Γονικότητα και διδυμία: Μία διπλή πρόκληση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γονικότητα και διδυμία: Μία διπλή πρόκληση"

Transcript

1 ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ, 2011, 18 (3) PSYCHOLOGY, 2011, 18 (3) Γονικότητα και διδυμία: Μία διπλή πρόκληση ΜΑΡΙΑ ΜΑΡΚΟΔΗΜΗΤΡΑΚΗ 1 Στο παρόν κείμενο περιγράφεται και συζητείται η μετάβαση στη γονικότητα δίδυμων παιδιών και η πορεία ανάπτυξης της σχέσης γονιών με τα δίδυμα παιδιά τους ΠΕΡΙΛΗΨΗ από την ενδομήτρια ζωή μέχρι και την εφηβεία. Το ενδιαφέρον μας εστιάζεται στην ιδιαιτερότητα της σχέσης αυτής και στα ζητήματα που προκύπτουν σε κάθε αναπτυξιακό βήμα των διδύμων. Η πρόκληση για τους γονείς είναι διπλή. Αφενός πρέπει να ανταποκριθούν με αποτελεσματικότητα στο ρόλο τους ως γονιών και αφετέρου πρέπει ταυτόχρονα να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες δυο διαφορετικών παιδιών, με όλες τις δυσκολίες που αυτό συνεπάγεται. Στην παρούσα εργασία δίνεται έμφαση στην αξία της αντιμετώπισης από τους γονείς των δίδυμων παιδιών τους ως διαφορετικών προσωπικοτήτων ήδη από την ενδομήτρια ζωή για την αποφυγή συγκρίσεων, εντάσεων και ζήλιας που υπονομεύουν τη δίδυμη σχέση. Η συνειδητοποίηση της διαφορετικότητας κάθε δίδυμου παιδιού αναδεικνύει τα αναπτυξιακά πλεονεκτήματα της διδυμίας (συντροφικότητα, ενσυναίσθηση, συνεργασία, κ.λπ.) και αποδυναμώνει τη στερεοτυπική αντίληψη «όπου δίδυμοι και πρόβλημα», η οποία αμφισβητείται από σύγχρονες νατουραλιστικές μελέτες. Ο εντοπισμός των αναπτυξιακών πλεονεκτημάτων της διδυμίας είναι ένας κρίσιμος παράγοντας για την ανατροφή συναισθηματικά υγιών δίδυμων παιδιών που σέβονται και εκτιμούν και τον εαυτό τους και τη δίδυμη σχέση. Λέξεις-κλειδιά: Δίδυμοι, Διδυμία, Ανάπτυξη διδύμων, Γονικότητα, Γονείς διδύμων. 1. Εισαγωγή Παρά το γεγονός ότι έχουν γίνει πολλές μελέτες που στοχεύουν στη συμβουλευτική γονιών διδύμων και πολυδύμων (Friedrich & Rowland, Heim, Lyons, 2007), σοβαρές επιστημονικές έρευνες γι αυτή τη μορφή γονικότητας είναι, στο βαθμό που γνωρίζουμε, σχεδόν ανύπαρκτες. Αρχικά περιγράφεται εν συντομία η σπουδαιότητα της μετάβασης στη γονικότητα και εξετάζεται πόσο προκλητική είναι αυτή στην περίπτωση όπου τα παιδιά είναι δίδυμα. Ειδικότερα, παρουσιάζονται οι δυσκολίες με τις οποίες έρχονται αντιμέτωποι οι γονείς διδύμων, που αφορούν τόσο πρακτικά ζητήματα γύρω από την καθημερινότητα των διδύμων όσο και τη διαχείριση του άγχους τους προκειμένου να μεγαλώσουν δύο υγιή παιδιά, σωματικά και ψυχικά. Στη συνέχεια, στα επιμέρους υποκεφάλαια, το ενδιαφέρον εστιάζεται στους λόγους που καθιστούν προκλητική τη 1. Διεύθυνση: Επίκουρη Καθηγήτρια Ψυχολογίας, Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Γάλλος, Ρέθυμνο. Τηλ.: Fax:

2 382 Μαρία Μαρκοδημητράκη διδυμία για τους γονείς, όπως αυτή εξελίσσεται από την ενδομήτρια ζωή μέχρι και την εφηβεία. Στο πρώτο υποκεφάλαιο δίνεται έμφαση στην ανάγκη, ήδη από την ενδομήτρια ζωή, να αναπτύξουν οι γονείς δεσμό με κάθε δίδυμο χωριστά, ενισχύοντας εξαρχής τη διαφορετικότητά τους. Στο δεύτερο υποκεφάλαιο παρουσιάζονται τα τρία είδη δεσμού των διδύμων κατά τη βρεφική ηλικία και ο γονικός ρόλος σε καθένα από αυτά. Στο τρίτο υποκεφάλαιο παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς διδύμων χειρίζονται θέματα ζήλιας, ανταγωνισμού και συνεργασίας ανάλογα με τις αντιλήψεις τους για τον κάθε δίδυμο χωριστά αλλά και για τη δίδυμη σχέση. Στο επόμενο υποκεφάλαιο εξετάζεται ο ρόλος των γονιών διδύμων στην εφηβεία, όπου οι δίδυμοι επιδιώκουν σε μεγαλύτερο βαθμό την ανεξαρτησία τους τόσο από τους γονείς όσο και από το δίδυμό τους. Στο τελευταίο κεφάλαιο της παρούσας εργασίας γίνεται μια σύντομη συζήτηση ορισμένων βασικών σημείων των προηγούμενων κεφαλαίων και τονίζεται ότι οι δίδυμοι μπορεί να είναι όμοιοι αλλά όχι ταυτόσημοι. Όσο πιο νωρίς γίνει αυτό αντιληπτό, τόσο πιο εύκολα θα αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις της διδυμίας και θα αναδειχθούν τα αναπτυξιακά πλεονεκτήματά της. 1. Γονείς διδύμων και το άγχος της διδυμίας Η μετάβαση στη γονικότητα είναι ένα σημαντικό γεγονός στη ζωή ενός ζευγαριού και αναμφίβολα επιφέρει αλλαγές σε αυτήν. Όσο πιο νωρίς συνειδητοποιεί το ζευγάρι τις αλλαγές αυτές, τόσο πιο ομαλή είναι η μετάβασή του στη νέα πραγματικότητα. Συχνά αυτό σχετίζεται με το πώς οι σύντροφοι αντιλαμβάνονται το ρόλο τους σε μια σχέση και πόσο έτοιμοι είναι να επωμιστούν έναν επιπλέον ρόλο, αυτόν του γονιού. Αν μια εγκυμοσύνη είναι επιθυμητή ή αν προκύπτει μετά από οικογενειακό προγραμματισμό, τότε υπάρχει προσμονή από τους συντρόφους αλλά και από το οικογενειακό τους περιβάλλον για την έκβασή της. Αντίθετα, όταν μια εγκυμοσύνη δεν είναι αναμενόμενη, και η αβεβαιότητα και το άγχος που γεννά συνδυάζονται με το άγχος και την ανασφάλεια για επαγγελματική επιτυχία και οικονομική ευμάρεια, τότε οι συνθήκες είναι δυσμενείς και συχνά αποβαίνουν σε βάρος του κυοφορούμενου βρέφους. Σε περίπτωση δίδυμης ή πολύδυμης κύησης κάθε δυσκολία δείχνει να παίρνει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις. Ειδικά όταν η κύηση δεν είναι επιθυμητή από την αρχή, οι δυσκολίες για την ανατροφή ταυτόχρονα δύο παιδιών, αντί ενός, προβάλλουν σοβαρότερες. Πρόκειται για μια περίοδο που συνοδεύεται από το άγχος όχι μόνο για τη διευθέτηση πρακτικών ζητημάτων, όπως το πώς θα αντεπεξέλθουν οι γονείς, για παράδειγμα, οικονομικά στις νέες ανάγκες (μεγαλύτερο σπίτι, βοήθεια, έξοδα για δύο παιδιά), αλλά και από ανησυχία για τη νέα προοπτική που ανοίγεται μπροστά τους, του να αναθρέψουν δύο υγιή συναισθηματικά δίδυμα παιδιά. Η Piontelli (2002) μελέτησε 30 ζεύγη διδύμων [15 ζεύγη μονοζυγώτες (Ν=30) και 15 ζεύγη διζυγώτες (Ν=30) σύνολο δείγματος (Ν=60)], από τα οποία όλα τα μονοζυγωτικά είχαν συλληφθεί με φυσιολογικό τρόπο, και από τα 15 ζεύγη διζυγωτικών τα 6 ήταν με υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Όταν η δίδυμη κύηση κοινοποιήθηκε στις μητέρες, οι αντιδράσεις τους ήταν ποικίλες. Οι 14 από τις 15 μητέρες των μονοζυγωτικών διδύμων αρχικά εξεπλάγησαν, προφανώς τόσο από το γεγονός ότι κυοφορούσαν δίδυμα όσο και από το γεγονός ότι αυτά ήταν στον ίδιο σάκο, 6 από αυτές ένιωσαν χαρά, ενώ 3 απελπισία. Από τις μητέρες των διζυγωτικών διδύμων 2 μόνο εξεπλάγησαν. Οι υπόλοιπες δέχτηκαν την ανακοίνωση χωρίς να αντιδράσουν ιδιαίτερα, ενδεχομένως γιατί το περίμεναν, αφού είτε είχαν κάνει χρήση μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής είτε είχαν ιστορικό διδύμων στην οικογένεια. Από αυτές 3 χάρηκαν, ενώ 8 ένιωσαν απελπισία. Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι όλοι οι γονείς των διζυγωτών διαφορετικού φύλου χάρηκαν με την ανακοίνωση αυτού του γεγονότος, καθώς με μια γέννα θα είχαν παιδιά και των δύο φύλων. Επιπλέον, μια πιο πρόσφατη μελέτη επιβεβαιώνει τα αποτελέσματα της Piontelli (2002) ως προς τα αρνητικά συναισθήματα που βιώνουν οι μέλλοντες γονείς διδύ-

