιδέν (ζυμαρικόν) νερόβραστον και ανάλατον. Νοείται, ότι υπό τοιαύτην αυστηροτάτην δίαιταν, ολίγοι προφθάνουν να σαραντίσουν. Ενθυμούμαι ατυχή διάκονον παθόντα βαρυτάτης Ευλογίας, και ιαθέντα μεν, θανόντα δε την 37ην ημέραν από της εισβολής της νόσου, διότι η νοσηλεύουσα αυτόν χωρική μήτηρ του δεν επείθετο να τω χορηγήση ολίγον γάλα τη εμή συμβουλή και τη παρακλήσει του ατυχούς διακόνου, λιμώττοντος, διότι τρεις ημερούλαις του έλιπον ακόμη για να σαραντίση». 32 Η παραδοσιακή θεραπευτική, αιτιοκρατική, περιγραφική, μυθοπλαστική, εφευρετική και πρακτική, συνδεδεμένη άρρηκτα με τη μαγεία και τη λατρεία υπερφυσικών δυνάμεων, που επιβουλεύονται την ύπαρξη του ανθρώπου ή τον βοηθούν στη συνέχιση της ζωής που πάντως απαιτούν από την πλευρά του σεβασμό και θυσίες (νηστεία, προσευχή, αποχή) αποτελεί ένα σύστημα νοσολογίας και θεραπευτικής. Ένα σύστημα που με επιτυχείς χειρισμούς ή με αποτυχίες ήταν το μόνο που έδωσε στο ανθρώπινο γένος συμπαράσταση στο θέμα των ασθενειών, πολλές από τις οποίες εξακολουθούν να αποτελούν και σήμερα, στον αιώνα της απελπιστικά μεγάλης πληροφόρησης μυστήριο επτασφράγιστο και εχθρό έξωθεν που παλεύει να βγάλει από το σώμα του ο άνθρωπος. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1 O Jean Delumeau διερωτάται γιατί υπάρχει μια σιωπή σχετικά με το ζήτημα του φόβου στην ιστοριογραφία και παρατηρεί ότι το αίσθημα του φόβου έχει θεωρηθεί ως κάτι το ντροπιαστικό. Παρατηρεί, για παράδειγμα, ότι ο Montaigne αποδίδει το αίσθημα του πανικού στους μη ευγενείς στρατευμένους (χαρακτηριστική είναι η προσωπικότητα του Δον Κιχώτη σε αντίθεση με αυτή του Σάντσο Πάντσα). Με τη γαλλική επανάσταση η σχετική ρητορική δεν διαφοροποιείται, αλλά πλέον οι γενναίοι είναι οι ταπεινής καταγωγής στρατιώτες. APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ τχ. 104 Jean Delumeau, La peur en Occident (XIVe - XVIIIe si cles), Fayard, Παρίσι Όπου υπάρχουν κείμενα ιδιωματικά και σε εισαγωγικά παραπέμπουν στο: Γ.Α. Μέγας, Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα 1975 (ΖΕΛ). 3 Είναι η Γελλώ-Γιλλού, δαιμονική προσωποποίηση της μεσογειακής αναιμίας, περ. Λαογραφική Κύπρος 15/35 (1985), σ Βλ. Aλεξ. Χρ. Oικονομοπούλου, «Η Μαιευτική και η Γυναικολογία στην Αρχαία Ελλάδα», Αρχαιολογία και Τέχνες 102 (2007), σ , όπου και προηγούμενη βιβλιογραφία για το θέμα και παραπομπή σε ενδιαφέροντα άρθρα της ίδιας και του Χρ. Oικονομόπουλου. Σε προηγούμενη μελέτη των ίδιων με θέμα «Η άπνοια του νεογνού στον τοκετό. Μέθοδοι ανάνηψης από την παραδοσιακή μαμμή επί τουρκοκρατίας», Δελτίο Α Παιδιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών 1/52 (2005), σ , διατυπώνεται ενδιαφέρουσα άποψη για την παρουσία των Μοιρών την τρίτη ημέρα μετά τη γέννηση σε σχέση με τα πρόσωπα τα οποία μετέχουν στον τοκετό και την περιποίηση της λεχώνας και του νεογνού και προσδιορίζουν ως ένα βαθμό τη βιωσιμότητα και την εξέλιξή του. 5 Πολίτης, Ν. Γ., «Αι ασθένειαι κατά τους μύθους του ελληνικού λαού», Λαογραφικά Σύμμεικτα, τόμ. Γ, εν Αθήναις 1931, σ. 81, Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας (στο εξής ΚΛ), αρ. 1378Γ, σ. 164 (Σύρος, 1939, Γ. Ταρσούλη) «Ό,τι θελά πει η τελευταία κείνο ήθελε να γίνει. Νύχτα έρχονταν. Μόνο η μικρομάνα τις έβλεπε» (ΚΛ, αρ. 1479Η, σ. 174, Μαντούδι Εύβοιας, 1942, Μ. Ιωαννίδου). 7 «Στις τρεις μέρες πό ρχεται το γάλα (ΚΛ, αρ. 2184, σ. 18. Κάστρο Ηλείας, 1955, Βασ. Κ. Κουρή) έρχονται και οι Μοίρες. «Ό,τι γράψουν οι μοίρες που μυρώνουν, δεν ξεγράφεται. Το πρωί βλέπουν το παιδάκι που είναι η μυτίτσα του καημένη και καταλαβαίνουν που περάσανε οι Μοίρες» (KΛ, αρ. 1378Α, σ Γεωργία Ταρσούλη, περ. Πυλίας, 1939). 8 ΚΛ, αρ. 2442, σ. 20 (Δαμασκηνιά Βοΐου Κοζάνης, 1962, Αλεξ. Αδαμίδης). 9 ΚΛ, αρ. 2008, σ. 40 (Κατούνα Εύβοιας, 1953, Ευστ. Γουρζής). 10 ΚΛ, αρ. 2152, σ. 66 (Πλαγιά Λέσβου, 1955, Εμμ. Σαρέλλης). 11 Μόλις το 1978 σημειώθηκε το τελευταίο κρούσμα ευλογιάς στον κόσμο και σήμερα ο Διεθνής Oργανισμός Υγείας βεβαιώνει ότι δεν υπάρχει πλέον η αρρώστια. 12 ΚΛ, αρ. 2957, σ. 48 και 154. Βλ. και Στέφ. Δ. Ήμελλος, «Παρατηρήσεις εις τον λαϊκόν πολιτισμόν των νοτίων Κυκλάδων», Λαογραφικά, τόμ. Β, Ποικίλα, Αθήναι 1992, σ Σε παράδοση από τη Θήρα παριστώνται οι ασθένειες προσωποποιημένες. Πρόκειται ειδικότερα για τη νόσο ευλογιά που λέγεται και ευλογημένη, για την οποία πιστεύεται ότι προκαλείται από γυναίκες. Oι γυναίκες αυτές «ενσκήψασαί ποτε εις το χωρίον Έξω Γωνίαν, πριν ή εισέλθουν εις αυτό απεκρούσθησαν υπό της Παναγίας και του Αγίου Χαραλάμπους, προστάτου αυτού». 13 Ν. Γ. Πολίτης, Μελέται περί του βίου και της γλώσσης του ελληνικού λαού. Παραδόσεις, τ. Α, Εν Αθήναις 1904, σ. 553, αρ. 905 (πολλαχού) και του ίδιου, «Αι ασθένειαι κατά τους μύθους του ελληνικού λαού», Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. Γ, εν Αθήναις 1931, σ. 19, 29 J.C. Lawson, Modern Greek Folklore and Ancient Greek Religion. A Study in Survivals, Cambridge 1910, σ Πολίτης, Μελέται Παραδόσεις, τ. Α, σ. 559, αρ. 916 (Αράχοβα). 15 Στο ίδιο, σ , αρ «Άλλοι πάλι λέγουν πως δεν κατοικούν σε παλάτι, παρά πως καθεμία έχει το σπιτάκι της στην άκρη του κόσμου, και πως είναι μακριά το ένα σπιτάκι από τ άλλο». 16 ΚΛ, αρ. 1132, σ (Μαρία Λιουδάκι, 1937, πρόσφ. Βιθυνίας). «Πώς έκαναν τη μελόπιττα: Παίρνουν μαγιά (προζύμι) και κάνουν μιαν πίτα με αλεύρι, την ψήνουν στο φούρνο και άμα ψηθή την περιχούνε με το μέλι, τη βάζουνε κατόπιν πάνω σ ένα τραπέζι και το τραπέζι το βάζουν πάνω σ ένα τριδρόμι. Πάει ο παπάς, κάνει παράκληση κατόπιν την κόβει η νοικοκυρά και τη μοιράζει στον κόσμο. Από το μέλι της πίτας κάνουν σταυρό στην πόρτα τους». 17 Η εφαρμογή του ευλογιασμού μείωσε δραστικά τους θανάτους από ευλογιά. Κατά τα τέλη του 18ου αιώνα, ο Εd. Jenner δημοσιεύει εργασία για το δαμαλισμό κατά της ευλογιάς. Η πρώτη δοκιμή δαμαλισμού έγινε στην Κωνσταντινούπολη. Η νέα μέθοδος εξαπλώθηκε γρήγορα στην Ελλάδα. Αριστ. Σταυρόπουλος, Τα νοσοκομεία και η νοσηλευτική πολιτική της ελληνι- 43

