Οµάδα εργασίας Θ-4 Πολιτιστικός Προγραµµατισµός σε Περιφερειακό Επίπεδο ΠΑΡΑ ΟΤΕΟ. ver. 2.1

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Οµάδα εργασίας Θ-4 Πολιτιστικός Προγραµµατισµός σε Περιφερειακό Επίπεδο ΠΑΡΑ ΟΤΕΟ. ver. 2.1"

Transcript

1 Οµάδα εργασίας Θ-4 Πολιτιστικός Προγραµµατισµός σε Περιφερειακό Επίπεδο ΠΑΡΑ ΟΤΕΟ ver. 2.1 Συντονιστής: ρ ηµήτρης Παπαγεωργίου, Επίκουρος Καθηγητής, Τµήµα Πολιτισµικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, Πανεπιστήµιο Αιγαίου d.papageorgiou at aegean.gr Rapporteur: Mιχάλης Βαφόπουλος, Τµήµα Πολιτισµικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, Πανεπιστήµιο Αιγαίου Rapporteur: Mιχάλης Κλωνάρας, Εργαστήριο Εικόνας, Ήχου και Πολιτιστικής Αναπαράστασης, Τµήµα Πολιτισµικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, Πανεπιστήµιο Αιγαίου Vaf at aegean.gr

2 Πρόλογος...8 Εισαγωγή...11 Ι. Τρέχουσα κατάσταση...13 Α. η ελληνική πραγµατικότητα Ι...13 Β. η ελληνική πραγµατικότητα ΙΙ: το παράδειγµα της Σάµου...18 Β.1 Εισαγωγή...18 Β.2 Οµαδοποιηµένα χαρακτηριστικά πολιτιστικής δράσης...20 α) Εποχικότητα...20 β) Χρονικός προσδιορισµός και συχνότητα των εκδηλώσεων...20 γ) Ποιοι είναι οι ηµιουργοί - Συντελεστές...21 δ) Συµµετοχικότητα - συλλογικότητα...22 ε) ηµιουργία σχηµάτων και συµµετοχή µελών...22 στ) Επιχειρήσεις µε δραστηριοποίηση στον πολιτισµό...23 ζ) Πολιτισµική δράση ως επαγγελµατική απασχόληση...23 Β.3 Οργάνωση και υποστήριξη πολιτιστικής δράσης...24 α) Ο σχεδιασµός...24 β) Οργάνωση εκδηλώσεων...25 γ) Περιπτώσεις και φαινόµενα συν-διοργάνωσης δ) Υποστήριξη...26 ε) Χορηγοί - Υποστηρικτές...27 στ) Η συµβολή των ΟΤΑ...28 Β.4 Οικονοµικά ζητήµατα...29 α) Οικονοµική αυτονοµία πολιτιστικών έργων...29 β) Το ύψος της οικονοµικής υποστήριξης (συγκριτική οπτική)...29 γ) Έσοδα από εκδηλώσεις...30 δ) Ιδιωτική συµµετοχή...30 Β.5 Η πολιτιστική δράση ως πνευµατικό δηµιούργηµα...31 α) Κριτικές και αποτίµηση πολιτιστικού έργου...31 β) Κοινό Στόχος...31 Παραδείγµατα...32 γ) ιατήρηση υλικού εκδηλώσεων...32 δ) Πνευµατικά δικαιώµατα...33 Β.6 Προσέγγιση και ανάλυση του θέµατος...33 α) Μεθοδολογία έρευνας...33 β) Μέθοδοι - Εργαλεία έρευνας...34 γ) Μέθοδοι εργαλεία ανάπτυξης (ακροθιγώς)...34 Το «Κατακόρυφο µοντέλο» οργάνωσης έχει ως εξής:...35 Ο «Επιχειρησιακός ανασχεδιασµός» µε βάση νεότερα δεδοµένα...36 Β.7 Οι Πολιτιστικές εκδηλώσεις στο νοµό Σάµου...36 α) Γενικά...37 β) Συνοπτική παρουσίαση...37 ΗΜΟΣ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ...37 ΗΜΟΣ ΒΑΘΕΩΣ...39 ΗΜΟΣ ΚΑΡΛΟΒΑΣΙΩΝ η επιστηµονική γνώση Οικονοµία και Πολιτισµός Εισαγωγικές έννοιες και ορισµοί Η πολιτιστική διάσταση της οικονοµικής ανάλυσης Η οικονοµική διάσταση του πολιτισµού Οικονοµική και Πολιτιστική Αξία

3 1.2.1 Εισαγωγή Η οικονοµική αξία Οικονοµική αποτίµηση πολιτιστικών αγαθών...51 Ατοµική κατανάλωση ιδιωτικών πολιτιστικών αγαθών...51 Συλλογική κατανάλωση δηµόσιων πολιτιστικών αγαθών Η πολιτιστική αξία Η διασύνδεση οικονοµικής και πολιτιστικής αξίας Οικονοµική ανάλυση της δηµιουργικότητας και οι πολιτιστικές βιοµηχανίες Εισαγωγή Θεωρίες για την δηµιουργικότητα Οικονοµικό υπόδειγµα για την δηµιουργικότητα...59 Το αρχικό υπόδειγµα...60 Εισαγωγή οικονοµικών µεταβλητών Η ατοµική δηµιουργία πολιτιστικής αξίας...61 Το εισόδηµα ως περιορισµός...61 Το εισόδηµα ως συνδυασµένη µεταβλητή µεγιστοποίησης...62 Το εισόδηµα ως µοναδική µεταβλητή µεγιστοποίησης...63 Η πολλαπλή απασχόληση Η ατοµική δηµιουργία πολιτιστικής αξίας Η µη-ορθολογική διάσταση της δηµιουργικότητας Πολιτιστικές βιοµηχανίες...66 Ορισµός...66 η διεθνής εµπειρία Ευρώπη Ευρώπη και πολιτιστική δραστηριότητα Ιστορική αναδροµή της ευρωπαϊκής ιδέας ιαχείριση ευρωπαϊκού πολιτισµού Φορείς της ευρωπαϊκής πολιτιστικής πολιτικής Συµβούλιο Ευρώπης...74 Intercultural dialogue...74 ΟΥΝΕΣΚΟ...75 το ιεθνές Ταµείο της Ουνέσκο για την Προώθηση του Πολιτισµού (IFPC)...75 Μια εικόνα από την επίσηµη ιστοσελίδα της Ουνέσκο Ευρωπαϊκή Ένωση...76 EUROCULT21 COMPENDIUM, ένα πρόγραµµα για τον πολιτιστικό σχεδιασµό Σχέδια µελλοντικής δράσης για την πολιτιστική πολιτική και το πρόγραµµα Πολιτισµός Περιφερειακή πολιτική Ευρωπαϊκό Ταµείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) INTERREG ΙΙΙ Παράδειγµα καλής πρακτικής περιφερειακού πολιτιστικού προγραµµατισµού Στατιστικές µελέτες Πίνακας τιµών πολιτιστικών προϊόντων Πίνακας συνολικών δηµοσίων δαπανών ανά τοµέα Συµπεράσµατα Η πολιτιστική πολιτική στις ΗΠΑ Εισαγωγή Τρόποι δράσης στην πολιτιστική πολιτική Μέσα πολιτιστικής πολιτικής Η πολιτιστική πολιτική σε περιφερειακό επίπεδο Οργανισµοί Περιφερειακής Πολιτιστικής Ανάπτυξης Arts Midwest

4 3.5.2 Mid-America Arts Alliance Mid Atlantic Arts Foundation New England Foundation for the Arts - NEFA Southern Arts Federation - SAF WESTAF Το πρόγραµµα περιοδείας του National Endowment for the Arts (NEA touring program) Ποσοτική ανάλυση RAO παράδειγµα καλής πρακτικής περιφερειακού πολιτιστικού προγραµµατισµού: πρόγραµµα ARTRAIN Εισαγωγή Εκθέσεις και εκπαιδευτικά προγράµµατα Εθνικές Περιοδείες Κοινό Αξιολόγηση και συµπεράσµατα (ARTRAIN) Προϋπολογισµός Προσαρµογή του προγράµµατος ΑRTRAIN στα Ελληνικά δεδοµένα Συµπεράσµατα Πολιτιστική Πολιτική στον Καναδά Εισαγωγή Η Πολιτιστική Πολιτική στον Καναδά σε Εθνικό επίπεδο Περιγραφή Ρόλοι και αρµοδιότητες Η Περιφερειακή Πολιτιστική Πολιτική στον Καναδά Πίνακας Οικονοµικές τάσεις στον πολιτισµό για το έτος 2003/ Πίνακας Παραδείγµατα καλών πρακτικών περιφερειακού πολιτιστικού προγραµµατισµού Μελέτη Περίπτωσης Τύπος: Έργο στα πλαίσια της Περιφερειακής Πολιτιστικής Πολιτικής Έργο: ίκτυο ηµιουργικής Πόλης Στόχοι Περιγραφή Έργου Α. Το ηλεκτρονικό δίκτυο Α.1 Χτίζοντας µια αναπτυσσόµενη πληροφοριακή πηγή Α.2 Ανάπτυξη πηγών τεχνογνωσίας Α.3 Στοχεύοντας στην ικανοποίηση των αναγκών της κοινότητας Β. Το συνέδριο Β.1 Περιεχόµενα συνεδρίασης Γ. Οφέλη από το Έργο Γ.1 Οφέλη για τους επαγγελµατίες Γ.2 Οφέλη για την κοινότητα Γ.3 Πλεονεκτήµατα που παρέχει η τεχνολογία Απολογισµός Έργου Παρακάτω παρατίθενται κάποιες οθόνες από τον δικτυακό τόπο του έργου Μελέτη Περίπτωσης Τύπος: Πολιτιστικός Σχεδιασµός Περιοχή: Νιου Μπράνσγουικ (New Brunswick), στο Οντάριο του Καναδά Έτος: Στόχοι Στρατηγικές επίτευξης των στόχων κατά θέµα

5 4.5.3 Φορείς, Οργανισµοί µε ρόλους και αρµοδιότητες στο πολιτιστικό πρόγραµµα Ειδικό παράρτηµα ενότητας 4: Βιβλιογραφικές Αναφορές - Σύνδεσµοι A.1. Άρθρα - Μελέτες - Αναφορές A.2. Έργα A.3. Σύνδεσµοι A.4. Συνεταιρισµοί A.5. ίκτυο ηµιουργικής Πόλης A.6. Πανεπιστήµια A.7. Προγράµµατα - Μαθήµατα A.8. Οργανισµοί που Παρέχουν Χορηγίες A.8.1. Σε εθνικό επίπεδο A.8.2. Σε επαρχιακό επίπεδο A.8.3. Σε κοινοτικό επίπεδο A.9. Επιχειρηµατικότητα A.10 Εταιρείες που δραστηριοποιούνται στο χώρο Η πολιτιστική πολιτική της Αυστραλίας Εισαγωγή Φορείς πολιτιστικής διαχείρισης Ψηφιοποίηση των κυβερνητικών εγγράφων Εικόνα Χρηµατοδότηση πολιτιστικών δραστηριοτήτων Ο ρόλος της κοινοπολιτείας στην πολιτιστική ανάπτυξη της Αυστραλίας Περιπτώσεις πολιτιστικών δράσεων στην Αυστραλία Commonwealth Games Saraswati Arts Program Mowanjum Community Art Project Festivals Australia Regional Residencies Συµπεράσµατα οι νέες τεχνολογίες οι νέες τεχνολογίες Ο e-πολιτισµός σε Ελλάδα και Ευρώπη Οι νέες τεχνολογίες για τον Πολιτισµό Είναι τα µικρά ιδρύµατα έτοιµα να υποδεχτούν τον e-πολιτισµό; Το «τριπλό πρόβληµα» των µικρών ιδρυµάτων Ταξινόµηση των ιδρυµάτων πολιτιστικής κληρονοµιάς Πίνακας Προϋπολογισµός για την οµαλή λειτουργία ενός ιδρύµατος Προσωπικό πλήρους απασχόλησης Αριθµός συλλεκτικών αντικειµένων Αριθµός ετήσιων επισκεπτών Παράδειγµα Πότε θεωρείται µια τεχνολογία έτοιµη για τα ιδρύµατα; Συνολικό κόστος ιδιοκτησίας Ιδιότητες και υνατότητες των ψηφιακών πολιτισµικών αγαθών Τι είναι ψηφιακό προϊόν/αγαθό; υνατότητες ψηφιακών πολιτιστικών αγαθών Προσβασιµότητα Επεξεργασία Εκµετάλλευση Πνευµατικά ικαιώµατα Τύποι ικαιωµάτων

6 Τεχνολογικά Μέσα Προστασίας Τεχνολογίες & Συστήµατα ιαχείρισης ικαιωµάτων ψηφιακού περιεχοµένου Μοντέλο Περιγραφής Λειτουργική Αρχιτεκτονική Αρχιτεκτονική της Πληροφορίας Μεταδεδοµένα & Πνευµατικά ικαιώµατα Ο ρόλος της νέας τεχνολογίας στα πολιτιστικά αγαθά Σκοπιµότητα της ψηφιοποίησης ΛΙΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗΣ υνατότητες και εργαλεία ευφυούς πρόσβασης στην Ψηφιακή Πληροφορία.160 Μεταδεδοµένα και Σηµασιολογικός Χαρακτηρισµός Οντολογίες Συµπεράσµατα Ψηφιοποίηση πολιτιστικού αγαθού Σχεδιασµός του έργου ψηφιοποίησης Λογισµικό ψηφιοποίησης Συνοπτικός Πίνακας Λογισµικού Έλεγχος ποιότητας Μεταδεδοµένα Πρότυπα ψηφιοποίησης Πρότυπα Κειµένου Πρότυπα κωδικοποίησης χαρακτήρων Πρότυπα αρχείων εγγράφων Πρότυπα εικόνας TIFF (Tagged Image File Format) JPEG (Joint Photographic Experts Group) JPEG GIF (Graphics Interchange Format) PNG (Portable Network Graphics) Πρότυπα ήχου WAV MP Real audio Πρότυπα βίντεο MPEG (Motion Pictures Expert Group) QuickTime Real Video Πρότυπα τρισδιάστατου περιεχοµένου VRML (Virtual Reality Markup Language) Shockwave 3D Πρότυπα µεταδεδοµένων Πρότυπα ταξινόµησης και ονοµατολογίας Ενέργειες ανάδειξης προβολής Επεξεργασία εικόνων Θέµατα τρισδιάστατης αναπαράστασης και εικονικής πραγµατικότητας Ιστότοποι Β. Επιθυµητή κατάσταση Β1. Γενικές αρχές Β2. Βασικοί άξονες Β3. ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης Ο περιφερειακός πολιτιστικός προγραµµατισµός Β4. Προτάσεις θεσµικού και οικονοµικού περιεχοµένου

7 Γ. Προτάσεις πολιτικής Προτάσεις πολιτικής µέσα από καταιγισµό ιδεών Πέρα από τις «κλασικές» προτάσεις των συµµετεχόντων για υποδοµές πολιτισµού και θεσµοθετηµένους φορείς συντονισµού θα θέλαµε να επισηµάνουµε δύο προτάσεις πολιτιστικής πολιτικής «άµεσης» δράσης και θεµελιώδους σηµασίας: το πολιτιστικό ηµερολόγιο και το ψηφιακό αρχείο Γ.1.1 Πολιτιστικό Ηµερολόγιο Γ.1.2 ψηφιακό αρχείο Παράρτηµα 1: Βιβλιογραφία Παράρτηµα 2: Πρόγραµµα Πολιτισµός Στήριξη της Ευρωπαϊκής ένωσης στον τοµέα του πολιτισµού Ετήσια σχέδια συνεργασίας Σχέδια πολυετών συµφωνιών συνεργασίας ιάρκεια υλοποίησης των υποβληθέντων σχεδίων: Ένα έτος: Και των δυο ετών ή τριών: Για τα σχέδια του τύπου Πολυετείς Συµφωνίες συνεργασίας Χρηµατοδότηση των επιµέρους ενεργειών

8 Πρόλογος Γίνεται όλο και περισσότερο κατανοητό ότι µια αναπτυγµένη και δυναµική πολιτιστική ζωή συνεισφέρει ουσιαστικά στην δηµιουργία βιώσιµων και ακµάζουσων κοινοτήτων. Παράλληλα, µε την συνειδητοποίηση της συµβολής του πολιτισµού σε αυτούς τους στόχους, έχει αυξηθεί η πολυπλοκότητα των ζητηµάτων προγραµµατισµού και λήψης αποφάσεων σε καθηµερινό επίπεδο. Ο πολιτιστικός προγραµµατισµός (cultural planning) είναι µια απάντηση σε αυτά τα ζητήµατα, παρέχει δηλαδή τις στρατηγικές για την δηµιουργία ενός ενιαίου πλαισίου διατήρησης και αξιοποίησης των πολιτιστικών πόρων. Ο πολιτιστικός προγραµµατισµός είναι µια πολύπλευρη προσέγγιση, και µπορεί να γίνει κατανοητός καλύτερα ως: 1. Η στρατηγική χρήση των πολιτιστικών πόρων για την ολοκληρωµένη ανάπτυξη των κοινοτήτων σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. 2. Μια προσέγγιση βασισµένη στους ευρείς ορισµούς "του πολιτισµού" και των "πολιτιστικών πόρων", οι οποίοι καλύπτουν την κληρονοµιά, τις τοπικές παραδόσεις, τις τέχνες, τα πολυµέσα, τις τέχνες, την τοπογραφία, την αρχιτεκτονική, το αστικό σχέδιο, την αναψυχή, τον αθλητισµό, την ψυχαγωγία, και τον τουρισµό. 3. Μια πολιτιστικά ευαίσθητη προσέγγιση στον αστικό και περιφερειακό προγραµµατισµό και στην χάραξη περιβαλλοντικής, κοινωνικής και οικονοµικής πολιτικής. Ταυτόχρονα, τα ψηφιακά πολιτιστικά αγαθά διέπονται από πρωτοφανή χαρακτηριστικά, ενδεικτικά αναφέρουµε, την (σχεδόν) ανέξοδη άπειρη 8

9 διαιρετότητα, την µηδενικού κόστους άµεση µεταφορά και την δυνατότητα µαζικής χρήσης. Παρά το γεγονός ότι οι νεοπαγείς αυτές ιδιότητες έχουν αυξήσει σηµαντικά την παραγωγή και την κατανάλωση πολιτιστικών προϊόντων, µόνο σχετικά πρόσφατα άρχισαν να ασχολούνται σοβαρά µε το θέµα οι οικονοµολόγοι, δηµιουργώντας ξεχωριστό κλάδο γνωστό ως "πολιτιστικά οικονοµικά" ή "οικονοµικά των τεχνών" (cultural economics). Στα πλαίσια αυτού του κλάδου εξετάζονται οι ιδιαιτερότητες και οι προσαρµογές οι οποίες πρέπει να γίνουν στην κλασική οικονοµική θεώρηση για την µελέτη των πολιτιστικών αγαθών. Επιπλέον, οι συνεχείς τεχνολογικές εξελίξεις οδηγούν σε πολύπλοκες και συχνές αλλαγές στο οικονοµικό υπόδειγµα, τα άτοµα αδυνατούν να κατανοήσουν τις ευκαιρίες και τις απειλές της νέας πραγµατικότητας. Το φαινόµενο αυτό, παρατηρείται σε έντονη µορφή σε περιφερειακό επίπεδο, όπου η απόσταση από το µητροπολιτικό κέντρο συνεπάγεται και τον αποκλεισµό από τις ευκαιρίες και τις αλλαγές στο οικονοµκό µοντέλο. Η προτεινόµενη οµάδα, εποµένως, πρόκειται να µελετήσει τους τρόπους ένταξης του πολιτιστικού προγραµµατισµού στο συνολικό αναπτυξιακό σχέδιο της περιφερειακής κοινότητας. Επιπρόσθετα, θα διερευνηθούν οι δυνατότητες τις οποίες προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες πλέγµατος (grid) και του σηµασιολογικού ιστού (semantic web). Το αντικείµενο της προτεινόµενης οµάδας έχει σαν σκοπό να συµπληρώσει το γενικό και µακροσκοπικό στόχο της οµάδας H4 «Εφαρµογή νέων τεχνολογιών στον τοµέα του Πολιτισµού» προσθέτοντας την διάσταση του πολιστιστικού προγραµµατισµού σε περιφερειακό επίπεδο, δηλαδή µελετώντας τρόπους ενεργοποίησης και αξιοποίησης του καθηµερινού πολίτη της περιφέρειας στην υπόθεση τοου πολιτισµού. 9

10 10

11 Εισαγωγή Η βασική µεθοδολογική προσέγγιση της ανάλυσης του περιφερειακού πολιτιστικού προγραµµατισµού αναπαρίσταται στο Σχήµα 1. Ως αρχικό βήµα και απαραίτητη προϋπόθεση τίθεται η ανάλυση της τρέχουσας κατάστασης. Στην συνέχεια, περιγράφουµε το γενικό πλαίσιο αρχών της επιθυµητής κατάστασης που θέλουµε να προσεγγίσουµε. Σε αυτό το σηµείο, πρέπει να τονίσουµε ότι η ανάλυση δεν είναι στατική και εµπεριέχει το στοιχείο της δυναµικής ανανέωσης της επιθυµητής κατάστασης ή/και των επιµέρους παραγόντων. Οι επιµέρους παράγοντες συνοψίζονται στην διεθνή εµπειρία, τις νέες τεχνολογίες, την επιστηµονική γνώση, την πολιτική βούληση, την διάθεση συνεργασίας ανάµεσα στους κοινωνικούς εταίρους και ως βάση τίθεται η χρηµατοδότηση κάθε προσπάθειας. Σε αυτό το µεθοδολογικό πλαίσιο διεξήχθησαν οι συναντήσεις της οµάδας και οργανώνεται το παρόν κείµενο. Στην πρώτη ενότητα παρουσιάζονται δύο όψεις της σηµερινής ελληνικής πολιτιστικής πραγµατικότητας. Η συνολική όψη και η επικεντρωµένη όψη µέσα από µία συνοπτική και κριτική παρουσίαση των πολιτιστικών δρώµενων της Σάµου. Στην επόµενη ενότητα, παρουσιάζεται σε τρία µέρη η βασική θεµατολογία της επιστηµονικής βιβλιογραφίας σχετικά µε την οικονοµία του πολιτισµού. Η Τρίτη ενότητα ασχολείται µε τα βασικά σηµεία και τις καλές πρακτικές πολιτιστικής πολιτικής και προγραµµατισµού σε ένα µέρος του «αγγλοσαξωνικού» κόσµου (ΗΠΑ, Αυστραλία, Καναδάς) και την Ευρώπη. Η επόµενη ενότητα αναφέρεται διεξοδικά στην επίδραση των νέων τεχνολογιών στην παραγωγή και οργάνωση του πολιτιστικού περιεχοµένου. Οι τελευταίες ενότητες ασχολούνται µε τα γενικά χαρακτηριστικά της επιθυµητής κατάστασης και τον σηµαίνοντα ρόλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Οι βασικές προτάσεις πολιτικής που παρουσιάζονται προέκυψαν µέσα από την διαδικασία του καταιγισµού ιδεών. Ιδιαίτερη 11

12 έµφαση δίνεται στην δηµιουργία ηλεκτρονικού πολιτιστικού ηµερολογίου και ψηφιακού αρχείου για τις τρέχουσες εκδηλώσεις. Σχήµα 1 Βασική µεθοδολογική προσέγγιση της ανάλυσης του περιφερειακού πολιτιστικού προγραµµατισµού 12

13 Ι. Τρέχουσα κατάσταση Α. η ελληνική πραγµατικότητα Ι 1 «Είναι προφανές ότι τα τελευταία χρόνια, µε την έκρηξη και των τεχνολογιών, τα πολιτισµικά φαινόµενα πυκνώνουν στον κοινωνικό χώρο, µαζί µε τις νέες πολιτισµικές πρακτικές, κερδίζοντας µεγαλύτερη ορατότητα και προκαλώντας εντάσεις. Αν προσπεράσουµε την επιφανειακή αναταραχή που προκαλούν οι εντάσεις αυτές, συνήθως µέσω µαζικών ταυτίσεων και πολώσεων, διαπιστώνουµε ότι επαναφέρουν, στο βάθος, το κεντρικό ζήτηµα της σχέσης της κοινωνίας µας µε τον πολιτισµό, σε πολλές από τις επιµέρους πτυχές του. Με άλλα λόγια, θέτουν κρίσιµα ερωτήµατα, που πρέπει να απαντηθούν σε επίπεδο πολιτισµικής πολιτικής. Έτσι, η θορυβώδης Eurovision θέτει ουσιαστικά το ζήτηµα του ρόλου της κρατικής τηλεόρασης, η υποψηφιότητα της Γκιουλ Καραχασάν ανακινεί την πολυπολιτισµικότητα και τις ταυτότητες, «Η αγάπη δίχως σύνορα» την εικόνα του Άλλου, ο Χάρι Πότερ την παγκοσµιοποίηση στο επίπεδο των παιδικών αναγνωσµάτων, ο Κώδικας Ντα Βίντσι τη θρησκευτική κουλτούρα, για να φέρουµε λίγα µόνο από τα πολλά παραδείγµατα που παράχθηκαν πρόσφατα σε µαζικό επίπεδο. Από τη µεριά τους, οι διαρκώς ανανεούµενες πολιτιστικές πρακτικές οδηγούν σε καινούργια µονοπάτια την κατανάλωση πολιτιστικών προϊόντων και υπηρεσιών. Θεµατικά πάρκα, εµπορικά κέντρα, µεγάλα βιβλιοπωλεία, internet-cafe, i-pod, blog, chat-rooms, κ.λπ., προσφέρουν πρωτοφανείς 1 αποσπάσµα από το άρθρο της Μυρσίνης Ζορµπά, «Ποιά Πολιτιστική πολιτική; Νέα πολιτιστικά φαινόµενα και πρακτικές- Μεταρρυθµίσεις στην πολιτική πολιτισµού», Μεταρρύθµιση,

14 συνδυασµούς και οµογενοποιήσεις. Παράλληλα, όµως, αυτές οι πρακτικές αναδεικνύουν νέες ανισότητες και διακρίσεις: ηλικιακές, κοινωνικές, έµφυλες, περιφερειακές, µητροπολιτικές, πολιτισµικές, µειονοτήτων, κ.λπ. Αυτή η διαδικασία οµογενοποίησης και κατακερµατισµού, σύγκλισης και χάσµατος, λαµβάνει χώρα τόσο στο δηµόσιο, όσο και στον ιδιωτικό χώρο, στις λειτουργίες της πόλης αλλά και στις ατοµικές επιλογές. εν πρόκειται πια για διχοτοµήσεις ανάµεσα σε δίπολα επιλογών, λ.χ. παλιό-νέο, ελίτ- µαζικό, αλλά για µια ζύµωση που επηρεάζει όλους τους δρώντες του ευρύτερου κυκλώµατος παραγωγής, διανοµής και κατανάλωσης κουλτούρας. Καθώς µάλιστα τα αποτελέσµατα αυτής της ζύµωσης διαχέονται ταχύτατα σε πολλά επιµέρους δίκτυα που αλληλοτροφοδοτούνται, δεν διοχετεύονται απλώς προς κάθε κατεύθυνση νέα ή µεταλλαγµένα στοιχεία, αλλά εισάγονται και νέοι συνδυαστικοί κανόνες, που γεννούν υβρίδια και µεθοριακότητες. Μέσα σε όλη αυτή τη ρευστότητα, δεν θα πρέπει να παραγνωρίσει κανείς µια άλλη γραµµή παραγωγής και διανοµής, την παράδοση της υψηλής κουλτούρας, η οποία κρατά σταθερή την αισθητική και ποιοτική πολιτιστική αναφορά, που δεν αποµακρύνεται από τις αρχές της καλλιέργειας µιας ελίτ και της ιάκρισης, αντιτασσόµενη σθεναρά στη µαζική κουλτούρα. Η γραµµή αυτή διαθέτει ισχυρή παράδοση και θεωρητικές ρίζες στη Σχολή της Φραγκφούρτης, η οποία επηρέασε ίσως περισσότερο από κάθε άλλο ρεύµα σκέψης την ελληνική διανόηση γύρω από τα ζητήµατα του πολιτισµού. Πρακτικά, το ρεύµα αυτό εκπροσωπείται από τα νέα σύγχρονα ιδιωτικά (µε δηµόσια συνδροµή) µουσεία, τα δύο Μέγαρα Μουσικής, τα Κοινωφελή Ιδρύµατα, ορισµένες γκαλερί, τις υψηλού γούστου καλλιτεχνικές και πολιτιστικές διοργανώσεις, την επικοινωνία µε ανάλογα ξένα καλλιτεχνικά ρεύµατα, τις επισκέψεις γνωστών διανοητών και ορισµένες πειραµατικές καλλιτεχνικές οµάδες. 14