3 Γονικότητα και διδυμία 383 μων. Ειδικότερα, οι Οlivennes, Golombok, Ra - mogida, Rust και Follow-Up Team (2005) συνέκριναν τη φύση και το μέγεθος των δυσκολιών με τις οποίες έρχονται αντιμέτωποι οι γονείς δίδυμων και μη δίδυμων παιδιών προσχολικής ηλικίας (2-5 ετών) που έχουν προκύψει από τεχνητή γονιμοποίηση σε ένα μεγάλο δείγμα οικογενειών (344 οικογένειες με δίδυμα και 344 οικογένειες με μη δίδυμα παιδιά). Τα αποτελέσματά τους έδειξαν ότι οι μητέρες των διδύμων εμφάνισαν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης συγκριτικά προς τις μητέρες των μη δίδυμων παιδιών, καθώς οι πιθανότητες να αλλάξει εντελώς ο τρόπος ζωής τους σταματώντας, για παράδειγμα, την εργασία τους προκειμένου να αναλάβουν οι ίδιες την ανατροφή των παιδιών τους είναι πιο αυξημένες. Τα αποτελέσματα αυτά αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν λάβουμε υπόψη μας τα αυξημένα ποσοστά δίδυμων και πολύδυμων κυήσεων με τη χρήση μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Στην Ευρώπη το 1999 η χρήση διαφόρων μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής οδήγησε σε ποσοστό 26,2% γεννήσεων διδύμων και τριδύμων, ενώ το 2000 οι πολύδυμες κυήσεις έφτασαν επίσης το 26,4% (Οlivennes et al., 2005). Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα η αύξηση των δίδυμων και πολύδυμων γεννήσεων ήταν τέτοια που η μείωσή τους ετέθη ως ζήτημα εθνικής πολιτικής. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά την περίπτωση του Ηνωμένου Βασίλειου, όπου σε σχετική έρευνα (http://www. hfea.gov.uk/675.html) βρέθηκε ότι κατά την περίοδο έγινε τεχνητή γονιμοποίηση δίδυμων εμβρύων σε ποσοστό 23,6%, το οποίο ήταν αρκετά μεγάλο. Το άγχος για την υγιή κοινωνική, γνωστική και συναισθηματική ανάπτυξη των διδύμων τροφοδοτεί η γενικότερη στερεοτυπική αντίληψη που θέλει τους διδύμους απαραιτήτως στενά δεμένους μεταξύ τους, να γνωρίζουν κάθε στιγμή τι σκέφτεται αλλά και τι αισθάνεται ο ένας για τον άλλο, και καθένας τους να προσπαθεί αυτόματα να ικανοποιήσει τις ανάγκες του άλλου. Διάχυτη είναι η αντίληψη ότι οι δίδυμοι νιώθουν χαμένοι χωρίς το δίδυμό τους και δεν μπορούν να απαγκιστρωθούν από την κατάσταση της διδυμίας ακόμη και στην ενήλικη ζωή τους. Όλα αυτά αποτελούν το μυστικισμό της διδυμίας, όπως χαρακτηριστικά τον αποκαλεί η Friedman (2008), μονοζυγωτική δίδυμη, μητέρα διδύμων και ψυχοθεραπεύτρια με ειδίκευση στην ψυχολογία των διδύμων και των γονιών τους. Αυτός ο μυστικισμός διακατείχε ανέκαθεν τη διδυμία. Η Friedman αναρωτιέται γιατί τόσοι άνθρωποι ρέπουν προς το μυστικιστικό. Τι κρύβεται πίσω από αυτή τη συσχέτιση των διδύμων με το μυστηριώδες, το αδιαχώριστο και το υπερφυσικό; Η ίδια θεωρεί ότι ο άνθρωπος παρουσιάζει μια έμφυτη έλξη προς την ιδέα της ύπαρξης ενός όμοιου άλλου, που πυροδοτεί την επιθυμία του να έχει δίπλα του για όλη του τη ζωή ένα οικείο πρόσωπο το οποίο τον κατανοεί απόλυτα. Έτσι δεν νιώθει ποτέ εγκατάλειψη και μοναξιά. Αυτή η επιθυμία του ανθρώπου προβάλλεται στους διδύμους, οι οποίοι αντιμετωπίζονται ως εάν να έχουν μια ιδανική σχέση. Στη μυθολογία, ελληνική και ξένη (για παράδειγμα, στους αρχαίους Ινδούς, τους Ατζέκους, τους Ιρλανδούς και τους Ρωμαίους), η δίδυμη σχέση παρουσιάζεται μέσα από έντονους δεσμούς αγάπης (π.χ. Διόσκουροι, Μολίονες), μίσους (π.χ. Ζήθος και Αμφίωνας), αλλά και αιμομικτικού πάθους (π.χ. Βυβλίς και Καύνος) (βλ. Grimal, 1991/1951. Μαρκοδημητράκη, Μαρκοδημητράκη, Κουγιουμουτζάκης, & Κοκκινάκη, 2005). Στην πραγματικότητα, οι δίδυμοι μπορεί να είναι φίλοι καθ όλη τη διάρκεια της ζωής τους και μπορεί να ικανοποιούν πολλές συναισθηματικές ανάγκες ο ένας για τον άλλο. Αν όμως περιμένουμε οι δίδυμοι να είναι στην πραγματικότητα οι τηλεπαθητικές αδελφές ψυχές που φαντάζονται πολλοί, και οι οποίοι ζουν σε ένα δικό τους μυστηριώδη ιδανικό κόσμο, και αν οι ίδιοι οι γονείς τους και το περιβάλλον τους δεν τους αντιμετωπίζει ως ξεχωριστές προσωπικότητες, τότε δεν τους δίνεται η δυνατότητα να αισθανθούν πραγματικά ελεύθεροι να αναπτυχθούν μόνοι τους και έχουν την αίσθηση ότι είναι κομμάτι της φαντασίας των άλλων. Η ανάγκη να διαφανεί η διαφορετικότητα των διδύμων από την αρχή της ζωής τους υποστηρίζεται σε αρκετές μελέτες που δίνουν έμφαση στην ατομικότητά τους, ακό-

4 384 Μαρία Μαρκοδημητράκη μη και στην περίπτωση των μονοζυγωτικών διδύμων (Piontelli, 1999) και μάλιστα των σιαμαίων (Μαρκοδημητράκη, Κοκκινάκη, & Κουγιουμουτζάκης, 2002α, 2002β). Ωστόσο, αν θέλουμε να κάνουμε ένα βήμα παραπέρα, θα διαπιστώσουμε ότι η κοινή γνώμη βρίσκει ιδιαίτερα ελκυστική την ιδέα της ομοιότητάς τους ιδιαίτερα σε επίπεδο συμπεριφοράς (Piontelli, 2008). Πέρα από τις προαναφερθείσες επικρατούσες αντιλήψεις για τους διδύμους, οι οποίες απασχολούν τους μελλοντικούς γονείς, και παρά το μυστήριο που περιβάλλει τη διδυμία, υπάρχουν κάποιοι δικαιολογημένοι λόγοι ανησυχίας για την έκβαση μιας δίδυμης κύησης. Θα πρέπει να αναφέρουμε ότι με την ανάπτυξη των μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, όπως είναι η εξωσωματική γονιμοποίηση και εμβρυο-μεταφορά, η μικρογονιμοποίηση, το σπέρμα δότη, το ωάριο δότριας, η δωρεά εμβρύων και η υποκατάστατη μητρότητα (Παπαληγούρα, 2001), οι δίδυμες κυήσεις σημειώνουν σημαντική αύξηση. Στις ΗΠΑ το ποσοστό των πολλαπλών κυήσεων κατά τη δεκαετία σημείωσε αύξηση 32%, ενώ το 2004 το 3,4% των γεννήσεων ήταν πολύδυμοι. Οι κίνδυνοι που εγκυμονεί μια δίδυμη ή πολύδυμη κύηση είναι περισσότεροι από αυτούς που συνεπάγεται η εγκυμοσύνη ενός μόνο παιδιού (Ananth, Joseph, & Smulian, Cooperstock, Tummaru, Bakewell, & Schramm, Garite, Clark, Elliott, & Thorp, Gordon, Μαρκοδημητράκη, Μαρκοδημητράκη & Κουγιουμουτζάκης, 2005). Για παράδειγμα, το Σύνδρομο του Εξαφανισθέντος Διδύμου (Vanishing Twin Syndrome) αποτελεί μια σοβαρή απειλή για τις δίδυμες κυήσεις, καθώς εμφανίζεται κατά το πρώτο τρίμηνο της εγκυμοσύνης σε ένα αρκετά μεγάλο ποσοστό (21%- 30%) (Lage, Riese, 2003). Το ένα έμβρυο σταματά να αναπτύσσεται και είτε αποβάλλεται είτε απορροφάται στο σώμα της μητέρας, ενώ το άλλο έμβρυο εξακολουθεί να αναπτύσσεται. Πρέπει ωστόσο να επισημάνουμε ότι, παρόλο που οι μητέρες οι οποίες κυοφορούν δίδυμα αντιμετωπίζουν περισσότερα προβλήματα, τέτοιου είδους επιπλοκές δεν συνοδεύουν απαραίτητα τις δίδυμες κυήσεις. Επιπλέον, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι οι περισσότερες μελέτες διεξάγονται σε μεγάλα ιατρικά κέντρα και επομένως θεωρείται αναμενόμενο το δείγμα να είναι υψηλού κινδύνου. Κι ενώ το ποσοστό εμφάνισης του Συνδρόμου του Εξαφανισθέντος Διδύμου, που αναφέρθηκε παραπάνω, μπορεί να μοιάζει μεγάλο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το 70%-79% των δίδυμων κυήσεων καταλήγει στη γέννηση διδύμων (Lage, 2006). Πρόκειται για ποσοστό αρκετά μεγάλο, η εκτίμηση του οποίου ενδέχεται να ελαχιστοποιήσει το άγχος για την επικείμενη έκβαση μιας δίδυμης κύησης και κατά συνέπεια να μη διαταραχθεί η ομαλή ενδομήτρια ανάπτυξη των δίδυμων εμβρύων. Παράγοντες που ενισχύουν τις πιθανότητες γέννησης φυσιολογικών σε βάρος και υγιών βρεφών είναι η σωστή διατροφή, η ξεκούραση και οι συχνές επισκέψεις στο γιατρό. Όσο δύσκολο και αν είναι όμως οι γονείς, και κυρίως οι μητέρες, να αποβάλουν το άγχος τους για την έκβαση μιας εγκυμοσύνης, η συναισθηματική επένδυση στη σχέση τους με καθένα έμβρυο χωριστά είναι ιδιαίτερα σημαντική. Πρόκειται για ένα δεσμό που φυσιολογικά και αβίαστα μπορεί να αρχίσει ήδη από την προγεννητική περίοδο. Όσο πιο νωρίς αρχίσει να αναπτύσσεται ο δεσμός αυτός με κάθε δίδυμο έμβρυο χωριστά, τόσο πιο εύκολη είναι αργότερα η αντιμετώπιση των δίδυμων παιδιών ως ξεχωριστών ατόμων (Friedman, 2008). Ας δούμε όμως πώς εξελίσσεται η σχέση των διδύμων μεταξύ τους και με τους γονείς, και πώς σκιαγραφείται η πορεία των διδύμων προς την εξατομίκευση, τη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους και την ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους. 2. Η πρόκληση της διδυμίας Οι μελλοντικοί γονείς διδύμων δεν έρχονται αντιμέτωποι μόνο με την πρόκληση της γονικότητας που αναμφισβήτητα αποτελεί σταθμό της κοινής ζωής τους. Έρχονται επίσης αντιμέτωποι με την πρόκληση της διδυμίας, να γίνουν δηλαδή γονείς όχι ενός αλλά ταυτόχρονα δύο παιδιών. Ειδικά γι αυτούς που οι δίδυμοι είναι τα πρώτα