9 κής εθνότητας στην Κωνσταντινούπολη, , Αθήνα 1984, σ. 310 κ.ε. 18 Πετράκης Κ. Ηπίτης, Λοιμολογία ή περί της Πανώλους, προφυλάξεως και εξολοθρεύσεως αυτής, Βιέννη 1816, σ. 41. Oδηγίες για την πανώλη αναφέρει και ο Δημ. Δάρβαρις στο έμμετρο κείμενό του «Κανόνες προφυλακτικοί της υγείας», Σοφίας Απάνθισμα, 1811, 165 κ.ε., όπου συνιστά να καπνίζουν τα δωμάτια με θειάφι ή νίτρο. 19 Πολίτης, «Αι ασθένειαι», σ. 81, 85. Περισσότερα βλ. Σταυρόπουλος, Τα νοσοκομεία, σ. 310 κ.ε. Ηπίτης, Λοιμολογία 20 Ακολουθία Αγίου Χαραλάμπους, Ενετίησιν Βλ. Δημ. Σ. Λουκάτος, Συμπληρωματικά του χειμώνα και της άνοιξης, Αθήνα 1985, σ Ακολουθία του αγίου Χαραλάμπους, εν Κεφαλληνία 1910, σ. 35. Το συναξάριο του αγίου αποδίδει την ιαματική δύναμη κατά της πανώλους στο λείψανό του: «ιατρεύει νόσους πολυειδείς των μετά πίστεως και πόθου προσιόντων. Εξαιρέτως δε φυλάττει αμολύντους και ανεπηρεάστους από την λοιμικήν νόσον, ήγουν από την πανούκλαν, εκείνους οπού με πόθον και πίστιν αδίστακτον φέρουν ταύτην την αγίαν κάραν εις τας πόλεις και τας χώρας των, και εις τα οσπίτια τους, και με ευλάβειαν την κατασπάζονται, κάμνοντες πρώτον αγιασμόν». Είναι πολιούχος στον Πύργο Ηλείας όπου και γιορτάζεται επίσημα, στην Ακράτα Αχαΐας, την Πρέβεζα, τους Παξούς, το Ληξούρι, την Κέα, τον παλιό Τσεσμέ κ.α., αλλά και στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Στερεά Ελλάδα. Στην Αθήνα υπάρχουν εκκλησίες του στο Πολύγωνο και στα Ιλίσια. Υπάρχουν επίσης και μοναστήρια (Αρκαδία, Φλώρινα, Κορινθία, Εύβοια-Λεύκες κ.α.). 22 Ακολουθία εορτάσιμος του εν αγίοις πατρός ημών Βησσαρίωνος αρχιεπισκόπου Λαρίσης, εν Βενετία 1864, σ Λουκάτος, Συμπληρωματικά, σ Πρβλ. Πολίτης, Μελέται Παραδόσεις, αρ G. F. Abbott / B.A. Abbott, Macedonian folklore, Cambridge: At the University Press, 1903, σ. 236, 409. Στίλπ. Κυριακίδου, Ελληνική Λαογραφία, 1923, σ Αγλαΐα Παπασπυροπούλου-Μπίμπη, Παραδοσιακή ιατρική στην Πελοπόννησο, Αθήνα 1985, σ «Το χτικιό είναι γυναίκα που κάθεται και στις τέσσερες αγκωνές της κάμερης, όπου πέθανε χτικιασμένος. Στέκει έτοιμη να πιάση όποιον εμπή μέσα», Πολίτης, Μελέται Παραδόσεις, τ. Α, σ. 557, αρ. 913 (Το Χτικιό, Άνδρος) Στ. Π. Κ[υριακίδου], «Χτικιό» (λαογρ.), Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη, τόμ. 12, 1931, σ Γ.Α. Μέγας, «Παραδόσεις περί των ασθενειών του ελληνικού λαού», Λαογραφία, τ. Ζ (1923), σ Ό.π. 29 Γ.Κ. Σπυριδάκης, «Βυζαντιναί παραδόσεις», Επιστημονική Επετηρίς Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, Β / 5 ( ), σ Στέφ. Δ. Ήμελλος, Λαογραφικαί ειδήσεις παρά τω Γάλλω περιηγητή P. Aug. de Guys, τόμ. 2, Αθήναι 1992, σ Η θηλυκιά αρρώστια δεν θεραπεύεται εύκολα. «Το πυρό (ερυσίπελας) είναι ζωντανό πράμα και περνάει μόνο με τη φωτιά. Αν τύχη να χη κανείς θηλυκό πυρό, τότε ξαναβγαίνει. Με την παραμικρή αφορμή, να σου και παρουσιάζεται. Το σερνικό πυρό, άμα το σταυρώσης, δυό-τρεις φορές, δεν ξαναβγαίνει (Μεθώνη). 32 ΚΛ χφ. 2268, σ. 767 (Χ. Κορύλλος, Αχαΐα - Ήλις, 1926). ΕΠΙΛOΓH ΒΙΒΛΙOΓΡΑΦIΑΣ ΒARTELS MAX, Die Medicin der Naturv lker. Ethnologische Beitr ge zur Urgeschichte der Medicin, Leipzig ΓYMNAΣΙOΣ ΛΑΥΡΙΩΤΗΣ (μοναχός), 100 ιατρικαί συνταγαί του καλογήρου Γυμνασίου Λαυριώτου, εκδ. Παπαδημητρίου, Αθήναι (χ.