15 Αυτές είναι πολύ συνοπτικά οι δύο βασικές συνιστώσες του σύγχρονου πολιτισµικού τοπίου της χώρας, που θα µπορούσαν συµβατικά να ονοµαστούν µαζική και ελίτ κουλτούρα. Θα ήταν όµως λάθος να υποθέσει κανείς ότι πρόκειται για δύο εντελώς ξεχωριστά πεδία χωρίς σηµεία επαφής, όπως πολύ συχνά συµβαίνει να παρουσιάζονται σε σχολιασµούς µε την υιοθέτηση της διάκρισης κουλτούρα-µη κουλτούρα, πολιτισµόςσκουπίδια. Καταρχάς, αναφερθήκαµε πιο πάνω στην πολιτισµική µίξη που δεν επιτρέπει πλέον την απόλυτη καθαρότητα ανάµεσα σε είδη, ποιότητες, κοινά κ.λπ., αλλά οδηγεί σε οσµώσεις, αναθεωρήσεις και ανακατατάξεις. Το σηµαντικότερο, όµως, είναι ότι όχι απλώς δεν βρίσκονται σε παγιωµένη απόσταση, αλλά υπάρχει ανάµεσά τους διαρκής τριβή. Η µαζική και η υψηλή κουλτούρα ακουµπούν η µια την άλλη και συγκρούονται, διεκδικώντας καθεµιά για λογαριασµό της, τόσο την αναδιανοµή της αγοράς, όσο και την αναδιανοµή του πολιτισµικού κύρους. Είναι δύο σκληρά αντιµαχόµενες αντίπαλες πλευρές που ερίζουν για την επικράτηση σε µια διαρκή πάλη ηγεµονίας. Το πεδίο του πολιτισµού, δηλαδή το πεδίο όπου παράγονται και διακινούνται νοήµατα και αναπαραστάσεις, ζει σε διαρκή εµπόλεµη κατάσταση, στην οποία όλοι εµπλεκόµαστε, µε τις επιλογές, τη συµµετοχή ή την αδιαφορία µας. Άλλωστε, και στο εσωτερικό καθεµιάς από τις δύο πλευρές διεξάγονται µάχες επικράτησης. Ποιος θα ήταν, εποµένως, ο πρωταρχικός ρόλος της πολιτείας και της πολιτισµικής πολιτικής; Να έχουµε, ασφαλώς, καλύτερη εικόνα αυτής της σύγκρουσης που περιγράψαµε παραπάνω. Για να γίνει αυτό χρειάζεται να εξετάσουµε την πολιτισµική δοµή της χώρας στη δυναµική της, να διερευνήσουµε τη σύσταση του πολιτισµικού της κεφαλαίου. Η πολιτισµική κληρονοµιά, η παραγωγή σύγχρονου πολιτισµού, οι όροι διάχυσης της κουλτούρας, η λειτουργία των κρατικών ΜΜΕ, η εκπαίδευση, οι πολιτιστικές πρακτικές, οι ανισότητες και οι διακρίσεις, είναι µόνο µερικές από τις 15

16 παραµέτρους της πολιτισµικής ανάλυσης. Στόχος της ανάλυσης δεν µπορεί παρά να είναι η διατύπωση πολιτικών προτεραιοτήτων, µέσα από τη λειτουργία ενός Πολιτιστικού παρατηρητήριου, που θα λειτουργεί σταθερά ως πολιτισµικός σεισµογράφος, παρακολουθώντας την ποιοτική και ποσοτική εξέλιξη των παραπάνω µεγεθών. Αλλά αν αυτά τα µεγέθη παρουσιάζουν ενδιαφέρον, δεν είναι για να ταξινοµηθούν ακαδηµαϊκά. Είναι, κυρίως, για να κάνουν πιο ορατές στην κοινωνία και την πολιτική τις συγκρούσεις των νοηµάτων, τον πόλεµο ηγεµονίας και να οδηγήσουν σε µια πιο δίκαιη πολιτισµική πολιτική, που θα εγγυάται τις αναγκαίες ρυθµίσεις αναδιανοµής του πολιτισµικού κεφαλαίου, µε ορισµένους βασικούς στόχους: τον πλουραλισµό και τη διαφορετικότητα, τον εκδηµοκρατισµό και τη συµµετοχή. Τέσσερις πολιτικοί στόχοι, που θα πρέπει να ενταχθούν στην αναπτυξιακή πολιτική της χώρας, να λειτουργήσουν ευεργετικά στον κοινωνικό ιστό, απελευθερώνοντας δυνάµεις και οικειώνοντάς τον µε τη δηµιουργικότητα. Τέλος, να οδηγήσουν στην περιπέτεια της συνάντησης µε το σήµερα του ανοιχτού κόσµου. Καθώς οι παλιότερες ταυτότητες αδυνατίζουν, αξίζει να προσφερθούν υλικά για την καλύτερη διαµόρφωση των νέων. Είναι γι αυτό απαραίτητο να κατανοηθεί ο τρόπος που λειτούργησε η πολιτισµική πολιτική στις προηγούµενες δεκαετίες: στη δεκαετία του 60 µε το µοντέλο πολιτισµικής κληρονοµιάς και τουρισµού, απ τη µια, και προοδευτικής λαϊκής κουλτούρας από την άλλη. Στη Μεταπολίτευση, µε τα κινήµατα αντιηγεµονικής και αναδυόµενης κουλτούρας στη γραµµή των δικαιωµάτων. Στη δεκαετία του 80, µε τη µετάγγιση κοινωνικών και πολιτικών αναφορών στην πολιτισµική σφαίρα, που πρόσφεραν τους όρους εκδηµοκρατισµού της κουλτούρας και, στη συνέχεια, τις αλλοιώσεις του. Στη δεκαετία του 90, µε µια πρωτοφανή σε µέγεθος επένδυση µέσω των ΚΠΣ, που ανανέωσε τις 16

17 υποδοµές κυρίως της πολιτισµικής κληρονοµιάς και, κατά δεύτερο λόγο, της υψηλής κουλτούρας. Τα πιο πάνω θα συντελέσουν επίσης να αυξηθεί το ειδικό βάρος του πολιτισµού, τόσο στην κοινωνική συνείδηση, όσο και στις πολιτικές που ασκούνται, ώστε να επηρεάσει ευρύτερα τις αξίες, στάσεις, συµπεριφορές και πρακτικές των πολιτών. Η πολιτιστική πολιτική δεν µπορεί να έχει πια ως στόχο την «αισθητική καλλιέργεια του λαού», αφού κάτι τέτοιο έχει αποδειχθεί ότι ανάγεται, σε τελευταία ανάλυση, είτε σε ένα παρωχηµένο διαφωτιστικό-εκπολιτιστικό µοντέλο, είτε στο µοντέλο των συγκεντρωτικών καθεστώτων, συνοδευόµενο από λογοκρισία, προπαγάνδα, κοινωνική µηχανική. Ωστόσο, η πολιτιστική πολιτική οφείλει να λαµβάνει υπόψη της τα φαινόµενα που αναδύονται στο δηµόσιο χώρο, να παρακολουθεί την καθηµερινή πολιτιστική πραγµατικότητα της χώρας και τις τάσεις της, να ρυθµίζει τα θεµελιώδη ελλείµµατα και τις συγκρούσεις. Είναι γι αυτό που χρειάζεται η επεξεργασία µιας νέας πολιτικής ατζέντας για τον πολιτισµό, που θα οδηγήσει τη χώρα στην αξιοποίηση του ΚΠΣ. Η πολιτική ευθύνη της κυβέρνησης είναι, στον τοµέα αυτό, όπως προσπαθήσαµε να δείξουµε, πολύ µεγαλύτερη από τη διαχείριση των οικονοµικών µεγεθών. Είναι η ευθύνη απέναντι στον πολιτισµικό προσανατολισµό της χώρας και στην ποιότητα της καθηµερινής ζωής των πολιτών.» 17

18 Β. η ελληνική πραγµατικότητα ΙΙ: το παράδειγµα της Σάµου Β.1 Εισαγωγή Από τη διερεύνηση προέκυψαν συµπεράσµατα, τα οποία αφού επεξεργαστήκαµε τα παραθέτουµε στη συνέχεια ως βασικά οµαδοποιηµένα χαρακτηριστικά. Εισαγωγικά παραδείγµατα αναφοράς για την προσέγγιση του θέµατος παραθέτουµε τα ακόλουθα. Τον Αύγουστο του 2005, ενώ από τον ήµο Πυθαγορείου είχε οργανωθεί και γνωστοποιηθεί παράσταση αρχαίας ελληνικής τραγωδίας από το Εθνικό Θέατρο, σε γειτονικό δήµο σχεδιάζονταν συναυλία µε εξέχοντα καλλιτέχνη. Επίσης, ενώ είχαν προγραµµατιστεί οι εκδηλώσεις της 5ης και 6ης Αυγούστου για την λυτρωτική «Ναυµαχία της Μυκάλης» (οι σηµαντικότερες, εκτός των Εθνικών εορτών) µε προγραµµατισµένη την παρουσία υψηλών προσκεκληµένων, άλλος φορέας είχε οργανώσει ανοιχτή καλλιτεχνική εκδήλωση. εν θα ήταν δυνατό άραγε να προϋπάρξει ευρύτερη συνεργασία φορέων που ασχολούνται µε τον πολιτισµό για ορθολογικότερη και συστηµατικότερη χωρική και χρονική διάρθρωση δραστηριοτήτων µε βελτιστοποίηση του αποτελέσµατος; Ποιος είναι όµως ο σκοπός της πολιτισµικής δράσης στο νοµό Σάµου; Θεµελιωδώς θεωρούµε ότι αφορά τη συµβολή σε αυτό που εν γένει εκλαµβάνουµε ως ποιοτική βελτίωση του ατοµικού και συλλογικού κοινωνικού επιπέδου, µε όλες τις καλές προεκτάσεις σε άλλους τοµείς (οικονοµία, παιδεία, καθηµερινή πρακτική). Από αυτή την οπτική συνάγεται και η σηµασία της πολιτιστικής δράσης. Στις γραµµές που ακολουθούν, προσεγγίζουµε το θέµα από πολλές οπτικές, από την πλευρά των διοργανωτών και των συντελεστών της πολιτιστικής 18

19 δηµιουργίας, διότι αυτοί φέρουν και το βάρος της ευθύνης σχεδιασµού και υλοποίησης. Ο τρόπος παρουσίασης τον απόψεων είναι: α) αφαιρετικός, ώστε να επισηµαίνονται οι κύριες πτυχές, χωρίς ειδικές λεπτοµέρειες που δεν έχουν ξεχωριστή βαρύτητα και β) µε συγκεντρωτική θεµατική παρουσίαση, ώστε να οµαδοποιούνται κατά το δυνατό όλες οι επισηµανθείσες λεπτοµέρειες. 19

20 Β.2 Οµαδοποιηµένα χαρακτηριστικά πολιτιστικής δράσης α) Εποχικότητα Το πρώτο που επισηµάνθηκε είναι η έντονη εποχικότητα. Το σύνολο σχεδόν των δραστηριοτήτων πραγµατώνονται τη θερινή εποχή που είναι και τουριστική περίοδος µε έµφαση τον Αύγουστο. Αυτό δεν είναι κατ ανάγκη κακό, όµως οµαλότερη χρονική (και συµπληρωµατικά θεµατική) διάταξη, ασφαλώς θα µπορεί να έχει πυκνότερη προσέλευση και καλύτερη πνευµατική ψυχαγωγική απόδοση. Η µελέτη των ιδιαίτερων κοινωνικών και χωρικών συνθηκών και της πληθυσµιακής σύνθεσης µπορεί να αναδείξει νέες καλύτερες προοπτικές χρονικής κατανοµής και αποτελεσµατικότητας β) Χρονικός προσδιορισµός και συχνότητα των εκδηλώσεων ιαπιστώσαµε ότι οι εκδηλώσεις απευθύνονται κυρίως στους ντόπιους κάτοικους και της αυτούς της διασποράς ή ότι γι αυτές ενδιαφέρονται κυρίως οι προαναφερόµενες κοινωνικές οµάδες. Βεβαίως, το καλοκαίρι είναι η περίοδος που προσφέρεται για ανοιχτές εκδηλώσεις και βρίσκονται µαζί όλες οι οµάδες ενδιαφερόµενων. Έχοντας υπόψη ότι µέγα µέρος αυτών των εκδηλώσεων δεν απευθύνεται σε αλλοδαπούς τουρίστες και ότι (κατά παράξενο τρόπο) τα τουριστικά πρακτορεία δεν έχουν στα προγράµµατα τους παροτρύνσεις για την παρακολούθηση τοπικών εκδηλώσεων, για ποιους και γιατί γίνονται κυρίως το καλοκαίρι οι πολιτιστικές δραστηριότητες; Προκύπτει ως προφανές ότι πρέπει : - να υπάρξει στροφή προς το τουριστικό ρεύµα, αφενός - και αφετέρου να αµβλυνθεί η εποχικότητα αφού η χειµερινή περίοδος είναι περιοριστική για εξόδους και µετακινήσεις. 20

21 - η ανάγκη γι αυτό που λέµε πνευµατική ψυχική καλλιέργεια (µε τη µορφή της ποιοτικής ψυχαγωγίας) όταν υπάρχει είναι συνεχής, ενώ όταν εν πολλοίς λείπει καλό είναι - για το κοινωνικό σύνολο- να αναπτυχθεί. Και εδώ η κοινωνική έρευνα µπορεί να δώσει λύσεις πληρέστερης αξιοποίησης της πνευµατικής δηµιουργίας από ευρύτερες οµάδες κοινού - στόχου και µε οικονοµικά για την περιοχή οφέλη. γ) Ποιοι είναι οι ηµιουργοί - Συντελεστές Τα πολιτιστικά γεγονότα στηρίζονται στην εθελοντική µη επαγγελµατική δραστηριότητα. Οι δυο όροι δεν είναι όµοιοι (και αυτό χωρίς λογοπαίγνιο). Εθελοντική εν γένει χαρακτηρίζεται η πολιτιστική δηµιουργία στην περιοχή µας, µε την σαφή έννοια ότι το µέγιστο ποσοστό εκδηλώσεων (ως προς τη δοµή και την παρουσίαση) σχεδιάζεται και υλοποιείται από άτοµα και οµάδες που δεν έχουν επαγγελµατική σχέση µε τον χώρο της καλλιτεχνικής δηµιουργίας. Αυτό αλλιώς σηµαίνει µη επαγγελµατική σχέση. Στην έννοια ερασιτεχνική αποδίδουµε την κυριολεκτική της εκδοχή (του έρωτα προς την τέχνη) που µε ιδιαίτερη ικανοποίηση βλέπουµε να συµβαίνει στις κοινωνίες του Βόρειου Αιγαίου και της Ελληνικής Επαρχίας γενικότερα. Με την άλλη έννοια του όρου δεν συναντήσαµε παραδείγµατα, αλλά θα ήταν και µεµψίµοιρο να κάνουµε τέτοια κριτική. Η βελτίωση ή η αναβάθµιση της ποιότητας µε τα υπάρχοντα µέσα, µεθόδους, εξοπλισµό και αποτελεσµατικότητα έχει να κάνει µε τον cost / benefit ήτοι µε τον λόγο κόστους οφέλους σε σχέση µε τα παρεχόµενα µέσα και τις πραγµατικές δυνατότητες. 21

22 Ο συστηµατικός σχεδιασµός προκαλεί καλύτερη αξιοποίηση (ανθρώπων, υλικών και µέσων), αλλά και µεγαλύτερη έφεση του ανθρώπινου δυναµικού στην πνευµατική δηµιουργία. δ) Συµµετοχικότητα - συλλογικότητα Οι εκδηλώσεις πολιτιστικής δράσης απαιτούν υψηλό βαθµό συµµετοχικότητας και άµεση συστηµατική συνεργασία πολλών ατόµων στις ίδιες και συγχρόνως σε διαφορετικές ειδικότητες (π.χ. cast ηθοποιών, χορευτική οµάδα, τεχνική υποστήριξη). Και αυτό γίνεται φανερό ακόµα και σε µια µικρή θεατρική παράσταση για το «ανέβασµα» της οποίας προηγείται επιλογή έργου, ίσως µετάφραση ή προσαρµογή, σενάριο, σκηνοθεσία, ηθοποιοί µε ειδικά κατά περίπτωση χαρακτηριστικά (ή προσαρµογή εµφάνισης), ενδυµατολογική έρευνα και παραγωγή, σκηνογραφία, σκηνικά και έπιπλα σκηνής, µουσική (έτοιµη ή σε τροποποίηση, ή ορχήστρα) εξοπλισµός σκηνής (φώτα, ηχητικά εφφέ, µικροφωνικό σύστηµα κλπ), τεχνικός σκηνής, προσωπικό υποστήριξης, µέθοδο και υλικό προβολής, χώρος παράστασης, εξασφάλιση πρόσβασης, ασφάλεια παριστάµενων κλπ. Ακόµη και σε παρουσίαση του έργου ενός καλλιτέχνη (ζωγραφική, γλυπτική, λογοτεχνία) απαιτείται συνεργασία πολλών ειδικοτήτων. Η συµµετοχή είναι έννοια κλειδί στη µη-επαγγελµατική πολιτιστική δηµιουργία και στην περιοχή µας έχει πολύ καλή µαρτυρία. Μένει να εφαρµοστούν οι νέες επιστηµονικές γνώσεις και τεχνολογικές εξελίξεις για την βελτιστοποίηση της απόδοσης. ε) ηµιουργία σχηµάτων και συµµετοχή µελών 22

23 Η δηµιουργία και η παρουσία καλλιτεχνικών σχηµάτων στον χώρο του Β. Αιγαίου δεν είναι περιστασιακή. Σύσταση οµάδων µε τη µεγαλύτερη διάρκεια παρουσίας στα καλλιτεχνικά πράγµατα παρατηρείται κυρίως σε αµιγή σχήµατα (θεατρικά χορευτικά) όπου απαιτείται πολύχρονη και διαρκής επαφή µε το τοµέα ενασχόλησής τους. Τα παραπάνω δείχνουν το συνεχές της παρουσίας ενός προσώπου ή σχήµατος µε την τέχνη που υπηρετεί και κατ επέκταση την ανάγκη σχεδιασµού µε ενσωµατωµένη και αυτή την παράµετρο. Νέες µεθοδολογίες σχεδιασµού και εξοπλισµού ενισχύουν την έφεση δηµιουργίας και την απόδοση έργου. στ) Επιχειρήσεις µε δραστηριοποίηση στον πολιτισµό. Συνέπεια των προαναφερόµενων είναι ότι δεν υπάρχουν πρακτικά επιχειρήσεις µε κύρια δραστηριότητα την «παραγωγή» πολιτιστικής δραστηριότητας. Απόπειρες και προσπάθειες είναι γνωστές και κατά πάσα πιθανότητα δεν θα είναι αρνητικό φαινόµενο η ιδιωτική επιχειρηµατική συµβολή στην ποιοτική δηµιουργία. Είναι όµως πιθανόν ότι θα σηµαίνει άµεση (και όχι έµµεση µέσω φορολογίας) οικονοµική συµµετοχή του κοινού σε µεγαλύτερο βαθµό απ ότι σήµερα. ζ) Πολιτισµική δράση ως επαγγελµατική απασχόληση Παρεµφερές αλλά διαφορετικό είναι το φαινόµενο ότι η συµµετοχή επαγγελµατιών του θεάµατος είναι ελάχιστη ή εκλείπει. Οι συντελεστές (καλλιτέχνες, τεχνικοί, λοιπό προσωπικό) στο σύνολο πρακτικά των πολιτιστικών εκδηλώσεων (θεατρικά, µουσικής και εικαστικά δρώµενα) είναι µη επαγγελµατικά στελέχη του χώρου. 23

24 Επαγγελµατική σχέση συναντάµε κυρίως στις εκδηλώσεις µουσικής (στους µουσικούς και στις ορχήστρες), στην τεχνική υποστήριξη (φωτισµός, ήχος, video) και σε εικαστικούς καλλιτέχνες (ζωγραφική, γλυπτική κλπ). Συµπληρωµατικά, παρατηρήθηκαν περιπτώσεις όπου δηµιουργοί (κυρίως στην εικαστική και λογοτεχνική δράση) δεν έχουν αυτόνοµη τη δυνατότητα προβολής του έργου τους (κατά συνέπεια µένει µη εκτιµηµένη η αξία του). Η στελέχωση ή η σύσταση επιχειρήσεων µε ειδίκευση στην πολιτιστική δράση µπορεί να δώσει νέες ευκαιρίες τόσο στην ποιοτική παρουσίαση πολιτιστικού έργου όσο και στον υγιή επαγγελµατικό προορισµό νέων συµπολιτών µας. Β.3 Οργάνωση και υποστήριξη πολιτιστικής δράσης α) Ο σχεδιασµός Κάθε πολιτισµικό δρώµενο είναι αυτόνοµο ή εντάσσεται σε οµαδοποιηµένο σχεδιασµό. Ο σχεδιασµός κατηγοριοποιείται σε «γενικό» και «ειδικό». «Γενικός», είναι αυτός που αφορά µια περίοδο εκδηλώσεων (π.χ. το καλοκαίρι) ή µια δέσµη εκδηλώσεων (π.χ. «Μουσικός Αύγουστος», ή εκδηλώσεις αποκριάς). Ο «γενικός» σχεδιασµός των εκδηλώσεων γίνεται συνήθως από στελέχη (εκλεγµένοι ή προσωπικό) των φορέων επιχορήγησης (αποδίδουµε διαφορετική έννοια από το «χρηµατοδότηση») που είναι κυρίως η Αυτοδιοίκηση η οποία και έχει αναλάβει το βάρος της διοργάνωσης των εκδηλώσεων. Σηµειώνουµε πάντως ότι στις πλείστες των περιπτώσεων οι αναλαµβάνοντες τον σχεδιασµό δεν έχουν ειδικότητα στα πολιτιστικά δρώµενα χωρίς βεβαίως αυτό να είναι κατ ανάγκη αρνητικό. Αφενός, 24

25 διότι ο πολιτισµός είναι πνευµατική λειτουργία και έτσι είναι δικαίωµα όλων και αφετέρου διότι έχουν εκ του νόµου και «εξ αντικειµένου» ως αυτή την αρµοδιότητα. Πολλές φορές (µε όντως δηµοκρατική διαδικασία) γίνεται πρόσκληση ή γνωστοποίηση του σχεδιασµού προς συλλογικούς φορείς και υποβάλλονται προτάσεις. «Ειδικός», είναι ο σχεδιασµός που αφορά την πραγµάτωση µιας εκδήλωσης και γίνεται κυρίως κατά περίπτωση από στελέχη του φορέα υλοποίησης. Στις λοιπές περιπτώσεις (σε σαφώς µικρότερο ποσοστό) αναλαµβάνονται πρωτοβουλίες από φορείς πολιτισµού (σύλλογοι κλπ) που κάνουν και τον σχεδιασµό. Συµπληρωµατικά, ο σχεδιασµός εκδηλώσεων είναι κυρίως περιπτωσιακός. Σε πολύ µικρότερο ποσοστό είναι ετήσιος. εν διαπιστώθηκε σχεδιασµός εκδηλώσεων µε βάθος χρόνου (π.χ. τετραετία) ή µε αναπτυξιακή στοχοπροσήλωση. Για αυτές τις ενέργειες απαιτείται προσεκτική και ειδική µελέτη µε διεπιστηµονική προσέγγιση (όπως κοινωνιολογική οικονοµική - τεχνολογική ψυχολογική διάσταση) από ειδικευµένο επιστηµονικό στελεχικό δυναµικό που παρέχεται πλέον το Παν/µιο Αιγαίου / Τµήµα Πολιτισµικής Τεχνολογίας και όχι µόνο. β) Οργάνωση εκδηλώσεων Οργανωτικοί φορείς είναι κυρίως οι ήµοι και τα Νοµικά τους Πρόσωπα. Η Νοµαρχιακή Αυτοδιοίκηση ή άλλοι φορείς της Αυτοδιοίκησης ή του δηµοσίου -όταν συµµετέχουν- είναι συνδιοργανωτές. Πολλές εκδηλώσεις οργανώνονται απευθείας από Συλλόγους. Αυτό οφείλεται στο πεδίο 25

26 αρµοδιοτήτων και ευθυνών, αλλά και των δυνατοτήτων και των διαθέσεων προσφοράς και παρουσίας στα κοινωνικά πράγµατα που απαντώνται σε κάθε περίπτωση. γ) Περιπτώσεις και φαινόµενα συν-διοργάνωσης. Τα πολιτιστικά δρώµενα από πλευράς οργανωτικής πλοκής είναι εν γένει σύνθετες δραστηριότητες. Απαιτείται εκτός των συντελεστών, κατάλληλος χώρος (πλατεία, γήπεδο, θέατρο ή συνεδριακός χώρος ή χώρος έκθεσης), ηλεκτρική εγκατάσταση, ηχητικά - οπτικά συστήµατα, πρόσβαση κοινού, parking, καθίσµατα, βοηθητική χώροι, πυρασφάλεια, καθαριότητα, χρηµατοδότηση, κλπ. ιαπιστώνεται ότι στις περισσότερες των περιπτώσεων οι οργανωτικές ανάγκες καλύπτονται µε συνδιοργάνωση και εθελοντική συµµετοχή, µε ειδικές για κάθε δράση συνθήκες (π.χ. εκδήλωση στο δηµοτικό θέατρο µε χρηµατοδότηση από τη Ν.Α. και συντελεστές από ερασιτεχνική θεατρική οµάδα). Πρακτικά αυτό σηµαίνει άθλος η πραγµατοποίηση µίας εκδήλωσης, µε συνεχείς δυσκολίες στον συντονισµό και στον προγραµµατισµό. Όµως, η πολύπτυχη παρουσία απαιτεί και «συνθετότερο» και κεντρικό καταρχήν σχεδιασµό σε επίπεδο Νοµού, που καλό είναι να επεκτείνεται και σε επίπεδο Περιφέρειας ή αρχιπελάγους µε τη µορφή ανταλλαγών. Κι εδώ απαιτείται αξιοποίηση ειδικού επιστηµονικού προσωπικού που θα στηρίζει τις επιλογές και αποφάσεις της θεσµικά υπεύθυνης διοίκησης και αυτοδιοίκησης. δ) Υποστήριξη Οι πολιτιστικές δραστηριότητες χρειάζονται πολύπλευρη υποστήριξη, Ι) η Οικονοµική καταρχήν δεδοµένου: 26

27 - είτε της µη επαγγελµατικής ενασχόλησης των συντελεστών - είτε της παροχής πολιτιστικής παραγωγής µε µικρό συµβολικό ή χωρίς εισιτήριο. ΙΙ) Είναι επίσης, η τεχνική αφού παρέχεται ή ενοικιάζεται εξοπλισµός, ηλεκτρικό ρεύµα, οπτικο-ακουστικά µέσα κλπ. ΙΙΙ) και τέλος είναι η γενική, πρέπει να εξασφαλιστούν είτε ανοιχτοί χώροι (πλατείες, γήπεδα κλπ) είτε κλειστοί (θέατρα, εκθεσιακοί, συνεδριακοί κλπ χώροι). Τόσο ο προγραµµατισµός όσο και η υλοποίηση αυτών των ενεργειών πρέπει να γίνονται πλέον από ειδικευµένο επιστηµονικό τεχνικό προσωπικό και µε το χρησιµότερο οικονοµικό κόστος. ε) Χορηγοί - Υποστηρικτές Η πολιτιστική «παραγωγή» τελεί υπό την αιγίδα και την υποστήριξη κυρίως της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η διαχείριση όλων των τοπικών υποθέσεων είναι αρµοδιότητα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης µε βάση τον ηµοτικό Κώδικα. Οι πολιτιστικές δραστηριότητες ασφαλώς περιλαµβάνονται σε αυτές αλλά η αυτοδιοίκηση φαίνεται ότι συµµετέχει µόνο επειδή αυτό προβλέπεται, αλλά επειδή αποδίδει µεγαλύτερη έµφαση στην αξία του πολιτισµικού προϊόντος. Με σηµαντικά µικρότερη ποσοστιαία και ποσοτική συµµετοχή συµβάλει η Νοµαρχιακή Αυτοδιοίκηση, η Περιφέρεια, το Υπουργείο και άλλοι κρατικοί φορείς. Το αναφέρουµε ως επισήµανση και όχι ως µοµφή. Ασφαλώς, επιθυµία όλων είναι να αυξηθούν οι πόροι στήριξης της πολιτιστικής δραστηριότητας από όπου και αν -νόµιµα- αυτοί προέρχονται. 27

28 στ) Η συµβολή των ΟΤΑ Η συµβολή των ΟΤΑ είναι πολλαπλή, Καταρχήν γίνεται µε απευθείας επιχορήγηση, Σε αρκετές περιπτώσεις γίνεται έµµεσα η οικονοµική ενίσχυση, µέσω των Νοµικών Προσώπων που έχουν συστήσει οι ήµοι, είτε από ηµοτικές Επιχειρήσεις οι οποίες λειτουργούν βεβαίως αυτόνοµα αλλά συντονίζουν τις ενέργειές τους µε το δηµοτικό έργο και πρόγραµµα. Παρέχονται δηµοτικοί χώροι (π.χ. Πλατείες, θέατρα, γήπεδα) χωρίς εκµίσθωση. Παρέχεται υλική και τεχνική υποστήριξη όπως: ηλεκτρικό ρεύµα, εξοπλισµός (π.χ. καθίσµατα, εξέδρες), τεχνικό προσωπικό και προσωπικό καθαριότητας και γενικών καθηκόντων. Τέλος, τακτοποιούνται ειδικά θέµατα όπως η γνωστοποίηση του δρώµενου, η ρύθµιση κυκλοφορίας, η µετακίνηση θεατών κλπ. Σηµειώνεται ότι η συµβολή αυτή συµβαίνει συνήθως αφανώς (χωρίς δηλαδή να γίνονται γνωστά ή να καταγράφονται και τα υπολογίζονται τα κόστη αυτών των παροχών. Κατά το αποτέλεσµα της έρευνας είναι «προς τιµήν» της Τ.Α το γεγονός ότι υποστηρίζει θεµελιωδώς τον πολιτισµό. Το ερώτηµα είναι πως αυτό µπορεί να γίνει µε πλέον τελέσφορες και αποδοτικές επιλογές. Εδώ η απασχόληση επιστηµονικού προσωπικού φαίνεται αναγκαία. 28

29 Β.4 Οικονοµικά ζητήµατα α) Οικονοµική αυτονοµία πολιτιστικών έργων Αυτή η ερευνητική οπτική έχει πολλές πτυχές που και σε µας έκαναν εντύπωση: Σε ελάχιστες περιπτώσεις υπήρξαν έσοδα που κάλυψαν όλο το εύρος των εξόδων. Σε ελάχιστες περιπτώσεις σχεδιάστηκε έργο για το οποίο µπορεί να γίνει κάλυψη των εξόδων του από εισπράξεις των αποδεκτών του. β) Το ύψος της οικονοµικής υποστήριξης (συγκριτική οπτική) Η οικονοµική υποστήριξη των εκδηλώσεων είναι µικρή, αλλά καθοριστική για την πραγµάτωση µιας εκδήλωσης (και προέρχεται από επιχορηγήσεις (δήµων, κράτους και Ν.Α. ). Συγκεκριµένα, για την υλοποίηση πολιτιστικών δραστηριοτήτων παρατηρήσαµε το εξής αξιοσηµείωτο. Τα πολιτιστικά δρώµενα στην περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, όπως κι αλλού υποθέτουµε, υλοποιούνται µε χρηµατικά ποσά δυσανάλογα µικρά σε σχέση µε αυτά που δίνονται για οργανωµένες εκδηλώσεις σε επίπεδο επαγγελµατιών (σηµειώνεται ότι δεν γίνεται αναφορά στην αντιστοίχιση ποιότητας εκδήλωσης που κι αυτή είναι αντικείµενο µελέτης). Αυτό αποτελεί επίτευγµα και πρόκειται για µια κατάσταση άξια µελέτης και εφαρµογής σε άλλες περιπτώσεις και αναγνώρισης απονοµής επαίνων στους µετέχοντες µε κατάθεση ιδεών, χρόνου, κόστους, ψυχής εν τέλει. 29