5 Γονικότητα και διδυμία 385 τους παιδιά, η πρόκληση αυτή προβάλλει δυσκολότερη. Προκύπτουν εύλογα ερωτήματα πρακτικής φύσης, όπως το πώς θα ρυθμιστεί η καθημερινή φροντίδα των παιδιών, το τάισμα, η αλλαγή της πάνας, ο ύπνος, οι μετακινήσεις τους, η φύλαξή τους σε περίπτωση που και οι δύο γονείς εργάζονται κ.λπ. Κυρίως όμως, αν και όχι πάντα από την αρχή, προκύπτουν ερωτήματα και διλήμματα που αφορούν την ψυχική τους ανάπτυξη. Εδώ και πολλά χρόνια επικρατεί η αντίληψη «όπου δίδυμος και προβλήματα», η οποία μεγεθύνει τα μειονεκτήματα της διδυμίας και αφήνει στο περιθώριο τα πλεονεκτήματά της (Μαρκοδημητράκη, 2003). Τα τελευταία χρόνια πάντως γίνονται προσπάθειες εστίασης του ερευνητικού ενδιαφέροντος σε όψεις της ανάπτυξης των διδύμων και σε ζητήματα που βασανίζουν τους γονείς και τους εκπαιδευτικούς τους αλλά και τους ίδιους τους διδύμους στη μεταξύ τους σχέση (Buckler, Gottesman, Hay & Preedy, Μαρκοδημητράκη, υπό έκδοση. Μαρκοδημητράκη, Τσούρτου, & Κουγιουμουτζάκης, υπό έκδοση. Preedy, Sandbank, 1999). Η διαμόρφωση ξεχωριστής προσωπικότητας για κάθε δίδυμο, η ανάπτυξη της ταυτότητάς του ως ξεχωριστής οντότητας και όχι ως συμπληρωματικής ενός συνομήλικου άλλου, καθώς και οι συγκρίσεις που γίνονται εκούσια και ακούσια από γονείς, εκπαιδευτικούς και γενικότερα το κοινωνικό περιβάλλον των διδύμων είναι ζητήματα για τα οποία έχει αναπτυχθεί έντονος προβληματισμός και οι ορθοί χειρισμοί τους συμβάλλουν στην υγιή ψυχική ζωή των διδύμων. Στα υποκεφάλαια που ακολουθούν παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν οι γονείς την πρόκληση της διδυμίας ανάλογα με την ηλικία των δίδυμων παιδιών τους. Στην ενδομήτρια ζωή Όταν έρθει η στιγμή να ανακοινώσουν οι μέλλοντες γονείς στο οικογενειακό και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον τους ότι θα αποκτήσουν δίδυμα, ο τρόπος με τον οποίο θα το ανακοινώσουν θεωρείται πολύ σημαντικός για το πώς αντιλαμβάνονται οι ίδιοι το γεγονός. Σύμφωνα με την Friedman (2008), αν πουν «θα κάνουμε δύο μωρά» αντί «θα κάνουμε δίδυμα», δίνουν ευθύς εξαρχής μια ιδέα όχι μόνο για το πώς βλέπουν οι ίδιοι τα δίδυμα παιδιά τους αλλά και για το πώς θέλουν να τα βλέπουν οι άλλοι, ενισχύοντας παράλληλα τη δική τους πεποίθηση ότι δεν είναι τα δύο μισά της δίδυμης μονάδας, αλλά καθένα αποτελεί μια μονάδα με τη δική του υπόσταση. Ακόμα και ο χώρος που παραχωρείται σε κάθε δίδυμο βρέφος για τον ύπνο και το παιχνίδι του καλό είναι να του δίνει τη δυνατότητα να αποκτήσει την αίσθηση ότι είναι ξεχωριστός από εκείνον του δίδυμού του και έχει οριοθετηθεί ως δικός του. Η Friedman (2008) υποστηρίζει ότι, ήδη από τη στιγμή που γνωστοποιείται στους γονείς ότι η μητέρα κυοφορεί δίδυμα, καλό είναι να απευθύνονται σε καθένα από αυτά όχι σαν να είναι το μισό μιας μονάδας αλλά ως χωριστή οντότητα με διαφορετική υπόσταση. Όσο περίεργη κι αν φαίνεται η επαφή με δύο διαφορετικά έμβρυα, η Friedman (2008) τη θεωρεί απαραίτητη για να ξεκινήσει ο δεσμός κυρίως μεταξύ μητέρας και δίδυμου βρέφους. Κάνει λόγο για το καλωσόρισμα από τη μητέρα του κάθε εμβρύου και για μια κουβεντούλα που μπορεί να απευθύνει σε καθένα από αυτά. Πρόκειται για απλά πράγματα, που όμως δίνουν το πρώτο στίγμα μιας ιδιαίτερης σχέσης η οποία αρχίζει να αναπτύσσεται. Σύμφωνα με τη Friedman (2008), η καθημερινή κουβεντούλα στο δίδυμο έμβρυο, το τραγούδι που απευθύνεται αποκλειστικά σε αυτό, ακόμα και η σιωπηλή επικοινωνία μαζί του βοηθούν τη μητέρα να συνειδητοποιήσει από πολύ νωρίς ότι περιμένει δυο διαφορετικά παιδιά με τις δικές του ιδιαιτερότητες το καθένα. Τα τελευταία χρόνια, με τη βοήθεια των υπερήχων οι γονείς μπορούν να παρακολουθήσουν τα δίδυμα παιδιά τους ενώ αυτά βρίσκονται ακόμα ενδομητρίως, και να καταγράψουν συμπεριφορές και αντιδράσεις τους. Αυτό βέβαια ορισμένες φορές οδηγεί στη λεγόμενη ετικετοποίηση, που έχει να κάνει με την απόδοση σε κάθε δίδυμο χαρακτηριστικών τα οποία ενδεχομένως το συνοδεύουν και στην υπόλοιπη ζωή του (Μαρκοδημητράκη, 2003). Η Piontelli, στη μελέτη που διεξήγαγε το 2002, βρήκε ότι μόνο σε 4 από τα

6 386 Μαρία Μαρκοδημητράκη 15 ζεύγη εμβρύων μονοζυγωτών και σε 2 από τα 15 ζεύγη διζυγωτών δεν δόθηκαν από τη μητέρα ή και τους δυο γονείς ετικέτες. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις οι γονείς με διπολικό τρόπο προσέδιδαν αντίθετα χαρακτηριστικά σε κάθε έμβρυο (π.χ. το ένα έμβρυο δυνατό και το άλλο αδύνατο, το ένα υπερκινητικό και το άλλο ήρεμο, το ένα καλό και το άλλο κακό κ.ο.κ.). Και ενώ η ετικετοποίηση ξεκινά ουσιαστικά ως μια προσπάθεια των μελλοντικών γονιών να ξεχωρίσουν τα παιδιά τους και να τους δώσουν απλώς κάποια χαρακτηριστικά, γίνεται η απαρχή μιας υποτυπώδους σύγκρισης που κάνει εντονότερα την εμφάνισή της σε μεταγενέστερες φάσεις της ανάπτυξής τους και εγκυμονεί κινδύνους για την ομαλή ψυχική τους ανάπτυξη. Στη βρεφική ηλικία Η Kerkhoff-Gromada (2007) υποστηρίζει ότι για τη μητέρα των διδύμων η διαδικασία ανάπτυξης δεσμού με το βρέφος ή τα βρέφη είναι διαφορετική από ό,τι αυτή για τις μητέρες μη διδύμων. Και αυτό γιατί, όπως λέει χαρακτηριστικά, «ο άνθρωπος είναι πλασμένος από τη φύση του να αναπτύσσει στενό δεσμό με ένα πρόσωπο κάθε φορά» (Kerkhoff-Gromada, 2007, σ. 210), επομένως ο στενός δεσμός που η μητέρα αρχίζει να αναπτύσσει σταδιακά με το μη δίδυμο βρέφος της κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, αμέσως μετά τη γέννηση ή ακόμα και μερικές εβδομάδες αργότερα, μπορεί να καθυστερήσει να αναπτυχθεί στα δίδυμα και πολύδυμα βρέφη. Η Kerkhoff- Gromada (2007) περιγράφει τα εξής είδη δεσμού στη βρεφική ηλικία: α. Δεσμός με τους διδύμους ως μονάδα (unit attachment), όταν τα υγιή βρέφη τυγχάνουν από την αρχή μητρικής φροντίδας και περιποίησης, που κάνει τη μητέρα να δένεται συναισθηματικά μαζί τους και να μην μπορεί να τα αντιμετωπίσει ως χωριστές προσωπικότητες, ως παιδιά με διαφορετικές ανάγκες. Αν κατορθώσει να τα αντιμετωπίσει ως διαφορετικές προσωπικότητες, θα το κάνει πολύ αργότερα, ενδεχομένως και το δεύτερο χρόνο της ζωής τους. β. Δεσμός κατά προτίμηση (preferential attach - ment), κυρίως όταν κάτω από δύσκολες συνθήκες, όπως στην περίπτωση πρόωρου τοκετού ή όταν το βρέφος αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα υγείας αμέσως μετά τη γέννησή του, κρίνεται αναγκαίος ο χωρισμός των διδύμων και το ένα μένει με τους γονείς του, ενώ το άλλο όχι. Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι εύλογο ότι οι γονείς, και κυρίως η μητέρα, θα δεθούν συναισθηματικά πιο γρήγορα με το βρέφος που παραμένει κοντά τους. Το άρρωστο βρέφος πάντως ανακτά το χαμένο έδαφος στις προτιμήσεις των γονιών του, όταν αργότερα βελτιωθεί η κατάσταση της υγείας του και είναι έτοιμο για κοινωνικές επαφές και μοίρασμα με τους γύρω του. γ. Εναλλάξ δεσμός (flip-flop attachment), όταν ο γονιός επενδύει όλη την προσοχή και το ενδιαφέρον του για ορισμένο χρονικό διάστημα στο ένα δίδυμο βρέφος, προκειμένου να το γνωρίσει καλύτερα, και στη συνέχεια σταματά να ασχολείται μαζί του και να το φροντίζει και στρέφει την προσοχή, το ενδιαφέρον και τη φροντίδα του στο άλλο δίδυμο παιδί, έτσι ώστε να το γνωρίσει και αυτό με τη σειρά του καλύτερα. Στη βρεφική ηλικία των διδύμων, όταν ο βαθμός αυτονομίας τους είναι ακόμα περιορισμένος, ό,τι φαίνεται δύσκολο, ιδιαίτερα σε όσους γίνονται για πρώτη φορά γονείς, και αφορά τη φροντίδα του βρέφους, προβάλλει ακόμα πιο δύσκολο για τους γονείς των διδύμων (Friedrich, & Rowland, 1983). Ειδικά όταν τα δίδυμα βρέφη είναι ανήσυχα και ανυπόμονα, οι διαδικασίες του ταΐσματος και του αλλάγματος της πάνας μοιάζουν ατελείωτες. Όταν μάλιστα οι γονείς μεταφέρουν στα βρέφη τους αυτό το κατά πολύ εύλογο άγχος τους, η κατάσταση γίνεται ακόμα πιο δύσκολη. Η παρουσία του πατέρα ή ενός τρίτου προσώπου, που μπορεί να ανακουφίσει τη μητέρα από την πίεση αυτή, θεωρείται συνήθως απαραίτητη, με αποτέλεσμα τα δίδυμα βρέφη να μαθαίνουν να ζουν σε μια πολύβουη μικρή κοινωνία, αυτήν της οικογένειάς τους, όπου οι ανάγκες τους εξυπηρετούνται άμεσα. Η όποια αδυναμία της άμεσης ικανοποίησης των βρεφικών αναγκών