χ.). COUTURIER PAULETTE, «Το παιδί και ο λύκος: από την πραγματικότητα στο μύθο», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», τ. Α, Αθήνα 1986, σ DELUMEAU JEAN, La peur en Occident (XIVe - XVIIIe si cles), Fayard, Παρίσι ΗΠΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΚΗΣ Κ., Λοιμολογία ή περί της Πανώλους, προφυλάξεως και εξολοθρεύσεως αυτής, Βιέννη GRUTTMANN FELICITAS, Ein Beitrag zur Kenntnis der Volksmedizin in Sprichw rter, Redensarten und Heilsegen, Arbeiten der deutsch-nordischen Gesellschaft f r Geschichte der Medizin, der Zahnheilkunde und der Naturwissenschaft, Greifswald LAWSON J. C., Modern Greek Folklore and Ancient Greek Religion. A Study in Survivals, Cambridge ΜΕΓΑΣ Γ. Α., «Παραδόσεις περί των ασθενειών του ελληνικού λαού», Λαογραφία, τ. Ζ (1923), σ ΜΕΓΑΣ Γ. Α., Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα OΙΚOΝOΜOΠOΥΛOΥ ΑΛΕΞ. ΧΡ., «Η Μαιευτική και η Γυναικολογία στην Αρχαία Ελλάδα», Αρχαιολογία και Τέχνες 102 (2007), σ ΠΑΠΑΣΠΥΡOΠOΥΛOΥ-ΜΠΙΜΠΗ ΑΓΛΑΪΑ, Παραδοσιακή ιατρική στην Πελοπόννησο, Αθήνα ΠOΛΙΤΗΣ Ν. Γ., Μελέται περί του βίου και της γλώσσης του ελληνικού λαού. Παραδόσεις. Μέρος Α, Εν Αθήναις 1904., «Αι ασθένειαι κατά τους μύθους του ελληνικού λαού», Λαογραφικά Σύμμεικτα, τόμ. Γ, εν Αθήναις 1931, σ ΠOΛΥΜΕΡOΥ-ΚΑΜΗΛΑΚΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ, «Μετρήσεις: Συμβολισμοί και πραγματικότητα», Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών 28 ( ), Αθήνα 1999, σ ΡΗΓΑΤOΣ ΓΕΡΑΣΙΜOΣ, Η υγεία του παιδιού στη λαϊκή μας παράδοση, Αθήνα-Γιάννινα ΣΤΑΥΡOΠOΥΛOΣ Α., Τα νοσοκομεία και η νοσηλευτική πολιτική της ελληνικής εθνότητας στην Κωνσταντινούπολη, , Αθήνα ΧΑΒΙΑΡΑ-ΚΑΡΑΧΑΛΙOΥ ΣΕΒΑΣΤΗ, Η λαϊκή ιατρικής της Χίου, Αθήνα The Fear and Panic of Diseases and Their Personification Aikaterini Polymerou-Kamilaki Fear and the related notions have an impressive position in the folk proverbs and customs and in the conceptions and beliefs of common people. The lack of fear and, even further, bravery is a characteristic quality of the few and distinguished individuals (heroes, supernatural beings, mainly male but also female), while fear and consequently panic pertains mainly the weak and vulnerable ones. Cowardice, being the offspring of fear, is a typical feature of the psychically impotent person. Fear does not distinguish the strong and brave from the weak and cowards, when they are confronted with a disease, particularly of a contagious one. In fatal diseases and epidemics (plague, cholera, smallpox, scarlet fever etc, personified as unsightly female figures) in particular as well as in turning points of life that are critical for health, such as pregnancy, childbirth or puerperium, fear, in various forms and intensities, becomes the fertile soil from which prejudices, superstitions, magic and magic-religious beliefs and rites spring and grow. For example, pregnant women and puerperae or particularly vulnerable persons used to avoid out of fear any contact with deceased humans (attendance to funeral), to consume certain food or to stay out after sunset. 44 τχ. 104 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Όμορφος κόσμος Φροντίζουμε όλα τα πλάσματα Η Αγία Μελανγκέλ: η προστάτιδα του περιβάλλοντος Εξακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, γεννήθηκε στα καταπράσινα δάση της Ιρλανδίας μια