30 Συναφής διαπίστωση είναι ότι η µέγιστη οικονοµική στήριξη των εκδηλώσεων προέρχεται από την πρωτοβάθµια τοπική αυτοδιοίκηση και δεν είναι βέβαια αυτή η µόνη συµµετοχή της στα πολιτιστικά δρώµενα. γ) Έσοδα από εκδηλώσεις Το εισιτήριο είναι συνήθως συµβολικό ή υπάρχει ελεύθερη είσοδος. Στις εκδηλώσεις των οποίων την πραγµάτωση αναλαµβάνουν σχήµατα µε επαγγελµατίες του (κάθε) είδους υπάρχει εισιτήριο και είναι συνήθως το υψηλότερο στην κατηγορία δρώµενων. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις είτε δεν υπάρχει εισιτήριο είτε αυτό είναι εµφανώς χαµηλό έως συµβολικό και αυτό είναι άξιο προσοχής για το καλό αποτέλεσµα του σχεδιασµού. Η έννοια της άµεσης ανταποδοτικότητας ίσως να µην είναι η κατάλληλη για την περίπτωση της πολιτιστικής δηµιουργίας. Αποµένει η κάλλιστη διαχείριση των διατιθέµενων πόρων και µέσων, για την οποία και πάλι απαιτείται εξειδικευµένο επιστηµονικό και τεχνικό προσωπικό δ) Ιδιωτική συµµετοχή Αντίθετα, η συµµετοχή της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στην παραγωγή πολιτιστικού έργου αν δεν λείπει είναι ελάχιστη. Και αυτή η θέση δεν είναι µεµπτή δεδοµένου ότι βασική αρχή της επιχειρηµατικότητας είναι η συνέχιση της ύπαρξης της επιχείρησης (µέσω του κέρδους). Εδώ, κατά τα συµπεράσµατα της έρευνας, αναδεικνύεται παράλληλα και άλλη µια σοβαρή πτυχή του γενικότερου θέµατος. Αυτή είναι ότι το κόστος παραγωγής ενός πολιτιστικού γεγονότος είναι σαφώς µεγαλύτερο από το παραγόµενο οικονοµικό όφελος. Τα πολιτιστικά γεγονότα υλοποιούνται χωρίς τα 30

31 παραγόµενα έσοδα να καλύπτουν την οικονοµική στήριξη και την άµισθη ερασιτεχνική συνεισφορά. Β.5 Η πολιτιστική δράση ως πνευµατικό δηµιούργηµα α) Κριτικές και αποτίµηση πολιτιστικού έργου Σηµειώνεται εδώ ότι όλα τα πολιτιστικά δρώµενα ως πνευµατικά δηµιουργήµατα υπόκεινται, όπως πρέπει να συµβαίνει, στη βάσανο της κριτικής. Θα αναφέρουµε και στη συνέχεια το πολυεπίπεδο της κριτικής αντιµετώπισης, είναι σηµαντικό όµως να γίνεται µε βάση και τις τρέχουσες οικονοµικές δυνατότητες. β) Κοινό Στόχος Οι πολιτιστικές δραστηριότητες απευθύνονται κυρίως στον ντόπιο πληθυσµό (καθώς και στους επισκέπτες τοπικής καταγωγής της διασποράς). Το σύνολο των εκδηλώσεων (θεατρικά, µουσικά δρώµενα και αφηγήσεις) αποτυπώνει την ελληνική πολιτιστική ταυτότητα (τοπική εν γένει) και παρουσιάζεται στην ελληνική γλώσσα. Σε εκθέσεις εικαστικών (όπως ζωγραφική, λαϊκή τέχνη) υπάρχουν και ξενόγλωσσα (κυρίως αγγλικά και γερµανικά) κείµενα. Πρακτορεία ταξιδιών και προγράµµατα τουρισµού σπάνια (ή καθόλου δεν) εντάσσουν στις δραστηριότητές τους παρακολουθήσεις εκδηλώσεων, παρότι αυτές γίνονται σε περιοχές που αναπτύσσεται τουρισµός, την τουριστική περίοδο. Παρατηρήθηκε επίσης ότι και κατά τον σχεδιασµό ελάχιστα ή καθόλου δεν λαµβάνεται υπόψη (όντας πρακτικά δύσκολο) ο παράγοντας ξενόγλωσσοι θεατές. 31

32 Παραδείγµατα Σε µια µουσική βραδιά θα µπορούσε να υπάρχει φυλλάδιο µε περίληψη του προγράµµατος, και µεταφράσεις τραγουδιών µε σχόλια. Σε ένα θεατρικό (αρχαίο ελληνικό έργο) θα µπορούσε να υπάρχει φυλλάδιο µε το πρόγραµµα, περιγραφή των χαρακτήρων των σκηνών και του µηνύµατος. Η διεύρυνση του κοινού στόχου τόσο από την πλευρά της αριθµητικής αύξησης, όσο και από την πλευρά της διαστρωµάτωσης των κοινωνικών οµάδων προέλευσης, αποτελεί αντικείµενο θεµελιακής για την πολιτιστική δράση σύνθετης και διεπιστηµονικής µελέτης. γ) ιατήρηση υλικού εκδηλώσεων Με έκπληξη διαπιστώσαµε ότι δεν γίνεται ψηφιοποίηση και αρχειοθέτηση υλικού, φύλαξη, προστασία και επεξεργασία για προβολή. Αρχειακό υλικό θα µπορούσε να είναι τα Προγράµµατα, φωτογραφίες, video. Αντίστοιχα, πληροφοριακό υλικό είναι ο σχεδιασµός του προγράµµατος, οι συντελεστές, ηµερολόγιο ενεργειών, εναλλακτικές προτάσεις χρήσιµες για µετέπειτα αξιοποίηση (ακόµη και σκηνικά, κοστούµια και διάφορα αντικείµενα εκδηλώσεων). Με λίγα λόγια, κανένας πρακτικά δηµόσιος φορέας πολιτισµού ήµος, Ν.Α., Γ.Γ., Υπουργείο) δεν έχει κρατήσει αρχειακό και πληροφοριακό υλικό σε βάθος χρόνου για τις εκδηλώσεις που έχουν συντελεστεί στον χώρο ευθύνης του. Τυπικά, το υλικό θα µπορούσε να χρησιµοποιηθεί για συγκριτική βελτίωση όσο αφορά τον σχεδιασµό και την έκβαση των εκδηλώσεων, καθώς και ως πηγή για ιστορική - επιστηµονική έρευνα. 32

33 Ουσιαστικά, θα µπορούσε να αποτελεί ευχαριστήριο για τους ανθρώπους που µε τις ιδέες και τις ενέργείες τους κρατούν ενεργό την πολιτιστική πτυχή της συνείδησης και της κοινωνίας µας. Η διατήρηση, η φύλαξη και κυρίως η δηµιουργική επεξεργασία του αρχειακού υλικού ως καθαυτής πολιτιστικής κληρονοµιάς αποτελεί πεδίο επιστηµονικής και πολιτισµικής έρευνας από ειδικές οµάδες µε θεωρητικές και τεχνικές γνώσεις. δ) Πνευµατικά δικαιώµατα Κάθε πνευµατικό καλλιτεχνικό δηµιούργηµα διέπεται από το αποκλειστικό δικαίωµα του δηµιουργού. Σε εκδηλώσεις µουσικής, είναι γνωστό τοις πάσι το πρόσωπο που κάνει την παρουσίαση, σπανιότερα αναφέρεται ο συνθέτης και ο στιχουργός και σχεδόν ποτέ ο ενορχηστρωτής και το µουσικό σχήµα που έκανε την πρώτη απόδοση, όπως και ο συντελεστής που διείδε την ποιοτική στάθµη και χρηµατοδότησε το έργο. Κατά αντιστοιχία συµβαίνει στα θεατρικά πράγµατα, όπως και σε άλλες µορφές πολιτιστικής δράσης. Ο σεβασµός στον δηµιουργό και στους συντελεστές παρουσίασης ενός έργου (εκτός από πρακτικό θέµα για τη χρήση ενός έργου) είναι ζήτηµα που αφορά την ποιοτική στάση απέναντι στον πολιτισµό. Άξια µνείας είναι και η διαδικασία επιλογής έργων για ένταξη σε κάποιο πολιτιστικό πρόγραµµα. Β.6 Προσέγγιση και ανάλυση του θέµατος α) Μεθοδολογία έρευνας 33

34 Η εργασία στηρίχτηκε στη συγκέντρωση στοιχείων από το νοµό Σάµου της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου. Η επεξεργασία του υλικού έγινε θεµατικά αναζητήθηκαν τα κοινά στοιχεία και κατατάχθηκαν σε ενότητες. εν έγιναν ειδικές αναφορές και αποφεύχθηκε η επισήµανση αρνητικών σηµείων. Ειδικά αυτό το τελευταίο δεν θα είχε καµιά πρακτική αξία και θα αποτελούσε αδικαιολόγητη επιτίµηση για όσους προσπαθούν (µε κατάθεση ψυχής) και µε τα περιορισµένα µέσα που διαθέτουν. β) Μέθοδοι - Εργαλεία έρευνας Μοντέλο «Καταρράκτης» σε συνδυασµό µε «επαναληπτική ανάπτυξη». Η διαδικασία διερεύνησης δεν ήταν µόνο εµπειρική. Οι ενότητες παρουσίασης έχουν επιλεγεί µε βάση τη δοµή της πολιτιστικής δράσης (κοινωνικά, τεχνικά και οικονοµικά χαρακτηριστικά και αποτελέσµατα) και τις ειδικές συνθήκες (τόπος, χρόνος, δυνατότητες). Χρησιµοποιήσαµε ως αναλυτικό εργαλείο το «Μοντέλο «Καταρράκτης», ήτοι τη διαδικασία µετάβασης από µια ενότητα στην επόµενη µετά την ολοκλήρωσή της. Επειδή αυτό το µοντέλο εµφανίζεται ανελαστικό, χρησιµοποιήσαµε συνδυαστικά την «επαναληπτική ανάπτυξη» ήτοι την επανεξέταση (τακτικά) µε βάση τα συµπεράσµατα και τα νέα στοιχεία που στο µεταξύ έκαναν την εµφάνισή τους. γ) Μέθοδοι εργαλεία ανάπτυξης (ακροθιγώς) Σύγχρονες µέθοδοι και µοντέλα σύλληψης οργάνωσης και υλοποίησης σχεδίων δράσης, χρησιµοποιούνται και στον πολιτισµό, δεδοµένου ότι η επιτυχής έκβαση εκτός του κόστους παραγωγής έχει πνευµατικό και συναισθηµατικό αντίκτυπο στους συντελεστές και στο κοινό. 34

35 Το «Κατακόρυφο µοντέλο» οργάνωσης έχει ως εξής: o Στρατηγικός σχεδιασµός καταρχήν, (γενικότερη προσέγγιση δηλαδή µε βάση τους στόχους, τις ανάγκες και τις δυνατότητες). o ιοικητικός σχεδιασµός µετά, ήτοι εξασφάλιση υποδοµής υποστήριξης του στρατηγικού σχεδιασµού). o Λογικός σχεδιασµός, που αφορά το δοµικό σχέδιο του προγράµµατος (χρόνοι, εξοπλισµός, άνθρωποι, µέσα). o Οικονοµικός σχεδιασµός, µε βάση τον λογικό σχεδιασµό. o Φυσικός σχεδιασµός, που στηρίζεται γερά στα προηγούµενα αποτελέσµατα. Ειδικά επιστηµονικά και τεχνικά εργαλεία: Το T.Q.M. (Total Quality Management). Η διαχείριση ολικής ποιότητας του προγράµµατος αφορά την αντίληψη και αντιµετώπιση του προγράµµατος ως ολότητας (σε κάθε στάδιο σχεδιασµού και υλοποίησης). Η επιλογή Μεθόδου Λήψης Απόφασης, όπως η «Γραµµική ανάπτυξη» (επιλογή του άριστου συνδυασµού µέσων» και η «Τεχνική των ελφών» (κατανοµή ευθύνης και εντολών σε πολλά κέντρα ανάλογα µε το επίπεδο ειδίκευσης και την πορεία του έργου). Η «ιοίκηση Βάσει Στόχων» και το «Συλλογικό Όραµα», δηλαδή η ανάλυση η κατανόηση και η µετάδοση των στόχων σε όλα τα επίπεδα λειτουργίας (από την κορυφαία διαχειριστική αρχή µέχρι τον εργάτη µε την µικρότερη συµµετοχή). 35

36 Ο «Επιχειρησιακός ανασχεδιασµός» µε βάση νεότερα δεδοµένα. Το Risk Management δηλαδή η επεξεργασία εντοπισµού (για αποφυγή και διαχείριση) κινδύνων. Αναφερόµαστε στον επιχειρηµατικό κίνδυνο (όπως να µην υπάρχει το επιθυµητό ή το σχεδιασµένο καλό επίπεδο παρουσίασης ή απόδοσης ενός έργου, ή καλή πρόσβαση στον χώρο εκδήλωσης) και στον φυσικό κίνδυνο (όπως µια βροχή σε υπαίθρια εκδήλωση ή µια έστω µικρή αναστάτωση). Το ιάγραµµα PERT, τον υπολογισµό των µικρότερων χρονικών και οικονοµικών ορίων του σχεδίου κατά στάδιο. Το ιάγραµµα GANTΤ, ήτοι τη σύνθεση ενεργειών και σταδίων εξέλιξης σε σχέση µε το χρονικό όριο. Η S.W.O.T. Analysis, δηλαδή η προσέγγιση του σχεδίου από τις πτυχές των δυνατοτήτων και των αδυναµιών των ευκαιριών και των απειλών. Β.7 Οι Πολιτιστικές εκδηλώσεις στο νοµό Σάµου Βασική παραδοχή στο πλαίσιο της έρευνας αποτέλεσε η συστηµατική αποφυγή να ταξινοµηθούν οι εκδηλώσεις ως περισσότερο ή λιγότερο σηµαντικές, αφενός ελλείψει κριτηρίων και αφετέρου από σεβασµό στην οργανωτική και πνευµατική δηµιουργία που καταβάλλεται. Κάνοντας µια προσπάθεια ταξινόµησης διακρίνουµε δυο βασικές κατηγορίες: Α) Τις δράσεις που πραγµατοποιούνται το καλοκαίρι και αυτές του χειµών.α Β) Τις κεντρικές και περιφερειακές. 36

37 α) Γενικά Η πολιτιστική δραστηριότητα στο Νοµό της Σάµου ως διακεκριµένες εκδηλώσεις ή δέσµες εκδηλώσεων στη διάρκεια του έτους 2005 είναι αυτές που αναφέρουµε στη συνέχεια. β) Συνοπτική παρουσίαση Οι εκδηλώσεις που γίνονται στο Νοµό Σάµου οργανώνονται και πραγµατώνονται τη θερινή τουριστική περίοδο και απευθύνονται κυρίως στον ντόπιο πληθυσµό καθώς και στους Σάµιους της διασποράς που κάνουν διακοπές στο νησί. Η συµµετοχή των τουριστών στις παραστάσεις είναι µικρότερη και εντοπίζεται κυρίως στα µουσικά δρώµενα. ΗΜΟΣ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ Μεγάλες εκδηλώσεις τη θερινή περίοδο: 1) Το Festival «Μανόλης Καλοµοίρης» Τίτλος Εκδήλωσης Τόπος διοργάνωσης Φορέας υλοποίησης Κύριες Εκδηλώσεις Παράλληλες εκδηλώσεις Ηµ/νία πραγµάτωσης Το Festival «Μανόλης Καλοµοίρης». Πυθαγόρειο Σάµου Σάµος Σάµου Φούρνοι Ικαρίας Αθήνα ήµος Πυθαγορείου ήµος Μαραθοκάµπου Ν.Α. Σάµου Υπ. Αιγαίου Π.Β. Αιγαίου Θεατρικές βραδιές Συναυλίες Παρουσιάσεις δηµιουργών έργων Εκθέσεις Ζωγραφικής, Φωτογραφίας, Λαϊκής Τέχνης Ιούνιος Σεπτέµβριος

38 2) Το Festival «Ηραία» Τίτλος Εκδήλωσης Τόπος διοργάνωσης Φορέας υλοποίησης Κύριες Εκδηλώσεις Παράλληλες εκδηλώσεις Ηµ/νία πραγµάτωσης Το Festival «Ηραία» Πυθαγόρειο Σάµου Ηραίο Σάµου κλπ ηµοτικά ιαµερίσµατα ήµος Πυθαγορείου Θεατρικές βραδιές ( κλασικό, νεώτερο, σύγχρονο θέατρο) Συναυλίες Βραδιές δηµιουργών Εκθέσεις Ζωγραφικής, Φωτογραφίας, Λαϊκής Τέχνης Ιούνιος Σεπτέµβριος 2005 Άλλες πολιτιστικές ψυχαγωγικές εκδηλώσεις o «Γιορτή του πατέρα», στο τέλος Ιουλίου στον Παγώνδα o Γιορτή της 6 ης Αυγούστου στο Πυθαγόρειο (Ναυµαχία της Μυκάλης) o Μουσικές βραδιές o Παιδικό και επιθεωρησιακό θέατρο o Βραδιές Καραγκιόζη Λοιπές σηµαντικές πολιτισµικές δραστηριότητες o Συνέδριο µε θέµα «Η συµβολή του Αρίσταρχου στην Αστρονοµία». Μυτιληνιοί Σάµου / Ιούνιος 2005 Συνδιοργάνωση Παν/µιο Αιγαίου Μαθηµατικό και Παλαιοντολογικό Μουσείο Ίδρυµα Ζηµάλη o Ηµερίδα µε θέµα «Σάµος, Τηγάνι Πυθαγόρειο» 50 χρόνια από τη µετονοµασία και 2500 χρόνια από το θάνατο του Πυθαγόρα o Συνέδριο µε θέµα «ο Μαθηµατικός λόγος στο έργο του Πύθαγόρα», µε διεθνή εµβέλεια / Σεπτέµβριος 2005 / Συνεδριακό Κέντρο «Ν. ηµητρίου» (συνδιοργάνωση ήµος Πυθαγορείου και Παν/µιο Αιγαίου - Μαθηµατικό o Festival µεσογειακού Ντοκυµαντέρ, Σεπτέµβριος 2005 / στο Συνεδριακό Κέντρο «Ν. ηµητρίου». Μεγάλες εκδηλώσεις τη χειµερινή περίοδο Γιορτές Κλείδωνα Γιορτές - δρώµενα Αποκριάς (Αγάς Καδής κλπ) 38

39 ΗΜΟΣ ΒΑΘΕΩΣ Οι «Γιορτές Κρασιού» Τίτλος Εκδήλωσης «Γιορτές Κρασιού 2005». Τόπος διοργάνωσης Σάµος Σάµου Και ηµοτικά ιαµερίσµατα Βαθέως Φορέας υλοποίησης Κύριες Εκδηλώσεις Παράλληλες εκδηλώσεις ήµος Βαθέως Συναυλίες Θεατρικές Παραστάσεις Χορευτικά Εκθέσεις Ζωγραφικής, Φωτογραφίας, Λαϊκής Τέχνης Ηµ/νία πραγµάτωσης Ιούνιος Σεπτέµβριος

40 ΗΜΟΣ ΚΑΡΛΟΒΑΣΙΩΝ Τα «Καρλοβάσεια» Τίτλος Εκδήλωσης «Καρλοβάσεια 2005». Τόπος διοργάνωσης Φορέας υλοποίησης Κύριες Εκδηλώσεις Καρλόβασι Σάµου Και ηµοτικά ιαµερίσµατα Καρλοβάσου ήµος Καρλοβασίων Συναυλίες Θεατρικές Παραστάσεις Χορευτικά Παράλληλες εκδηλώσεις Ηµ/νία πραγµάτωσης Ιούνιος Σεπτέµβριος

41 41

42 1. η επιστηµονική γνώση Η οικονοµία και ο πολιτισµός αποτελούν δύο από τους σηµαντικότερους παράγοντες της κοινωνικής οργάνωσης των ανθρώπων. Φαινοµενικά δύο αντίθετες έννοιες, καθώς η οικονοµία αναλύεται µε βάση µαθηµατικές µεθόδους, ενώ ο πολιτισµός εκπροσωπεί στο κοινό αίσθηµα την υπέρβαση των αυστηρών κανόνων και δοµών. Στην πραγµατικότητα όµως, από τη µια πλευρά, η χρηµατοδότηση των πολιτιστικών δρώµενων σε ατοµικό και συλλογικό επίπεδο αποτελεί την αρχή δηµιουργίας, επιβίωσης και διάδοσης της καλλιτεχνικής δηµιουργίας. Από την άλλη πλευρά, ο εµπλουτισµός της οικονοµικής θεωρίας µε βασικά στοιχεία του ανθρώπινου πολιτισµού βοηθάει στη δηµιουργία πιο ολοκληρωµένων πολιτικών ανάπτυξης. Γι' αυτό το λόγο - παρότι δεν είναι ευρέως γνωστό - κορυφαίοι οικονοµολόγοι όπως ο John Maynard Keynes, ο Alan Peacock [12,13], o Mark Blaug, o John Kenneth Galbraith [11] και ο William Baumol [1] µεταξύ άλλων, συνεισέφεραν στον κλάδο της οικονοµικής θεωρίας για τον πολιτισµό (cultural economics ή the economics of arts and culture) 2. Η επίσηµη κατηγοριοποίηση για τις «Εφαρµογές της Οικονοµικής Θεωρίας στον Πολιτισµό» στη λίστα του Journal of Economic Literature (JEL) 3 είναι η κατηγορία Z1, αλλά µόλις τα τελευταία χρόνια έχει ξεκινήσει η διάδοση της συγκεκριµένης βιβλιογραφίας µε τη δηµιουργία αντίστοιχων προγραµµάτων σπουδών, ερευνητικών προγραµµάτων και συνεδρίων σε πανεπιστήµια ανά τον κόσµο. Οι εφαρµογές της οικονοµικής θεωρίας στα πολιτιστικά προϊόντα βασίζονται στην ανάλυση των θεωρητικών και πρακτικών ευρηµάτων της οικονοµικής επιστήµης στο πολιτισµό, και έχουν ως απώτερο στόχο τη διαµόρφωση ολοκληρωµένων πολιτιστικών προγραµµάτων δράσης, από ιδιωτικούς και δηµόσιους φορείς σε εθνικό και τοπικό επίπεδο. Τα τελευταία χρόνια, ο στόχος αυτός έχει γίνει πιο πολύπλοκος και ανταγωνιστικός εξαιτίας της παγκοσµιοποίησης των αγορών και της ταχύτατης εισαγωγής νέων τεχνολογικών µεθόδων. Στη µελέτη, εποµένως, της τεχνολογίας και της επικοινωνίας των ψηφιακών πολιτιστικών προϊόντων, η οικονοµική θεωρία αποτελεί την συγκολλητική ουσία ανάµεσα στην πληροφορική επιστήµη και τον πολιτισµό. Στο συγκεκριµένο σηµείο εντοπίζεται και η συνεισφορά του παρόντος κειµένου, καθώς σκοπεύει να φωτίσει πανοραµικά την διεπιστηµονική διάσταση των θεµάτων πολιτιστικής πολιτικής και σχεδιασµού. 2 Kατά τη γνώµη µας, είναι αδόκιµοι οι όροι «Πολιτιστικά Οικονοµικά» και «τα Οικονοµικά του Πολιτισµού»

43 1.1 Οικονοµία και Πολιτισµός Εισαγωγικές έννοιες και ορισµοί Η συνδυασµένη ανάλυση των οικονοµικών και πολιτιστικών στοιχείων της κοινωνικής δράσης, προϋποθέτει την ύπαρξη συγκεκριµένου θεωρητικού υπόβαθρου µε βάση το οποίο θα πραγµατοποιηθεί ένα θεµελιωµένο σύστηµα πολιτικών δράσης. Για τις βασικές αρχές της οικονοµικής θεωρίας δεν υπάρχει σηµαντική διαφωνία στη βιβλιογραφία και την επιστηµονική πρακτική. εν έχουµε παρά να ξεφυλλίσουµε ένα εγχειρίδιο οικονοµικής επιστήµης, το οποίο διδάσκεται σε πανεπιστηµιακό επίπεδο και θα διαπιστώσουµε ότι πρωτίστως περιλαµβάνει το βασικό «οικονοµικό πρόβληµα», δηλαδή την περιορισµένη ποσότητα πόρων και την κατανοµή της ανάµεσα στις απεριόριστες ανάγκες του ανθρώπινου βίου. Τα άτοµα και τα νοικοκυριά επιδιώκουν τη µεγιστοποίηση της ατοµικής χρησιµότητας τους, ενώ οι επιχειρήσεις τη µεγιστοποίηση των κερδών τους, συµπεριφερόµενοι µε το λεγόµενο ορθολογικό τρόπο (rational choice). Η διδασκαλία της οικονοµικής επιστήµης επικεντρώνεται στην αποτελεσµατικότητα (efficiency) της παραγωγής, της κατανάλωσης και της ανταλλαγής, ενώ υποβαθµίζεται το θέµα της δικαιοσύνης και της ισότητας στη λειτουργία των οικονοµικών δοµών. Ευρέως διαδεδοµένη είναι επίσης, η διάκριση ανάµεσα στην µικροικονοµική και την µακροοικονοµική ανάλυση. Η πρώτη µελετά τη συµπεριφορά των επιµέρους µονάδων - καταναλωτές και επιχειρήσεις - ενώ ο η δεύτερη εξετάζει τα συνολικά οικονοµικά µεγέθη και φαινόµενα όπως ο πληθωρισµός, τα δηµόσια οικονοµικά, η ανεργία και οι οικονοµικοί κύκλοι. Το κυρίαρχο κλασικό υπόδειγµα οικονοµικής ανάλυσης, το οποίο έχει µελετηθεί εκτενώς τα τελευταία χρόνια αποτελεί έναν απλό, αφαιρετικό και σχετικά ολοκληρωµένο τρόπο ανάλυσης της πραγµατικότητας. Παράλληλα, ο ορθολογικός τρόπος λήψης των αποφάσεων έχει επεκταθεί σε διάφορους τοµείς της ανθρώπινης συµπεριφοράς, όπως ο γάµος, το έγκληµα, η θρησκεία, το διαζύγιο, η πολιτική, η νοµική και η παραγωγή και κατανάλωση πολιτιστικών αγαθών. Βέβαια, η εκτεταµένη χρήση του νεοκλασικού υποδείγµατος δεν σηµαίνει ότι δεν υπόκειται σε περιορισµούς, µη ρεαλιστικές υποθέσεις και σκληρή κριτική εντός και εκτός της οικονοµικής επιστήµης. Άλλωστε, η οικονοµική θεώρηση αποτελείται από µια οµάδα σχολών σκέψης µε µικρές ή µεγάλες αποκλίσεις από το νεοκλασικό υπόδειγµα. Η σηµαντική όµως δυσκολία έγκειται στον προσδιορισµό της έννοιας του πολιτιστικού αγαθού και υπηρεσίας. 43

44 Ο όρος πολιτισµός (<πόλις< πολίτης<πολιτισµός) εµφανίστηκε στα ελληνικά γράµµατα τον 18ο αιώνα από τον Αδαµάντιο Κοραή, ως αντιστίχοιση του γαλλικού civilisation αλλά έκτοτε χρησιµοποιείται και µε την έννοια του culture/kultur λόγω της έλλειψης ακριβούς αντίστοιχης µετάφρασης της ξενόγλωσσης έννοιας. Στα ελληνικά συγχέονται συχνά οι λέξεις παιδεία, πολιτισµός, κουλτούρα. Ο πολιτισµός παρουσιάζει θεµελιακό πρόβληµα ορισµού,και ίδιο φαίνεται πως συµβαίνει και µε τον συγγενή του όρο «κουλτούρα». Και οι δύο αυτοί όροι αντανακλούν µέσα από τις διαφορετικές σηµασίες που τους έχουν κατά καιρούς αποδοθεί και τις διαφορετικές χρήσεις στις οποίες έχουν αξιοποιηθεί πολλές καίριες ιδέες, συνθήκες, εµπειρίες και συγκρούσεις που προσδιόρισαν τη φυσιογνωµία και την εξέλιξη της σύγχρονης εποχής. Η λέξη πολιτισµός, καθώς και η συγγενής της και συχνά χρησιµοποιούµενη σήµερα ως συνώνυµη λέξη κουλτούρα εµφανίστηκαν ίσως απροσδόκητα αργά στην ιστορία. Η πρώτη χρήση τους εντοπίζεται στη. Ευρώπη κατά τα τέλη το 18ου αιώνα και την καθιέρωσή τους τον 19ο αιώνα, κατά την εποχή που αποκαλείται συνήθως νεότεροι χρόνοι ή νεωτερικότητα. Οι δύο αυτές λέξεις σε σύντοµο χρονικό διάστηµα απέκτησαν τόσο πολλές και διαφορετικές σηµασίες, όσο και παρεξηγήσεις σχετικά µε τον ορισµό τους. Ουσιαστικά αναδείχθηκαν σε βασικούς όρους όλων των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστηµών, από τη φιλοσοφία και την αρχαιολογία, έως την ιστορία, την κοινωνιολογία και την εθνολογία. Ωστόσο, ακόµα και στο πλαίσιο της επιστηµονικής χρήσης τους, φαίνεται πως δεν υπάρχει συµφωνία σε ό,τι αφορά στο νόηµά τους. Το 1952 οι εθνολόγοι Άλφρεντ Κρέµπερ (Alfred Kroeber) και Κλάιντ Κλάκχον (Clyde Kluckhohn) κατέγραψαν 164 διαφορετικoύς ορισµούς της κουλτούρας, και έκτοτε ο αριθµός αυτός αυξήθηκε. Τούτη η εννοιολογική διάσταση είναι εντονότερη στην Ελλάδα στη χώρα µας µιαν ακόµα εντονότερη µορφή καθώς οι έννοιες του πολιτισµού και της κουλτούρας είναι δάνειες. Στην αγγλική γλώσσα χρησιµοποιείται ευρέως η λέξη culture, µία από τις δύο - τρεις πιο πολύπλοκες λέξεις της γλώσσας αυτής. Ετυµολογικά, η λέξη culture στην αγγλική γλώσσα προέρχεται από την «καλλιέργεια της σοδειάς» (tillage of the soil cultivate), ενώ τον 16ο αιώνα έλαβε τη µεταφορική έννοια της καλλιέργειας του πνεύµατος. Με το πέρασµα του χρόνου έχει µετασχηµατιστεί σε µια συνοπτική λέξη η οποία περιλαµβάνει πέρα από την καλλιτεχνική µόρφωση και τη συµπεριφορά του ανθρώπου σε κάθε έκφανση της ζωής. Στην ελληνική γλώσσα χρησιµοποιούµε τη λέξη κουλτούρα αυτούσια, χωρίς µετάφραση. Για τους σκοπούς της ανάλυσης του παρόντος βιβλίου θα χρησιµοποιήσουµε τη λέξη «πολιτισµός», και τα παράγωγά της, διότι είναι εύπλαστη και 44