7 Γονικότητα και διδυμία 387 κάνει ακόμα πιο δυσχερή τη θέση των γονιών. Οι γονείς αναγκάζονται να έχουν διαρκώς κοντά τους τρίτα πρόσωπα, οι σχέσεις του ζευγαριού γίνονται ολοένα και πιο απόμακρες και τις πιο πολλές φορές οι γονείς καταλήγουν να θεωρούν ότι για όλη αυτή την αρνητική κατάσταση ευθύνεται η διδυμία. Μήπως όμως η πρόκληση «γονικότητα και διδυμία» δεν θα έμοιαζε τόσο απειλητική αν οι χειρισμοί των γονιών ήταν διαφορετικοί από την αρχή; Ασφαλώς αυτό δεν σημαίνει ότι η βοήθεια των τρίτων δεν είναι χρήσιμη και απαραίτητη. Πιο ουσιαστική όμως είναι η τόλμη των γονιών να αντιμετωπίσουν οι ίδιοι κατά πρόσωπο το πρόβλημα, καθώς αν από την αρχή τα δίδυμα βρέφη αντιληφθούν ότι όλοι βρίσκονται σε επιφυλακή για την άμεση ανακούφισή τους, ενδέχεται κάποια στιγμή να το «εκμεταλλευτούν». Σε καμιά περίπτωση ένα βρέφος που πεινάει ή δυσφορεί δεν πρέπει να αφήνεται να φτάνει τα όριά του. Αν όμως δεν υπάρχουν περιθώρια για βοήθεια από άλλους, τότε καλό είναι να εντοπίζεται ποιο από τα δύο βρέφη είναι πιο υπομονετικό ή λιγότερο ανήσυχο. Έτσι, κάποιες φορές, προκειμένου να μειωθεί το άγχος μιας δύσκολης στιγμής και να είναι πιο αποτελεσματική η όποια παρέμβαση, οι ανάγκες αυτού του βρέφους μπορούν να ικανοποιούνται σε δεύτερο χρόνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το πιο υπομονετικό βρέφος θα είναι πάντα αδικημένο. Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις θα υπάρχει δυνατότητα να προταχθεί η κάλυψη των δικών του αναγκών. Το σίγουρο είναι πάντως ότι ο απόλυτος επιμερισμός των υποχρεώσεων και η εξ ολοκλήρου ανάληψη της φροντίδας του ενός δίδυμου βρέφους από τον ένα γονιό και του άλλου από τον άλλο στερούν και τους δυο γονείς από τα παιδιά, τα οποία μάλιστα βρίσκονται σε μια τόσο ευαίσθητη ηλικία που έχουν ανάγκη και τους δύο. Από την άλλη στερούν και από τους γονείς την ευκαιρία να βιώσουν ότι έχουν δίδυμα, να γευτούν τη μοναδικότητα και τις χαρές της διδυμίας, αλλά και τις εκπλήξεις που τη συνοδεύουν. Αναφορικά με το τάισμα των δίδυμων βρεφών, το οποίο καταλήγει να αποτελεί πρόβλημα, όταν συμβαίνει να πεινούν και τα δύο ταυτόχρονα, ίσως είναι χρήσιμο να επανεξετάσουμε τις διάφορες τεχνικές θηλασμού (παράλληλος θηλασμός και των δύο βρεφών από το στήθος ή από το μπουκάλι) προτού τις καταδικάσουμε με το σκεπτικό ότι στερούν από κάθε βρέφος την εξ ολοκλήρου συναισθηματική επαφή, την κατ αποκλειστικότητα βλεμματική επαφή και το μοίρασμα με τη μητέρα. Η χρήση τέτοιων τεχνικών μπορεί να είναι αναγκαία προκειμένου να μειωθεί η ένταση της στιγμής. Είναι σίγουρα προτιμότερο να υπάρχει ένα κλίμα ηρεμίας και γαλήνης, όπου δεν θα αποκλείονται οι τριαδικές αλληλεπιδράσεις, και αυτό που για τους γονείς προβάλλει ως απειλή, να καταλήγει να αποτελεί ένα ακόμα πλεονέκτημα της διδυμίας. Στη νηπιακή και την παιδική ηλικία Στην προσχολική ηλικία οι δίδυμοι έρχονται αντιμέτωποι με πολλά διλήμματα. Ένα από αυτά είναι το αν και κατά πόσο πρέπει να μοιράζονται. Το ζήτημα του μοιράσματος στους διδύμους είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Είναι κάτι που αυθόρμητα συνήθως το κάνουν ήδη από τη σύλληψή τους, καθώς αναπτύσσονται στο ίδιο ενδομήτριο περιβάλλον με τη διαρκή φυσική παρουσία ενός δίδυμου άλλου καθ όλη τη διάρκεια της κύησής τους. Η εμπειρία του μοιράσματος συνεχίζεται και μεταγεννητικά, αφού οι δίδυμοι μοιράζονται από την προσοχή και το ενδιαφέρον των γονιών τους έως τα παιχνίδια και το δωμάτιό τους. Αυτό δηλαδή που τα μη δίδυμα παιδιά προσχολικής ηλικίας καλούνται να καλλιεργήσουν στο νηπιαγωγείο στο πλαίσιο των κοινωνικών αλληλεπιδράσεών τους με τους συνομηλίκους τους, οι δίδυμοι αυτής της ηλικίας το κάνουν ήδη από την αρχή της ζωής. Το θέμα είναι κατά πόσο αυτό το διαρκές μοίρασμα συμβάλλει στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του κάθε διδύμου ή λειτουργεί ως τροχοπέδη και τους οδηγεί να αναπτύξουν μια σχέση εξάρτησης. Η Friedman (2008) υποστηρίζει ότι είναι ευθύνη των γονιών να βοηθήσουν τους διδύμους να αντιληφθούν ότι δεν είναι απαραίτητο να τα μοιράζονται όλα με το δίδυμο αδελφό τους, και να διεκδικήσουν το αυτονόητο δικαίωμα, όπως κάνουν τα μη δίδυμα παιδιά να περάσουν χρόνο μόνοι με τους

8 388 Μαρία Μαρκοδημητράκη γονείς και τους φίλους τους και να βιώσουν διαφορετικές εμπειρίες. Κατ αυτό τον τρόπο μπορεί να νιώσουν ότι είναι μοναδικοί και ότι έχουν τη δική τους θέση στη ζωή και στην καρδιά των γονιών τους αλλά και στον κόσμο. Η φιλοκοινωνική συμπεριφορά, με τη μορφή της συμπαράστασης του ισχυρού διδύμου προς το πιο αδύναμο, είναι άλλο ένα ζήτημα που απασχολεί τους διδύμους αλλά και τους γονείς τους σε αυτή την ηλικία. Η ενσυναίσθηση, την οποία βιώνουν πιο έντονα οι δίδυμοι (Eaves & Last, Kugiumutzakis, Kokkinaki, Markodimitraki, & Vitalaki, Sandbank, Segal, Zahn-Waxler, Robinson, & Emde, 1992), τους ωθεί να βοηθούν τον αδελφό τους που είναι λιγότερο κοινωνικός, πιο ντροπαλός ή αντιμετωπίζει ένα φυσικό εμπόδιο. Οι γονείς, από την άλλη, χαίρονται όταν βλέπουν τα δίδυμα παιδιά τους να αλληλοβοηθιούνται και να αλληλοϋποστηρίζονται, και επαινούν το δίδυμο που το κάνει χωρίς να περιμένει ανταπόδοση. Πρόβλημα ωστόσο δημιουργείται, όταν ο πιο αδύναμος δίδυμος αρχίζει να εξαρτάται αποκλειστικά από το δίδυμό του, κάνοντας τον άλλο να αισθάνεται βαριά την ευθύνη της προστασίας του. Η ευθύνη αυτή όμως απορρέει ουσιαστικά από το ρόλο της γονικότητας και συνεπώς βαραίνει τους γονείς και όχι τον πιο ανεξάρτητο και ισχυρό δίδυμο, που κάτω από αυτές τις συνθήκες νιώθει ότι πιέζεται διαρκώς να κάνει πράγματα για τον άλλο παραμελώντας τις δικές του ανάγκες. Αν μάλιστα αυτό συμβαίνει κατ εξακολούθηση, μπορεί να ωθήσει τα δίδυμα αδέλφια σε σύγκρουση και να φέρει τους γονείς αντιμέτωπους με ένα επιπλέον πρόβλημα. Η επιθυμία των δίδυμων παιδιών να φοιτήσουν στην ίδια ή σε διαφορετική τάξη και να έχουν τους ίδιους ή/και διαφορετικούς φίλους πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη από εκπαιδευτικούς και γονείς. Πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει ότι οι δίδυμοι προτιμούν να έχουν τους ίδιους φίλους και να είναι στην ίδια τάξη, εφόσον όμως αυτό δεν εμποδίζει την πρόοδό τους και δεν υπονομεύει την προσωπικότητα του ενός ή του άλλου (Μarkodimitraki, Markodimitraki & Kypriotaki, Thorpe, Thorpe & Dandy, 2006). Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι η συναισθηματική ανάγκη των διδύμων για τη φυσική παρουσία του άλλου στο σχολείο ή στο σπίτι, στο διάβασμα ή στο παιχνίδι δεν ακυρώνει απαραίτητα την προσπάθειά τους να είναι και να δείχνουν διαφορετικοί άνθρωποι. Η προσχολική ηλικία είναι επίσης μια περίοδος κατά την οποία τα δίδυμα νήπια αρχίζουν να αντιλαμβάνονται καλύτερα τις όποιες διακρίσεις και συγκρίσεις γίνονται από το περιβάλλον τους και να εκφράζονται γι αυτές. Πολλοί είναι οι γονείς διδύμων που ξεχωρίζουν τα παιδιά τους ανάλογα με τη σειρά γέννησης, κάτι το οποίο οι δίδυμοι βρίσκουν δύσκολο αλλά και επίπονο να εξηγήσουν, καθώς γι αυτούς δεν υπάρχει σειρά γέννησης αφού αντιλαμβάνονται ότι γεννήθηκαν την ίδια ώρα. Ακόμα και οι πιο προσεκτικοί γονείς είναι αναπόφευκτο να κάνουν κάποια στιγμή διακρίσεις. Πρέπει να πούμε ότι το να προτιμούν οι γονείς περισσότερο το ένα από τα δίδυμα νήπια δεν αποτελεί πρόβλημα. Πρόβλημα είναι να το δείχνουν με την πρώτη ευκαιρία ή να το αφήνουν να εννοηθεί και να κυκλοφορεί πίσω από τις πλάτες των παιδιών, τα οποία συχνά ακούν περισσότερα από αυτά που οι γονείς νομίζουν. Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι σημαντικό να γνωρίζει κανείς πόσο ξεκάθαροι είναι οι λόγοι για τους οποίους ο ένας δίδυμος προτιμάται λιγότερο από τον άλλο λόγοι που συχνά κάνουν τους γονείς να νιώθουν ενοχές και στην προσπάθειά τους να ανακουφιστούν από αυτές να καταλήγουν να δίνουν περισσότερες παροχές και προνόμια στον λιγότερο προτιμητέο δίδυμο. Στην εφηβεία Η εφηβεία είναι μια εξαιρετικά δύσκολη φάση της ζωής για όλους, διδύμους και μη. Είναι αλήθεια ότι οι γονείς καλούνται να αντιμετωπίσουν ταυτόχρονα τις προκλήσεις δύο εφήβων, καθένας εκ των οποίων έχει τις δικές του αναζητήσεις, πεποιθήσεις και επιθυμίες. Η δυσκολία για τους γονείς εν προκειμένω είναι να τα δουν όλα αυτά στον κάθε δίδυμο όχι σε συνάρτηση με τον άλλο, αλλά σε σχέση με τους άλλους συνομηλίκους τους, και να καταφέρουν να βοηθήσουν τον έφη-