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14. «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14. «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14 «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16. «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16. «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16 «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια

Διαβάστε περισσότερα

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Τζήκου Βασιλική Το δίλημμα της Λένιας 1 Παραμύθι πού έχω κάνει στο πρόγραμμα Αγωγής Υγείας που είχε τίτλο: «Γνωρίζω το σώμα μου, το αγαπώ και το φροντίζω» με την βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ!

29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ! Κωνσταντίνα Ευείδη 29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ! Η χιλιόχρονη αυτοκρατορία έπεσε. Ο θρύλος λέει ότι «ήτανε θέλημα Θεού». Από τότε το φρόνημα των Ελλήνων το κρατάνε ζωντανό ακριβώς αυτοί οι θρύλοι για την

Διαβάστε περισσότερα

Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα

Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Εκδόσεις Λευκή Σελίδα ΠΑΡΑΜΥΘΙ Κέλλυ Παντελίδη Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Διορθώσεις: Ελένη Ζαφειρούλη Σελιδοποίηση: Γιάννης Χατζηχαραλάμπους Μακέτα εξωφύλλου:

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

Aφιερωμένο στην Παυλίνα Κ. για το νόστο και τη θλίψη πού έχει για το Μαγικό Ψάρι του Αιγαίου

Aφιερωμένο στην Παυλίνα Κ. για το νόστο και τη θλίψη πού έχει για το Μαγικό Ψάρι του Αιγαίου Aφιερωμένο στην Παυλίνα Κ. για το νόστο και τη θλίψη πού έχει για το Μαγικό Ψάρι του Αιγαίου Ένα Ψάρι στο Αγκίστρι Μια φορά και έναν καιρό πριν περίπου δυο αιώνες μεγάλη καταιγίδα με βροντές και αστραπές

Διαβάστε περισσότερα

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 2 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 2 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ Βάζει η δασκάλα εργασία για το σπίτι, να ρωτήσουν πως γεννιούνται τα παιδιά. - Μαμά, μαμά, λέει ο Σοτός μόλις πήγε σπίτι, η δασκάλα μας είπε να σας ρωτήσουμε πως γεννιούνται τα παιδιά. - Δεν μπορώ τώρα,

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Β1 1 Επίπεδο Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 40 λεπτά Ερώτημα 1 (6 μονάδες) Διαβάζετε σ ένα περιοδικό οδηγίες για να μάθουν σωστά τα παιδιά σας σκι. Το περιοδικό όμως είναι παλιό κι έτσι βλέπετε καθαρά μόνο

Διαβάστε περισσότερα

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί.

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Το θαύμα αυτό μας δείχνει ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η περίοδος για αλλαγή στον άνθρωπο.

Διαβάστε περισσότερα

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι;

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; Κανένα από αυτά τα ζώα. Στο απόλυτο σκοτάδι είναι αδύνατο να δει κανείς ο,τιδήποτε. Ποια δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό:

Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό: Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό: - "Η πρώτη απάντηση είναι 1821, η δεύτερη Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και η τρίτη δεν ξέρουμε ερευνάται

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 4 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 4 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Ήταν ο Σοτός στην τάξη και η δασκάλα σηκώνει την Αννούλα στον χάρτη και τη ρωτάει: Αννούλα, βρες μου την Αμερική. Σην βρίσκει η Αννούλα και ρωτάει μετά τον Σοτό η δασκάλα: -Σοτέ, ποιος ανακάλυψε την Αμερική;

Διαβάστε περισσότερα

Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού

Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού Μακρυνίτσα 2009 Ύμνος της ομάδας «Στη σκέπη της Παναγίας» Απ τα νησιά τα ιερά στην Πάτμο φτάνω ταπεινά απ τα νησιά όλης της γης ακτίνες ρίξε

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Ε ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ (Ε1) ΣΤΗΝ ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΖΩΝΗ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Ε ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ (Ε1) ΣΤΗΝ ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΖΩΝΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Ε ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ (Ε1) ΣΤΗΝ ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΖΩΝΗ ΤΑ ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ Την ημέρα του γάμου μαζεύονται οι κοπέλες στο σπίτι της νύφης και την ντύνουν. Μετά η μάνα της, της πλένει τα πόδια για να

Διαβάστε περισσότερα

Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ -ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ

Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ -ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ -ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ Δ.Ε. 13: «Τι μπορεί να μάθει ο άνθρωπος για το Θεό. Προσέγγιση της γιορτής της Μεταμόρφωσης» (σελίδες εγχειριδίου 69-76) Δ.Ε. 19: «Η μνήμη των Αγίων, αφορμή για

Διαβάστε περισσότερα

Τα παραμύθια της τάξης μας!

Τα παραμύθια της τάξης μας! Τα παραμύθια της τάξης μας! ΟΙ λέξεις κλειδιά: Καρδιά, γοργόνα, ομορφιά, πυξίδα, χώρα, πεταλούδα, ανηφόρα, θάλασσα, φάλαινα Μας βοήθησαν να φτιάξουμε αυτά τα παραμύθια! «Χρυσαφένια χώρα» Μια φορά κι έναν

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ Μαρτυρία της νεαρής Σοφίας από την Αθήνα για το θαύμα που έζησε, στο οποίο ξαφνικά βρέθηκε να τρώει χώμα στο περιστατικό που περιγράφει αναλυτικά η ίδια, επιβεβαιβεώνοντας τα προφητικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Μία εικόνα είναι χίλιες λέξεις Έτσι έλεγαν οι αρχαίοι Κινέζοι Εμείς, οι μαθητές της Α και Β Τάξης του δημοτικού σχολείου Λισβορίου θα σας πούμε την ιστορία

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΧΡΑ ΙΜΠΡΑΧΗΜ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΖΑΣ

ΖΑΧΡΑ ΙΜΠΡΑΧΗΜ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΖΑΣ Θυµάσαι το παραµύθι της γιαγιάς για την 28 η Οκτωβρίου; Μάζεψε τους φίλους σου και διηγήσου το. Μια φορά και έναν καιρό ήταν ένας γίγαντας που ζούσε στο δικό του σπίτι. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Η ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΕΡΚΥΡΑΣ - ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ ΜΑΡΚΟΣ Ο ΜΙΚΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΣ. Μια ιστορία σαν όνειρο...