45 πιο κοντά στον καθηµερινό τρόπο επικοινωνίας µας. Πιο συγκεκριµένα, επιλέγουµε δύο ορισµούς για να προδώσουµε περιεχόµενο στην έννοια του πολιτισµού: 1ος ορισµός Ο πολιτισµός είναι το ανθρωπολογικό και κοινωνιολογικό πλαίσιο των πεποιθήσεων, των εθίµων, των συµπεριφορών, των αξιών και των πρακτικών οι οποίες είναι κοινές σε µια οµάδα ανθρώπων. Η οµάδα αυτή µπορεί να οριστεί µε βάση πολιτικά, εθνικά, θρησκευτικά και γεωγραφικά κριτήρια ή µε κάθε άλλο στοιχείο που θα µπορούσε να δηµιουργήσει µια διαφορετικότητα. Τα χαρακτηριστικά στοιχεία που διαφοροποιούν µια οµάδα από την άλλη µπορεί να είναι σύµβολα, κείµενα, γλώσσα, προφορική ή γραπτή παράδοση. Ο πρώτος ορισµός θα µας φανεί χρήσιµος στη συνέχεια, κατά την ανάλυση της επίδρασης των πολιτιστικών στοιχείων στην οικονοµική ανάπτυξη. 2ος ορισµός Ο δεύτερος ορισµός της έννοιας του πολιτισµού τονίζει την ανθρώπινη λειτουργία σε συγκεκριµένους τοµείς και τα προϊόντα - πνευµατικά κυρίως - που προκύπτουν από αυτή. Μια δραστηριότητα ή δρώµενο χαρακτηρίζεται ως πολιτιστική όταν: εµπεριέχει κάποια µορφή δηµιουργικότητας, ή αφορά στη δηµιουργία και επικοινωνία ενός συµβολικού µηνύµατος, ή το αποτέλεσµα της περιλαµβάνει ένα τουλάχιστον εν δυνάµει πραγµατικό δικαίωµα. Η µουσική, λογοτεχνία, η ποίηση, ο χορός, το θέατρο και οι εικαστικές τέχνες (visual arts) περιλαµβάνονται χωρίς αµφιβολία στον ανωτέρω ορισµό της πολιτιστικής δραστηριότητας. Παράλληλα, ο κινηµατογράφος, τα φεστιβάλ, η δηµοσιογραφία, ο αθλητισµός, οι εκδόσεις, η τηλεόραση και το ραδιόφωνο εκπληρώνουν σε µεγάλο βαθµό τα κριτήρια του δεύτερου ορισµού της πολιτιστικής δραστηριότητας. Οι δύο διαφορετικοί ορισµοί για το πολιτιστικό στοιχείο δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά, αλλά συµπληρωµατικά και επικαλυπτικά, χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι καλύπτουν πλήρως όλες τις περιπτώσεις. Αντίθετα παραδείγµατα και αµφιλεγόµενα στοιχεία κατηγοριοποίησης είναι πιθανόν να υπάρξουν. 45

46 Για να γίνει καλύτερα κατανοητή η έννοια την οποία αποδίδουµε στον πολιτισµό, στα πλαίσια της προσέγγισης του µε βάση την οικονοµική θεωρία, είναι χρήσιµο να διευκρινίσουµε περαιτέρω δύο θέµατα. Πρώτον, κατά τον δεύτερο ορισµό της πολιτιστικής διαδικασίας δεν υπεισερχόµαστε σε ερωτήµατα του τύπου «ποιος παράγει πολιτισµό;», «ποιος αποφασίζει πως θα χρησιµοποιηθεί το πολιτιστικό περιεχόµενο;», ή ακόµη περισσότερο «ποιο είναι το κυρίαρχο πολιτιστικό ρεύµα;». Παρόµοια ερωτήµατα είναι πιθανόν να προκαλέσουν συζήτηση σχετικά µε τις έννοιες του λαϊκού πολιτισµού σε αντίστοιξη µε τον πολιτισµό των ανώτερων κοινωνικών στρωµάτων, θέµατα τα οποία ξεφεύγουν από τα πλαίσια της παρούσας ανάλυσης. Το δεύτερο θέµα, αφορά στις δυσδιάκριτες διαχωριστικές γραµµές που δηµιουργούνται από τον πρώτο ορισµό για τον πολιτισµό, ανάµεσα στον «πολιτιστικό» και το «κοινωνικό» στοιχείο. Ειδικότερα, οι κοινές πεποιθήσεις, τα έθιµα, οι συµπεριφορές και οι πρακτικές σε µια οµάδα ανθρώπων θα µπορούσε να παραπέµψει ένα κοινωνιολόγο στην έννοια της κοινωνικής ταυτότητας. Αν όµως η πολιτιστική δράση, όπως την ορίσαµε προηγουµένως, περιλαµβάνει την πνευµατική και καλλιτεχνική λειτουργία του ανθρώπου, θα πρέπει να διαχωρίζεται από την κοινωνική οργάνωση η οποία χαρακτηρίζει την εκάστοτε κοινωνία Η πολιτιστική διάσταση της οικονοµικής ανάλυσης Η σύγχρονη οικονοµική θεωρία βασίζεται στη θεωρητική αφαίρεση και την εκτεταµένη χρήση µαθηµατικών εργαλείων για τον έλεγχο των υποθέσεων του οικονοµικού υποδείγµατος, αγνοώντας σε µεγάλο βαθµό την πολιτιστική διάσταση της ατοµικής και της συλλογικής συµπεριφοράς. Είναι φανερό όµως, ότι τα οικονοµούντα άτοµα ζουν, αναπνέουν και λαµβάνουν αποφάσεις σε ένα συγκεκριµένο πολιτιστικό περιβάλλον. Το περιβάλλον αυτό προσδιορίζει τη συµπεριφορά τους σε ατοµικό και επιχειρηµατικό επίπεδο, ενώ οι επιµέρους αποφάσεις των οκονοµούντων µελών αθροίζονται σε συνολικό µακροοικονοµικό επίπεδο. Η επικρατούσα οικονοµική σκέψη τείνει να αγνοεί τις επιδράσεις αυτές, θεωρώντας ότι η ανθρώπινη συµπεριφορά εξηγείται από το υπόδειγµα της ορθολογικής επιλογής µεγιστοποίησης της χρησιµότητας και από τογεγονός ότι η αγορά ισορροπεί µε βάση νόµους και κανόνες οι οποίοι δεν σχετίζονται µε την τρέχουσα ιστορική, κοινωνική και πολιτική κατάσταση. Οι περισσότεροι οικονοµολόγοι, ακόµη και όταν προσπαθούν να εντάξουν πολιτιστικούς παράγοντες στο νεοκλασικό υπόδειγµα, το κάνουν µε τους δικούς τους κανόνες. Για παράδειγµα, το πολιτιστικό περιεχόµενο 46

47 θεωρείται δηµόσιο αγαθό (public good) και εντάσσεται στα πλαίσια της συνάρτησης παραγωγής, χωρίς να µεταβάλει σε σηµαντικό βαθµό τα δεδοµένα συµπεράσµατα. Αντίθετα, στην οικονοµική ιστορία αναγνωρίζεται ο καθοριστικός ρόλος του πολιτιστικού περιβάλλοντος στην εµφάνιση των οικονοµικών φαινοµένων. Στη βάση αυτή, ο Max Weber [4] αναγνώρισε την επίδραση της προτεσταντικής ηθικής στην άνοδο του καπιταλιστικού συστήµατος. Επιπλέον ο Adam Smith [5] απέδωσε εν πολλοίς την διάδοση της βιοµηχανικής επανάστασης στον ατοµικισµό ο οποίος χαρακτηρίζει την αγγλοσαξονική παράδοση και νοοτροπία. Το οικονοµικό θαύµα που συντελέστηκε τα τελευταία χρόνια στις χώρες της Άπω Ανατολής, µε προεξάρχουσα την Ιαπωνία και σήµερα την Κίνα, αποδίδεται στην πειθαρχία, το οµαδικό πνεύµα και την εργατικότητα που χαρακτηρίζει την πολιτιστική παράδοση των συγκεκριµένων λαών Η οικονοµική διάσταση του πολιτισµού Με ανάλογο τρόπο µπορεί να υποστηριχθεί ότι τα πολιτιστικά δρώµενα λαµβάνουν χώρα στα πλαίσια ενός οικονοµικού περιβάλλοντος και ερµηνεύονται µε βάση τα εργαλεία της οικονοµικής ανάλυσης. Εποµένως, αν το περιεχόµενο της έννοιας του πολιτισµού περιλαµβάνει ένα σύστηµα από πεποιθήσεις, αξίες και έθιµα τα οποία είναι κοινά σε µια οµάδα ανθρώπων, τότε οι πολιτιστικές σχέσεις των µελών της οµάδας αυτής είναι δυνατόν να ερµηνευτούν στα πλαίσια του οικονοµικού υποδείγµατος. Εν ολίγοις, τα πολιτιστικά προϊόντα και υπηρεσίες µπορούν να θεωρηθούν ότι δεν διαφέρουν στα βασικά τους σηµεία από τα υπόλοιπα κανονικά προϊόντα της οικονοµίας και υπόκεινται στα πλαίσια της κλασικής οικονοµικής ανάλυσης. Με βάση τη συγκεκριµένη λογική, και µε τις αναγκαίες προσαρµογές της θεωρητικής ανάλυσης έχει δηµιουργηθεί ο κλάδος των εφαρµογών της οικονοµικής θεωρίας στο πολιτισµό, µε θεµελιωτές τους John Kenneth Galbraith, William Bowen και William Baumol [1]. Είναι δυνατόν, λοιπόν, να ερµηνεύσουµε τις τιµές των πολιτιστικών προϊόντων µε βάση τον νόµο της προσφοράς και της ζήτησης, τις αµοιβές των καλλιτεχνών µε βάση τις συνθήκες στην αγορά εργασίας και την βιοµηχανία πολιτιστικού περιεχοµένου µε τη χρήση του υποδείγµατος εισροών εκροών (input output model). Παρ' όλα αυτά, η ανάλυση της πολιτιστικής διαδικασίας µε βάση την οικονοµική θεωρία, δεν έχει σαν σκοπό να αλλοιώσει την ουσία της παραγωγής πολιτιστικού περιεχοµένου, αλλά να ερµηνεύσει µια δέσµη δραστηριοτήτων οι οποίες εµπεριέχουν οικονοµική συναλλαγή, παραγωγή και κατανάλωση. 47

48 Μέσα από την σύντοµη παρουσίαση των βασικών σηµείων της οικονοµικής και της πολιτιστικής προσέγγισης του κοινωνικού γίγνεσθαι, γίνεται φανερό ότι το κυρίαρχο στοιχείο στην οικονοµία είναι η ατοµικότητα, ενώ στον πολιτισµό η συλλογικότητα. Από τη µια πλευρά, έχουµε το άτοµο (ή την επιχειρηµατική µονάδα) που προσπαθεί να µεγιστοποιήσει την προσωπική χρησιµότητα ή κερδοφορία. Από την άλλη πλευρά, ο πολιτισµός βασίζεται στη συλλογική δράση µιας οµάδας ατόµων µε κοινά χαρακτηριστικά. εν πρέπει να ξεχνάµε ότι στο νεοκλασικό υπόδειγµα οικονοµικής ανάλυσης το άτοµο ο λειτουργεί στα πλαίσια της αγοράς, όπου µπορεί να ανταλλάξει, επωφελώς, µε τα υπόλοιπα µέρη αξίες, γεγονός που οδηγεί - εφόσον ισχύει ένα σύνολο υποθέσεων - στη µεγιστοποίηση της κοινωνικής ευηµερίας (social welfare). Εποµένως, προβλέπεται η ύπαρξη συλλογικής δράσης, αλλά η ατοµικότητα παραµένει ως κυρίαρχο στοιχείο της νεοκλασικής σχολής. Αντίστοιχα, µε βάση τον πρώτο ορισµό του πολιτισµού, βασικός πρωταγωνιστής της πολιτιστικής δράσης είναι η συλλογικότητα χωρίς όµως να αποκλείεται η ατοµική δραστηριότητα. Κανείς δεν µπορεί να αρνηθεί το γεγονός της µοναχικής καλλιτεχνικής δηµιουργίας ή την ατοµική κατανάλωση πολιτιστικών προϊόντων (για παράδειγµα, ακρόαση ενός δίσκου το σπίτι). Είναι όµως δυνατόν, ο µοναχικός δηµιουργός να επικοινωνήσει το προϊόν του σε µια δηµόσια έκθεση, ενώ ο ακροατής του δίσκου να θελήσει να ανταλλάξει απόψεις για την εµπειρία του. Ούτως ή άλλως, το κυρίαρχο στοιχείο της πολιτιστικής δραστηριότητας είναι η συλλογικότητα καθώς στις περισσότερες περιπτώσεις το προσωπικό στοιχείο βιώνεται και διαµορφώνεται µέσα από το σύνολο. Γενικότερα, όταν προσπαθούµε να αναλύσουµε την ανθρώπινη πραγµατικότητα, πρέπει να γνωρίζουµε ότι αποτελεί ένα πολύπλοκο φαινόµενο µε σχεδόν άπειρο αριθµό συνεχώς µεταβαλλόµενων και ξεχωριστών στοιχείων, συµπεριφορών και δράσεων. Με βάση αυτή τη διαπίστωση, ο ερευνητής αποµονώνει τα ουσιώδη στοιχεία και επιλέγει τον µεγενθυντικό φακό - το θεωρητικό υπόδειγµα, δηλαδή - που θα χρησιµοποιήσει για την ερµηνεία των πραγµατικών δεδοµένων. Η συµβατική πραγµατικότητα είναι µία, ενιαία και αδιαίρετη, τα πράγµατα συµβαίνουν ως ένα σύνολο αλληλεπιδράσεων και όχι ξεχωριστά στο οικονοµικό ή το πολιτιστικό πεδίο. Απλά, για λόγους διευκόλυνσης επιλέγουµε ανά περίπτωση τον µεγενθυντικό φακό της οικονοµικής θεωρίας ή της κοινωνικής ανθρωπολογίας, της ιατρικής κ.ο.κ. Με το παρόν βιβλίο, επιχειρούµε να δηµιουργήσουµε ένα διαφορετικό, πιο πανοραµικό σύνολο αναλυτικών µέσα από το συνδυασµό της οικονοµικής θεωρίας και του 48

49 πολιτιστικού στοιχείου. Ένα υπόδειγµα µελέτης ιδιαίτερα χρήσιµο για τους οικονοµολόγους, τους ερευνητές του πολιτισµού και της κοινωνίας, αλλά και τον αναγνώστη γενικού ενδιαφέροντος. 1.2 Οικονοµική και Πολιτιστική Αξία Εισαγωγή Η έννοια της «αξίας» αποτελεί βασικό στοιχείο της οικονοµικής συµπεριφοράς. Η αξία όµως είναι µια έννοια διαδεδοµένη, µέσα από διαφορετικό πρίσµα, και στον πολιτισµό. Στο οικονοµικό επίπεδο, η αξία συνδέεται µε τη χρησιµότητα, την τιµή και την αποτίµηση που αποδίδουν τα άτοµα στα αγαθά και τις υπηρεσίες. Στο πολιτιστικό πεδίο, η αξία χαρακτηρίζει την πολιτιστική δραστηριότητα µε ειδικούς ή γενικούς όρους, όπως για παράδειγµα η τονική αξία µιας µουσικής νότας ή η αξία ενός χρωµατισµού στην ζωγραφική. Πέρα όµως από τη διαφορετική νοηµατική υφή η οποία προσδίδεται στην έννοια της αξίας στην οικονοµία και τον πολιτισµό, αποτελεί ένα δυναµικό φαινόµενο το οποίο θα µπορούσε να χρησιµοποιηθεί ως ο συνδετικός κρίκος των δύο επιστηµονικών κλάδων. Αυτό είναι και το θέµα της παρούσας ενότητας, η οποία περιλαµβάνει µια βαθύτερη ανάλυση της οικονοµικής και πολιτιστικής αξίας, ενώ καταλήγει στην περιγραφή µεθόδων οικονοµικής και πολιτιστικής αποτίµησης των πολιτιστικών προϊόντων Η οικονοµική αξία Οι θεωρίες για την αξία στην οικονοµική επιστήµη έχουν ως αφετηρία το σηµαντικό έργο του Adam Smith, «O πλούτος των εθνών». Ο Adam Smith ήταν ο πρώτος που διαχώρισε την αξία χρήσης και ικανοποίησης των ανθρώπινων αναγκών που κατέχει ένα αγαθό, από την αξία ανταλλαγής, δηλαδή την ποσότητα αγαθών που πρέπει να απορρίψουµε για να αποκτήσουµε µια µονάδα του συγκεκριµένου προϊόντος. Επιπρόσθετα, ο Adam Smith και οι µεταγενέστεροι οικονοµολόγοι του δέκατου ένατου αιώνα συνέδεσαν την αξία µε το κόστος παραγωγής. Πιο συγκεκριµένα, υποστήριξαν ότι η αξία ενός αγαθού καθορίζεται από την αξία των παραγωγικών συντελεστών που χρησιµοποιούνται ως εισροές στην παραγωγή του. Για παράδειγµα, αρχικά ο Adam Smith και στη συνέχεια ο David Ricardo [10] και ο Karl Marx [3], δηµιούργησαν θεωρίες για την αγορά εργασίας, 49

50 στις οποίες η αξία ενός αγαθού καθορίζεται από την ποσότητα της εργασίας που ενσωµατώθηκε στην παραγωγική διαδικασία. Ειδικότερα, για τον Marx ποσότητες όπως το κέρδος, το µέρισµα, το ενοίκιο και o τόκος είναι δευτερεύοντα µέρη της αξίας που προστίθενται στο βασικό µέρος της αξίας, στο οποίο κυριαρχεί η εργασία. Με βάση τη συγκεκριµένη θεµελιώδη διαπίστωση για την αξία, ο Marx δηµιούργησε τη θεωρία του για την κοινωνική ανισοκατανοµή του εισοδήµατος σε βάρος της εργατικής τάξης. Στο τέλος του δέκατου ένατου αιώνα, οι θεωρίες καθορισµού της αξίας µε βάση το κόστος παραγωγής, αντικαταστάθηκαν από την επαναστατική ιδέα της οριακής χρησιµότητας (marginal utility). Οι Jevons [7,8], Menger [9] και Walras [6] θεµελίωσαν ότι οι ατοµικές προτιµήσεις αποτελούν το θεµελιώδες συστατικό στοιχείο της συµπεριφοράς των αγορών και της συναλλακτικής διαδικασίας. Η Θεωρία της Χρησιµότητας (utility theory) η οποία προέκυψε, αποτελεί την επικρατέστερη θεωρία για τη συµπεριφορά του καταναλωτή στη σύγχρονη οικονοµική επιστήµη. Στην περίπτωση αυτή υποθέτουµε ότι τα άτοµα διέπονται από ένα οργανωµένο, ορθολογικό και ιεραρχικό σύστηµα προτιµήσεων για όλα τα αγαθά στην οικονοµία. Η Θεωρία Ζήτησης ενός αγαθού βασίζεται σε µια σειρά υποθετικών χαρακτηριστικών για το προαναφερόµενο σύστηµα προτιµήσεων και επιπλέον, στην υπόθεση ότι η οριακή χρησιµότητα φθίνει καθώς αυξάνεται η κατανάλωση ενός προϊόντος (νόµος της φθίνουσας οριακής χρησιµότητας). Η καµπύλη ζήτησης η οποία προκύπτει, συνδυάζεται µε την καµπύλη προσφοράς - η οποία προέρχεται από µια διαφορετική θεωρία για την προσφορά ενός αγαθού - µας δίνει την τιµή του αγαθού στο σηµείο επαφής των δύο καµπυλών. Η Θεωρία της Χρησιµότητας δεν εξετάζει τους βιολογικούς, ψυχολογικούς, πολιτιστικούς και άλλους λόγους που οδηγούν στο ιεραρχικό σύστηµα προτιµήσεων. Από αυτό το σηµείο ξεκινάει και η κριτική για την οριακή χρησιµότητα. Οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι ο σχηµατισµός της αξίας - ακολούθως και των τιµών - εµπεριέχουν µια κοινωνική διάσταση η οποία αγνοείται πλήρως. Συνεπώς, βάλεται η θεµελιώδης υπόθεση της Θεωρίας της Χρησιµότητας, ότι δηλαδή τα άτοµα έχουν την ικανότητα να σχηµατίζουν µια ιεραρχία προτιµήσεων για τα παραγόµενα αγαθά, πέραν και έξω από το θεσµικό, κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον µέσα στο οποίο δραστηριοποιούνται. Σύγχρονοι νεοκλασικοί οικονοµολόγοι υποστηρίζουν ότι η θεωρία καθορισµού των τιµών σε πλήρως ανταγωνιστικές αγορές αποτελεί και µια θεωρία για την αξία. Στην πραγµατικότητα όµως, η τιµή µπορεί να θεωρηθεί µια ενδεικτική προσέγγιση της αξίας, καθώς οι δυνατότητες αποτίµησης των αγορών µειώνονται από τις δυσλειτουργίες και τις ατέλειες που παρουσιάζονται σε καθηµερινό επίπεδο. 50

51 1.2.3 Οικονοµική αποτίµηση πολιτιστικών αγαθών Σύµφωνα µε την οικονοµική θεωρία τα πολιτιστικά αγαθά διακρίνονται σε ιδιωτικά και δηµόσια. Για τα µεν πρώτα, σχηµατίζεται διάνυσµα τιµών στην αγορά µε βάση την προσφορά και τη ζήτηση, ενώ για τα δεύτερα δεν υπάρχουν συγκεκριµένες αγορές και τιµές. Στην πράξη, τα πολιτιστικά έργα εµπίπτουν στον ορισµό των µεικτών αγαθών, διότι κατέχουν τα χαρακτηριστικά και των ιδιωτικών και των δηµόσιων αγαθών. Για παράδειγµα, ένας πίνακας του Picasso είναι ιδιωτικό αγαθό για τον ιδιοκτήτη που τον εντάσσει στην ιδιωτική συλλογή του, αλλά και δηµόσιο αγαθό, διότι η ύπαρξη, η αναπαραγωγή αντιγράφων και η µελέτη του από επιστήµονες, λάτρεις της τέχνης και το κοινό, συνεπάγεται δηµόσιο ωφέληµα χωρίς αποτίµηση. Στη συνέχεια, θα περιγράψουµε την ατοµική κατανάλωση ιδιωτικών πολιτιστικών αγαθών και την συλλογική κατανάλωση δηµοσίων πολιτιστικών αγαθών. Ατοµική κατανάλωση ιδιωτικών πολιτιστικών αγαθών Στην περίπτωση των ιδιωτικών πολιτιστικών αγαθών είναι δυνατόν να κατασκευαστεί η συνάρτηση ζήτησης µε τον ίδιο τρόπο όπως για κάθε κανονικό αγαθό 4. Επιπλέον, όταν συνδυασθεί µε τη συνάρτηση προσφοράς - η οποία αντανακλά το οριακό κόστος παραγωγής (marginal production cost) - καταλήγουµε σε µια αγοραία τιµή ισορροπίας. Όπως αναφέραµε προηγουµένως, η τιµή αυτή έχει περιορισµένη ικανότητα ως προσέγγιση της αξίας του αγαθού. Στην περίπτωση των πολιτιστικών αγαθών υπάρχουν επιπλέον λόγοι στην ενίσχυση του επιχειρήµατος αυτού. Πρώτον, ο καταναλωτής ο οποίος µεγιστοποιεί τη χρησιµότητα του χωρίς να εξαρτάται από τη διάσταση του χρόνου αντικαθίσταται από έναν καταναλωτή µε διαχρονικά µεταβαλλόµενες σωρευτικές προτιµήσεις. Η κατανάλωση πολιτιστικών αγαθών συνεισφέρει στην τρέχουσα ικανοποίηση, αλλά και στη συσσώρευση γνώσης και εµπειρίας η οποία µπορεί θα καταναλωθεί οποιαδήποτε στιγµή στο µέλλον. Εποµένως, επιπλέον της τρέχουσας επίδρασης της τιµής στην αξία του αγαθού, προβλέπονται και διαχρονικές σχέσεις συνέλιξης. Από την πλευρά της προσφοράς, επίσης προκύπτουν διαφορετικές συνθήκες για τα πολιτιστικά αγαθά από αυτές που προβλέπει η βασική οικονοµική θεώρηση. Πιο 4 ηλαδή, µε βάση την κατανάλωση άλλων αγαθών από την οποία επιλέγει να παραιτηθεί ο καταναλωτής, για να αποκτήσει µία µονάδα από το συγκεκριµένο αγαθό. 51

52 συγκεκριµένα, οι παραγωγοί δεν στοχεύουν απαραίτητα τη µεγιστοποίηση των κερδών τους και η αναµενόµενη τιµή δεν διαδραµατίζει σηµαντικό ρόλο στην κατανοµή των παραγωγικών συντελεστών. Επιπρόσθετα, καταγράφονται σηµαντικές εξωτερικές οικονοµίες στην παραγωγή και την κατανάλωση. Παρ' όλες όµως τις θεωρητικές ελλείψεις τις οποίες παρουσιάζει η αγοραία τιµή ενός πολιτιστικού αγαθού ως προσέγγιση της αξίας που εµπεριέχει, αποτελεί το µόνο ορατό δείγµα αυτής. Τα τελευταία χρόνια γίνονται µεγάλες προσπάθειες για την καταγραφή και την επεξεργασία των παρατηρούµενων τιµών στις διάφορες αγορές πολιτιστικών αγαθών. Οι τιµές, για παράδειγµα, στις δηµοπρασίες εικαστικών έργων, καταγράφονται σε µεγάλο βαθµό, ενώ οι πωλήσεις δίσκων, τα έσοδα στα θέατρα, τα φεστιβάλ, τα µουσεία και τους πολιτιστικούς χώρους αποτελούν ποσοτικούς δείκτες για το µέγεθος των πολιτιστικών κλάδων της οικονοµίας. Εν ολίγοις, παρά τους θεωρητικούς περιορισµούς που παρουσιάζονται στην αγοραία τιµή ως δείκτη της οικονοµικής αξίας των πολιτιστικών αγαθών και υπηρεσιών, χρησιµοποιείται ευρέως - ελλείψει άλλου - για το σκοπό αυτό. Συλλογική κατανάλωση δηµόσιων πολιτιστικών αγαθών Οµοίως, στην περίπτωση των δηµόσιων πολιτιστικών αγαθών, είναι δυνατή η χρήση των βασικών µεθόδων οικονοµικής ανάλυσης. Τα τελευταία χρόνια, σηµειώθηκε σηµαντική πρόοδος στην αποτίµηση άϋλων στοιχείων δηµόσιου χαρακτήρα τα οποία αντιµετωπίζουν καταναλωτική ζήτηση, όπως για παράδειγµα, οι περιβαλλοντολογικοί πόροι και η πολιτιστική κληρονοµιά. Η Αντιπροσωπευτική Μέθοδος Αποτίµησης (contingent valuation method CVM), που χρησιµοποιούµε στις περιπτώσεις της αποτίµησης των εξωτερικών οικονοµιών και των δηµόσιων αγαθών, χαρακτηρίζεται από την προσοµοίωση µίας συνάρτησης ζήτησης κανονικού αγαθού µέσω ερωτήσεων που υποβάλουµε σε ένα δείγµα καταναλωτών. Οι εκτιµήσεις της ατοµικής ζήτησης αθροίζονται για όλους καταναλωτές σε µια συνολική ζητούµενη ποσότητα και τιµή και συνδυάζονται µε το κόστος παραγωγής του συγκεκριµένου αγαθού. Από τη στιγµή όµως κατά την οποία ενσωµατώνουµε τη βασική θεωρία της ζήτησης αγαθών, κληρονοµούνται και τα προβλήµατα που παρουσιάζονται στην τιµή ως δείκτης αποτίµησης, και για τα οποία έγινε αναφορά στις προηγούµενες παραγράφους. Πέρα από τις δεδοµένες ατέλειες, επιπρόσθετες επιπλοκές δηµιουργούνται από το πρόβληµα του ελεύθερου καβαλάρη (free-rider problem) και την 52