9 Γονικότητα και διδυμία 389 βο να αυτονομηθεί όχι μόνο από τους ίδιους αλλά και από τον δίδυμό του (Μαρκοδημητράκη και συν., Μαρκοδημητράκη και συν., υπό έκδοση). Ισότητα σε όλα δεν σημαίνει απαραίτητα δικαιοσύνη. Η αμοιβή των διδύμων έχει αξία για όσα πραγματικά επιτυγχάνονται και η αποδοκιμασία έχει νόημα μόνο για την ανάρμοστη συμπεριφορά για την οποία είναι υπεύθυνοι οι ίδιοι. Το να επιβραβεύεται ένας δίδυμος, για να μη στενοχωρηθεί, επειδή ο δίδυμός του πέτυχε κάτι σημαντικό, ενώ αυτός όχι, είναι άδικο για τον αδελφό του, ο οποίος δεν θα έχει πλέον κίνητρο να προσπαθεί, εφόσον οι προσπάθειές του δεν αμείβονται. Ομοίως, αν τιμωρούνται και οι δύο για κάτι για το οποίο ευθύνεται μόνο ο ένας, θα προκύψουν προβλήματα στη σχέση τους, η οποία μπορεί να γίνει πιο ανταγωνιστική καθώς εκείνος που δεν έφταιξε βιώνει το αίσθημα της αδικίας. Η στάση των γονιών που θέλουν τους δίδυμους εφήβους αναγκαστικά μαζί παντού, για λόγους ασφάλειας αλλά και δικής τους ευκολίας, αποτελεί τροχοπέδη στην προσπάθεια των εφήβων να κάνουν νέες φιλίες, να γνωριστούν με το άλλο φύλο και κατ επέκταση να αναπτύξουν ισχυρότερους δεσμούς οι οποίοι μπορεί να απειλήσουν τη μοναδικότητα της διδυμίας (Μαρκοδημητράκη, Κουγιουμουτζάκης, & Κοκκινάκη, 2005). Δεδομένου ότι η εφηβεία αποτελεί μια κρίσιμη καμπή της ζωής για την πορεία που θα χαράξει κανείς επαγγελματικά στο μέλλον, θεωρείται σημαντικό να γίνονται σεβαστές οι επιθυμίες του κάθε διδύμου, οι οποίες μπορεί να διαφέρουν από εκείνες του άλλου, και να τυγχάνουν της ανάλογης υποστήριξης. Οι συγκρίσεις στις επιδόσεις είναι συχνά αναπόφευκτες, ειδικά όταν οι γονείς βλέπουν ότι ο ένας είναι εξαιρετικά καλός και ο άλλος όχι, και βασιζόμενοι στο σκεπτικό ότι, αφού είναι δίδυμοι, έχουν τις ίδιες δυνατότητες, προσδοκούν περισσότερα από το δίδυμο με τις χαμηλές επιδόσεις. Οι περισσότεροι δίδυμοι έφηβοι έρχονται αντιμέτωποι με τέτοια ζητήματα και τις πιο πολλές φορές τα επιλύουν με ομαλό τρόπο (Μαρκοδημητράκη, 2003). 3. Συζήτηση Στην παρούσα εργασία εξετάζεται ο ρόλος των γονιών διδύμων και η εμπλοκή τους στην ανατροφή των παιδιών τους. Η διδυμία είναι από μόνη της μια ιδιαίτερη σχέση και αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όταν εξετάζεται σε συνάρτηση με τη γονικότητα. Με την πρόκληση της διδυμίας έρχονται αντιμέτωποι οι γονείς ήδη από την προγεννητική περίοδο. Ακόμα και μια καθ όλα φυσιολογική δίδυμη κύηση προκαλεί περισσότερο άγχος από την κύηση ενός μόνο παιδιού. Ειδικά οι γυναίκες δεν διακατέχονται μόνο από το άγχος των σωματικών αλλαγών, οι οποίες είναι πολύ πιο εμφανείς σε εκείνες που κυοφορούν δίδυμα. Η ιδέα ότι κυοφορούν δύο παιδιά τις φέρνει συχνά αντιμέτωπες με ανάμικτα συναισθήματα. Είτε η δίδυμη κύηση βρίσκει τους γονείς απροετοίμαστους είτε ήταν κάτι το αναμενόμενο, καθώς προσπαθούσαν να την επιτύχουν με μεθόδους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, οι γονείς μπορεί αρχικά να νιώσουν έκπληξη και ενθουσιασμό, αισθήματα τα οποία δεν αποκλείεται να τα διαδεχτεί ο πανικός. Πρόκειται όμως για μια εύλογη ανησυχία, συνηθισμένη κυρίως στις περισσότερες μέλλουσες μητέρες διδύμων. Η συνειδητοποίηση ότι η φάση αυτή δεν είναι δύσκολη μόνο για τις ίδιες αλλά και για τα δίδυμα έμβρυα, τα οποία μοιράζονται τον ίδιο στενό χώρο, μετριάζει το άγχος τους. Τα σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα σκιαγραφούν μια πιο θετική εικόνα: παρόλο που οι περισσότεροι δίδυμοι γεννιούνται μεταξύ 34ης και 38ης εβδομάδας (μόνο 15% γεννιούνται στην ώρα τους), είναι πολλές οι γυναίκες που γεννούν υγιή δίδυμα (Kerkhoff-Gromada, 2007). Η οικοδόμηση συναισθηματικά υγιών σχέσεων του κάθε γονιού ξεχωριστά με καθένα από τα δίδυμα παιδιά του είναι ιδιαίτερα κρίσιμη. Η φυσική ομοιότητα είναι ένας παράγοντας που παρασύρει τους γονείς και φέρονται στα δίδυμα παιδιά τους ως μονάδα. Αλλά ενώ οι γονείς μπορούν συνήθως να τα ξεχωρίσουν, όσο όμοια και αν είναι στην εξωτερική τους εμφάνιση, δεν συμβαίνει το ίδιο και με τον κοινωνικό τους περίγυρο, που τις περισσότερες φορές δυσκολεύεται να το κάνει, δημιουργώντας τους έτσι πρόβλημα ταυ-

10 390 Μαρία Μαρκοδημητράκη τότητας. Σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα ενισχύουν τη θέση ότι οι δίδυμοι, ακόμα και οι μονοζυγώτες, δεν μοιράζονται ακριβώς το ίδιο γενετικό υλικό, δεν έχουν δηλαδή ίδια γονίδια, ίδιο φύλο, ίδιο φαινότυπο, ίδιο περιβάλλον ανατροφής. Η Piontelli (2002) αναφέρει περιπτώσεις μονοζυγωτικών διδύμων διαφορετικού φύλου, των οποίων η συμπεριφορά ήδη από την ενδομήτρια ζωή εμφανίζεται διαφορετική. Από την εξέταση μέσω υπερήχων κάποια δίδυμα έμβρυα φαίνονται να καταλαμβάνουν περισσότερο χώρο, είναι πιο κινητικά και επιζητούν περισσότερο την απτική επαφή μέσα από τα τοιχώματα των αμνιακών σάκων. Αυτά τα εντυπωσιακά ευρήματα σχημάτων συμπεριφοράς ήδη από την εμβρυϊκή ζωή επιβεβαιώνουν ότι οι δίδυμοι είναι όμοιοι και διαφορετικοί, αλλά όχι ταυτόσημοι. Επιβεβαιώνουν επιπλέον τις γονικές πρακτικές που ενισχύουν τη διαφορετικότητα του κάθε διδύμου και την ανάπτυξή τους ως ξεχωριστών προσωπικοτήτων. Ένα άλλο ζήτημα σημαντικό στη ζωή των διδύμων, το οποίο απασχολεί τους γονείς μετά τη γέννησή τους, είναι ο δεσμός που θα αναπτύξουν οι ίδιοι με καθένα από τα δίδυμα βρέφη τους. Παλαιότερα οι Klaus και Kennell (1982, στο Minde, Corter, & Goldberg, 1984) υποστήριξαν ότι εάν μετά τη γέννησή τους ο ένας δίδυμος πρέπει να παραμείνει σε μονάδα εντατικής φροντίδας, είναι σημαντικό να δίνεται και στους δύο ταυτόχρονα η ευκαιρία να αναπτύξουν δεσμό με τους γονείς τους πηγαίνοντας στο σπίτι την ίδια ημέρα. Λίγο αργότερα οι Minde και συνεργάτες (1984) διαφώνησαν με αυτή την άποψη και υποστήριξαν ότι κάτι τέτοιο δεν είναι απαραίτητο, δεδομένου ότι οι μητέρες μπορεί να αλλάζουν προτιμήσεις για τα δίδυμα βρέφη τους καθώς αυτά αναπτύσσονται. Αρκετά χρόνια μετά η Woodward (1998) μίλησε για τρία «προβληματικά είδη δεσμού»: στην πρώτη περίπτωση οι δίδυμοι δένονται μεταξύ τους σχηματίζοντας μια ισχυρή «μονάδα» στη δεύτερη περίπτωση η μητέρα δένεται με το ένα δίδυμο βρέφος και στην τρίτη περίπτωση η μητέρα δένεται με το ένα δίδυμο βρέφος και ο πατέρας με το άλλο. Η προβληματικότητα των παραπάνω ειδών δεσμού, σύμφωνα με την Woοdward (1998), έγκειται στα εξής: στην πρώτη περίπτωση δεν ενισχύεται η αίσθηση του εαυτού και οι δίδυμοι δεν αναπτύσσουν μια ξεχωριστή ταυτότητα, στη δεύτερη περίπτωση ενισχύεται η σύγκριση μεταξύ των διδύμων, με όποιες αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να έχει στη δίδυμη σχέση, στην τρίτη περίπτωση ενισχύεται ο διχασμός όχι μόνο των διδύμων αλλά και γενικά των σχέσεων των μελών της οικογένειας. Σε παρόμοια είδη δεσμού αναφέρεται σε πρόσφατη εργασία της η Kerkhoff-Gromada (2007). Το πρώτο είδος δεσμού που προτείνει, ο δεσμός των διδύμων μεταξύ τους ως μονάδας, ενέχει τον κίνδυνο να καθυστερήσει πολύ τη διαδικασία αυτονόμησής τους. Το δεύτερο είδος δεσμού, ο δεσμός κατά προτίμηση, βάζει ουσιαστικά στο περιθώριο τον δίδυμο που μένει μακριά από το οικογενειακό περιβάλλον για λόγους υγείας. Τέλος, το τρίτο είδος δεσμού, ο δεσμός εναλλάξ, αρχικά με το ένα και έπειτα με το άλλο δίδυμο βρέφος, μόνο προβλήματα μπορεί να δημιουργήσει στις σχέσεις των διδύμων. Ειδικά ως προς το πρώτο είδος δεσμού, όταν η μητέρα αντιμετωπίζει τους διδύμους από την αρχή της ζωής τους ως μονάδα, οι επιπτώσεις τόσο στη σχέση μεταξύ των ίδιων των παιδιών όσο και στη σχέση καθενός με τη μητέρα θα είναι αρνητικές. Ο ανταγωνισμός ανάμεσά τους για το ποιος θα κερδίσει το περίσσιο ενδιαφέρον και την επιπλέον φροντίδα της εντείνεται. Ο χωρισμός τους σε αυτήν την περίπτωση αποφεύγεται σχεδόν πάντα, είτε πρόκειται για μια απλή έξοδο, είτε για την τοποθέτησή τους σε διαφορετικά δωμάτια και αργότερα σε διαφορετικές τάξεις. Ακόμα και όταν κρίνεται αναγκαίος για λόγους υγείας, ο χωρισμός αυτός γίνεται με εξαιρετικά μεγάλη δυσκολία και είναι επώδυνος για όλους και κυρίως για τους διδύμους. Πίσω από αυτή την επίμονη αντιμετώπιση των διδύμων ως μονάδα μπορεί να κρύβεται αφενός η ανάγκη της μητέρας να είναι ακριβοδίκαιη στη φροντίδα και την αγάπη της προς τα παιδιά της, και αφετέρου η προσπάθειά της να μη νιώσει ο ένας από τους δύο μειονεκτικά ή αδικημένος. Από την άλλη πλευρά ωστόσο υπάρχει ο κίνδυνος κανένας δίδυμος να μη λάβει έπαινο και επιβράβευση αν επιτύχει κάτι καλύτερο από το δίδυμό του, επειδή η μητέρα θα φο-