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Η ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΕΡΚΥΡΑΣ - ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ ΜΑΡΚΟΣ Ο ΜΙΚΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΣ. Μια ιστορία σαν όνειρο... ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΜΟΥ Η ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΕΡΚΥΡΑ - ΘΕΠΡΩΤΙΑ ΜΑΡΚΟ Ο ΜΙΚΡΟ ΡΩΜΑΙΟ Μια ιστορία σαν όνειρο... ΜΑΡΚΟ Ο ΜΙΚΡΟ ΡΩΜΑΙΟ Μια ιστορία σαν όνειρο... Η ΕΦΟ Ρ ΕΙΑ Π ΡΟ Ϊ ΤΟ ΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Σάββας η κλώσσα και ο αετός»

«Ο Σάββας η κλώσσα και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #26 «Ο Σάββας η κλώσσα και ο αετός» (Πόντος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #26 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια

Διαβάστε περισσότερα

qwφιertyuiopasdfghjklzxερυυξnmηq

qwφιertyuiopasdfghjklzxερυυξnmηq qwφιertyuiopasdfghjklzxερυυξnmηq Η μάνα και τα τέσσερα παιδιά της σwωψerβνtyuςiopasdρfghjklzxcvbn mqwertyuiopasdfghjklzxcvbnφγιmλι qπςπζαwωeτrtνyuτioρνμpκaλsdfghςj klzxcvλοπbnαmqwertyuiopasdfghjklz xcvbnmσγqwφertyuioσδφpγρaηsόρ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια εδώ Δεκαοχτώ ψωμιά

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Και ο μπαμπάς έκανε μία γκριμάτσα κι εγώ έβαλα τα γέλια. Πήγα να πλύνω το στόμα μου, έπλυνα το δόντι μου, το έβαλα στην τσέπη μου και κατέβηκα να φάω.

Και ο μπαμπάς έκανε μία γκριμάτσα κι εγώ έβαλα τα γέλια. Πήγα να πλύνω το στόμα μου, έπλυνα το δόντι μου, το έβαλα στην τσέπη μου και κατέβηκα να φάω. 1 Εδώ και λίγες μέρες, ένα από τα πάνω δόντια μου κουνιόταν και εγώ το πείραζα με τη γλώσσα μου και μερικές φορές με πονούσε λίγο, αλλά συνέχιζα να το πειράζω. Κι έπειτα, χτες το μεσημέρι, την ώρα που

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΙΓΩΝΑ ΚΑΛΑΝΤΑ. Τρίγωνα, κάλαντα σκόρπισαν παντού. κάθε σπίτι μια φωλιά του μικρού Χριστού. ήρθαν τα Χριστούγεννα κι η Πρωτοχρονιά

ΤΡΙΓΩΝΑ ΚΑΛΑΝΤΑ. Τρίγωνα, κάλαντα σκόρπισαν παντού. κάθε σπίτι μια φωλιά του μικρού Χριστού. ήρθαν τα Χριστούγεννα κι η Πρωτοχρονιά ΤΡΙΓΩΝΑ ΚΑΛΑΝΤΑ Τρίγωνα, κάλαντα, σκόρπισαν παντού κάθε σπίτι μια φωλιά του μικρού Χριστού, τρίγωνα κάλαντα μες στη γειτονιά ήρθαν τα Χριστούγεννα κι η Πρωτοχρονιά Άστρο φωτεινό, θα βγει γιορτινό μήνυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Η χαρά της αγάπης

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Η χαρά της αγάπης ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Η χαρά της αγάπης Καρδιά που φιλοξενεί όλους Ο Αβραάμ και η Σάρρα Μια μέρα, ο Αβραάμ καθόταν μπροστά στη σκηνή του κάτω από μια βελανιδιά. Ήταν μεσημέρι κι έκανε πολλή ζέστη. Τρεις άγνωστοι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Dies Domini ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΟ ΔΕΛΤΙΟ της Ποιμαντικής Ενότητας της Καθολικής Μητροπόλεως Νάξου Αρ. 30 5-19 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ & ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Προσφιλείς

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού Σχολείο Ετος: 2013-2014 Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη γιαγιά μου Όνομα Μαθήτριας: Νικολέττα Χρίστου Τάξη: Γ 4 Όνομα Καθηγήτριας: Σταυρούλας Ιωάννου Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Κωνσταντινοπούλου Ψυχολόγος - ειδική παιδαγωγός

Μαρία Κωνσταντινοπούλου Ψυχολόγος - ειδική παιδαγωγός ΠΑΡΑΞΕΝΑ ΟΜΟΡΦΟ Ένα παραμύθι για τη διαφορετικότητα, για μικρούς αλλά και για μεγάλους (αυτισμός) Τα παιδιά είναι ελεύθερα να ζωγραφίσουν τις παρακάτω σελίδες όπως αυτά αισθάνονται... Μαρία Κωνσταντινοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

Όσκαρ Ουάιλντ - Ο Ψαράς και η Ψυχή του

Όσκαρ Ουάιλντ - Ο Ψαράς και η Ψυχή του Όσκαρ Ουάιλντ - Ο Ψαράς και η Ψυχή του Μια φορά και έναν καιρό, σε ένα μακρινό ψαροχώρι, ένας ψαράς πήγαινε κάθε βράδυ στη θάλασσα και έριχνε τα δίχτυα του στο νερό. Όταν ο άνεμος φυσούσε από τη στεριά,

Διαβάστε περισσότερα

Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού

Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Μακρυνίτσα 2010 Ύμνος της ομάδας «Ευαγγέλιο» Βιβλία και μαθήματα ζωγραφισμένα σχήματα και τόσα βοηθήματα να μη δυσκολευτώ Απ όλους τόσα έμαθα

Διαβάστε περισσότερα

Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα.

Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα. Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα. Μέσα από τα πολύχρωµα σύννεφα του ουρανού της Μυθοχώρας ξεπροβάλλει ο Πήγασος, το φτερωτό άλογο που χάρισε ο θεός της θάλασσας, ο Ποσειδώνας, στο γιο του τον Βελλερεφόντη.

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:Lazarus Διασκευή:SarahS. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children www.m1914.org

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε.

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. ιστορίες της 17 ιστορίες της Πρωτοχρονιάς Παραμύθια: Βαλερί Κλες, Έμιλι-Ζιλί Σαρμπονιέ, Λόρα Μιγιό, Ροζέ-Πιερ Μπρεμό, Μονίκ Σκουαρσιαφικό, Καλουάν, Ιμπέρ Μασουρέλ, Ζαν Ταμπονί-Μισεράτσι, Πολ Νέισκενς,

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ

ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ Copyright Συνοδινού Ράνια Follow me on Twitter: @RaniaSin Smashwords Edition ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση, η αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτική ή κατά παράφραση ή διασκευή

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ;

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; Με την επιστημονική συνεργασία της Αιματολογικής Μονάδας, Γ Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Με

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού

Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Μακρυνίτσα 2009 Το σπίτι του Θεού Με αχνό το φως που µπαίνει στ Άγιο Βήµα και ξεθάρρεψε στου τέµπλου τις εικόνες πόσα χρώµατα ξεσπάνε κύµα

Διαβάστε περισσότερα

Η Ανάσταση του Λαζάρου. Τάξη: Β 2 Όνομα: Έλενα Κεραμιδά Μαθημα: Θρησκευτικά

Η Ανάσταση του Λαζάρου. Τάξη: Β 2 Όνομα: Έλενα Κεραμιδά Μαθημα: Θρησκευτικά Η Ανάσταση του Λαζάρου Τάξη: Β 2 Όνομα: Έλενα Κεραμιδά Μαθημα: Θρησκευτικά Η Ανάσταση του Λαζάρου Το Σάββατο πριν την Μεγάλη Εβδομάδα, είναι αφιερωμένο από την Εκκλησία μας, στην Ανάσταση του Λαζάρου.

Διαβάστε περισσότερα

Τ Ο Υ Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ Ι Ν Ο Υ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΕ ΣΧΕΔΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΔΟΥΚΑ

Τ Ο Υ Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ Ι Ν Ο Υ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΕ ΣΧΕΔΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΔΟΥΚΑ Π Ε Ν Τ Ε Ν Ε Α Π Ο Ι Η Μ Α Τ Α Τ Ο Υ Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ Ι Ν Ο Υ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΕ ΣΧΕΔΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΔΟΥΚΑ / Κανιάρης Μην πας στο Ντητρόιτ Ουρανός-λάσπη Ζώα κυνηγούν ζώα Η μητέρα του καλλιτέχνη πάνω σε

Διαβάστε περισσότερα

Εκατοντάδες χρόνια πριν, έξω από την Άρτα, οι άνθρωποι θέλησαν να γεφυρώσουν τον Άραχθο ποταμό. Ήταν μεγάλο και δύσκολο σε εκτέλεση έργο, αλλά

Εκατοντάδες χρόνια πριν, έξω από την Άρτα, οι άνθρωποι θέλησαν να γεφυρώσουν τον Άραχθο ποταμό. Ήταν μεγάλο και δύσκολο σε εκτέλεση έργο, αλλά Μιχελή Ελένη 2Γ Εκατοντάδες χρόνια πριν, έξω από την Άρτα, οι άνθρωποι θέλησαν να γεφυρώσουν τον Άραχθο ποταμό. Ήταν μεγάλο και δύσκολο σε εκτέλεση έργο, αλλά συγχρόνως και μεγάλης κοινωνικής σπουδαιότητας.

Διαβάστε περισσότερα

5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Από τη μαγεία του παραμυθιού στην πλάνη της μαγείας (κεφ.35) Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

Ταξίδι στις ρίζες «Άραγε τι μπορεί να κρύβεται εδώ;»

Ταξίδι στις ρίζες «Άραγε τι μπορεί να κρύβεται εδώ;» Ταξίδι στις ρίζες Είχε φτάσει πια η μεγάλη ώρα για τα 6 αδέρφια Ήταν αποφασισμένα να δώσουν απάντηση στο ερώτημα που τόσα χρόνια τα βασάνιζε! Η επιθυμία τους ήταν να μάθουν την καταγωγή τους και να συλλέξουν

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα)

Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα) Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα) Μπήκα στο χωριό, νύχτωνε πια, οι πόρτες όλες σφαλιχτές, μες στις αυλές τα σκυλιά μυρίστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

για τους µαθητές της 1ης ηµοτικού ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Ιατρικής Τοµέας Κοινωνικής Ιατρικής Κλινική Προληπτικής Ιατρικής και ιατροφής

για τους µαθητές της 1ης ηµοτικού ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Ιατρικής Τοµέας Κοινωνικής Ιατρικής Κλινική Προληπτικής Ιατρικής και ιατροφής για τους µαθητές της 1ης ηµοτικού ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Ιατρικής Τοµέας Κοινωνικής Ιατρικής Κλινική Προληπτικής Ιατρικής και ιατροφής ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2006 1 Αυτό το βιβλίο εργασίας ανήκει στ... µαθητ Αντώνης

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό Φυλλάδιο. Πσρεηός (Fever) Τι είναι ο πυρετός;

Ενημερωτικό Φυλλάδιο. Πσρεηός (Fever) Τι είναι ο πυρετός; Τι είναι ο πυρετός; Η θερμοκρασία του σώματος του παιδιού σας ποικίλει μεταξύ 36,5 και 37,5 o Κ. Πυρετός υπάρχει όταν η θερμοκρασία του σώματος είναι σημαντικά υψηλότερη από το κανονικό όταν η θερμοκρασία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΗΜ/ΝΙΑ ΠΟΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Σεπτέμβριος Αφόρμηση: ίνω στα παιδιά σε χαρτόνι φωτοτυπημένη μια σβούρα και τους

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΟΡΤΗ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ ΤΡΑΓΟΥ ΙΑ

ΓΙΟΡΤΗ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ ΤΡΑΓΟΥ ΙΑ ΓΙΟΡΤΗ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ ΤΡΑΓΟΥ ΙΑ 1 Πάλης ξεκίνηµα Πάλης ξεκίνηµα νέοι αγώνες οδηγοί της ελπίδας Όχι άλλα δάκρυα κλείσαν οι τάφοι λευτεριάς λίπασµα Λουλούδι φωτιάς βγαίνει στους τάφους µήνυµα στέλνουν Απάντηση

Διαβάστε περισσότερα

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ.