53 έλλειψη πρόθεσης των φορολογουµένων να διαθέσουν πόρους για την παραγωγή των δηµόσιων αγαθών (willingness-to-pay). Στην οικονοµική και πολιτική ανάλυση, ονοµάζουµε ως «ελεύθερους καβαλάρηδες» τα άτοµα που είτε επωφελούνται πέραν του «δίκαιου» µεριδίου τους σε ένα παραγωγικό πόρο, είτε δεν συµµετέχουν «δίκαια» στο κόστος παραγωγής τους. Το πρόβληµα του ελεύθερου καβαλάρη [2] εντοπίζεται στην εξάλλειψη ή την ελαχιστοποίηση του αριθµού και των επιδράσεων των «ελεύθερων καβαλάρηδων». Εξαιτίας του γεγονότος ότι ο προσδιορισµός του «δίκαιου» µεγέθους είναι υποκειµενικός, το πρόβληµα του ελεύθερου καβαλάρη εξετάζεται στην οικονοµική του διάσταση, κατά πόσο δηλαδή, οδηγεί στην υπό ή την µη παραγωγή ενός δηµόσιου αγαθού, την αναποτελεσµατικότητα κατά Pareto (Pareto Inefficiency) 5 [14, 15] και την κατάχρηση δηµόσιων πόρων. Το σύνηθες παράδειγµα «ελεύθερων καβαλάρηδων» αφορά το δηµόσιο αγαθό της εθνικής άµυνας. Ενώ όλοι οι πολίτες απολαµβάνουν την εθνική ασφάλεια, µία µερίδα δεν πληρώνει φόρους ή δεν κατατάσσεται στον στρατό. Συνεπώς, στο δύσβατο µονοπάτι της αποτίµησης της συλλογικής κατανάλωσης δηµόσιων πολιτιστικών αγαθών (ή για την ακρίβεια, του δηµόσιου χαρακτήρα των µικτών πολιτιστικών αγαθών) οι ερευνητές της οικονοµικής θεωρίας δεν έχουν παρά να διεξαγάγουν εµπειρικές έρευνες µέτρησης της δηµόσιας βούλησης. Σε µια σχετική έρευνα των Winters και Throsby για την Aυστραλιανή αγορά, προέκυψε ότι οι φορολογούµενοι έλαβαν υψηλότερη ωφέλεια από τα δηµόσια αγαθά, συγκριτικά µε τους φόρους που κατέβαλαν. Σε µια αντίστοιχη έρευνα στον Καναδά, οι Morrison και West έλαβαν παρόµοια αποτελέσµατα. Συµπερασµατικά, όπως και στην περίπτωση των ιδιωτικών αγαθών, παρά τις θεωρητικές ατέλειες και τους πρακτικούς περιορισµούς, οι συµβατικές µέθοδοι αποτίµησης δηµόσιων πολιτιστικών αγαθών παράγουν τους επικρατέστερους δείκτες οικονοµικής αξίας Η πολιτιστική αξία Το περιεχόµενο και η µεθοδολογία µέτρησης της έννοιας της αξίας στην σπουδή για τον πολιτισµό είναι τελείως διαφορετική από αυτή στην οικονοµική επιστήµη. Ποια είναι η µορφή και η διάσταση που προσδίδει µια κοινότητα στις παραδόσεις και την πολιτιστική της ταυτότητα; Τι εννοούµε όταν υποστηρίζουµε ότι οι συµφωνίες του Βethoven είναι 5 Η αποτελεσµατικότητα κατά Pareto (Pareto efficiency) ορίζει ότι ένα άτοµο µπορεί να βελτιώσει το οικονοµικό του επίπεδο, χωρίς να µειωθεί αντίστοιχα το επίπεδο άλλων ατόµων. Όταν δεν ισχύει αυτό λέµε πως µία λειτουργία χαρακτηρίζεται από αναποτελεσµατικότητα κατά Pareto (Pareto Inefficiency). 53

54 υψηλής αξίας για την ιστορία της τέχνης; Σε καµία από τις δύο ερωτήσεις δεν φαίνεται να µας προσφέρει απαντήσεις η θεωρία της χρησιµότητας και το κλασικό οικονοµικό υπόδειγµα. Σαν σηµείο εκκίνησης για την προσέγγιση της αξίας στο πολιτιστικό πεδίο θεωρείται η υπεροχή των θετικών έναντι των αρνητικών χαρακτηριστικών που εµπεριέχονται στην έννοια της αξίας. Η έννοια της αξίας είναι µία εκ κατασκευής θετικά φορτισµένη έννοια, χωρίς όµως αυτό να σηµαίνει ότι - στον τοµέα του πολιτισµού - η ευχάριστη διάθεση ή ακόµη και ο ηδονισµός αποτελούν το µόνο κριτήριο αξιολόγησης της αξίας. Στη συνέχεια θα επιχειρήσουµε µια σφαιρική ανάλυση των διαστάσεων της αξίας. Στα πλαίσια της σχολής του πολιτιστικού µοντερνισµού κυριαρχεί ως πραγµατική αξία ενός καλλιτεχνικού έργου, η εσωτερική αισθητική αξία την οποία διαθέτει (intrinsic aesthetic value). Η συγκεκριµένη οπτική, χαρακτηρίζεται από ανθρωπιστική, αντικειµενική και καθολική αντιµετώπιση της πολιτιστικής αξίας. Βέβαια, οι ατοµικές αξιολογικές κρίσεις µπορεί να διαφέρουν ανά περίπτωση, αλλά υπάρχει µια γενική συναίνεση για το τι θεωρείται ως το έχον πολιτιστική αξία. Το Mουσείο και η Ακαδηµία αποτελούν τους θεµατοφύλακες της υψηλής αυτής άποψης για την πολιτιστική αξία. Κατά την µεταµοντέρνα περίοδο - ιδιαίτερα τις τελευταίες δύο δεκαετίες - νέες και ισχυρές µεθοδολογίες προερχόµενες από τις επιστήµες της ψυχολογίας, της γλωσσολογίας και της ψυχανάλυσης, αντικατέστησαν την αρµονία και τη συναίνεση από το επίκεντρο της δηµιουργίας της πολιτιστικής αξίας. Η απολυτότητα αντικαταστάθηκε από τη σχετικότητα. Η θεωρητική αντιπαράθεση του «συντηρητικού» και του «αριστερού» σχετικού ή προοδευτικού ρεύµατος για την πολιτιστική αξία, χάνει το νόηµά της µε την ανάλυση των βασικών συνθετικών µερών της. Στη βάση αυτή, η αξία ενός πολιτιστικού προϊόντος αποτελείται από έξι βασικά συστατικά: 1. αισθητική αξία Η οµορφιά, η αρµονία, η φόρµα, το στυλ, η µόδα και το καλό γούστο θεωρούνται ως τα βασικά στοιχεία της αισθητικής αξίας. 2. πνευµατική ή διανοητική αξία Στην περίπτωση των πολιτιστικών αγαθών η πνευµατική αξία περιλαµβάνει εσωτερικές αρετές, που χαρακτηρίζουν τους ανθρώπους, όπως η κατανόηση και η καλλιέργεια του πνεύµατος και της ψυχής. 3. κοινωνική αξία 54

55 Είναι πιθανόν ένα καλλιτεχνικό έργο να συνεισφέρει στην κατανόηση της κοινωνικής πραγµατικότητας και ταυτότητας µέσα στην οποία δηµιουργήθηκε. 4. ιστορική αξία Ο τρόπος µε τον οποίο συνδέεται το παρελθόν µε το παρόν και το µέλλον κατά την ιστορική στιγµή της δηµιουργίας, αναφύεται σε µεγάλο βαθµό µέσα στην πολιτιστική δραστηριότητα. 5. συµβολική αξία Τα πολιτιστικά προϊόντα είναι φορείς και µέσα επικοινωνίας ισχυρών συµβολικών µηνυµάτων τα οποία προσδίδουν αξία σε αυτούς που τα καταναλώνουν. 6. αξία αυθεντικότητας Στην περίπτωση αυτή, η αξία αυθεντικότητας πηγάζει από το γεγονός ότι το πολιτιστικό αγαθό είναι αληθινό, αυθεντικό και µοναδικό. Τα έξι προαφερόµενα κριτήρια είναι ένα βήµα στην κατανόηση και τον υπολογισµό της αξίας που εµπεριέχεται σε ένα πολιτιστικό αγαθό. εν είναι όµως ικανά από µόνα τους να αντιµετωπίσουν πλήρως το πολύπλοκο φαινόµενο της πολιτιστικής αποτίµησης. Προσθέτουµε λοιπόν, στο αναλυτικό µας οπλοστάσιο επιπλέον πέντε θεµελιώδεις µεθοδολογικές προσεγγίσεις αποτίµησης της πολιτιστικής αξίας: I. Χαρτογράφηση περιεχοµένου Ως πρώτο στάδιο της διαδικασίας αποτίµησης είναι χρήσιµη µια χαρτογράφηση περιεχοµένου για το εξεταζόµενο στοιχείο µε βάση φυσικούς, γεωγραφικούς, κοινωνικούς και ανθρωπολογικούς παράγοντες, έτσι ώστε να δηµιουργηθεί ένα γενικό πλαίσιο ανάλυσης. II. Αναλυτική περιγραφή Το γενικό πλαίσιο ανάλυσης και τα επιµέρους στοιχεία του εξειδικεύονται, εµβαθύνονται και οδηγούν σε µια πιο λεπτοµερή περιγραφή των πολιτιστικών αγαθών και του περιβάλλοντος παραγωγής και κατανάλωσής τους. III. Ανάλυση κοινωνικών στάσεων 55

56 Στην κατηγορία αυτή περιλαµβάνονται οι διάφορες µέθοδοι κοινωνικής και ψυχοµετρικής έρευνας, ενώ δεν αποκλείονται και οι τεχνικές προσοµοίωσης συγκεκριµένων συµπεριφορών. Ο βασικός στόχος τους είναι η ανάλυση της κοινωνικής διάστασης της πολιτιστικής αξίας και είναι δυνατόν να εφαρµοστούν σε ατοµικό και συλλογικό επίπεδο. IV. Ανάλυση συµβολισµών Η µεθοδολογία της ανάλυσης των συµβολισµών στοχεύει στο διαχωρισµό των συµβολικών διαστάσεων της αξίας ενός πολιτιστικού προϊόντος. V. Πολυ - επιστηµονική προσέγγιση Η ιεραρχική κατηγοριοποίηση στην οποία καταλήγουν οι εξειδικευµένοι επιστήµονες διαφόρων κλάδων συνεισφέρει καθοριστικά στη διαµόρφωση των δεδοµένων για την αισθητική και την ιστορική αξία της πολιτιστικής δηµιουργίας. Οι µέθοδοι που περιγράφηκαν παραπάνω προσφέρουν ένα απλοποιηµένο «οδικό χάρτη» στη µέτρηση της πολιτιστικής αξίας, χωρίς φυσικά, να περιλαµβάνουν το σύνολο των χαρακτηριστικών της. Η πολιτιστική έκφραση είναι ένα πολυδιάστατο, δυναµικό και ιδιαίτερα ευµετάβλητο φαινόµενο, καθώς βασικό στοιχείο της αποτελεί η ανθρώπινη συµπεριφορά και οι αλληλεπιδράσεις µιας οµάδας ανθρώπων. Στην ανάλυση της ανθρώπινης συµπεριφοράς, - η οποία χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα και διαχρονική µεταβολή υποστηρίζουµε ότι πρέπει να εφαρµόζεται αναλυτική µέθοδος αντίστοιχη µε το ζητούµενο, κατά βάση αφαιρετική, εύχρηστη και ξεκάθαρη στις υποθέσεις της και τους περιορισµούς της Η διασύνδεση οικονοµικής και πολιτιστικής αξίας Η ανάλυση της οικονοµικής και πολιτιστικής αξίας στις ενότητες 2 και 4 αντίστοιχα, υποδηλώνει το γεγονός ότι αποτελούν δύο διαφορετικές έννοιες. Ένας οικονοµολόγος, όµως, θα µπορούσε να υποστηρίξει ότι τα επιµέρους στοιχεία της πολιτιστικής αξίας αναλύονται µε βάση τη θεωρία της ατοµικής χρησιµότητας. Πιο συγκεκριµένα, έστω ότι ένα άτοµο που κατατάσσει το πολιτιστικό προϊόν Α υψηλότερα στην κλίµακα της αισθητικής, πνευµατικής, ιστορικής κ.λ.π. αξίας σε σχέση µε το προϊόν Β. Τότε, αν υποθέσουµε ότι οι υπόλοιποι παράγοντες παραµένουν αµετάβλητοι (ceteris paribus), ο συγκεκριµένος καταναλωτής προτίθεται να πληρώσει υψηλότερη τιµή για να αποκτήσει το προϊόν A συγκριτικά µε το B. Υποστηρίζεται, συνεπώς, ότι διαφορά στην τιµή 56

57 αποτελεί και ένα µέτρο αποτίµησης της πολιτιστικής αξίας. ηλαδή επανερχόµαστε στο ερώτηµα του κατά πόσο η αγοραία τιµή ενός πολιτιστικού αγαθού είναι σωστό µέτρο της πολιτιστικής αξίας του, και επιπλέον αν η οικονοµική και η πολιτιστική αξία είναι δύο ξεχωριστές έννοιες. Κατά την γνώµη µας, οι βασικοί λόγοι για τους οποίους η οικονοµική αξία δεν είναι πάντα η σωστή εκτίµηση της πολιτιστικής αξίας ενός προϊόντος είναι οι εξής: Η πολιτιστική αξία, συνήθως είναι ενσωµατωµένη σε ένα προϊόν ή υπηρεσία, ανεξάρτητα από την ανταπόκριση του στους καταναλωτές. Εξαιτίας του γεγονότος ότι η κατανόηση του πολιτιστικού γίγνεσθαι προϋποθέτει γνώσεις, πέρα από την βασική µόρφωση, οι περισσότεροι καταναλωτές διαµορφώνουν σε χαµηλότερο βαθµό την πρόθεσή τους να πληρώσουν για την απόκτηση ενός πολιτιστικού αγαθού. Μια οµάδα χαρακτηριστικών γνωρισµάτων ενός πολιτιστικού αγαθού δεν µπορούν να εκφραστούν σε µονάδες ατοµικής χρησιµότητας. Για παράδειγµα, το ότι ένας πίνακας ζωγραφικής έχει µπλε αντί κόκκινο χρώµα είναι µια ποιοτική διαφορά, η οποία δεν µπορεί να ποσοτικοποιηθεί ως καλύτερη ή χειρότερη. Είναι πιθανόν ένας καταναλωτής να κατατάξει διαφορετικά ένα πολιτιστικό προϊόν µε βάση την οικονοµική και την πολιτιστική αξία. Για παράδειγµα, ενώ αναγνωρίζουµε τη συναυλία του συγκροτήµατος των Scorpions ως υψηλής πολιτιστικής αξίας, µπορεί να µην εκδηλώνουµε την πρόθεση να πληρώσουµε το αντίτιµο του εισιτηρίου, διότι δεν είναι του προσωπικού µας γούστου ή διαφωνούµε µε τον τόπο τέλεσης του γεγονότος. Η διαπίστωση ότι η πολιτιστική και οικονοµική αξία αποτελούν διακριτές έννοιες δεν αποκλείει την ύπαρξη συσχέτισης ανάµεσά τους. Κατά κανόνα, όπως έχει αποδειχθεί σε µια οµάδα πολιτιστικών προϊόντων, αναµένουµε µία θετική συσχέτιση µεταξύ της πολιτιστικής και της οικονοµικής αξίας. Είναι λογικό να πληρώσουµε υψηλότερη τιµή για ένα προϊόν ή υπηρεσία την οποία θεωρούµε ανώτερου πολιτιστικού επιπέδου. Όπως αναλύσαµε σε προηγούµενες ενότητες, η πολιτιστική αξία αποτελεί ένα ξεχωριστό φαινόµενο από την οικονοµική αξία, γεγονός που αποκλείει την ύπαρξη τέλειας συσχέτισης µεταξύ τους. Βέβαια είναι λογικό να ανακαλύψουµε περιπτώσεις αρνητικής συσχέτισης, όπως για παράδειγµα οι τηλεοπτικές σαπουνόπερες που έχουν χαµηλή πολιτιστική αξία και υψηλή οικονοµική αξία, ενώ το αντίθετο συµβαίνει στην περίπτωση ενός εγκαταλελειµµένου µεσαιωνικού ανεµόµυλου ο οποίος µπορεί να παράγει αλεύρι µε 57

58 αντι-οικονοµικούς όρους, αλλά µας προσφέρει πολύτιµα ιστορικά και κοινωνικά στοιχεία. 1.3 Οικονοµική ανάλυση της δηµιουργικότητας και οι πολιτιστικές βιοµηχανίες Εισαγωγή Η δηµιουργικότητα ως βασική παράµετρος της ατοµικής συµπεριφοράς έχει µελετηθεί εκτενώς στην ψυχολογία, την κοινωνιολογία, τη θεωρία της τέχνης και την οργάνωση και διοίκηση επιχειρήσεων. Στην οικονοµική ανάλυση, η δηµιουργικότητα του ατόµου είναι µια υποτιµηµένη έννοια καθώς θεωρείται µια εξωγενώς προσδιοριζόµενη µεταβλητή η οποία συνεισφέρει έµµεσα στην καινοτοµία και την τεχνολογική αλλαγή. Η συνδυασµένη ανάλυση της οικονοµίας και του πολιτισµού θα ήταν ελλειπής αν δεν φώτιζε τα βασικά σηµεία της παραγωγικής διαδικασίας των πολιτιστικών προϊόντων. Όπως θα αναλύσουµε στα πλαίσια του παρόντος κεφαλαίου, η καλλιτεχνική δηµιουργία εµπεριέχει ταυτόχρονα την ορθολογική διάσταση (προγραµµατισµός- δηµιουργία αξίας - µεγιστοπιστοποίηση προσωπικής ωφέλειας), αλλά και την υπέρβαση της (µη-ορθολογική διάσταση). Η ορθολογική διάσταση είναι δυνατόν να ερµηνευθεί µε βάση τις αρχές της οικονοµικής θεωρίας, γεγονός που περιγράφεται στην τρίτη ενότητα. Στην τέταρτη ενότητα παρουσιάζεται η διαδικασία ατοµικής δηµιουργίας της πολιτιστικής αξίας, ενώ η επόµενη ενότητα αφιερώνεται στην µη-ορθολογική της διάσταση. Οι λεγόµενες πολιτιστικές βιοµηχανίες είναι το θέµα της έκτης ενότητας. Στις τελευταίες ενότητες εισάγουµε τη λειτουργία της αγοράς πολιτιστικών αγαθών µέσα από τις έννοιες της ζήτησης και της προσφοράς. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των ψηφιακών αγαθών αναλύονται στην ένατη ενότητα, ενώ η αγορά εργασίας των καλλιτεχνών περιγράφεται στην τελευταία ενότητα του κεφαλαίου Θεωρίες για την δηµιουργικότητα Η αρχαιοελληνική αντίληψη περί θεϊκής και υπεράνθρωπης έµπνευσης του δηµιουργού της τέχνης επικρατούσε κατά τη διάρκεια του 17ου και 18ου αιώνα. Η έννοια της φυσικής ιδιοφυϊας περιελάµβανε σύµφωνα µε τον Duff τα εξής χαρακτηριστικά γνωρίσµατα: 58

59 Έµπνευση, ο συνδυασµός δηλαδή, υπαρχουσών ιδεών µε έναν νέο και µοναδικό τρόπο. Κριτική σκέψη, η οποία έγκειται στην ικανότητα επιλογής των χρήσιµων στοιχείων της έµπνευσης. Γούστο, ή διαφορετικά το κριτήριο της καλαισθησίας και της ποιότητας στη δηµιουργία. Παρότι η βασική ιδέα του Duff αποτέλεσε µια διαδεδοµένη προσέγγιση για τον καλλιτεχνικό χαρακτήρα και διήρκεσε πολλές δεκαετίες, η σύγχρονη µεταµοντέρνα σκέψη την κατηγορεί ως µονολιθική και παρωχηµένη. Πιο συγκεκριµένα, υποστηρίζεται ότι δεν υπάρχει απόλυτος και σαφής ορισµός για την ιδιοφυϊα, καθώς αποτελεί ένα περιπτωσιακό, δυναµικό και χωρίς καθολικές αρχές φαινόµενο. Επιπλέον, η καλλιτεχνική δηµιουργία δεν αξιολογείται µεµονωµένα αλλά σε ένα κοινωνικο-πολιτικό πλαίσιο µέσα από το οποίο επηρεάζεται και επηρεάζει Οικονοµικό υπόδειγµα για την δηµιουργικότητα Η κυρίαρχη εικόνα, την οποία έχει η πλειοψηφία των ανθρώπων για τον καλλιτέχνη, είναι αυτή της ασυµβίβαστης προσωπικότητας που κινητοποιείται από µια εσωτερική δύναµη χωρίς κανόνες και συµβιβασµούς µε την καθηµερινότητα. Πως θα µπορούσε άλλωστε να εφαρµοστεί απόλυτη ορθολογική δοµή στη δηµιουργικότητα του Μάνου Χατζιδάκι και του Αντώνη Σαµαράκη; Από την άλλη πλευρά, όπως εξηγήσαµε στην προηγούµενη ενότητα, η συµπεριφορά του δηµιουργού της τέχνης δεν είναι µονοδιάστατη, εµπεριέχει προσωπικά, κοινωνικά και οικονοµικά χαρακτηριστικά. Στο σηµείο αυτό θα υποδειγµατοποιήσουµε τα συστηµατικά στοιχεία της ατοµικής καλλιτεχνικής παραγωγικής διαδικασίας ως µια σειρά ορθολογικών αποφάσεων. Για αναλυτικούς λόγους, προσοµοιάζουµε την καλλιτεχνική δηµιουργία ως µια βελτιστοποιητική διαδικασία κατά την οποία ο καλλιτέχνης προσπαθεί να µεγιστοποιήσει την ατοµική χρησιµότητα του υπό τους εσωτερικούς και εξωτερικούς περιορισµούς. Αρχικά, η ανάλυση µας ξεκινάει από ένα απλό υπόδειγµα για την ατοµική δηµιουργικότητα, ενώ στη συνέχεια χρησιµοποιούµε οικονοµικές µεταβλητές και καταλήγουµε στο πλήρες µαθηµατικό µοντέλο. 59

60 Το αρχικό υπόδειγµα Ως σηµείο εκκίνησης της ανάλυσης ορίζεται η υπόθεση ότι ο καλλιτέχνης ενδιαφέρεται αποκλειστικά για την τέχνη του και τίποτε άλλο, και ειδικότερα προσπαθεί να µεγιστοποιήσει την πολιτιστική αξία - όπως γνωρίσαµε στο δεύτερο κεφάλαιο - των έργων του. Στα πλαίσια της οικονοµικής ανάλυσης είναι δυνατόν να δεχθούµε ως αντικειµενική συνάρτηση 6 την χρησιµότητα του καλλιτέχνη η οποία εξαρτάται κατά βάση από την πολιτιστική αξία του συγκεκριµένου έργου. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων ορθολογικής λήψης αποφάσεων, η αντικειµενική συνάρτηση υπόκειται σε ένα σύνολο περιορισµών. Στην αρχική έκδοση του υποδείγµατος οι περιορισµοί προέρχονται από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της εκάστοτε καλλιτεχνικής δηµιουργίας. Για παράδειγµα, οι συγγραφείς θεατρικών έργων και οι µουσικοσυνθέτες µπορεί να έχουν περιορισµό στον αριθµό των ρόλων και της διάρκειας των έργο τους, ενώ οι ζωγράφοι και οι γλύπτες πρέπει να λειτουργούν στα πλαίσια των υλικών τους. Οι βασικές µεταβλητές 7 στο υπόδειγµα αυτό καθορίζονται από τον αριθµό και τη µορφή των έργων που επιλέγει να δηµιουργήσει ο καλλιτέχνης µέσα σε ένα ορισµένο χρονικό διάστηµα. Το βασικό ερώτηµα, όµως, στη δηµιουργία ενός συγκεκριµένου έργου έγκειται στο ποιες επιλογές αντιµετωπίζει ο καλλιτέχνης και πώς αυτές συσχετίζονται µε την πολιτιστική αξία του έργο του. Η θεµελιώδης αρχή στην απάντηση του δύσκολου αυτού θέµατος είναι η προσέγγιση της δηµιουργίας µε βάση τις µονάδες χρόνου εργασίας που απαιτούνται για να παραχθεί µια µονάδα πολιτιστικής αξίας. Ο χρόνος εργασίας ενός καλλιτέχνη θα µπορούσε να χωριστεί ανάµεσα στο στάδιο της διανοητικής σύλληψης και το στάδιο της δηµιουργίας. Το πρώτο επικεντρώνεται στην έµπνευση, τη φαντασία και την σκέψη, ενώ το δεύτερο απαιτεί τεχνικές ικανότητες και δεξιότητες. Με βάση τη συγκεκριµένη προσέγγιση, διακρίνουµε τον ιδιοφυϊή από τον µέσο καλλιτέχνη ως αυτόν που έχει την υψηλότερη αναλογία παραγόµενης πολιτιστικής αξίας ως προς την απαιτούµενη χρονική διάρκεια δηµιουργίας. Ένας ορισµός αντίστοιχος µε αυτόν της τεχνολογικής προόδου στην παραγωγική διαδικασία που εξετάζεται στην µικροοικονοµική ανάλυση στο τέταρτο κεφάλαιο. Εισαγωγή οικονοµικών µεταβλητών 6 Η συνάρτηση που θα µεγιστοποιήσουµε, το αντικείµενο της µεγιστοποίησης. 7 Οι µεταβλητές των οποίων το µέγεθος αποφασίζεται από το δηµιουργό ο οποίος στοχεύει στη µεγιστοποίηση της χρησιµότητας του. 60

61 Το αρχικό υπόδειγµα που περιγράψαµε στην προηγούµενη παράγραφο θα ήταν ικανό να απεικονίσει την πραγµατικότητα ενός καλλιτέχνη κλεισµένου σε µια γυάλα χωρίς τις καθηµερινές βασικές ανάγκες της σίτισης, της στέγασης και του ρουχισµού. Βέβαια, σε εξαιρετικές περιπτώσεις οι ιδανικές συνθήκες καλλιτεχνικής δηµιουργίας µπορούν να συµβούν διά µέσου µιας χορηγίας από ιδιωτικό ή/και δηµόσιο φορέα ή της ύπαρξης κληρονοµικού πλούτου. Ο κανόνας όµως υπαγορεύει το γεγονός ότι δίνουν εικόνες είναι ένας καθηµερινός άνθρωπος µε βιωτικές ανάγκες. Συνεπώς, ο καλλιτέχνης είναι απαραίτητο να εισάγουµε στο υπόδειγµα µας το εισόδηµα ως µια κεντρική ενδογενή µεταβλητή. Ο τρόπος που µπορούµε να εκφράσουµε το εισόδηµα ποικίλει ανάλογα µε την περίπτωση της καλλιτεχνικής δηµιουργίας. Για έναν ζωγράφο τα έσοδα από τις πωλήσεις των πινάκων του αποτελούν βασικό εισόδηµα, ενώ για ένα ηθοποιό ο µισθός ή η κατά αποκοπήν αµοιβή από θεατρικές παραστάσεις, κινηµατογραφικές παρουσίες, τα διαφηµιστικά και τηλεοπτικά σίριαλ στα οποία συµµετέχει αποτελούν το εισόδηµα του. Προφανώς, η έννοια του εισοδήµατος αφορά το καθαρό εισόδηµα, δηλαδή το συνολικό έσοδο µετά την αφαίρεση των εξόδων που πραγµατοποιεί ο δηµιουργός για να εξυπηρετήσει την καλλιτεχνική διαδικασία, όπως δαπάνες υλικών, ενοίκια, συµµετοχή σε εκδηλώσεις κ.λ.π. Υπάρχουν τρεις τρόποι για να εντάξουµε το εισόδηµα στο οικονοµικό υπόδειγµα της καλλιτεχνικής δηµιουργίας: (α) ως περιορισµό, (β) ως συνδυασµένη µεταβλητή µεγιστοποίησης και (γ) ως µοναδική µεταβλητή µεγιστοποίησης. Στη συνέχεια αναλύουµε κάθε περίπτωση ξεχωριστά Η ατοµική δηµιουργία πολιτιστικής αξίας Το εισόδηµα ως περιορισµός Στην περίπτωση κατά την οποία ο καλλιτέχνης χρειάζεται οικονοµικούς πόρους µόνο για να καλύψει τις βασικές λειτουργίες και να απαλλαγεί από χρονοβόρες απαιτήσεις, η βασική αντικειµενική συνάρτηση παραµένει η ίδια και επιπλέον προστίθεται ο εισοδηµατικός περιορισµός, δηλαδή προβλέπεται η ύπαρξη ενός ελάχιστου εισοδήµατος. Στη συγκεκριµένη ανάλυση, το εισόδηµα δεν αποτελεί κίνητρο στην καλλιτεχνική δηµιουργία, αλλά µια προϋπόθεση για την εύρυθµη λειτουργία της. Ο αντικειµενικός στόχος παραµένει η µεγιστοποίηση της πολιτιστικής αξίας του έργου, υποκείµενος, τώρα πια, στις επιλογές που παρέχει το εισοδηµατικό επίπεδο του καλλιτέχνη. Ουσιαστικά η καλλιτεχνική δηµιουργικότητα εντάσσεται σε ένα ρεαλιστικό πλέγµα οικονοµικών σχέσεων. Ο εισοδηµατικός περιορισµός επηρεάζει άµεσα την παραγόµενη πολιτιστική 61