11 Γονικότητα και διδυμία 391 βάται μήπως στενοχωρηθεί ο άλλος. Με αυτό τον τρόπο όμως πετυχαίνει να συμβεί ακριβώς το αντίθετο από αυτό που επιθυμεί, κάνοντας τον ανταγωνισμό και τη ζήλια μεταξύ τους ακόμα μεγαλύτερα. Αναφορικά με τον κατά προτίμηση δεσμό, πρέπει να επισημάνουμε ότι πολλές φορές η έγνοια των γονιών στρέφεται αναγκαστικά στη φροντίδα του διδύμου που αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα υγείας, όχι όμως και στη δημιουργία ενός συναισθηματικού δεσμού μαζί του. Από την άλλη, όλο το βάρος και η έγνοια των γονιών πέφτουν στο δίδυμο που τα κατάφερε καλύτερα ως προέκταση των προσδοκιών τους ότι τα κατάφεραν καλά οι ίδιοι. Παρόλο που, όπως προαναφέρθηκε, το βρέφος το οποίο επιστρέφει λίγο αργότερα, υγιές πλέον, στην οικογένειά του δεν αποκλείεται να ανακτήσει το χαμένο έδαφος και να αναπτύξει με τους γονείς έναν εξίσου ισχυρό δεσμό, δεν πρέπει να μην αποκλειστεί εξαρχής από αυτή τη διαδικασία. Το βρέφος που παραμένει στο νοσοκομείο έχει επίσης ανάγκη το χάδι και την αγκαλιά των γονιών του, ή και του διδύμου του, όταν περνάει δύσκολες ώρες. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η αγκαλιά του υγιούς διδύμου στον αδύναμο αδελφό, ως συνέχεια της στενής επαφής τους ενδομητρίως, αποδεικνύεται ευεργετική και σωτήρια ακόμα και για την ίδια τη ζωή του παιδιού (http:www.didefth.gr/axies/agalia.pdf). Τέλος, όσον αφορά τον εναλλάξ δεσμό, θα λέγαμε ότι κανένα παιδί, και πολύ περισσότερο ένα βρέφος, δεν μπορεί να κατανοήσει ότι κάποτε τελειώνει η περίοδος χάριτος κατά τη διάρκεια της οποίας είχε τη δυνατότητα να απολαμβάνει τα προνόμια μιας καλής σχέσης, με το ενδιαφέρον και τη φροντίδα του ενός ή του άλλου γονιού στραμμένη αποκλειστικά σε αυτό, και ότι στο εξής θα μένει στο περιθώριο καθώς η φροντίδα πρόκειται να εστιαστεί στον άλλο δίδυμο. Είναι βέβαιο ότι μια τέτοια κατάσταση θα του προκαλέσει έντονο άγχος και δυσαρέσκεια, τα οποία σε αυτή τη φάση της ζωής μπορεί να λειτουργήσουν ως εμπόδιο στην ανάπτυξή του. Ο Winnicott (1978) αναφέρει ότι η αποκλειστική φροντίδα του ενός διδύμου από τη μητέρα και του άλλου από έναν άλλο φροντιστή (γιαγιά ή παραμάνα) έχει αρνητικές επιπτώσεις στη συναισθηματική ανάπτυξη και των δύο διδύμων. Αυτός ο διαχωρισμός αρμοδιοτήτων μπορεί να δημιουργήσει αισθήματα ζήλιας τόσο στο δίδυμο που μεγαλώνει χωρίς τη φροντίδα της μητέρας του, γιατί αυτή θα του λείπει, όσο και στο δίδυμο που έχει την αποκλειστική της φροντίδα, εάν αυτή δεν είναι εξίσου καλή και περιποιητική με την τροφό που έχει αναλάβει την ανατροφή και τη φροντίδα του άλλου διδύμου. Είναι πολύ σημαντικό να επισημάνουμε ότι δεν υπάρχουν έτοιμες συνταγές για το πού και πόσο πρέπει να στρέφεται το ενδιαφέρον και η προσοχή των γονιών. Οι παράγοντες που κρίνεται σκόπιμο να προσδιορίζουν το βάρος μιας τέτοιας επιλογής είναι οι ιδιαίτερες ατομικές ανάγκες του κάθε διδύμου, η ιδιοσυγκρασία τους και οι διαφορετικές προτιμήσεις τους. Ο σεβασμός στη διαφορετικότητα αποτελεί το απαραίτητο κριτήριο για τη στάση που πρέπει να υιοθετήσουν οι γονείς, και όχι η δική τους ευκολία ή η ανάγκη τους για συναισθηματική ικανοποίηση και απενοχοποίηση. Η Ainsworth (1968), περιγράφοντας την πορεία ανάπτυξης του δεσμού μητέρας-βρέφους, κάνει λόγο για την προ του δεσμού φάση, την οποία η ίδια προσδιορίζει χρονικά από τη στιγμή της γέννησης έως τον πρώτο ενάμιση μήνα, ενώ ο Rubin (1977) υποστηρίζει ότι ο δεσμός ξεκινά πριν από τη γέννηση και εξελίσσεται στην ιδιαίτερη σχέση της μητέρας με το βρέφος της μεταγεννητικά. Η Van der Zalm (1995) επισημαίνει ότι υπάρχουν κάποιες μαρτυρίες γυναικών που κυοφορούν δίδυμα, σύμφωνα με τις οποίες οι εν λόγω μέλλουσες μητέρες βιώνουν εντελώς διαφορετικά τη διαδικασία ανάπτυξης αυτού του δεσμού σε σχέση με τις μέλλουσες μητέρες μη διδύμων βρεφών. Δεν υπάρχουν πάντως σχετικές συστηματικές μελέτες που να επιβεβαιώνουν αυτό το εύρημα (Μαρκοδημητράκη, υπό έκδοση). Η σχέση μεταξύ διδύμων είναι ιδιαίτερη και ξεχωριστή. Ίσως όμως πρέπει να εξετάσουμε με μεγαλύτερη προσοχή αυτό που και η Friedman (2008) πολύ εύστοχα επισημαίνει, ότι η πιο σημαντική όψη της ανάπτυξης ενός παιδιού κατά τα πρώτα βήματα της ζωής του είναι η σχέση του με

12 392 Μαρία Μαρκοδημητράκη το γονιό και όχι η ενδομήτρια επικοινωνία του με έναν συνομήλικο Άλλο. Τεράστιο ερευνητικό κενό υπάρχει στο ζήτημα του ανταγωνισμού και της συνεργασίας στους διδύμους κατά τη βρεφική ηλικία. Τα σχετικά ερευνητικά δεδομένα είναι ελάχιστα (Deboer, Noller, Blakeley-Smith, & Conway, n.d. Piontelli, 1992), αλλά και αυτά δεν παρέχουν στοιχεία για το ρόλο των γονιών στη διαμόρφωση/ενίσχυση συνεργατικών ή ανταγωνιστικών συμπεριφορών στη σχέση των δίδυμων παιδιών τους. Προηγούμενη πρόσφατη έρευνά μας σε διζυγωτικά βρέφη ηλικίας 6-10 μηνών (Μarkodimitraki & Kornilaki, 2009) έδειξε ότι δεν υπάρχουν διαφορές στη συνεργασία σε ζεύγη διζυγωτικών διδύμων ίδιου φύλου και στη συνεργασία σε ζεύγη διζυγωτικών διδύμων διαφορετικού φύλου. Ελάχιστες ήταν οι περιπτώσεις όπου δεν υπήρξε συνεργασία ενός διδύμου με τον άλλο, και αυτός που δεν ήθελε να συνεργαστεί ήταν πάντα ο δευτερότοκος, χωρίς όμως να επιδεικνύει ανταγωνιστικότητα. Oι Μarkodimitraki και Kornilaki (2009) υποστηρίζουν ότι η μη υπακοή τους σε ό,τι προσπαθεί να τους επιβάλει ο δίδυμός τους, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν θέλουν να συνεργαστούν, μπορεί να αντανακλά το διαφορετικό τρόπο με τον οποίο τα τελευταία χρόνια οι γονείς προσεγγίζουν τη διδυμία. Στις μέρες μας φαίνεται ότι οι πεποιθήσεις των γονιών για την ανατροφή των δίδυμων παιδιών τους τείνει να βασίζεται στη λογική ότι οι μικροί αποχωρισμοί, στο πλαίσιο της οικογένειας και αργότερα του σχολείου, συμβάλλουν στην ανεξαρτητοποίηση και την αυτονόμησή τους. Γι αυτό και από πολύ μικρά τα ενισχύουν να κάνουν αυτό που τους αρέσει ανεξάρτητα από το δίδυμό τους. Η αντιζηλία στα δίδυμα αδέλφια, όπως άλλωστε και στα μη δίδυμα, είναι ως ένα βαθμό αναμενόμενη. Τα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει η αντιζηλία στη δυναμική της οικογένειας αλλά και στη δυναμική της δίδυμης σχέσης μπορούν να αποφευχθούν αν το κάθε δίδυμο παιδί αντιμετωπίζεται ως άτομο με δική του ταυτότητα και αν διευκολυνθεί να αναδείξει τα ταλέντα του, να επιδιώξει όσα επιθυμεί και να διαμορφώσει τις διαπροσωπικές σχέσεις που θέλει το ίδιο, χωρίς αυτό να βλάπτει τη δίδυμη σχέση. Η ετικετοποίηση δεν βοηθά σε καμιά περίπτωση, καθώς οι δίδυμοι εκμεταλλεύονται τους χαρακτηρισμούς που τους προσδίδουν οι γονείς τους για να προβάλουν εντονότερα κάποιες θετικές ή αρνητικές πλευρές του χαρακτήρα τους, προσελκύοντας την προσοχή των άλλων. Το κλειδί είναι, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Gottesman (2008, σ. 137), «να ανταποκρινόμαστε στις διαφορές που έχουν και όχι να δημιουργούμε εμείς αυτές τις διαφορές». Ο χρόνος που χρειάζεται ο κάθε δίδυμος με τον κάθε γονιό χωριστά ή και με τους δύο μαζί μπορεί να τονώσει την αυτοπεποίθησή του και να τον κάνει να νιώσει περισσότερο ασφαλής και σίγουρος για την αγάπη και την προσοχή τους. Σε κάθε περίπτωση πάντως, καλό είναι οι δίδυμοι να κατανοήσουν ότι δεν είναι δυνατόν να έχουν πάντα την ίδια αντιμετώπιση και ότι είναι αναγκαίος ο καθορισμός ορίων στη σχέση καθενός τους με τους γονείς όσο και σε αυτήν με το δίδυμό τους. Η ελευθερία στις επιλογές του κάθε διδύμου, και στο βαθμό που δεν θίγεται η ελευθερία του άλλου, αποτελεί προϋπόθεση για τη διαμόρφωση της ταυτότητάς του. Μια τέτοια αντίληψη είναι πιο εύκολο να γίνει αποδεκτή όταν έχει προηγηθεί συζήτηση από όλες τις πλευρές για τους κανόνες και τα όρια, τα οποία πρέπει να είναι προϊόν κοινής αποδοχής. Η ανάδειξη της διαφορετικότητας και η έμφαση στις θετικές πλευρές της προσωπικότητας του κάθε διδύμου μετριάζουν τον ανταγωνισμό και τις αντιζηλίες. Συμπερασματικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι πολύ σημαντικό τα πρόσωπα που εμπλέκονται στην ανατροφή των δίδυμων παιδιών να παρέχουν το υποστηρικτικό πλαίσιο που θα τους δώσει τη δυνατότητα να αναπτυχθούν ως ξεχωριστά άτομα και ως τέτοια να απολαύσουν την ανάπτυξή τους αλλά και τις διαφορετικές εμπειρίες τους με καθέναν από τους γονείς. Για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο δεν είναι αρκετό να αποφεύγεται η ομοιότητα στην εξωτερική τους εμφάνιση, για παράδειγμα στο ντύσιμο ή το χτένισμα, ή να τους δοθούν πολύ διαφορετικά ονόματα. Αυτό που χρειάζεται είναι να αλλάξει ολόκληρη η φιλοσοφία γύρω από τη γονικότητα στους διδύ-