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ. Οι Νηστείες της Αγίας μας Εκκλησίας Οι νηστείες, όπως αρχίζουν από την αρχή σχεδόν του χρόνου, είναι οι εξής: 1η: Από την ημέρα των Χριστουγέννων μέχρι τις 4 Ιανουαρίου τρώμε τα πάντα είτε έχουμε ΤΕΤΑΡΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου. Πασχαλινά Έθιμα στην Ελλάδα

2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου. Πασχαλινά Έθιμα στην Ελλάδα 2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου Πασχαλινά Έθιμα στην Ελλάδα Του Θανάση Παναγόπουλου Α1 2011-2012 Το Πάσχα ονομάζεται και Λαμπρή η Πασχαλιά, είναι η πιο σημαντική γιορτή του έτους στην Ελλάδα. Το Πάσχα γιορτάζονται

Διαβάστε περισσότερα

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ το Δημοτικό η δασκάλα λέει στους μαθητές της: -Παιδιά, ελάτε να κάνουμε ένα τεστ εξυπνάδας! Ριχάρδο, πες μου ποιο είναι αυτό το ζωάκι: Περπατά στα κεραμίδια, έχει μουστάκι, κάνει νιάου και αλλά έχει και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ. Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ. Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό Ο Χριστός ως Μέγας Αρχιερεύς και ως καλός ποιμένας ήρθε στον κόσμο για να οδηγήσει τα πρόβατά Του στην αληθινή

Διαβάστε περισσότερα

''Μιλω ντας επιγραμματικα για την ανα γκη δημιουργι ας του νε ου ανθρω που''

''Μιλω ντας επιγραμματικα για την ανα γκη δημιουργι ας του νε ου ανθρω που'' ''Μιλω ντας επιγραμματικα για την ανα γκη δημιουργι ας του νε ου ανθρω που'' ''Ο άνθρωπος δεν αρκείται πια στις μέχρι τώρα θεωρήσεις φιλοσοφικές και μη και νιώθει την ανάγκη δημιουργίας μιας δικής του

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις ΜΑΘΗΜΑ 10 Ο ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΣΟΥ ΤΑ ΠΑΘΗ,ΧΡΙΣΤΕ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί μια λέξη. «Η Μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) Αφηγητής 2 Αφηγητής 3 Παπα-Λάζαρος Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) Παιδί 2

ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) Αφηγητής 2 Αφηγητής 3 Παπα-Λάζαρος Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) Παιδί 2 ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: 1. Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) 2. Αφηγητής 2 3. Αφηγητής 3 4. Παπα-Λάζαρος 5. Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) 6. Παιδί 2 7. Παιδί 3 8. Παιδί 4 9. Παιδί 5 10. Μητέρα

Διαβάστε περισσότερα

Α ΒΡΑΒΕΙΟ Το άσπρο του Φώτη Αγγουλέ

Α ΒΡΑΒΕΙΟ Το άσπρο του Φώτη Αγγουλέ Α ΒΡΑΒΕΙΟ Το άσπρο του Φώτη Αγγουλέ Σε γέννησε η σιωπή και σ έθρεψε η δίψα, μα βρέθηκες γυμνός, γερτός και πονεμένος στα δίχτυα τού «γιατί». Ρυάκι ήταν ο λόγος σου τραγούδι στην ψυχή σαν βάλσαμο κυλούσε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΟ-ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Ονοματεπώνυμο: Κωνσταντίνα Γεωργακάκου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΠΙΓΝΩΣΗ

ΕΠΙΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΠΙΓΝΩΣΗ ΕΠΙΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΠΙΓΝΩΣΗ 1 ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΟΜΟΙΟΤΗΤΑΣ Ή ΔΙΑΦΟΡΑΣ ΜΕΤΑΞΥ ΠΡΟΦΟΡΙΚΩΝ ΛΕΞΕΩΝ 1.1 ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗΣ ΤΗΣ ΟΜΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΣΥΛΛΑΒΗ ΟΔΗΓΙΕΣ στο παιδί: Κάθε φορά θα σου λέω δυο μικρές λέξεις. Εσύ θα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt - Ι - Αυτός είναι ένας ανάπηρος πριν όμως ήταν άνθρωπος. Κάθε παιδί, σαν ένας άνθρωπος. έρχεται, καθώς κάθε παιδί γεννιέται. Πήρε φροντίδα απ τη μητέρα του, ανάμεσα σε ήχους

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Α (αρχάριο) Δεύτερη διδακτική πρόταση Ανέκδοτα-Αινίγματα Ενδεικτική διάρκεια: 1 διδακτική ώρα (εναλλακτικά, να δίνονται ένα ή δύο ανέκδοτα στο πρώτο ή τελευταίο δεκάλεπτο

Διαβάστε περισσότερα

25 / 30 ( ( ) , 6.