62 αξία µε διάφορους τρόπους. Για παράδειγµα, όταν ένας συγγραφέας θεατρικών έργων πρέπει να ακολουθήσει συγκεκριµένο προϋπολογισµό, περιορίζει τις επιλογές του σε αριθµό πρωταγωνιστών, σκηνικών και χρονική διάρκεια. Εναλλακτικά, ένας γλύπτης επιλέγει συγκεκριµένη ποιότητα και ποσότητα υλικών ανάλογα µε τα διαθέσιµα οικονοµικά µέσα. Σε κάθε περίπτωση, ο καλλιτέχνης δρα ανεξάρτητα και ελεύθερα στη δηµιουργία πολιτιστικής αξίας µέσα στα πλαίσια που ορίζονται από τον εισοδηµατικό περιορισµό της εκάστοτε καλλιτεχνικής παραγωγής. Το οικονοµικό υπόδειγµα µε εισοδηµατικό περιορισµό εξηγεί καλύτερα τον κλάδο του µη-εµπορικού θεάτρου, της ποίησης, της κλασικής µουσικής, της όπερας και της µουσικής τζαζ. Το εισόδηµα ως συνδυασµένη µεταβλητή µεγιστοποίησης Για πολλούς καλλιτέχνες, όπως συµβαίνει και µε άλλους επαγγελµατίες, η επιθυµία για οικονοµικές απολαβές ξεπερνάει τα όρια της επιβίωσης. Σε αυτή την κατηγορία καλλιτεχνών ανήκουν αυτοί για τους οποίους η καλλιτεχνική δηµιουργία, πέρα από εσωτερική ανάγκη, αποτελεί το µέσο για να επιτύχουν υψηλό επίπεδο διαβίωσης. Σε αντίθεση, εποµένως, µε τους καλλιτέχνες της προηγούµενης ενότητας, η αντικειµενική συνάρτηση χρησιµότητας περιλαµβάνει πέρα από την πολιτιστική αξία και την οικονοµική αµοιβή. Ο συµβατικός περιορισµός ενός ελάχιστου ποσού παραµένει, παρότι στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι ουσιαστικά χρήσιµος. Το υπόδειγµα της παρούσας ενότητας αναδεικνύει την εµπορική διάσταση της καλλιτεχνικής παραγωγής. Τα χρήµατα αποτελούν άµεσο κίνητρο για την καλλιτεχνική δηµιουργία, µε αποτέλεσµα να επηρεάζεται το παραγόµενο προϊόν σε αξιόλογο βαθµό. Ο βαθµός επίδρασης εξαρτάται από τη στάθµιση που έχει η πολιτιστική και οικονοµική αξία στην αντικειµενική συνάρτηση, και επιπλέον η σχέση που συνδέει τις δύο αυτές αξίες. Αν δηλαδή υποκατάστατα, συµπληρωµατικά ή ασυσχέτιστα µεγέθη. Συνήθως, οι άσηµοι καλλιτέχνες θεωρούν ότι η ποιότητα δεν συµβαδίζει µε την εµπορικότητα, γεγονός που τους υπαγορεύει να συµπεριλαµβάνουν στο έργο τους και εµπορικά έργα χαµηλής ποιότητας. Σε αντίστοιξη, οι διάσηµοι καλλιτέχνες έχουν τη δυνατότητα να συνδυάζουν την µεγιστοποίηση της πολιτιστικής και οικονοµικής αξίας του έργου τους. Η επέκταση του υποδείγµατος µε την πολιτιστική και οικονοµική αξία ως συνδυασµένες µεταβλητές µεγιστοποίησης είναι εφαρµόσιµο στον εµπορικό κινηµατογράφο, τα µιούζικαλ και την εµπορική (popular) µουσική. 62

63 Το εισόδηµα ως µοναδική µεταβλητή µεγιστοποίησης Στα άκρα της οικονοµικής ανάλυσης της καλλιτεχνικής δηµιουργικότητας τοποθετείται η περίπτωση του οικονοµικού οφέλους ως το µοναδικό κίνητρο παραγωγής πολιτιστικών προϊόντων. Η παραγωγή πολιτιστικής αξίας δεν αποκλείεται, αλλά επηρεάζεται αποκλειστικά από την προσπάθεια απόκτησης της µέγιστης οικονοµικής αξίας. Εποµένως, στο υπόδειγµα της προηγούµενης ενότητας, η στάθµιση της πολιτιστικής αξίας στην αντικειµενική συνάντηση είναι τώρα µηδενική. Η ποιοτική διάσταση υποτάσσεται πλήρως στις οικονοµικές συνθήκες και η πολιτιστική αξία συµµετέχει µόνο µέσω του καθορισµού ενός ελάχιστου ποιοτικού επιπέδου (standard). Η τηλεοπτική παραγωγή εξηγείται σε µεγάλο βαθµό από το συγκεκριµένο υπόδειγµα, ενώ δεν αποκλείεται η δηµοσιογραφία, η διαφήµιση και η αρχιτεκτονική δηµιουργία. Η πολλαπλή απασχόληση Μια αφανής υπόθεση µε βάση την οποία αναπτύξαµε τα τρία υποδείγµατα στις προηγούµενες ενότητες, αποτελεί το ότι η µοναδική απολαβή ενός καλλιτέχνη προέρχεται αποκλειστικά από την πώληση του καλλιτεχνικού προϊόντος και υπηρεσίας. Στην πραγµατικότητα, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες το καλλιτεχνικό έργο µένει αδιάθετο και οι δηµιουργοί του απασχολούνται σε µη-καλλιτεχνικές δραστηριότητες. ιάσηµοι - όπως ο Joyce και ο Eliot ή άσηµοι καλλιτέχνες επιλέγουν να ασκήσουν κοινά επαγγέλµατα για να χρηµατοδοτήσουν την καλλιτεχνική δηµιουργία τους. Για παρόµοιο λόγο, είναι συνηθισµένο επίσης, να εξασκούν παραπλήσια ή σχετιζόµενα µε την καλλιτεχνική κλίση τους επαγγέλµατα. Για παράδειγµα ηθοποιοί διδάσκουν σε σχολές θεάτρου και δηµοσιογράφοι σε σχολές δηµοσιογραφίας. Στην οικονοµική βιβλιογραφία το φαινόµενο αυτό ονοµάζεται πολλαπλή απασχόληση (multiple job holding) [18]. εν είναι δύσκολο να επεκταθούν τα υποδείγµατα που αναπτύξαµε στις τρεις προηγούµενες ενότητες, έτσι ώστε να συµπεριλάβουν την απασχόληση ενός δηµιουργού σε µη-καλλιτεχνική εργασία. Στην περίπτωση αυτή, στο πρόβληµα κατανοµής του χρόνου εργασίας για τον καλλιτέχνη προστίθεται και η παραγωγική διαδικασία των µη-καλλιτεχνικών προϊόντων Η ατοµική δηµιουργία πολιτιστικής αξίας Η ερµηνεία της καλλιτεχνικής δηµιουργίας µε την βοήθεια των διαφόρων µορφών του µαθηµατικού υποδείγµατος που παρουσιάσαµε στο παρόν κεφάλαιο, αναδεικνύει την 63

64 δηµιουργικότητα ως το βασικό στοιχείο στην παραγωγή πολιτιστικής και οικονοµικής αξίας όπως ορίστηκαν οι έννοιες στο προηγούµενο κεφάλαιο. Ας αναλύσουµε τώρα βαθύτερα έναν καλλιτέχνη που δηµιουργεί επί παραδείγµατι, ένα µυθιστόρηµα, µια µουσική σύνθεση, ένα γλυπτό ή µια θεατρική παράσταση. Το ολοκληρωµένο έργο του υπάρχει είτε σε φυσική υπόσταση (π.χ. ένα άγαλµα) ή σε µορφή δικαιωµάτων ιδιοκτησίας (π.χ. ένα θεατρικό σενάριο). Εποµένως, το έργο αυτό καθαυτό ή τα δικαιώµατα του είναι εµπορεύσιµα και µπορούν να αποφέρουν οικονοµικό έσοδο. Η αυθεντικότητα και η µοναδικότητα της δηµιουργίας, όπως αυτή αντανακλάται στην πνευµατική ιδιοκτησία της, δίνει τη δυνατότητα στον δηµιουργό να παράγει οικονοµική αξία. Βέβαια, όπως συζητήσαµε στο δεύτερο κεφάλαιο, η αγοραία τιµή ενός έργου αποτελεί έναν όχι απαραίτητα συνεπή δείκτη της οικονοµικής αξίας του. Την ίδια στιγµή, όµως, ένα καλλιτεχνικό έργο ενσωµατώνει ένα σύνολο ιδεών και αισθητικής αντίληψης του δηµιουργού, τα οποία δεν προστατεύονται από τα δικαιώµατα πνευµατικής ιδιοκτησίας. Οι ιδέες διακινούνται και ανταλλάσσονται ελεύθερα και χωρίς κόστος σε µια ευνοµούµενη πολιτεία. Σε αυτό το πλαίσιο, ο κάθε καταναλωτής ξεχωριστά διαµορφώνει την εκτίµησή του για την πολιτιστική αξία µιας ιδέας. Καθώς εποµένως, η ιδέα είναι ένα δηµόσιο αγαθό, η άθροιση των ατοµικών εκτιµήσεων για µια ιδέα αποτελεί και την επικρατέστερη πολιτιστική αποτίµηση της ιδέας αυτής, και κατ' επέκταση της πολιτιστικής αξίας του καλλιτεχνικού έργου που ενσωµατώνει τη συγκεκριµένη ιδέα. Η δηµιουργία µιας συναινετικής αποτίµησης της πολιτιστικής αξίας σε µια κοινότητα είναι δυνατόν να διαρκέσει µεγάλο χρονικό διάστηµα - και χωρίς να είναι πάντα εφικτή - διότι αποτελεί µια δυναµική και διαχρονικά µεταβαλλόµενη διαδικασία. Για παράδειγµα η αξία της ζωγραφικής του van Gong εκτιµήθηκε πολλαπλάσια δεκάδες χρόνια µετά το θάνατο του. Η θεµελιώδης διαπίστωση που προκύπτει από την προηγούµενη ανάλυση έγκειται στην συνύπαρξη της φυσικής αγοράς των καλλιτεχνικών έργων µε µια παράλληλη αγορά ιδεών οι οποίες εµπεριέχονται στην καλλιτεχνική δηµιουργία. Στη συµβατική αγορά διαµορφώνεται η οικονοµική αξία, ενώ στην αγορά των ιδεών η πολιτιστική. Ουσιαστικά, η φυσική προσπάθεια είναι το όχηµα για να πραγµατοποιήσουµε µια ιδέα η οποία θα µετατρέψει ένα κανονικό οικονοµικό αγαθό σε καλλιτεχνικό έργο. Γίνεται σαφές, λοιπόν, ότι η καλλιτεχνική δηµιουργία χαρακτηρίζεται από την οικονοµική και την πολιτιστική αξία. Ο δηµιουργός λειτουργεί ως ο κύριος προµηθευτής των αγορών. Αρχικά, η δηµιουργική διάθεση του παράγει ιδέες τις οποίες υλοποιεί µε τη χρήση των τεχνικών δεξιοτήτων του. Στη συνέχεια, το ολοκληρωµένο έργο παράγει, συνήθως, µια οικονοµική αξία εντασσόµενη µέσα από την συναλλακτική διαδικασία της αγοράς, και λαµβάνει 64

65 πολιτιστική αξία διαµέσου της αποδοχής και της διάδοσης των ιδεών που έχει ενσωµατώσει Η µη-ορθολογική διάσταση της δηµιουργικότητας Πέρα όµως από το ορθολογικό κοµµάτι της καλλιτεχνικής δηµιουργίας το οποίο αναλύθηκε στις προηγούµενες ενότητες και στηρίζεται στην µεγιστοποίηση της χρησιµότητας ως συνάρτηση της οικονοµικής και πολιτιστικής αξίας, συχνά ο καλλιτέχνης επιχειρεί να υπερβεί τους δεδοµένους κοινωνικούς κανόνες και τις εκφραστικές φόρµες. Η υπέρβαση της λογικής συνυπάρχει και παρακινεί σε µικρότερο ή ή µεγαλύτερο βαθµό την καλλιτεχνική δηµιουργία. Με ποιους τρόπους όµως υπεισέρχεται το µη-ορθολογικό στοιχείο στην τέχνη; Πρώτον, είναι πιθανό οι επιλογές του καλλιτέχνη να είναι αυθαίρετες, τυχαίες ή ακόµα να µην προέρχονται από συνειδητές και στοχευµένες ενέργειες. Εποµένως, η δηµιουργικότητα ως συστατικό στοιχείο της τέχνης δεν µπορεί να ερµηνευτεί µε συστηµατικό τρόπο καθώς η διαδικασία στο σύνολο της παραµένει απρόβλεπτη. εύτερον, το µη-ορθολογικό στοιχείο µπορεί να υπεισέρχεται στην ατοµική δηµιουργικότητα στο χώρο του πολιτισµού, διαµέσου µια συνειδητά µη-ορθολογικής διαδικασίας. Πιο συγκεκριµένα, η καλλιτεχνική δηµιουργία βασίζεται στην µη-τήρηση ενός συνόλου εξαρχής καθοριζόµενων κριτηρίων. Η επιχειρηµατολογία, όµως αυτή χαρακτηρίζεται ως κυκλική και αυτοαναιρούµενη διότι η µη-ορθολογική «έµπνευση» θεωρείται ουσιαστικά ορθολογική και ακολουθεί τον απλό κανόνα της ex-ante απόρριψης µιας οµάδας χαρακτηριστικών. Τρίτον, ο πιο προφανής τρόπος µέτρησης της χρήσης µη-ορθολογικών στοιχείων είναι η άµεση σύγκριση µε το ορθολογικό που αναπτύχθηκε στις προηγούµενες ενότητες. Ειδικότερα, µελετάµε τις αποκλίσεις της καλλιτεχνικής δηµιουργικότητας από το µαθηµατικό υπόδειγµα ορθολογικής συµπεριφοράς ανά περίπτωση καλλιτεχνικού έργου (benchmarking). Βέβαια, µια τέτοια θεωρητική διαπίστωση είναι δύσκολο να ελεγχθεί σε πρακτικό επίπεδο διότι δεν υπάρχουν ολοκληρωµένα στοιχεία για την καλλιτεχνική δηµιουργία. Το συγκεκριµένο ερευνητικό πεδίο αποτελεί έναν ελκυστικό κλάδο για τους ερευνητές των οικονοµικών και ανθρωπιστικών σπουδών. Στο παρόν κείµενο θα περιοριστούµε στην παράθεση παραδειγµάτων διαχρονικά επιφανών δηµιουργών. Ο Johan Sebastian Bach, για παράδειγµα, ακολούθησε µια συστηµατική διαδικασία µουσικής σύνθεσης. Η βασική του επιδίωξη συνδύαζε την 65

66 δηµιουργία πολιτιστικής αξίας για εκκλησιαστικούς σκοπούς και οικονοµικής αξίας για µια πλουσιοπάροχη προσωπική και οικογενειακή ζωή. Αντίθετα, ο διάσηµος συνθέτης Sergei Prokopief πρότασε την συνεχή δηµιουργία πολιτιστικής αξίας, ενώ o Igor Stravinsky έδειξε ειδική µέριµνα για την οικονοµική και οργανωτική διάσταση της τέχνης Πολιτιστικές βιοµηχανίες Ορισµός Η οικονοµική ορολογία που χρησιµοποιείται για την περιγραφή ενός βιοµηχανικού κλάδου περιλαµβάνει όρους όπως «προστιθέµενη αξία», «ηγέτιδα επιχείρηση» κ.λ.π. οι οποίοι φαντάζουν πεζοί και κενοί συναισθηµάτων σε σχέση µε τον ροµαντισµό της τέχνης. Από τη στιγµή όµως, που µια οµάδα ανθρώπων παράγει αγαθά για προσωπική κατανάλωση ή πώληση, δηµιουργείται αυτόµατα µια λειτουργία διαχωρισµένη σε οµάδες προϊόντων, παραγωγών, τοποθεσίας παραγωγής κ.ο.κ. Συνεπώς, η ανάλυση της λειτουργίας αυτής µε βάση το πρότυπο της βιοµηχανίας, δεν συνιστά ιδεολογική προτίµηση ή προσπάθεια στρέβλωσης της πραγµατικότητας, παρά την εφαρµογή ενός συνόλου συστηµατικών ερευνητικών εργαλείων µε συστηµατικό τρόπο στην αλυσίδα της παραγωγής, της κατανάλωσης και της ανταλλαγής πολιτιστικών προϊόντων και υπηρεσιών. Με βάση την επιχειρηµατολογία των προηγούµενων κεφαλαίων, γίνεται κατανοητό ότι η παραγωγή πολιτιστικών προϊόντων είναι µια διττή διαδικασία. Περιλαµβάνει το οικονοµικό και το πολιτιστικό µέρος της, την παραγωγή οικονοµικής και πολιτιστικής αξίας, αντίστοιχα. Στο σηµείο αυτό, 66 µε τη χρήση όρων οικονοµικής ανάλυσης όπως η «βιοµηχανία» επιχειρούµε την ερµηνεία της συνολικής πολιτιστικής δραστηριότητας µέσα από τη συγκεκριµένη οπτική γωνία. Προφανώς, δεν είναι η µοναδική διάσταση - συνυπάρχει µε την ψυχοκοινωνική και ιστορική διάσταση - αλλά αυτή που έχει αγνοηθεί ιδιαίτερα στην ελληνική βιβλιογραφία και εκπαιδευτική διαδικασία. Η οικονοµική θεωρία συνιστά µια αναλυτική µεθοδολογία που προσφέρει ένα συστηµατικό και µαθηµατικά συµπαγή τρόπο τεκµηρίωσης και ερµηνείας των αποτελεσµάτων - όχι τόσο των κινήτρων - της ανθρώπινης συµπεριφοράς. Επιπλέον, δεν στέκεται µόνο στην ερµηνεία της παρελθούσας και τρέχουσας πραγµατικότητας, αλλά προτείνει συγκεκριµένες ρεαλιστικές και εφαρµόσιµες λύσεις. Περιλαµβάνει, δηλαδή, µια δοµηµένη και συνεπή ανάλυση προτάσεων οικονοµικής πολιτικής. Θεµελιώδες σηµείο της ανάλυσής µας αποτελεί η διατύπωση ενός λειτουργικού ορισµού για τον όρο «πολιτιστική βιοµηχανία» ο οποίος πρέπει να πηγάζει από τον ορισµό του

67 πολιτιστικού αγαθού και υπηρεσίας. Η διαφορά των πολιτιστικών από τα κανονικά οικονοµικά αγαθά επικεντρώνεται στο γεγονός ότι η παραγωγή των πρώτων βασίζεται στην δηµιουργικότητα και ενσωµατώνει πνευµατική ιδιοκτησία σε συνδυασµό µε συµβολικό µήνυµα. Εποµένως, οι πολιτιστικές βιοµηχανίες δηµιουργούνται ως οµόκεντροι κύκλοι, όπου στην βασική δηµιουργική ιδέα (ή σύνολο ιδεών) προσθέτουµε νέα προϊόντα µε τη χρήση καινοτόµων µέσων, εισροών και µεθόδων. Στο κέντρο του κύκλου τοποθετούνται οι θεµελιώδεις τέχνες του χορού, της µουσικής, της λογοτεχνίας, των εικαστικών και της γλυπτικής, ενώ περιλαµβάνονται και οι καινοφανείς τέχνες του βίντεο και των διαφόρων ηλεκτρονικών πολυµεσικών εφαρµογών ( ιάγραµµα 1). Για παράδειγµα, στη µουσική βιοµηχανία πέρα από τους µουσικούς συνθέτες περιλαµβάνονται οι δισκογραφικές εταιρείες, οι τραγουδιστές, και οι στιχουργοί κ.ο.κ. Αν επεκτείνουµε τους οµόκεντρους κύκλους µπορούµε να περιλάβουµε βιοµηχανίες οι οποίες δεν παράγουν αποκλειστικά πολιτιστικά αγαθά και υπηρεσίες. Στην κατηγορία αυτή εµπίπτουν οι εκδόσεις βιβλίων, περιοδικών και εφηµερίδων, τα οπτικοακουστικά µέσα της τηλεόρασης, του κινηµατογράφου και του ραδιοφώνου ( ιάγραµµα 1). Είναι σαφές πως τα όρια γίνονται δυσδιάκριτα καθώς προσθέτουµε µεγαλύτερους κύκλους στον οµοκεντρικό σχηµατισµό µας. Ο ορισµός, όµως, των πολιτιστικών βιοµηχανιών δεν συνιστά ένα φυσικό απόλυτο νόµο, αλλά ένα ευέλικτο εργαλείο ανάλυσης, το οποίο χρησιµοποιείται κατά το δοκούν και η επιστηµονική αξία του - όπως άλλωστε σε κάθε επιστηµονική υπόθεση - αποτιµάται µε βάση τη συνέπεια της διασύνδεσης θεωρίας - πραγµατικότητας, υποθέσεων και στόχων προς επίτευξη. Στο τελευταίο οµόκεντρο κύκλο τοποθετούνται οι βιοµηχανίες που στην πραγµατικότητα λειτουργούν έξω από την πολιτιστική σφαίρα, αλλά στα προϊόντα τους συνυπάρχει πολιτιστικό περιεχόµενο. Στην κατηγορία αυτή ανήκει η διαφηµιστική παραγωγή, ο τουρισµός και οι υπηρεσίες αρχιτεκτονικής σχεδίασης. Ειδικότερα, η διαφήµιση βασίζεται σε µεγάλο βαθµό σε δηµιουργικές ιδέες οι οποίες συνήθως, επηρεάζουν τα είδη και τις συµπεριφορές συγκεκριµένων οµάδων ατόµων, ενώ µερικές υποκατηγορίες του τουριστικού προϊόντος βασίζονται αποκλειστικά στο πολιτιστικό περιεχόµενο (π.χ. θρησκευτικός και περιηγητικός τουρισµός). Η αρχιτεκτονική πέρα από τη λειτουργική αποστολή της, περιλαµβάνει τη δηµιουργικότητα και την αισθητική αντίληψη σε ατοµικό και κοινωνικό επίπεδο. Ήδη όµως στο σηµείο αυτό βρισκόµαστε στα όρια του ορισµού και της περιγραφής της πολιτιστικής βιοµηχανίας. Αν όµως, επεκταθούµε περαιτέρω υπάρχει ο κίνδυνος να καταλήξουµε σε µια καθολική έννοια, χωρίς ουσιαστικό περιεχόµενο και αναλυτική λειτουργικότητα. 67

68 ιάγραµµα 1 Στο κέντρο των οµόκεντρων κύκλων απεικονίζονται οι βασικές πολιτιστικές βιοµηχανίες. Στην πράξη αντιµετωπίζουµε σηµαντική δυσκολία στη µέτρηση των βασικών µεγεθών στις επιµέρους πολιτιστικές βιοµηχανίες. Αναλυτικότερα, στην περίπτωση του συνολικού παραγόµενου προϊόντος, ο τρόπος µέτρησης περιλαµβάνει συνήθως διαφορετικές βάσεις υπολογισµού, όπως ενδεικτικά, τα συνολικά έσοδα από εισιτήρια, ο αριθµός των παραστάσεων, τα συνολικά έσοδα από µουσικά ή τηλεοπτικά δικαιώµατα και οι συνολικές πωλήσεις µιας έκθεσης, ενός φεστιβάλ ή µίας συναυλίας. Η µέτρηση και η συγκριτική ανάλυση γίνεται πιο δυσχερής στην περίπτωση της απασχόλησης στη βιοµηχανία του πολιτισµού, διότι η πλειοψηφία των καλλιτεχνών είναι αυτοαπασχολούµενοι ή πολυ-απασχολούµενοι σε µη-καλλιτεχνικές εργασίες. Επιπλέον, δεν είναι ξεκάθαρο αν πρέπει να υπολογίσουµε στο συνολικό προϊόν τον πολιτισµό τις αµοιβές των εργαζοµένων οι οποίοι απασχολούνται στην πολιτιστική βιοµηχανία σε µη καλλιτεχνική εργασία, όπως λογιστές, τεχνικοί διευθυντές κ.λ.π. Στο επίπεδο των 68

69 συναλλαγών και του εµπορίου πολιτιστικών αγαθών ανακύπτουν, επίσης, θέµατα προσδιορισµού των ποσοτικών δεδοµένων διότι στην πλειοψηφία των περιπτώσεων πραγµατοποιούνται αγοραπωλησίες πνευµατικών δικαιωµάτων ιδιοκτησίας και σε µικρότερο βαθµό φυσικών αγαθών. Στη µουσική βιοµηχανία, επί παραδείγµατι, η συνολική αξία των εξαγωγών περιλαµβάνει έσοδα από δικαιώµατα που απολαµβάνουν οι συνθέτες, οι παραγωγοί, οι στιχουργοί και οι τραγουδιστές επαυξηµένα από τα έσοδα από την πώληση των οπτικών δίσκων (CDs). 69

70 η διεθνής εµπειρία 70

71 2. Ευρώπη 2.1 Ευρώπη και πολιτιστική δραστηριότητα Αναµφισβήτητα ο σαφής προσδιορισµός της έννοιας του πολιτισµού είναι µια δύσκολη υπόθεση, η οποία περιπλέκεται ακόµη περισσότερο όταν µπαίνει στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και κατ επέκταση σε ένα πλέγµα παγκοσµιοποίησης. Η πολιτιστική πολιτική παραµένει ένα εργαλείο στα χέρια των κυβερνήσεων των κρατών µελών, πάντοτε σε συνάρτηση µε τις εθνικές βραχυπρόθεσµες οικονοµικές προτεραιότητες. Η πραγµατικότητα αυτή έχει ως αποτέλεσµα την αδυναµία άµεσης υλοποίησης των στόχων εκείνων που αντιστοιχούν στη διαµόρφωση κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας και αντανακλούν την ενωτική διάσταση των σύγχρονων ευρωπαϊκών πολιτιστικών προτεραιοτήτων. Έχει τεθεί το θέµα του κατά πόσο υπάρχει ένας κοινός ευρωπαϊκός πολιτισµός ή πολλοί διαφορετικοί οι οποίοι προσδιορίζονται µε γεωγραφικά, εθνικά, οικονοµικά και κοινωνικά κριτήρια. Ωστόσο, µέχρι σήµερα η ευρωπαϊκή ιστορία κατέδειξε ότι η τέχνη, τα µέσα επικοινωνίας και η πολιτιστική κληρονοµιά δεν πρέπει να προσεγγίζονται ως διακριτές δράσεις, αλλά ως ένα κοινό αποτέλεσµα συµπλεκόµενων διαδράσεων. Μια τέτοια διαπίστωση επιτρέπει στους ευρωπαίους πολίτες να αποδέχονται και να διατηρούν την πολιτιστική τους κληρονοµιά, ενώ δεν παρατηρούνται κενά και αποστάσεις στον πολιτισµικό προσδιορισµό των γενεών. Η ανάπτυξη πολιτικών πολιτισµού στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ενοποίησης αναγεννά την κοινή συνείδηση στους ευρωπαίους και ταυτόχρονα διαµορφώνει προϋποθέσεις θεσµικής αναγνώρισης της ισχυρής περιφερειακής διάστασης στην κοινή πολιτισµική και πολιτική ευρωπαϊκή ταυτότητα. Είναι προφανές πια ότι στην ευρωπαϊκή περίπτωση ο πολιτισµός λειτουργεί ως ένα είδος ισχυρού καταλύτη ταυτότητας. Οι παραγόµενες ευρωπαϊκές πολιτισµικές αξίες µπορούν φυσικά να παράγουν συγκρούσεις και διαιρέσεις αντί της κοινωνικής αρµονίας και της αµοιβαίας ανοχής. Το στοιχείο που πρέπει να προαχθεί είναι ο κοινός χαρακτήρας των ευρωπαϊκών πολιτισµικών αξιών µέσα από την προαγωγή της πολυπολιτισµικής ποικιλότητας, που χαρακτηρίζει τη σηµερινή Ευρώπη. Γεγονός που θα αποτρέψει τη µετατροπή της Ευρώπης σε µια κλασσική περίπτωση εθνικού κράτους, που αγωνιά για την πολιτισµική διαιρετότητά του. 71

72 2.2 Ιστορική αναδροµή της ευρωπαϊκής ιδέας Ιστορικά, η ευρωπαϊκή ιδέα και οι ποικίλες πολιτισµικές πτυχές της έχουν γνωρίσει πολλές εκφράσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελεί η διαίρεσή της ρωµαϊκής αυτοκρατορίας σε δυτική και ανατολική (βυζαντινή) και το σχίσµα της ρωµαιοκαθολικής και της ορθόδοξης χριστιανικής εκκλησίας. Η Ευρώπη στην πραγµατικότητα αρχίζει να αποκτά τη σηµερινή πολιτική και πολιτισµική της διάσταση από την εποχή των επιγόνων του Καρλοµάγνου (8 ος µ.χ. αιώνας) που προσπάθησαν να συστήσουν τη υτική Αυτοκρατορία. Η ανασύνταξη αυτού του νέου πολιτισµικού και πολιτικού χώρου θεωρείται και ως µια αναγκαιότητα λόγω των απειλών που εξέφρασαν η άνοδος του Ισλάµ και η συγκρότηση της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας Οι απόπειρες ολοκλήρωσης της ευρωπαϊκής ενότητας συνεχίστηκαν µέσα από τις ισπανικές, τις πορτογαλικές, τις γαλλικές (Ναπολεόντεια περίοδος) και τις αγγλικές πρωτοβουλίες που απέβλεπαν στην ενότητα υπό το καθεστώς επιβολής ενός ισχυρού. Την αντίληψη αυτή της επιβολής εξέφρασαν ως επί το πλείστον και οι δύο παγκόσµιοι πόλεµοι του 20 ου αιώνα. Το δεύτερο µάλιστα ήµισυ του 20 ου αιώνα σηµαδεύεται από τη θεσµική οργάνωση του ευρωπαϊκού χώρου, που εδράζεται σε µεγάλο βαθµό και στη σύνθεση των ευρωπαϊκών πολιτισµικών ιδιαιτεροτήτων αλλά και εκφράζει τις επιπτώσεις των ιστορικών εξελίξεων. Αυτό έχει ως συνέπεια να δηµιουργηθούν η Ευρωπαϊκή ένωση/κοινότητα, που εδαφικά αντιστοιχεί στις διεκδικήσεις της ναπολεόντειας αντίληψης. Το Συµβούλιο της Ευρώπης, που αντιστοιχεί στην πολιτιστική συγγένεια των ευρωπαϊκών εθνικών κρατών της εποχής του ιαφωτισµού. Τέλος, το ΝΑΤΟ και ο ΟΟΣΑ εκφράζουν την οικουµενική Ευρώπη. Η πολιτισµική διαφορετικότητα που παρατηρείται στον ευρωπαϊκό χώρο αναδείχθηκε σε πηγή συγκρούσεων. Η ευρωπαϊκή ενότητα συχνά ερµηνεύεται ως µέσο άσκησης πιέσεων στην ικανότητα µαζικής επικοινωνίας αλλά και ως πρόκληση κινδύνων για την κοινωνική σταθερότητα στα ευρωπαϊκά κράτη. Οι τοπικές ιδιαιτερότητες καθώς και οι πολιτισµικές παραδόσεις δεν επιτρέπουν την απόλυτη επιβολή της εξισωτικής διάθεσης των ευρωπαϊκών εθνικών κρατών. Στα τελευταία χρόνια του Ψυχρού πολέµου (δεκαετία του 1980) η απόπειρα θεµελίωσης της αλληλεγγύης µεταξύ των ευρωπαϊκών λαών πάνω στον πολιτισµό και στα αισθήµατα θεωρήθηκε παραλογισµός. Ο ιδεολογικός παροξυσµός της ανατολής περί πίστης στα σοσιαλιστικά ιδεώδη αλλά και η ιδιορρυθµία της διαδικασίας ολοκλήρωσης της προσέγγισης των δυτικοευρωπαϊκών κρατών να στηρίζεται διαρκώς σε απλές οικονοµικές προτεραιότητες κρίθηκαν ως οι κύριοι λόγοι αποτροπής µιας ενδεχόµενης 72