13 Γονικότητα και διδυμία 393 μους και οι δίδυμοι να έχουν την αίσθηση ότι μεγαλώνουν ως διαφορετικά παιδιά που απλώς έτυχε να γεννηθούν την ίδια χρονική στιγμή, καθώς η διαφορετικότητά τους μπορεί να γίνει αντιληπτή ήδη από την ενδομήτρια ζωή τους. Όσο πιο νωρίς συμβεί αυτό, τόσο πιο εύκολο θα είναι για τα δίδυμα παιδιά να θεωρήσουν και αυτά, ήδη από την αρχή της ζωής τους, τον εαυτό τους ως ξεχωριστή και μοναδική προσωπικότητα. Η αυτονόμηση του κάθε δίδυμου από τον άλλο δεν χρειάζεται να γίνει στην εφηβεία, ώστε να αποτελέσει ένα επιπλέον πρόβλημα σε μια ήδη επιβαρημένη συνθήκη. Αν η διαδικασία αυτονόμησης και διαμόρφωσης της προσωπικότητας λάβει χώρα από την αρχή της ζωής, τότε οι δίδυμοι θα ασχοληθούν πολύ λίγο με αυτό το ζήτημα στην εφηβεία, και οι σχέσεις με τον εαυτό, τους γονείς, το άλλο φύλο και τους φίλους θα διαμορφωθούν χωρίς να στιγματίζουν τη διδυμία και να προσβάλουν τη μοναδικότητά και την ιδιαιτερότητά της. Η επαφή των γονιών, και κυρίως της μητέρας, με άλλους γονείς διδύμων με σκοπό την ανταλλαγή εμπειριών μπορεί να είναι πολύ ωφέλιμη για τους μελλοντικούς γονείς, καθώς μειώνει το φόβο και το άγχος όχι μόνο του τοκετού αλλά και της μετέπειτα κατάστασης. Δυστυχώς στην Ελλάδα δεν υπάρχει ένας σύλλογος ή ένας οργανισμός για τους διδύμους και τους γονείς τους, μια πολύ σημαντική έλλειψη τη στιγμή που κάτι τέτοιο στην Ευρώπη αλλά και σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο είναι πολύ διαδεδομένο. Στις μέρες μας διεθνείς οργανισμούς για γονείς διδύμων και πολυδύμων συναντάμε στην Αγγλία (TAMBA), τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, την Ισπανία, τη Σουηδία, τη Φινλανδία και την Ιρλανδία, καθώς και στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, τον Καναδά, τη Νότια Αφρική (SAMBA), την Αυστραλία (AMBA), τη Νέα Ζηλανδία, την Ιαπωνία και άλλες (Kerkhoff-Gromada, 2007). Πολλοί από αυτούς αριθμούν χιλιάδες μέλη και η συμβολή τους στην αντιμετώπιση των ζητημάτων που απασχολούν τους διδύμους και τους γονείς τους είναι εξαιρετικά χρήσιμη. Η ελληνική πραγματικότητα έχει ουσιαστική ανάγκη από στήριξη των οικογενειών με δίδυμα παιδιά μέσα σε ένα οργανωμένο πλαίσιο, όπου θα επιλύονται τα προβλήματα της διδυμίας και θα αναδεικνύονται τα πλεονεκτήματά της με απόλυτο σεβασμό στη δίδυμη φύση. Μέσα από μια τέτοια προοπτική η διπλή πρόκληση «γονικότητα και διδυμία» θα πάψει πλέον να αποτελεί πηγή άγχους για τους γονείς. Βιβλιογραφία Ainsworth, M.D.S. (1968). Object relations, depen - dency, and attachment: A theoretical review of the infant-mother relationship. Child Development, 40, Ananth, C.V., Joseph, K.S., & Smulian, J.C. (2004). Trends in neonatal mortality rates in the United States, 1989 through 1999: Influences of birth registration and obstetric intervention. American Journal of Obstetrics and Gynaecology, 190, Buckler, J.M.H. (1999). Growth and development of twins. In A.C. Sandbank (Ed.), Twin and triplet psychology (pp ). London: Routledge. Cooperstock, M.S., Tummaru, R., Bakewell, J., & Schramm, W. (2000). Twin birth weight discordance and risk of preterm birth. American Journal of Obstetrics and Gynaecology, 183 (1), Deboer, M. (1984). Competition for toys in 9-11 month old boy-girl twins. Infant Behavior and Development, 7 (1), 90. Eaves, L. J., & Last, K. A. (1980). Assessing empathy in twins from their mutual perception of social attitudes. Journal of Personality and Individual Differences, 1, Fertility regulator looks to reduce the risks of IVF treatment (2005). Aνάσυρση 24 Ιουνίου 2011, από Friedman, J.A. (2008). Emotionally healthy twins. USA: De Capo Press. Friedrich, E., & Rowland, C. (1983). The twins handbook: From pre-birth to first schooldays- a parents guide. London: The Guernsey Press Company. Garite, T.J., Clark, R.H., Elliott, J.P., & Thorp, J.A. (2004). Twins and triplets: The effect of plurality and growth on neonatal outcome compared with singleton infants. American Journal of Obstetrics and Gynaecology, 191,

14 394 Μαρία Μαρκοδημητράκη Gordon, C.S. (2005). Estimating risks of perinatal death. American Journal of Obstetrics and Gynaecology, 192, Gottesman, K. (2008). Raising twins after the first year. Philadelphia: Perseus. Grimal, P. (1991/1951). Λεξικό της ελληνικής και ρωμαϊκής μυθολογίας. Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Hay, D.Α., & Preedy, P. (2006). Meeting the educational needs of multiple birth children. Early Human Development, 82, Heim, S.M. (2007). It s Twis!: Parent-to-parent advice from infancy through adolescence. U.S.: Hampton Roads. Kerkhoff-Gromada, K. (2007). Mothering multiples. USA: La Leche Leaque International. Klaus, M. H., & Kennell, J. H. (1982). Parent-infant bonding. St. Louis, MO: Mosby. Kugiumutzakis, G., Kokkinaki, Th., Markodimitraki, M., & Vitalaki, E. (2005). Emotions in early mimesis. In J. Nadel & D. Muir (Eds.), Emotional Development (pp ). Oxford: Oxford University Press. Lage, C. (2006). Twinspiration: Real-life Advice from Pregnancy Through the first Year (for parents of twins and multiples). Lanham MD: Taylor Trade Publications. Lyons, E. (2007). Ready or not... Here we come!: The real experts guide to the first year with twins. U.S.A.: Finn-Phyllis Press, Inc. Μαρκοδημητράκη, Μ. (2003). Η ψυχολογία των διδύμων. Μίμηση και συναισθήματα σε ένα ζεύγος ετεροζυγωτικών διδύμων. Διδακτορική Διατριβή. Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών. Πανεπιστήμιο Κρήτης. Μαρκοδημητράκη, Μ., Κουγιουμουτζάκης, Γ., & Κοκκινάκη, Θ. (2005). Όψεις της ανάπτυξης των διδύμων. Ψυχολογία, 12 (2), Markodimitraki, M. (2010). The impact of short separations at home and school on twin pre - schoolers. In R. Zukauskiene (Ed.), Proceedings of the XIV European Conference on Develop - mental Psychology (pp ). Bologna: Medimond International Proceedings. Μαρκοδημητράκη, Μ. (υπό έκδοση). Κοινοί θάνατοι διδύμων Στο Γ. Νικολακάκης (Επιμ. έκδ.). Το αβέβαιον του θανάτου. Ηράκλειο: Eκδόσεις Δοκιμάκης. Μαρκοδημητράκη, Μ. (υπό έκδοση). Οι δίδυμοι ως έμβρυα και βρέφη. Στο Γ. Κουγιουμουτζάκης (Επιμ. έκδ.), Ανάπτυξη και συν-ανάπτυξη στη βρεφική και τη νηπιακή ηλικία. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Μαρκοδημητράκη, Μ., & Κουγιουμουτζάκης, Γ. (2005). Διεπιστημονική θεώρηση της εγκυμοσύνης των διδύμων. Ψυχολογία, 12 (2), Markodimitraki, M., & Kypriotaki, M. (2008). Examining the Physical Difficulties experienced by Twins in Greece. Paper presented at the XXIX International Congress of Psychology, July 20-25, ICC Berlin, Germany. Markodimitraki, M., & Kornilaki, E. (2010). Cooperative and competitive attitudes in 6-to 10-month-old twins. In R. Zukauskiene (Ed.), Proceedings of the XIV European Conference on Developmental Psychology (pp ). Bologna: Medimond International Proceedings. Μαρκοδημητράκη, Μ., Κοκκινάκη, Θ., & Κουγιουμουτζάκης Γ. (2002α). Η ψυχολογία των σιαμαίων διδύμων (Μέρος Πρώτο). Παιδί και Έφηβος. Ψυχική Υγεία και Ψυχοπαθολογία, 4 (1), Μαρκοδημητράκη, Μ., Κοκκινάκη, Θ., & Κουγιουμουτζάκης Γ. (2002β). Η ψυχολογία των σιαμαίων διδύμων (Μέρος Δεύτερο). Παιδί και Έφηβος. Ψυχική Υγεία και Ψυχοπαθολογία, 4 (1), Μαρκοδημητράκη, Μ., Κουγιουμουτζάκης, Γ., & Κοκκινάκη, Θ. (2005). Όψεις της ανάπτυξης των διδύμων. Ψυχολογία, 12 (2), Μαρκοδημητράκη, Μ., Τσούρτου, Β., & Κουγιουμουτζάκης, Γ. (υπό έκδοση). Ανάπτυξη και εκπαίδευση διδύμων. Στο Η. Μπεζεβέγκης & Χ. Χατζηχρήστου (Επιμ. έκδ.), Ψυχο-παιδία. Αθήνα: Πεδίο. Minde, K. Corter, C., & Goldberg, S. (1984). The contribution of twinship and health to early interaction and attachment between premature infants and their mothers. In J. D. Call, E. Galenson & R. T. Tyson (Εds.), Frontiers of infant psychiatry, Vol. II, (pp ). N.Y.: Basic Books. Noller, P., Blakeley-Smith, A., & Conway, S. (n.d.). Comparison and competition in sibling and twin relationships: a self-evaluation maintenance perspective. University of Queensland. Οlivennes, F., Golombok, S., Ramogida, C., Rust, J., & Follow-Up Team (2005). Behavioral and cognitive development as well as family functioning of twins conceived by assisted

15 Γονικότητα και διδυμία 395 reproduction: findings from a large population study. Fertility and Sterility, 84 (3), Παπαληγούρα, Ζ. (2001). Η ανάπτυξη των παιδιών που γεννιούνται με υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Παιδί και Έφηβος. Ψυχική Υγεία και Ψυχοπαθολογία, 3 (2), Piontelli, A. (1992). From fetus to child: an observational and psychoanalytic study. Brighton, New York (NY): Bruner-Routledge Books. Piontelli, A. (1999). Twins in utero: temperament development and intertwin behaviour before and after birth. In. A. C. Sandbank (Εd.), Twin and triplet psychology (pp. 7-18). London: Routledge. Piontelli, A. (2002). Twins. From fetus to child. London: Routledge. Piontelli, A. (2008). Twins in the world. N.Y.: Palgrave MacMillan. Preedy, P. (1999). Meeting the educational needs of pre-school and primary aged twins and higher multiples. In A. C. Sandbank (Εd.), Twin and triplet psychology (pp ). London: Routledge. Riese, M.L. (2003). Newborn temperament and sudden infant death syndrome: A comparison of victims and their co-twins. Applied Developmental Psychology, 23, Rubin, R. (1977). Binding-in in the post-partum period. Maternal-Child Nursing Journal, 6 (2), Sandbank, A.C. (1999). Twin and triplet psychology. London: Routledge. Segal, N.L. (1984). Cooperation, competition and altruism within twin sets: A reappraisal. Ethology and Sociobiology, 5, Thorpe, K. (2003). Twins and friendship. Twin Research, 6 (6), Thorpe, K. & Dandy, S. (2006). Compromised or competent: Analyzing twin children s social worlds. Twin Research and Human Genetics, 9 (1), Winnicott, D. (1978/1964). Το παιδί, η οικογένεια και ο εξωτερικός κόσμος. Αθήνα: Καστανιώτης. Woodward, J. (1998). The lone twin. Understanding twin bereavement and loss. London: Free Association Books. Zahn-Waxler, C., Robinson, J.L., & Emde, R.N. (1992). The development of empathy in twins. Developmental Psychology, 28 (6), Van der Zalm, J. E. (1995). The perinatal death of a twin. Karla s story of attaching and detaching. Journal of Nurse-Midwifery, 40 (4),

16 396 Μαρία Μαρκοδημητράκη Parenthood and Twinship: A double challenge MARIA MARKODIMITRAKI 1 Ιn the present paper the transition to parenthood of twins and the developmental ABSTRACT process of the relationship between parents and their twins from the prenatal period up to adolescence are described and discussed. Our interest is focused on the distinctiveness of this relationship and the issues arising in every developmental step of twins. It is a double challenge for parents. On the one hand they should respond effectively to their role as parents and on the other hand they should simultaneously face the needs of two different children, with all the difficulties involved. In the present work the significance of the twins differentiation by their parents while they are still in the prenatal period, is emphasized as it is an important issue for the prevention of comparison, tension or jealousy that are harmful to the twin bond. The realisation that every twin child is different brings out the developmental advantages of twinship (companionship, empathy, cooperation etc) and diminishes the stereotypical view summarized in the phrase for problem see twin, which is being questioned by contemporary naturalistic studies on the subject. Identifying the developmental advantages of twinship is a critical factor for the growth of emotionally healthy twins who respect and appreciate themselves and their relationship. Keywords: Twins, Twinship, Development, Parenthood, Parents of twins. 1. Address: Assistant Professor of Psychology, Department of Preschool Education, University of Crete 74100, Gallos, Rethymnon, Greece. Τel.: Fax:

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ 1 Θετική συμβολή της Πρώιμης Παρέμβασης: ως προς τους γονείς1 Άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά: Με τη διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ»

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» ΤΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΝΕΙ? ΠΩΣ ΘΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΟΥΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ!! Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» Αυτοεκτίμηση είναι η θετική εικόνα που

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY

ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY Προσαρμογή- Αποχωρισμός Αγαπητοί γονείς, Κατανοώντας τους προβληματισμούς και τα ερωτήματα σας γύρω από θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Γνώση του εαυτού μας

Γνώση του εαυτού μας Γνώση του εαυτού μας Self awareness Η αυτογνωσία αναφέρεται σε: Συναισθήματα Σκέψεις Ενδιαφέροντα Ισχυρά & αδύνατα σημεία Αξίες Ικανότητες Στόχους Δεξιότητες Προτιμητέο στιλ επικοινωνίας 1 Γνώση του εαυτού

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Συναισθηματική ευεξία της μητέρας και βρεφική ανάπτυξη. Ένας οδηγός καλών πρακτικών για μαίες ( The Royal College of Midwives, 2012 )

Συναισθηματική ευεξία της μητέρας και βρεφική ανάπτυξη. Ένας οδηγός καλών πρακτικών για μαίες ( The Royal College of Midwives, 2012 ) Συναισθηματική ευεξία της μητέρας και βρεφική ανάπτυξη. Ένας οδηγός καλών πρακτικών για μαίες ( The Royal College of Midwives, 2012 ) Η κατανόηση και η ανταπόκριση των νέων μητέρων στα συναισθήματα του

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!»

ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!» ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!» Υπεύθυνες Προγράμματος: Κιοσκερίδου Αικατερίνη Σχολική Νοσηλεύτρια. Παπαγερίδου Φωτεινή Κοινωνική Λειτουργός ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: Διαφυλικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Εισήγηση στο 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Μάιος, 2009) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Μπετίνα Ντάβου, Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Σπετσιώτου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Ηλικία - Επιχειρηματικότητα

Ηλικία - Επιχειρηματικότητα Ηλικία - Επιχειρηματικότητα 40% 35% 34,3% 34,0% 30% 25% 20% 21,3% 15% 10% 5% 0% 1,3% 18-24 25-34 35-44 45-54 55+ 9,0% 1 Τι επιλέγει 84% επιλέγει την έναρξη νέας δραστηριότητας ανεξάρτητα επιπέδου εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 2 μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΟΡΙΣΜΟΙ - ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Ένα σύνολο μη γνωστικών ικανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά

Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά Τα συναισθήματα παίζουν καθοριστικό ρόλο στην καθημερινή ζωή των έφηβων μαθητών.

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση και διατήρηση των Νέων αθλητών

Αξιοποίηση και διατήρηση των Νέων αθλητών Αξιοποίηση και διατήρηση των Νέων αθλητών ΞΕΝΙΑ ΑΡΓΕΙΤΑΚΗ, PhD Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, Παν. Αθηνών Αναπλ. Ταμίας του ΣΕΓΑΣ Σύγχρονη προσέγγιση Οι νέοι στον αθλητισμό ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΠΟΥΝ 35% ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΝ 65% Σύγχρονη προσέγγιση

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων

Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων Μελίνα Δασκαλάκη, Δικηγόρος, Δημοτική σύμβουλος στο Δήμο Αθηναίων. Καλημέρα σας, Καλοσωρίζω όλους και

Διαβάστε περισσότερα

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 μάθημα έβδομο: δίας 82 μάθημα ογδοο: κρονοσ

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Βίκη Παυλίδη Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, ΜΑ,MSc Τμήμα Συμβουλευτικής & Ψυχολογίας Εκπαιδευτήρια Γείτονα Χαρακτηριστικά της χαρισματικότητας Γνωστικές Δεξιότητες Τρόποι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΕ ΤΑΞΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ Η υφιστάμενη κατάσταση καταπίεση από τον κοινωνικό τους περίγυρο απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος Όλο και περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση - Βοηθείστε το παιδί σας. Επιμέλεια football-academies Τρίτη, 27 Μάρτιος 2012

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση - Βοηθείστε το παιδί σας. Επιμέλεια football-academies Τρίτη, 27 Μάρτιος 2012 Εισηγήσεις που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά σας - Μια μαγική λέξη που κάνει τους ανθρώπους και κυρίως τα παιδιά να αισθάνονται άνετα, πολύ καλά με τον εαυτό τους και τους άλλους. ΑΠΟΦΥΓΕΤΕ τα αρνητικά

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Γεννιόμαστε ή γινόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την:

ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την: ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την: Μάθε για τη σύμβαση. Γνώρισε τα δικαιώματά σου. Το βιβλιαράκι που κρατάς στα χέρια σου περιέχει 54 άρθρα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΔΙΚΑ ΜΑΣ ΜΑΤΙΑ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΔΙΚΑ ΜΑΣ ΜΑΤΙΑ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΔΙΚΑ ΜΑΣ ΜΑΤΙΑ Οι μαθητές της ΣΤ Τάξης, στα πλαίσια του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής έγραψαν για το ρόλο της οικογένειας σε ό,τι αφορά τις συναισθηματικές

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι!

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Με ένα πραγματικά απλό και κατανοητό λόγο, η κυρία Μιγγείρου στο νέο της βιβλίο Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι, που

Διαβάστε περισσότερα

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς «Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς Ξενοδοχείο President 18 Νοεμβρίου 2015 1 η Συνάντηση Άρτεμις Κ. Τσίτσικα Επικ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής

Διαβάστε περισσότερα

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία»

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία» Περίληψη εισήγησης µε θέµα: Τι είναι άγχος και τι κατάθλιψη. Πώς εµφανίζονται στον εκπαιδευτικό και στον επαγγελµατικό χώρο. Το Άγχος και η Κατάθλιψη αποτελούν ίσως δύο από τις πιο πολυσυζητηµένες έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου

Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου Προσαρμογή κειμένου ενημερωτικό φυλλάδιο των εκδόσεων «Ελληνικά Γράμματα»: Γιώργος Ραφαηλίδης υπεύθυνος στο ΓραΣΕΠ Αιγινίου 1 Σύγχρονη µορφή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ

ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ 1449 ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη

Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη Συγγραφέας Βασίλης Γ. Παυλόπουλος Περίληψη Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις του γάμου και της οικογένειας

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις;

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Σεμινάρια ΕΚΔΔΑ 2009-10 ΕΠΙΛΥΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ στον χώρο της Υγείας Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Εάν τις διαχειριστούμε όπως συνήθως, μπορεί να: Οδηγήσουν σε προσωπικές αντιπάθειες Διαταράξουν/

Διαβάστε περισσότερα

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή).

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή). ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο 1 [Η φιλία] Τα παιδιά ωφελούνται πολύ από στενές φιλικές σχέσεις στις οποίες υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη. Οι φιλίες τα βοηθούν να συνειδητοποιήσουν κοινωνικές έννοιες, να συνυπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΦΥΛΟ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Ένα πρόγραμμα ομαλής μετάβασης που πραγματοποιήθηκε στην Αυλίδα.

Ένα πρόγραμμα ομαλής μετάβασης που πραγματοποιήθηκε στην Αυλίδα. Ένα πρόγραμμα ομαλής μετάβασης που πραγματοποιήθηκε στην Αυλίδα. Το πρόγραμμα βασίστηκε στο αναπτυξιακό οικολογικό μοντέλο (εισήγηση, Έφη Γουργιώτου, λέκτορα στο Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Εκπαίδευσης,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΛΛΙΑΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Λοχαγός, Νοσηλεύτρια Ψυχικής Υγείας M.Sc Πληροφορική Υγεία Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Διοίκησης Μονάδων Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Δυσκολίες στην επικοινωνία μεταξύ συγγενών και ασθενή με καρκίνο. Παναγιώτης Χατζήκος, Ψυχαναλυτικός- Ψυχοθεραπευτής

Δυσκολίες στην επικοινωνία μεταξύ συγγενών και ασθενή με καρκίνο. Παναγιώτης Χατζήκος, Ψυχαναλυτικός- Ψυχοθεραπευτής Δυσκολίες στην επικοινωνία μεταξύ συγγενών και ασθεν με καρκίνο. Παναγιώτης Χατζκος, Ψυχαναλυτικός- Ψυχοθεραπευτς ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΑΣΘΕΝΗ ΚΑΙ Φόβος Άγχος Σοκ Δυσπιστία Θυμός Άρνηση Ενοχ Απόγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Το μικρό μας δεν μιλάει όπως τα άλλα παιδιά της ηλικίας του. Τι μπορεί να συμβαίνει; Το κοινωνικό περιβάλλον, οι συνθήκες ζωής, και οι παραδόσεις επηρεάζουν θετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ Συνεδρίου-Σεμιναρίου Μητρικού Θηλασμού Μιλένα Ρούσκοβα 22-26 Οκτωβρίου 2014 ΞΑΝΘΗ ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ Παναγιώτης Μ. Σαμαράς Ψυχολόγος Mphil, PgDip, BSc Hons κατάθλιψη της λοχείας Κύρια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών:

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: 1. Αν αισθάνεστε ως γονείς πως δεν έχετε καταφέρει να αντιμετωπίζετε ικανοποιητικά τον θυμό του παιδιού σας, ξεκινήστε να διαβάζετε, να

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη,

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη, ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Ο όρος ψυχική διαταραχή περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος προβλημάτων που έχουν σχέση με την ψυχική κατάσταση και την συμπεριφορά ενός ατόμου. Οι διάφορες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της

Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της Το νέο σχολικό έτος ξεκινά, με τα «πρωτάκια» να αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη μετάβαση στην έως τώρα ζωή τους. Το παιδί αποχωρίζεται για πρώτη φορά

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Ατομικό ιστορικό νηπίου

Ατομικό ιστορικό νηπίου σημαντικές πληροφορίες στοιχεία επικοινωνίας Ατομικό ιστορικό νηπίου στοιχεία της προσωπικότητας του παιδιού Βοηθείστε μας να γνωρίσουμε καλύτερα το παιδί σας Σχολική χρονιά 2015-2016 Όνομα Παιδιού: Συμπληρώστε

Διαβάστε περισσότερα

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο «Φιλολογικό» Φροντιστήριο 2 ο Διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα Α Λυκείου Επιμέλεια: Μάνθου Άρτεμις [Ο διαδικτυακός διάλογος] Δεν μπορεί, ασφαλώς, να αμφισβητηθεί ότι ο διάλογος αποτελεί απαραίτητο στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ι. Τσιάντης MD, DPM, FRC Psych. Αν. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Επιστημονικός Υπεύθυνος ΕΨΥΠΕ Ψυχαναλυτικός Ψυχοθεραπευτής Πρόεδρος Ιατρικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Εμπιστοσύνης του Καταναλωτή

Έρευνα Εμπιστοσύνης του Καταναλωτή ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Έρευνα Εμπιστοσύνης του Καταναλωτή Τριμηνιαία Έρευνα Γ Τρίμηνο 2014 Αθήνα, Οκτώβριος 2014 2 Έρευνα Εμπιστοσύνης του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819 e-mail: hmesogiaki@ippokratio.gr

Διαβάστε περισσότερα