25 / 30 ( ( )    ,    6. 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η λαϊκή παράδοση είναι ο συνδετικός κρίκος που κρατάει τους λαούς σφιχτά δεµένους µεταξύ τους µε κοινές εκδηλώσεις, ήθη και έθιµα. Μια τέτοια εκδήλωση είναι το µυστήριο του γάµου στον τόπο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ. Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία

ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ. Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία Η πρώτη επίσκεψη στον οδοντίατρο, συνήθως αποτελεί μια δυσάρεστη δοκιμασία για το παιδί. Και αυτό γιατί, ακόμη και

Διαβάστε περισσότερα

Το φως αναφέρεται σε σχετικά έντονο βαθμό στη μυθολογία, τόσο στην ελληνική όσο και στη μυθολογία άλλων αρχαίων λαών που το παρουσιάζουν σε διάφορες

Το φως αναφέρεται σε σχετικά έντονο βαθμό στη μυθολογία, τόσο στην ελληνική όσο και στη μυθολογία άλλων αρχαίων λαών που το παρουσιάζουν σε διάφορες Το φως αναφέρεται σε σχετικά έντονο βαθμό στη μυθολογία, τόσο στην ελληνική όσο και στη μυθολογία άλλων αρχαίων λαών που το παρουσιάζουν σε διάφορες μορφές (ήλιος, σελήνη, αστέρια, κ.ά) και σε ένα μέρος

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα με Θέμα Η ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΩΣ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟ ΑΙΤΗΜΑ:

Ημερίδα με Θέμα Η ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΩΣ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟ ΑΙΤΗΜΑ: Ημερίδα με Θέμα Η ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΩΣ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟ ΑΙΤΗΜΑ: ΓΝΩΡΙΖΩ-ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ-ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΩ 2 Ιουνίου 2014 / 14 O Δημοτικό Σχολείο Ιλίου ΒΡΟΧΙΚΟ ΑΣΜΑ & ΠΑΙΔΙΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Π. ΚΩΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού»

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 «Η τύχη του άτυχου παλικαριού» (Κοζάνη - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΛΦΑΒΗΤΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ

Η ΑΛΦΑΒΗΤΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ Η ΑΛΦΑΒΗΤΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ Πήρα ένα Α και το έκανα Αστέρι. Σαν τ αστέρι το λαμπρό εκείνο που οδήγησε τους Μάγους μια φορά στου Χριστού, στης Παναγιάς την Άγια Φάτνη και που σκόρπισε το φως και τη χαρά.

Διαβάστε περισσότερα

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας Έρικα Τζαγκαράκη Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας στην μικρη Ριτζάκη Σταματία-Σπυριδούλα Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας ISBN: 978-618-81493-0-4 Έρικα Τζαγκαράκη Θεσσαλονίκη 2014 Έρικα Τζαγκαράκη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις................ 7 Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου.............. 17 Μαθαίνω να µεγαλώνω τις προτάσεις µου............... 25 Μαθαίνω να γράφω

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ. SOU Zheleznik Stara Zagora

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ. SOU Zheleznik Stara Zagora ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ SOU Zheleznik Stara Zagora Koleda (Στο κυριλλικό αλφάβητο: коледа) είναι η σλαβική λέξη για τα Χριστούγεννα, που χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα στη Βουλγαρία. Μερικοί πιστεύουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΠΑΙΔΙΟΥ: Ονοματεπώνυμο πατέρα: Ονοματεπώνυμο μητέρας: Σημερινή ημερομηνία / / Ημερομηνία γέννησης / / Σχολείο Τάξη Διεύθυνση κατοικίας: Τηλ. οικίας: κινητό: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ Το παιδί

Διαβάστε περισσότερα

Το αγαπημένο μου ζώο

Το αγαπημένο μου ζώο Το αγαπημένο μου ζώο ο σκύλος μου. Το σκύλο μου τον λένε Μάρκο και είναι κυνηγόσκυλος. Ο σκύλος μου έχει μαύρο, καφέ και άσπρο τρίχωμα. Έχει μεγάλα αυτιά που τα χρησιμοποιεί για ακοή. Έχει μικρή μύτη,

Διαβάστε περισσότερα

Ο γιος του ψαρά. κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει...

Ο γιος του ψαρά. κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει... Ο γιος του ψαρά κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει... ια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας ψαράς που δεν είχε παιδιά. Κάποια μέρα, εκεί που πήγαινε με

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ 5η ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ & ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Θα πρέπει να συμπληρώσετε αυτό το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

«Του πιδούδ' μι ντ πίτα»

«Του πιδούδ' μι ντ πίτα» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #28 «Του πιδούδ' μι ντ πίτα» (Κολινδρός Πιερίας Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #28 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Ποια είναι η ερώτηση αν η απάντηση είναι: Τι έχει τέσσερις τοίχους;

Ποια είναι η ερώτηση αν η απάντηση είναι: Τι έχει τέσσερις τοίχους; Τι έχει τέσσερις τοίχους; Ένα δωμάτιο. Τι υπάρχει απέναντι από το πάτωμα; Το ταβάνι η οροφή. Πού υπάρχουν λουλούδια και δέντρα; Στον κήπο. Πού μπορώ να μαγειρέψω; Στην κουζίνα. Πού μπορώ να κοιμηθώ; Στο

Διαβάστε περισσότερα

Ιερά Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Α Περίοδος

Ιερά Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Α Περίοδος Ιερά Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Α Περίοδος Μακρυνίτσα 2012 Λα Λα Λα Λα (2x) Ύµνος της οµάδας «Aγ. Γρηγόριος Παλαµάς» Όµορφος ο

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για την προστασία και ασφάλεια του μωρού σας απο την Αμερικάνικη Ακαδημία Παιδιατρικής και τον Βρετανικό Οργανισμό Αιφνιδίου Θανάτου

Συμβουλές για την προστασία και ασφάλεια του μωρού σας απο την Αμερικάνικη Ακαδημία Παιδιατρικής και τον Βρετανικό Οργανισμό Αιφνιδίου Θανάτου Συμβουλές για την προστασία και ασφάλεια του μωρού σας απο την Αμερικάνικη Ακαδημία Παιδιατρικής και τον Βρετανικό Οργανισμό Αιφνιδίου Θανάτου Ασφάλεια Ποτέ μην ταρακουνάτε ένα βρέφος, ούτε καν για παιχνίδι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ. ( Ακούγεται κλάμα μωρού )

ΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ. ( Ακούγεται κλάμα μωρού ) ΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ Σκηνικό : Υπόγειο. Γύρω τραυματίες και γυναικόπαιδα. Πρόσωπα : Χρήστος Καψάλης ( γερο-πρόκριτος ) Παπα-Θανάσης Λένω, Κατίνα, Μαριγώ, Βαγγέλιώ, Νικολιός, Χρηστάκης, Τούρκος 1 ος, Τούρκος 2

Διαβάστε περισσότερα