73 σύγκλισης των δύο ευρωπαϊκών χώρων. Η αντιπαράθεση αυτή δικαιολογεί απόλυτα την έκπληξη αλλά και το πάθος της αποδοχής απέναντι στη γκορµπατσοφική θέση περί οικοδόµησης κοινού ευρωπαϊκού σπιτιού. Σήµερα γίνεται κοινά αποδεκτή η θέση ότι οι πολιτικές αποφάσεις, οι οικονοµικές πρωτοβουλίες και οι κοινωνικές µεταρρυθµίσεις έχουν περισσότερες πιθανότητες επίτευξης των στόχων τους εάν κατορθώσουν να έχουν και πολιτισµική εκφορά στα συµφέροντα και τις διεκδικήσεις των πολιτών. Μέσα στο κλίµα αυτό δοµήθηκε η σχέση πολιτισµού και ανάπτυξης από διεθνείς οργανισµούς όπως η UNESCO ή ο Οργανισµός Ηνωµένων Εθνών (ΟΗΕ). Οι παράµετροι που θεωρούνται ότι επηρεάζουν την παραπάνω σχέση είναι πολιτισµικοί και κοινωνικοί παράγοντες που συνδέονται µε την ανάπτυξη στον πολιτισµό, η διάδραση πολιτισµού και αναπτυξιακών προτύπων, αλλά και η σηµασία του πολιτισµού για τη διεθνή οικονοµική συνεργασία. 2.3 ιαχείριση ευρωπαϊκού πολιτισµού Η σύγχρονη ευρωπαϊκή δηµοκρατία υποστηρίζει την αποκέντρωση της πολιτιστικής ευθύνης προς όφελος των τοπικών και περιφερειακών αρχών. Η πολιτιστική πολιτική στη σηµερινή δηµοκρατική Ευρώπη βασίζεται σε τέσσερις αρχές: την πολιτισµική ταυτότητα, την πολιτισµική ποικιλότητα, τη δηµιουργικότητα και τη συµµετοχή. Η κύρια αποστολή των περί τον πολιτισµό πολιτικών είναι η επ(ανακάλυψη) ή η (επανα)βεβαίωση της ταυτότητας. Βέβαια, οι ευρωπαϊκές πολιτικές για τον πολιτισµό διακρίνονται για την ποικιλότητα των εννοιών που τις προσδιορίζουν: πολιτισµική ποικιλότητα, πολυπολιτισµικότητα, πολιτιστική ταυτότητα. Στον ευρωπαϊκό χώρο έχουν δηµιουργηθεί πολλές διαφορετικές ταυτότητες, που όµως κάθε µια από αυτές έχουν συµβάλλει µε την δική της ιδιοτυπία στην επίτευξη συνοχής µεταξύ των ευρωπαίων εταίρων χρησιµοποιώντας µάλιστα ποικιλόµορφους δεσµούς, οικονοµικούς ή και πολιτικούς. 73

74 2.4 Φορείς της ευρωπαϊκής πολιτιστικής πολιτικής Τρεις συλλογικές δοµές λειτουργούν σε διευρωπαϊκό επίπεδο αναλαµβάνοντας δράση για τα ευρωπαϊκά πολιτιστικά ζητήµατα: το συµβούλιο της Ευρώπης, η ΟΥΝΕΣΚΟ (UNESCO) που είναι ο εκπαιδευτικός, επιστηµονικός και πολιτιστικός οργανισµός των Ηνωµένων Εθνών) και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Παρακάτω παρατίθενται κάποιες πληροφορίες για καθένα από αυτά και κάποιες από τις πιο αξιοσηµείωτες δράσεις τους, ορισµένες από τις οποίες βρήκαν εφαρµογή και στη χώρα µας Συµβούλιο Ευρώπης Το συµβούλιο της Ευρώπης προέκυψε από την προσπάθεια δέκα ευρωπαϊκών κρατών, ανάµεσα τους και η Ελλάδα, να διαφυλάξουν τη βαθύτατα κλονισµένα µετά τον Β Παγκόσµιο πόλεµο πίστη στην Ευρωπαϊκή ειρήνη, το κράτος δικαίου και τον σεβασµό των ανθρωπίνων δικαιωµάτων. Από την υπογραφή του Καταστατικού Ίδρυσης στο Λονδίνο, στις 5 Μαρτίου 1949, µέχρι σήµερα, αριθµεί συνολικά 43 κράτη- µέλη, πέρασε διαδοχικές φάσεις αναδιοργάνωσης και επαναπροσδιορισµού. Ωστόσο στις µέρες µας κατόρθωσε να διαµορφώσει έναν ενιαίο άξονα για τη διαχείριση προγραµµάτων προστασίας της πολιτιστικής και αρχαιολογικής κληρονοµιάς. Ένα από τα ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα προγράµµατα για την προώθηση των διευρωπαϊκών πολιτιστικών σχέσεων το οποίο θα µπορούσε να αποτελέσει και ένα υπόδειγµα συνεργασίας µεταξύ των πολιτιστικών φορέων στην ελληνική περιφέρεια είναι το πρόγραµµα του «διαπολιτιστικού διαλόγου» (Intercultural dialogue). Intercultural dialogue Πιο συγκεκριµένα, ο αυξανόµενος αριθµός των πολιτικών και κοινωνικών συγκρούσεων τα τελευταία χρόνια, ο οποίος προκύπτει από τις πολιτιστικές διαφορές, έκανε πιο επιτακτική την ανάγκη για «πολιτιστική ειρήνη». Το συµβούλιο της Ευρώπης έχει επανειληµµένως υπογραµµίσει την ανάγκη για ανοχή και την ανάπτυξη πρακτικών για την επίτευξη της καλής γειτνίασης µεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών και των πολιτών τους. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο το Συµβούλιο της Ευρώπης προώθησε το πρόγραµµα ιαπολιτιστικού ιαλόγου και Αποφυγής Συγκρούσεων (Intercultural Dialogue and 74

75 Conflict Prevention). Πρόκειται για ένα πρόγραµµα το οποίο παρέχει ενηµέρωση από µια µεγάλη ποικιλία ερευνητικών τοµέων που κάνουν αναγωγές στον πολιτισµό και προωθεί µέσα από τη συνεργασία επιστηµόνων από διαφορετικές χώρες να ανταλλάξουν πληροφορίες. Τριανταέξι (36) χώρες µέχρι στιγµής τηρούν τις προϋποθέσεις για να συµµετέχουν σ αυτό το πρόγραµµα πολιτιστικής συνεργασίας. Η Ελλάδα είναι µέσα σε αυτές [www.culturalpolicies.net]. ΟΥΝΕΣΚΟ Σε αντίθεση µε το συµβούλιο της Ευρώπης που έχει κυρίως ευρωπαϊκό χαρακτήρα, ο Εκπαιδευτικός, Επιστηµονικός και Πολιτιστικός Οργανισµός των Ηνωµένων Εθνών εµπλέκει στις δράσεις του κράτη από όλο τον κόσµο. Ανταποκρινόµενη στο ευρύ πεδίο που την αφορά η Ουνέσκο έχει αναπτύξει διαφορετικές µορφές δράσης, οι σηµαντικότερες από τις οποίες µπορούν να συνοψιστούν ως εξής: α. καθιέρωση διεθνών κανόνων πολιτιστικής συνεργασίας µέσω συµφωνιών, συµβάσεων, συστάσεων, συνεδρίων και συναντήσεων β. προγράµµατα πολυετούς διάρκειας γ. εκδόσεις σε έντυπη και ηλεκτρονική µορφή δ. υπηρεσίες τεχνικής και συµβουλευτικής φύσης προς τα µέλη κράτη ε. ειδικές οικονοµικές εισφορές και ενισχύσεις (π.χ. υποτροφίες) στ. βραβεία(π.χ. το βραβείο της λογοτεχνίας η. συµβολικές δράσεις. το ιεθνές Ταµείο της Ουνέσκο για την Προώθηση του Πολιτισµού (IFPC) Η αρχική ιδέα διατυπώθηκε το 1970 και αφορούσε τη δηµιουργία µιας διεθνούς τράπεζας για τον πολιτισµό. Τελικά κατέληξε στη δηµιουργία του Ταµείου για την Προώθηση του πολιτισµού το Το Ταµείο είναι µοναδικό µε την έννοια ότι είναι το µόνο όργανο της Ουνέσκο που διοικείται από αυτόνοµο 15µελές συµβούλιο, µε προσωπικότητες διεθνούς κύρους από το χώρο του πολιτισµού και λειτουργεί στη βάση απευθείας επαφών µε ιδιωτικά και δηµόσια ιδρύµατα, οµάδες και κινήσεις ιδιωτών. Η ενδυνάµωση της πολιτιστικής διάστασης της ανάπτυξης υπήρξε το σπουδαιότερο κίνητρο για τη δηµιουργία του Ταµείου, το οποίο αρχικά ενισχύθηκε από εισφορές των κρατών µελών 75

76 και οργανισµών (µεταξύ αυτών και του ιδρύµατος Α. Γ. Λεβέντη). Μέχρι σήµερα έχει στηρίξει περίπου 273 προγράµµατα σε 85 διαφορετικές χώρες. Η δράση του επεκτείνεται και σε άλλους τοµείς όπως η λογοτεχνία και η ενθάρρυνση της καλλιτεχνικής δηµιουργίας. Μια εικόνα από την επίσηµη ιστοσελίδα της Ουνέσκο Ευρωπαϊκή Ένωση Το ενδιαφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον πολιτισµό αναπτύχθηκε σε άµεση συνάρτηση µε τις οικονοµικές και κοινωνικές εξελίξεις της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης τόσο ως προς την ενιαία αγορά όσο και ως προς τον τοµέα της κοινωνικής πολιτικής. 76

77 Η συµβολή «στην ανάπτυξη των πολιτισµών των κρατών µελών» (συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, άρθρο 3, 1958) αναφέρεται µεταξύ άλλων στους σκοπούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε κάποιο σηµείο εκφράζεται η επιθυµία για «βαθύτερες σχέσεις αλληλεγγύης µεταξύ των λαών» και ο σεβασµός για «την ιστορία, τον πολιτισµό και τις παραδόσεις τους». Ωστόσο η κοινοτική δράση στον τοµέα του πολιτισµού θεσµοθετήθηκε µόλις το 1993, µε την επικύρωση της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία περιλαµβάνει ξεχωριστά τίτλο για τον πολιτισµό (Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, Τιτλος ΙΧ, άρθρο 128, 1993). EUROCULT21 COMPENDIUM, ένα πρόγραµµα για τον πολιτιστικό σχεδιασµό Το πρόγραµµα EUROCULT21 στοχεύει στην προώθηση των συζητήσεων κατά την ανταλλαγή απόψεων όσον αφορά στις καλύτερες πρακτικές και τη διάχυση των γνώσεων σχετικά µε το ρόλο που παίζει ο τοµέας του πολιτισµού στις κυβερνητικές αποφάσεις. Το πρόγραµµα καλύπτει ερευνητικά τους τοµείς που ξεκινούν από τους κοινωνικούς στόχους σε επίπεδο αστικό (θεσµικές πολιτιστικές εφαρµογές και προγράµµατα) και φτάνει ως την τεκµηρίωση µιας µεθοδολογίας σχετικής µε το παραπάνω ζήτηµα (στρατηγικός σχεδιασµός ή δηµόσιες-ιδιωτικές συνεργασίες). Επιπλέον, πρόκειται για ένα πρόγραµµα που ενισχύει οικονοµικά την έρευνα και λαµβάνει υπόψη του τις ανάγκες που σχετίζονται µε την πολιτιστική πολιτική που θα ακολουθείται τα επόµενα χρόνια. Χαρακτηριστικό του προγράµµατος είναι η διαµόρφωση καινοτοµιών όσον αφορά στις πολιτιστικές πολιτικές σχετικά µε την συνεργασία τόσο µεταξύ ευρωπαϊκών πόλεων όσο και µεταξύ των πανεπιστηµιακών κέντρων. Τέλος, στόχος του EUROCULT21 είναι να κάνει µια σειρά ολοκληρωµένων και ξεκάθαρων προτάσεων πάνω στις πολιτιστικές αρχές για τα Ευρωπαϊκά Ινστιτούτα και τα κράτη µέλη. [www.eurocult21.org] 2.5 Σχέδια µελλοντικής δράσης για την πολιτιστική πολιτική και το πρόγραµµα Πολιτισµός Με απόφασή του για το µέλλον της πολιτιστικής δράσης (22/9/1997), το Συµβούλιο της Ευρώπης ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παρουσιάσει µια «συνολική και διαφανή κατευθυντήρια προσέγγιση για την πολιτιστική δράση, που θα περιλαµβάνει 77

78 µεταξύ άλλων, τη θέσπιση ενός ενιαίου µέσου προγραµµατισµού και χρηµατοδότησης». Το νέο πρόγραµµα-πλαίσιο «Πολιτισµός 2000» διαµορφώθηκε µε βάση το έγγραφο προσανατολισµού της επιτροπής και τα συµπεράσµατα του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Φόρουµ που οργανώθηκε στο πλαίσιο αυτό (Βρυξέλλες. Ιανουάριος 1999) (Πρώτο πρόγραµµα-πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για τον Πολιτισµό, ). Το νέο πρόγραµµα µε προϋπολογισµό 167 εκατ. ευρώ, αναπτύσσεται σύµφωνα µε δυο βασικούς άξονες: α. τη συνοχή των κοινοτικών ενεργειών στο πλαίσιο ενιαίου προγραµµατισµού και χρηµατοδότησης, το οποίο αντικαθιστά τα υπάρχοντα προγράµµατα. β. τη ρητή ενσωµάτωση του πολιτισµού στις κοινοτικές τοµεακές πολιτικές. 2.6 Περιφερειακή πολιτική Ως αυτό το σηµείο εξετάστηκε σε ένα πρώτο επίπεδο η πολιτιστική πολιτική της Ευρώπης εν γένει. Αναφέρθηκαν τα όργανα τα οποία είναι υπεύθυνα για την άσκησή της, αλλά και συγκεκριµένα προγράµµατα τα οποία λειτούργησαν ως παραδείγµατα εφαρµογής πολιτιστικής πολιτικής. Στη συνέχεια θα γίνει αναφορά στον τοµέα της περιφερειακής πολιτικής σε θέµατα πολιτισµού. Για να επιτευχθεί αυτό πιο ολοκληρωµένα παρατίθενται πληροφορίες για το Ευρωπαϊκό Ταµείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, τους στόχους και τις δυνατότητες ανάπτυξης που παρέχει στις αποµακρυσµένες από τα αστικά κέντρα περιοχές και στο πρόγραµµα INTERREG III το οποίο ουσιαστικά αποτελεί µια δυναµική εφαρµογή των στόχων του ΕΤΠΑ Ευρωπαϊκό Ταµείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) Σκοπός του Ευρωπαϊκού Ταµείου Περιφερειακής Ανάπτυξης είναι η προώθηση της οικονοµικής και κοινωνικής συνοχής µε τη διόρθωση των κυριότερων περιφερειακών ανισορροπιών και τη συµµετοχή στην ανάπτυξη και στην αναδιάρθρωση των περιφερειών, εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα συνέργια µε τις παρεµβάσεις των άλλων διαρθρωτικών ταµείων. Ο κανονισµός (ΕΚ) αριθ. 1261/1999 προβλέπει ότι το ΕΤΠΑ παρεµβαίνει στο πλαίσιο του Στόχου1 και του Στόχου 2 των κοινοτικών πρωτοβουλιών για τη διασυνοριακή, διεθνική 78

79 και διαπεριφερειακή συνεργασία (INTERREG III) και την οικονοµική και κοινωνική αναζωογόνηση των πόλεων και των περιοχών που αντιµετωπίζουν προβλήµατα (URBAN II), καθώς και στις καινοτόµες ενέργειες και στα µέτρα τεχνικής βοήθειας που θεσπίστηκαν από τον γενικό κανονισµό. Για τη µείωση της διαφοράς των επιπέδων ανάπτυξης στις διάφορες περιφέρειες και της καθυστέρησης των πλέον µειονεκτικών περιοχών ή νησιών, συµπεριλαµβανοµένων των αγροτικών περιοχών, το ΕΤΠΑ συµβάλλει στην αρµονική, ισορροπηµένη και διαρκή ανάπτυξη των οικονοµικών δραστηριοτήτων, στον υψηλό βαθµό ανταγωνιστικότητας, στο υψηλό επίπεδο απασχόλησης και προστασίας του περιβάλλοντος και στην ισότητα µεταξύ ανδρών και γυναικών. Για την επίτευξη της αποστολής υπέρ της περιφερειακής ανάπτυξης, το ΕΤΠΑ συµµετέχει στη χρηµατοδότηση των ακόλουθων µέτρων: παραγωγικές επενδύσεις που επιτρέπουν τη δηµιουργία ή τη διατήρηση σταθερών θέσεων απασχόλησης επενδύσεις σε έργα υποδοµής που συµβάλλουν, στις περιφέρειες του στόχου 1, στην ανάπτυξη, στη διαρθρωτική προσαρµογή, στη δηµιουργία και τη διατήρηση θέσεων απασχόλησης και σε όλες τις επιλέξιµες περιφέρειες, στη διαφοροποίηση, στην αναζωογόνηση, στην άρση της αποµόνωσης και στην ανακαίνιση των οικονοµικών εγκαταστάσεων και των παρακµαζουσών βιοµηχανικών περιοχών, των αστικών περιοχών που βρίσκονται σε παρακµή καθώς και των αγροτικών περιοχών και των περιοχών που εξαρτώνται από την αλιεία. Οι εν λόγω επενδύσεις µπορούν επίσης να εστιαστούν στην ανάπτυξη των διευρωπαϊκών δικτύων στους τοµείς των µεταφορών, των τηλεπικοινωνιών και της ενέργειας στις περιφέρειες του στόχου 1 ανάπτυξη του ενδογενούς δυναµικού µε µέτρα ενίσχυσης των πρωτοβουλιών τοπικής ανάπτυξης και απασχόλησης και των δραστηριοτήτων των µικροµεσαίων επιχειρήσεων οι εν λόγω ενισχύσεις αφορούν την παροχή υπηρεσιών στις επιχειρήσεις, τη µεταφορά των τεχνολογιών, την ανάπτυξη των χρηµατοδοτικών µέσων, τις άµεσες ενισχύσεις στις επενδύσεις, την πραγµατοποίηση υποδοµών γειτονίας και την ενίσχυση των διαρθρώσεων των υπηρεσιών γειτονίας επενδύσεις στους τοµείς της παιδείας και της υγείας, µόνο στο πλαίσιο του στόχου 1. 79

80 Οι τοµείς που ενισχύονται από τα εν λόγω µέτρα είναι ιδίως η ανάπτυξη παραγωγικού περιβάλλοντος, η έρευνα και η τεχνολογική ανάπτυξη, η ανάπτυξη της κοινωνίας της πληροφορίας, η προστασία και η βελτίωση του περιβάλλοντος, η ισότητα µεταξύ ανδρών και γυναικών όσον αφορά την απασχόληση, και η διασυνοριακή, διεθνική και διαπεριφερειακή συνεργασία. Σύµφωνα µε τον γενικό κανονισµό, η κοινοτική πρωτοβουλία INTERREG III καθώς και οι καινοτόµες ενέργειες (µελέτες, πρότυπα σχέδια και ανταλλαγή εµπειριών) που υπάγονται στον τοµέα της περιφερειακής ή τοπικής ανάπτυξης χρηµατοδοτούνται µόνο από το ΕΤΠΑ. Ωστόσο, το πεδίο εφαρµογής του εν λόγω Ταµείου µπορεί να διευρυνθεί σε εκείνο των άλλων διαρθρωτικών ταµείων για να καλύψει τα αναγκαία µέτρα για την εφαρµογή των προγραµµάτων πρωτοβουλίας ή του σχετικού πρότυπου σχεδίου. Η θέσπιση των λεπτοµερειών εφαρµογής του κανονισµού ΕΤΠΑ µπορεί να πραγµατοποιηθεί µετά από γνωµοδότηση της επιτροπής για την ανάπτυξη και την ανασυγκρότηση των περιφερειών [www.european-heritage.net] INTERREG ΙΙΙ Στόχος του προγράµµατος είναι η ενίσχυση της οικονοµικής και κοινωνικής συνοχής στα πλαίσια της Κοινότητας µέσω διασυνοριακής, διεθνικής και διαπεριφερειακής συνεργασίας και ενθάρρυνση της ενοποίησης και της ισόρροπης ανάπτυξης του ευρωπαϊκού εδάφους. Τα εθνικά σύνορα χωρίζουν οικονοµικά, κοινωνικά και πολιτιστικά τις παραµεθόριες κοινότητες και αποτελούν εµπόδιο για µια συνεπή διαχείριση των εδαφών. Στο παρελθόν, οι εθνικές πολιτικές παραµέλησαν συχνά αυτές τις περιοχές, που θεωρούνται ως περιφερειακές στα πλαίσια του εθνικού εδάφους. Όµως, η Ενιαία Αγορά και η Οικονοµική και Νοµισµατική Ένωση (ΟΝΕ) καθώς επίσης και η προοπτική της διεύρυνσης ανατρέπουν βαθµιαία αυτήν την τάση και τοποθετούν τη διασυνοριακή συνεργασία ανάµεσα στις σηµαντικές προκλήσεις της µελλοντικής ενοποίησης της Ένωσης. Σύµφωνα µε τη γενική νοµοθεσία που αφορά τα ιαρθρωτικά Ταµεία, η κοινοτική πρωτοβουλία INTERREG διατηρείται. Αυτή η τρίτη φάση ξεκινά µετά την επιτυχία του INTERREG Ι ( ) και του INTERREG ΙΙ ( ). Για την περίοδο , το INTERREG ΙΙΙ διαθέτει συνολικό προϋπολογισµού εκατοµµύρια ευρώ που επιβαρύνουν 80

81 αποκλειστικά το ΕΤΠΑ. Ο προϋπολογισµός αυτός κατανέµεται σε πιστώσεις που έχουν εγκριθεί από την Επιτροπή για κάθε κράτος µέλος, αλλά στο επίπεδο προγραµµάτων πίστωσης είναι συνολικός για το σύνολο κάθε ζώνης συνεργασίας χωρίς κατανοµή ανά χώρα. Κάθε κοινοτική χρηµατοδότηση στα πλαίσια του INTERREG ΙΙΙ πραγµατοποιείται µε βάση τον τοµέα εφαρµογής των διαρθρωτικών ταµείων και των διατάξεων σχετικά µε την επιλεξιµότητα των δαπανών. Η κοινοτική πρωτοβουλία συγχρηµατοδοτείται από τα κράτη µέλη και την Επιτροπή. Η συµβολή του ΕΤΠΑ ανέρχεται µέχρι το 75% του συνολικού κόστους στις περιοχές του Στόχου 1 και µέχρι το 50% σε άλλες επιλέξιµες περιοχές. Με την προοπτική της διεύρυνσης, η νέα φάση του INTERREG αποδίδει ιδιαίτερη σηµασία στα εξωτερικά σύνορα της Κοινότητας. Ενθαρρύνεται έντονα η συνεργασία στην οποία συµµετέχουν οι εξαιρετικά αποµακρυσµένες περιοχές, τα Βαλκάνια και οι νησιωτικές περιοχές [www.scadplus.net]. 2.7 Παράδειγµα καλής πρακτικής περιφερειακού πολιτιστικού προγραµµατισµού Το Ευρωπαϊκό ίκτυο για την Παγκόσµια κληρονοµιά (ΗΕRΕΙΝ) είναι ένα σύστηµα πληροφοριών του Συµβουλίου της Ευρώπης που συνδέει τα υπουργεία όλων των ευρωπαϊκών κρατών τα οποία είναι υπεύθυνα για ζητήµατα που αφορούν του πολιτισµό και την πολιτιστική κληρονοµιά. Αρχικά, ιδρύθηκε για να παρακολουθεί και να φροντίζει αν εφαρµόζονται τα αποτελέσµατα συνδιασκέψεων και συνθηκών που υπογράφονται µεταξύ των κρατών και αφορούν σε θέµατα που εµπίπτουν στην αρχιτεκτονική και την αρχαιολογική κληρονοµιά, ενώ είναι ένας επίσηµος οργανισµός που παρακολουθεί στενά τα αποτελέσµατα του Παγκοσµίου Συνεδρίου για την Πολιτιστική Κληρονοµιά στην Ευρώπη που οργανώνεται από την UNESCO. Η τράπεζα πληροφοριών του ΗΕRΕΙΝ, η οποία ενηµερώνεται απευθείας από το δίκτυο σε παγκόσµιο επίπεδο από τις ίδιες τις χώρες-µέλη, περιέχει πληροφορίες για διάφορους πολιτιστικούς τοµείς οι οποίοι έχουν χωριστεί σε 9 πεδία: 1. Αλλαγή οπτικής όσον αφορά τη στρατηγική της πολιτιστικής κληρονοµιάς. 81

82 2. Πολιτιστικοί οργανισµοί και άνθρωποι. 3. Οικονοµική πολιτική. 4. Γνώση και προστασία. 5. Συντήρηση και διαχείριση (management). 6. Πρόσβαση και ερµηνεία στη πολιτιστική πληροφορία και το προϊόν αυτό καθαυτό. 7. Ψηφιοποίηση. 8. Στατιστικά δεδοµένα που αφορούν σε πολιτιστικά θέµατα. 9. Παγκόσµια κληρονοµιά. Σε πρώτο επίπεδο το πρόγραµµα αυτό αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγµα ανταλλαγής πληροφοριών που σχετίζονται µε πολιτιστικά θέµατα. Για το λόγο αυτό θα µπορούσε να θεωρηθεί ένα υπόδειγµα το οποίο θα ήταν δυνατόν να εφαρµοστεί και στην Ελληνική Περιφέρεια, δηµιουργώντας µια κοινή πολιτιστική διαδικτυακή πλατφόρµα επικοινωνίας και ενηµέρωσης για τους πολιτιστικούς φορείς. Η βάση αυτή θα µπορούσε να ενηµερώνεται ανά τακτά χρονικά διαστήµατα και να αποκτήσει αργότερα πιο λειτουργικό σχεδιασµό, ώστε να µπορεί να απευθύνεται και να καλύπτει τις ανάγκες των πολιτών [www.scadplus.net] Στατιστικές µελέτες Υπάρχει µια πληθώρα στατιστικών µελετών που αναφέρονται σε ζητήµατα που έχουν να κάνουν µε τον πολιτισµό, τη διαχείριση και την οικονοµική του υπόσταση. Η χρήση τους δίνει εµπεριστατωµένα στοιχεία σχετικά µε την επιτυχία που µπορεί να έχει η πολιτιστική πολιτική ενός κράτους µέσα από συγκρίσεις και παραλληλισµούς µε άλλα κράτη Πίνακας τιµών πολιτιστικών προϊόντων Μεταβολές στις τιµές και τις υπηρεσίες των αγαθών που σχετίζονται µε τον πολιτισµό και την ψυχαγωγία 82

83 Index αλλαγών τιµών All Consumer Prices (COICOP No ) Recreation and Culture (No. 09) Euro-Zone 2,3 0,2 EU25 (EICP) 2,1 0,0 Hungary 7,2 4,7 Slovenia 3,7 4,3 Cyprus 2,8 4,1 Latvia 7,8 4,1 Slovakia 7,0 3,3 Greece 2,8 2,9 Italy 2,4 2,6 Portugal 2,4 2,3 Czech Republic 3,2 1,5 Poland 4,9 1,5 Finland 0,3 1,4 Austria 2,2 0,9 Ireland 2,5 0,9 Estonia 3,9 0,6 Spain 3,3 0,3 Luxembourg 3,6 0,1 Malta 2,5 0,1 France 2,5-0,1 Belgium 2,0-0,3 Sweden 1,2-0,6 Germany 2,1-0,7 83

84 Netherlands 1,2-0,9 United Kingdom 1,3-1,0 Lithuania 2,2-1,2 Denmark 0,9-2,8 Από τον πίνακα που παρατίθεται συµπεραίνεται ότι η Ελλάδα είναι µια από τις χώρες που κρατάει αρκετά υψηλές τις τιµές σε προϊόντα και υπηρεσίες που έχουν να κάνουν µε τον πολιτισµό, ενώ παρατηρεί κανείς ότι σε χώρες όπως η Ολλανδία και η ανία υπάρχει µια πτωτική τάση των τιµών. Τα στοιχεία αυτά είναι ιδιαιτέρως χρήσιµα ώστε να εξαχθούν συµπεράσµατα σχετικά µε την πολιτιστική κατάσταση στην Ε. Ε. [6] Πίνακας συνολικών δηµοσίων δαπανών ανά τοµέα Share of Total Public Cultural Expenditure Broken Down by Sector χώρα χρονιά Βιβλιοθήκες/λογοτεχνία Μουσεία/ αρχεία Μουσική/ θέατρο Ραδιόφωνο/ tv Visual arts Ταινίες/video Albania ,90% 5,90% 17,60% - - 0,60% Austria ,40% 14,50% 21,60% 0,10% 1,50% 1,70% Bulgaria ,90% 3,80% 14,10% 44,20% - 2,20% Canada 2001/02 33,30% 19,60% 4,90% 24,80% 0,90% 5,80% Croatia ,30% 6,30% 10,10% ,50% Estonia ,70% 9,80% 29,70% 21,40% 0,20% 3,30% Finland ,50% 16,90% 30,00% - 5,50% 2,00% France ,00% 15,00% 21,00% - 3,00% 3,00% Germany ,90% 16,60% 44,40% Greece ,00% 62,20% 17,80% - 1,70% 3,600% Hungary ,00% 21,00% 37,00% Ireland ,40% - 7,00% - 1,50% 5,00% Italy ,20% 5,60% 13,20% 2,80% 0,10% 2,80% Latvia ,70% - 12,80% - 12,80% 11,40% Lithuania ,10% 12,70% 16,50% - 0,30% 1,10% Macedonia ,30% 2,50% 11,60% - 3,00% 7,30% Malta ,10% 18,60% 6,20% 1,20% 2,40% - 84

85 Moldova ,10% 7,00% 18,20% - - 1,10% Monaco ,50% Netherlands ,70% 15,80% 23,20% - 4,70% 0,50% Poland ,60% 30,40% 27,30% San Marino Serbia- Montenegro ,10% 14,00% 24,90% 14,20% - - Slovenia ,60% 18,30% 33,50% 0,25% 4,80% 3,50% Spain ,30% 25,40% 14,50% Sweden ,00% 18,00% 19,00% - 1,00% 3,00% Switzerland ,90% 16,40% 25,40% UK Ukraine ,40% 6,30% 15,50% 12,60% - 1,90% Τα δεδοµένα του πίνακα αυτού είναι απογοητευτικά για κάποιους τοµείς και ενθαρρυντικά για κάποιους άλλους. Έτσι, διαπιστώνει κανείς ότι το 2001 από το σύνολο των χρηµάτων που δαπάνησε η Ελλάδα, το ποσό για τον πολιτισµό αγγίζει το 2%, ενώ για τα µουσεία δαπανώνται τα περισσότερα χρήµατα. Ο πίνακας αυτός έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί δίνει τη δυνατότητα µελέτης του τρόπου µε τον οποίο κάθε χώρα κατανέµει τα διατιθέµενα για τον πολιτισµό χρήµατά της, και να εξάγει συµπεράσµατα µέσα από συγκρίσεις και αναγωγές. 2.9 Συµπεράσµατα Μελετώντας κανείς την πολιτιστική πολιτική που ακολουθείται στην Ευρώπη µπορεί να εξάγει συγκεκριµένα συµπεράσµατα. Αρχικά, είναι προφανές πως η ευρωπαϊκή πολιτιστική πολιτική έχει ως στόχο τη διατήρηση της πολυπολιτισµικότητας και την ενίσχυση αυτού του χαρακτηριστικού, µε τέτοιο τρόπο ώστε να επιτυγχάνεται µια διευρυµένη διακρατική συνεργασία σε πολιτιστικά ζητήµατα. Άλλωστε αυτό εξυπηρετεί και ένα από τα άµεσα µελήµατα της Ευρωπαϊκής ένωσης που είναι η συνένωση και η αρµονική συνύπαρξη των κρατών µελών. Είναι επίσης προφανές ότι για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι δυσκολότερο από ότι σε µία ενιαία χώρα (π.χ. την Αµερική, την Αυστραλία και τον Καναδά) αφού στην περίπτωση της Ευρωπαϊκής ένωσης γίνεται λόγος για το σχεδιασµό προγραµµάτων µε συλλογικό χαρακτήρα. Ο συνολικός σχεδιασµός απευθύνεται όµως σε κράτη που έχουν 85

86 διαφορετικές (συχνά και αντικρουόµενες) παραδόσεις, βιώµατα και ανάγκες, στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη και να ενσωµατωθούν στο σχεδιασµό των προγραµµάτων. Η Ευρωπαϊκή ένωση και οι αρµόδιοι φορείς προσανατολίζονται προς αυτό το στόχο και κάνουν µια µεγάλη προσπάθεια για να το επιτύχουν. 86

87 3. Η πολιτιστική πολιτική στις ΗΠΑ 3.1 Εισαγωγή Είναι σαφές ότι για να υλοποιηθεί µια αποτελεσµατική πολιτιστική πολιτική είναι απαραίτητο να γίνουν τρία βήµατα. Αρχικά, πρέπει να γίνουν οι διαδικασίες για να καθοριστούν οι πολιτιστικές αξίες, οι στόχοι και οι προτεραιότητες. Στη συνέχεια, να οριστούν τα χρηµατοδοτικά προγράµµατα που θα δώσουν ώθηση στους ήδη καθορισµένους στόχους. Τέλος, απαραίτητη κρίνεται η ύπαρξη ενός µέσου που θα παρατηρεί και θα αξιολογεί το πολιτιστικό αντίκτυπο κάθε κοινωνικής δράσης, λαµβάνοντας υπόψη τα ήδη καθιερωµένα πρότυπα. Είναι εύλογο ότι το πρώτο βήµα αποτελεί τη βάση και τα κριτήρια για την εκπλήρωση των άλλων δύο. Ζωτικής σηµασίας είναι η ερώτηση για το ποιος αποφασίζει για τη χάραξη της πολιτιστικής πολιτικής. Μια καθ όλα επιφανειακή προσέγγιση στο θέµα αυτό, ευνοεί τους έχοντες δύναµη και πλούτο, προκειµένου να αλλάξουν την ποιότητα της πολιτιστικής ζωής, ενώ δεν προνοεί για τους οικονοµικά και κοινωνικά ασθενέστερους. Αντίθετα, η έννοια της πολιτιστικής δηµοκρατίας δίνει σε όλους τη δυνατότητα να συµµετέχουν ουσιαστικά σε τέτοιου είδους αποφάσεις. Θα αναρωτιέται ίσως κανείς γιατί να γίνει όλος αυτός ο πρόλογος σε µια έρευνα σχετικά µε τη πολιτιστική στρατηγική που ακολουθεί η Αµερική. Ωστόσο η απάντηση είναι εξαιρετικά απλή, αν όχι προφανής. Στην Αµερική όπως και στην Αυστραλία η πληθυσµιακή ανοµοιογένεια έχει υπάρξει καταλυτικός παράγοντας επιρροής όσον αφορά τα σχέδια που συντάσσουν και ακολουθούν οι κυβερνήσεις για την χάραξη µιας πολιτιστικής πολιτικής. 3.2 Τρόποι δράσης στην πολιτιστική πολιτική Γενικά, οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες όσον αφορά στην αµερικάνικη πολιτιστική πολιτική περιλαµβάνουν δραστηριότητες στους ακόλουθους τοµείς: Παράδοση: περιλαµβάνει την προστασία των χειροποίητων αντικειµένων, κτιρίων, έργων ζωγραφικής, κουστουµιών, επιπλώσεων, λογοτεχνίας καθώς και άλλων πολιτιστικών δράσεων, όπως ύφανση καλαθιών και χαρτοκατασκευές. Η παράδοση 87

88 δηµιουργεί ένα διχασµό ανάµεσα στην τάση για διατήρηση και στην τάση για µελλοντική εξέλιξη, γεγονός που είναι πιθανό να επιφέρει µια προσκόλληση στο παρελθόν, να παράγει ένα πολιτισµό µουσείων που θα στερείται ζωτικότητας και καινοτοµιών. ιάδοση: είναι ο κύριος στόχος των τρεχουσών πολιτιστικών στρατηγικών. Τα χρήµατα διανέµονται σε παραστάσεις, ξεναγήσεις, επιχορηγήσεις εισιτηρίων, στο ραδιόφωνο, στις εκδόσεις, στα δίκτυα διανοµής και στα γεγονότα µε µεγάλο κοινό. Η διάδοση στοχεύει στην ευρύτερη διανοµή και προώθηση των τεχνών. Μια προτεινόµενη λύση για αυτό θα µπορούσε να είναι η χρήση ενισχυτικών δικτύων τα οποία θα συµβάλλουν στο µοίρασµα των πολιτιστικών προσφορών από πόλη σε πόλη, αλλά και από γειτονιά σε γειτονιά. ηµιουργία: περιλαµβάνει τη σύγχρονη εργασία των καλλιτεχνών και άλλων συµµετεχόντων στην πολιτιστική παραγωγή. Το ερώτηµα που προκύπτει είναι τι είδους δηµιουργίας και ποιοι δηµιουργοί υποστηρίζονται. Μιας συνήθης προσέγγιση είναι να εστιάσει κανείς εξ ολοκλήρου, στους καλλιτέχνες ως δηµιουργούς. Αρκετά πολιτιστικά κέντρα (στα αγγλικά αναφέρονται ως public agencies) δίνουν βοήθεια σε ήδη αναγνωρισµένους καλλιτέχνες. Ένα ζήτηµα που προκύπτει από αυτό είναι το κατά πόσο αντιπροσωπεύονται οι µειονότητες στα δηµόσια προγράµµατα. 3.3 Μέσα πολιτιστικής πολιτικής Είναι σηµαντικό να καθοριστούν σ αυτό το σηµείο τα µέσα που χρησιµοποιεί το Αµερικάνικο σύστηµα για την άσκηση και την οργάνωση της πολιτιστικής πολιτικής της χώρας. Με αυτό τον τρόπο θα δηµιουργηθεί µια πλατφόρµα αµοιβαίας συνεννόησης µε τον αναγνώστη. Ιδιαίτερα καταλυτικό ρόλο στην άσκηση πολιτιστικής πολιτικής παίζουν οι χορηγίες και τα βραβεία. Τα πολιτιστικά κέντρα τείνουν να ταυτιστούν µε την ιδιωτική χρηµατοδότηση, κυρίως όταν χρηµατοδοτούν συγκεκριµένο καλλιτέχνη ή ίδρυµα. Ένα άλλο µέσο πολιτιστικής πολιτικής είναι η δηµιουργία νέων θέσεων απασχόλησης και εργασίας. Επιπλέον, σηµαντική είναι η δηµιουργία πολιτιστικών εγκαταστάσεων, για παράδειγµα βιβλιοθηκών. Φυσικά, για να λειτουργήσουν όλα τα παραπάνω είναι µείζονος σηµασίας να εξοπλιστούν κατάλληλα οι εγκαταστάσεις. 88

89 Τέλος, είναι εύλογο, πως για να λειτουργήσουν όλες οι υπηρεσίες όπως πρέπει, είναι σηµαντικό να υπάρχει ένα θεσµικό πλαίσιο νόµων και κανονισµών το οποίο θα διέπει τα εισαγόµενα πολιτιστικά προϊόντα, όπως γίνεται στον Καναδά, την Αυστραλία και το Βέλγιο. Χαρακτηριστικό παράδειγµα τέτοιου είδους νοµοθεσίας θα µπορούσε κανείς να πει, ότι αποτελούν οι νόµοι περί πνευµατικής ιδιοκτησίας ή οι νόµοι που σχετίζονται µε το εκπαιδευτικό σύστηµα. Η ύπαρξη ενός θεσµοθετηµένου πλαισίου πολιτιστικής στρατηγικής έχει αποδειχθεί εξαιρετικής σηµασίας για κάθε έθνος. 3.4 Η πολιτιστική πολιτική σε περιφερειακό επίπεδο Τα περιφερειακά προγράµµατα πρωτοεµφανίστηκαν στα τέλη του 1960, ως απάντηση στην ανάγκη για την καλύτερη πρόσβαση αποµακρυσµένων περιοχών στα πολιτιστικά δρώµενα. Η ανάπτυξη των περιφερειακών οργανισµών ενθαρρύνθηκε από το 1973 κυρίως από το Εθνικό Χρηµατοδοτικό Οργανισµό για τις Τέχνες (N.E.A, National Endowment for the Arts). Εκείνη τη χρονιά ήταν που αναθεωρήθηκε η νοµοθεσία για τη χρηµατοδότηση στις περιφέρειες κατά τέτοιο τρόπο ώστε να καταστήσει τις περιφερειακές οµάδες επιλέξιµες, µε σκοπό να λάβουν ένα µερίδιο από τα χρηµατοδοτικά προγράµµατα, τα οποία πριν ήταν διαθέσιµα µόνο στα κρατικά πολιτιστικά κέντρα (agencies). Όλα αυτά είχαν ως αποτέλεσµα να δηµιουργηθούν έξι περιφερειακές οργανώσεις τη λειτουργία των οποίων θα αναλύσουµε στη συνέχεια. Είναι σηµαντικό να τονιστεί το γεγονός ότι οι Περιφερειακοί Οργανισµοί σήµερα είναι µηκερδοσκοπικοί φορείς που εξυπηρετούν τις περιφερειακές περιοχές και στις οποίες λαµβάνουν ενεργό µέρος και οι ίδιοι οι πολίτες. Η χρηµατοδότηση τους προέρχεται από τo N.E.A όπου τα κριτήρια χρηµατοδότησης είναι βασισµένα σε διάφορα πρότυπα, τα οποία εξαρτώνται τόσο από τον αριθµό των πολιτειών κάθε περιφέρειας όσο και από το πολιτιστικό υπόβαθρο της. Οι πόροι των Περιφερειακών Πολιτιστικών Οργανισµών (Regional Arts Organizations) προέρχονται από το Κογκρέσο και προβλέπονται ειδικά για «πολιτειακούς και περιφερειακούς οργανισµούς». Οι ίδιες οι περιφέρειες παρέχουν υποστήριξη σε καλλιτεχνικές οργανώσεις, καλλιτέχνες και κοινότητες µέσω ενός διευρυµένου πεδίου περιφερειακής, πολυ-περιφερειακής και διεθνούς χρηµατοδότησης προγραµµάτων. 89

90 3.5 Οργανισµοί Περιφερειακής Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ο Οργανισµός Περιφερειακής Πολιτιστικής Ανάπτυξης (R.A.O - Regional Arts Organizations) αποτελείται από έξι µη-κερδοσκοπικούς οργανισµούς οι οποίοι δηµιουργήθηκαν για να ενθαρρύνουν την ανάπτυξη των τεχνών και να υποστηρίξουν τα διάφορα προγράµµατα για την τέχνη σε περιφερειακό επίπεδο. Οι οργανισµοί, που χρηµατοδοτούνται από το Ν.Ε.Α, είναι: το Arts Midwest and Mid America Arts Alliance, το Mid Atlantic Arts Foundation, το New England Foundation for the Arts, το Southern Arts Federation και το Western States Arts Federation. Οι οργανισµοί αυτοί παρέχουν τεχνική υποστήριξη στα µέλη τους, υποστηρίζουν και προωθούν καλλιτέχνες, αναπτύσσουν και διαχειρίζονται καλλιτεχνικές πρωτοβουλίες σε τοπικό, περιφερειακό και διεθνές επίπεδο Arts Midwest Το χρηµατοδοτικό πρόγραµµα του Arts Midwest είναι το Heartland Arts Funds το οποίο είναι ένα συνεργατικό εγχείρηµα του Arts Midwest και του Mid America Arts Alliance. Οι πολιτείες µέλη στο Arts Midwest είναι: το Ιλλινόις, η Ιντιάνα, η Αϊόβα, το Μίτσιγκαν, η Μινεσότα, η Βόρεια Ντακότα, το Οχάιο, η Νότια Ντακότα και το Γουισκόνσιν. Σε αυτό το σηµείο είναι σηµαντικό να τονίσουµε ότι ο οργανισµός ο οποίος ενώνει αυτές τις εννιά πολιτείες είναι από τους πρώτους που ιδρύθηκαν και ήδη µετράει πάνω από 25 χρόνια ζωής και δράσης. Στόχος του οργανισµού είναι να εµπνεύσει στους πολίτες την ανάγκη να χαρούν την τέχνη που αναπτύσσεται όχι µόνο µέσα στην κοινότητα αλλά σε όλο τον κόσµο. Για να το πετύχει αυτό οργανώνει κάθε χρόνο συνέδρια, εκπαιδευτικές δραστηριότητες, φέρνει καλλιτέχνες να δώσουν παραστάσεις. Οι πολιτιστικές δραστηριότητες που διοργανώνει έχουν ιδιαίτερη πολιτιστική αξία και για αυτό το λόγο η απήχησή τους είναι υψηλή σε περιφερειακό επίπεδο. Μέσω ενός πιο πρόσφατου προγράµµατος που περιλαµβάνει και το Heartland Arts Fund θα προωθούνται περιοδείες (tour) από τοπικούς, εθνικούς και παγκόσµιας εµβέλειας καλλιτέχνες. Επίσης, θα γίνονται πολιτιστικές ανταλλαγές µε το Μεξικό και την Ιαπωνία. 90

91 Τέλος, πρέπει να αναφέρουµε ότι σκοπός του Arts Midwest είναι να επεκτείνει την πολιτιστική στρατηγική του γεωγραφικά και στο Αρκάνσας, το Κάνσας, το Μισσούρι, τη Νεµπράσκα, την Οκλαχόµα, την Πενσυλβανία και το Τέξας Mid-America Arts Alliance Οι πολιτείες που περιλαµβάνονται στον οργανισµό Mid-America Arts Alliance είναι το Αρκάνσας, το Κάνσας, το Μισσούρι, η Νεµπράσκα, η Οκλαχόµα, η Πενσυλβανία και το Τέξας, στις οποίες στην προηγούµενη παράγραφο είδαµε ότι θέλει να επεκτείνει τη δράση του το Arts Midwest. Το πλαίσιο συνεργασίας ανάµεσα σε αυτούς τους δύο οργανισµούς µπορεί να γίνει αντιληπτό. Στα τριάντα χρόνια ύπαρξής του το Mid-America Arts Alliance δηµιουργεί και προωθεί προγράµµατα που αφορούν κινητές εκθέσεις, δίνοντας ιδιαίτερη έµφαση στην επαγγελµατική ανέλιξη των κατοίκων της κοινότητας. Εκτός από την υποστήριξη του Heartland Arts Fund ώστε να συνεχίσει ο οργανισµός να παράγει πολιτιστικό έργο µεγάλης αξίας, όπως άλλωστε κάνει µέχρι τώρα, υποστήριξη του προσφέρει το ExhibitUSA για την διοργάνωση εκθέσεων σε µουσεία. Επίσης, µέσω της υποστήριξης του HELP for small museums δίνονται ευκαιρίες επιµόρφωσης στους εργαζόµενους και τους εθελοντές που εργάζονται στα µικρά µουσεία Mid Atlantic Arts Foundation Στον οργανισµό αυτό είναι µέλη οι πολιτείες: Ντέλαγουερ, Κολούµπια, Μέρυλαντ, Νιου Τζέρσεϋ, Νέα Υόρκη, Πενσυλβανία, Παρθένες Νήσοι, δυτική Βιρτζίνια και η Βιρτζίνια. Στόχος του ιδρύµατος δεν είναι µόνο η προώθηση της τέχνης, αλλά κυρίως η βελτίωση της προσβασιµότητας των πολιτών σε αυτή. Το ίδρυµα ιδρύθηκε το 1979 για να υποστηρίξει διαπολιτειακά προγράµµατα (multi-state) σχετιζόµενα µε την τέχνη. Ο ουσιαστικός ρόλος του ιδρύµατος είναι η προσήλωση σε θέµατα που αφορούν τους καλλιτέχνες, στην πρόσβαση του κοινού σε προγράµµατα τέχνης και στην ανάπτυξη µιας δοµής για τις πολιτιστικές εκστρατείες. Επίσης, στόχος είναι η δηµιουργία δεσµών εκτός της περιφέρειας, η ανάπτυξη συνεργασιών και η ενίσχυση των υπαρχόντων δικτύων. Πρέπει να τονίσουµε ότι η Mid-Atlantic είναι µια περιφέρεια µε έντονη πολιτιστική δραστηριότητα. Μάλιστα είναι χαρακτηριστικό ότι τα µισά από τα λεγόµενα «µεγάλα µουσεία» της Αµερικής βρίσκονται σε αυτή. 91

92 3.5.4 New England Foundation for the Arts - NEFA Τα µέλη του NEFA είναι τα εξής: Κονέκτικατ, Μέην, Μασαχουσέτη, Νιού Χαµπσάιρ, Ρόουντ Άιλαντ και Βερµόντ. Κύριος στόχος του NEFA είναι η ενδυνάµωση της γνώσης, η διακίνηση ατόµων και ιδεών σχετικά µε την τέχνη εντός και εκτός συνόρων της Νέας Αγγλίας, η δηµιουργία ζωτικών σχέσεων ανάµεσα στους καλλιτέχνες και το κοινό τους. Τα χρηµατοδοτικά προγράµµατα του NEFA παρέχουν ενίσχυση σε καλλιτέχνες και µη κερδοσκοπικούς οργανισµούς που έχουν σχέση µε καλλιτεχνικά πεδία όπως ο χορός, οι performing arts και η δηµόσια τέχνη. Το National Dance Project χρηµατοδοτεί την παραγωγή και την περιοδεία του σύγχρονου χορού που αντιπροσωπεύεται από σηµαντικούς καλλιτέχνες στις ΗΠΑ και στο εξωτερικό. Το πρόγραµµα Meet the Composer χρηµατοδοτεί µη κερδοσκοπικούς οργανισµούς στη Νέα Αγγλία ώστε να µπορεί να παρέχεται εποικοδοµητική διάδραση ανάµεσα στον συνθέτη και το κοινό Southern Arts Federation - SAF Τα µέλη του S.A.F. είναι η Αλαµπάµα, η Φλώριδα, η Γεωργία, το Κεντάκυ, η Νότια Καρολίνα, η Βόρεια Καρολίνα το Τενεσί, η Λουϊζιάνα και το Μισισιπί. Ο SAF είναι µη κερδοσκοπικός οργανισµός και ασχολείται µε την προώθηση και την προβολή της τέχνης στις Νότιες πολιτείες. Παρέχει τεχνική υποστήριξη και ευκαιρίες για την επαγγελµατική εξέλιξη των καλλιτεχνών και άλλων επαγγελµατιών που ασχολούνται µε την τέχνη, ενισχύοντας και προωθώντας τις πολιτιστικές ανταλλαγές σε διεθνές επίπεδο. Σήµερα ο NEFA διαχειρίζεται ετήσιο προϋπολογισµό της τάξεως των πέντε εκατοµµυρίων δολαρίων και ασχολείται µε την τέχνη σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνές επίπεδο WESTAF Ασχολείται µε πολυπολιτισµικές τέχνες (όπως η λογοτεχνία, η παραδοσιακή τέχνη, οι οπτικές και οι εφαρµοσµένες τέχνες) και τη µεταλαµπάδευσή τους στην Αµερική. Ενδιαφέρεται για την πολιτιστική πολιτική και την έρευνα, καθώς και για την ανάπτυξη πληροφοριακών συστηµάτων και πολιτιστικών γραφείων (agencies). Τα µέλη του είναι οι εξής πολιτείες: Αλάσκα, Αριζόνα, Καλιφόρνια, Κολοράντο, Αιντάχο, Μοντάνα, Νεβάδα, Νέο Μεξικό, Όρεγκον, Γιούτα, Ουάσιγκτον και Γουαϊόµινγκ. 92

93 3.6 Το πρόγραµµα περιοδείας του National Endowment for the Arts (NEA touring program) Το πρόγραµµα αυτό του ΝΕΑ δίνει τη δυνατότητα σε διάφορες πόλεις να έρθουν σε επαφή µε υψηλής ποιότητας καλλιτέχνες µε τη βοήθεια κρατικών και ιδιωτικών κονδυλίων. Σε συνεργασία µε τις έξι Περιφέρειες το πρόγραµµα διευκολύνει τις περιοδείες και δίνει προτεραιότητα σε περιοχές που υστερούν στον τοµέα της τέχνης. Βασικός σκοπός του προγράµµατος είναι να δώσει σε όλους τους Αµερικανούς τη δυνατότητα πρόσβασης σε υψηλής ποιότητας παραστατικές τέχνες (performing arts). Επιπλέον: ίνει στους καλλιτέχνες την ευκαιρία να εµπλουτίσουν το έργο τους µέσω της επαφής µε µια ποικιλία κοινοτήτων. ιευρύνει την καλλιτεχνική εκπαίδευση µε το να κάνει τους καλλιτέχνες διαθέσιµους σε περιοχές που δεν είναι τόσο ανεπτυγµένες. Βοηθάει τους καλλιτέχνες και τις εταιρίες στο να διευρύνουν το κοινό τους. 3.7 Ποσοτική ανάλυση RAO Ο R.A.O παρέχει προγράµµατα σχετικά µε την τέχνη σε περισσότερους από 20 εκατ. Αµερικανούς. Την τελευταία δεκαετία στα προγράµµατα του RAO πήραν µέρος καλλιτέχνες και κοινότητες και έγιναν 150 εκθέσεις visual art. O RAO δηµιουργεί εκπαιδευτικά προγράµµατα, παρέχει τεχνική υποστήριξη στα µέλη-πολιτιστικά γραφεία, πειραµατίζεται µε τις νέες τεχνολογίες για να διευρύνει το κοινό των οργανισµών τέχνης και των καλλιτεχνών, εκδίδει βιβλία, ψηφιοποιεί πληροφορίες σε σχέση µε την τέχνη. Ο προϋπολογισµός του RAO από 5.1 εκατ. δολάρια το 1980 ανέβηκε στα 20.4 εκατ. δολάρια το

94 3.8 παράδειγµα καλής πρακτικής περιφερειακού πολιτιστικού προγραµµατισµού: πρόγραµµα ARTRAIN Εισαγωγή Το ARTRAIN (τρένο-µουσείο), είναι ένας µη-κερδοσκοπικός οργανισµός, αποστολή του οποίου είναι ο εµπλουτισµός και η ανάπτυξη των κοινοτήτων διαµέσου των τεχνών. Πρόκειται για ένα µουσείο τέχνης που στεγάζεται σε πεπαλαιωµένα βαγόνια και κινείται µέσω του εθνικού σιδηροδροµικού δικτύου. Το ARTRAIN παρέχει τη δυνατότητα σε πολίτες και κοινότητες να απολαµβάνουν εκθέσεις τέχνης παγκοσµίου κύρους και να έχουν πρόσβαση σε πολιτιστικά εκπαιδευτικά προγράµµατα. Επίσης, ενθαρρύνει την ανάπτυξη τοπικών πολιτιστικών προγραµµάτων και οργανισµών Εκθέσεις και εκπαιδευτικά προγράµµατα Το ARTRAIN συνεργάζεται µε ανεξάρτητους επιµελητές µουσείων και πολιτιστικά ιδρύµατα για την οργάνωση εκθέσεων υψηλής αισθητικής, οι οποίες απηχούν την ανάγκη του ευρέος κοινού για πολιτιστικά αγαθά. Για την απρόσκοπτη λειτουργία του ARTRAIN, αγαστή συνεργασία παρέχει το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, το Ινστιτούτο Σµιθσόνιαν, το Μουσείο Γουίτνι, το Μουσείο Χίρσχορν και το Ινστιτούτο Τέχνης του Ντιτρόϊτ. Το ARTRAIN δεν διαθέτει µόνιµη έκθεση. Το ARTRAIN αναπτύσσει εκπαιδευτικές δραστηριότητες, σχετικές µε κάθε έκθεση που φιλοξενεί. Οι δραστηριότητες αυτές περιλαµβάνουν την εκπόνηση ενός καλλιτεχνικού προγράµµατος, καλλιτεχνικά δρώµενα στο Καλλιτεχνικό Εργαστήρι, οργανωµένες εκπαιδευτικές εκδροµές και υψηλού επιπέδου εκπαίδευση σε θέµατα τέχνης από κατηρτισµένους εθελοντές. Κυρίως στόχος του ARTRAIN είναι η µύηση και η προσέλκυση του ενδιαφέροντος των ανθρώπων στην τέχνη, ενώ ιδιαίτερη έµφαση δίδεται στην σφυρηλάτηση της πολιτιστικής αγωγής των παιδιών. 94

95 3.8.3 Εθνικές Περιοδείες Η εθνική περιοδεία του ARTRAIN έχει διάρκεια τρία έως τέσσερα περίπου χρόνια. Προκειµένου να επιτευχθεί µια αποτελεσµατική συνεργασία µε τις σιδηροδροµικές υπηρεσίες, το πρόγραµµα ARTRAIN διαιρεί τις ΗΠΑ σε περιφέρειες και επικεντρώνεται σε καθεµιά ξεχωριστά ανά χρόνο. Το κινητό αυτό µουσείο επισκέπτεται περίπου 120 πόλεις και υποδέχεται επισκέπτες ετησίως. Συχνά, σε µικρές πόλεις, η προσέλευση του κοινού ανέρχεται σε ποσοστά της τάξεως του % του συνολικού πληθυσµού. Ακριβώς σε αυτές τις πόλεις δηµιουργείται ένας δυνατός δεσµός µε το ARTRAIN, καθώς το τελευταίο τροφοδοτεί την ανάπτυξη της τοπικής καλλιτεχνικής συνείδησης Κοινό Η επίσκεψη στο ARTRAIN είναι µια συναρπαστική πολιτιστική εµπειρία για παιδιά και ενήλικες, ανεξαρτήτως κοινωνικού υποβάθρου και επιπέδου τεχνογνωσίας. Το ARTRAIN στοχεύει σε υποβαθµισµένες περιοχές και σε κοινό που δεν έχει πρόσβαση σε πολιτιστικά αγαθά ή δεν αποζητά πολιτιστικές εµπειρίες. Εντούτοις, οι εκθέσεις και τα προγράµµατα που διοργανώνονται από το ARTRAIN έχουν µεγάλη απήχηση σε µαικήνες µουσείων, καθώς και σε λάτρεις της τέχνης Αξιολόγηση και συµπεράσµατα (ARTRAIN) Τα προγράµµατα που εκπονούνται από το ARTRAIN έχουν σηµαντικό αντίκτυπο σε µεµονωµένους επισκέπτες, εµπλεκόµενους οργανισµούς και τοπικές κοινωνίες. Επιπρόσθετα, το ARTRAIN ενθαρρύνει τους επισκέπτες να ανακαλύψουν και να εξερευνήσουν τις δηµιουργικές και καλλιτεχνικές τους ικανότητες, δίνοντας έναυσµα στην ανάπτυξη καλλιτεχνικού αισθητηρίου. Τέλος, η αθρόα προσέλευση του κοινού στα προγράµµατα του ARTRAIN αποτέλεσαν την απαρχή για τη δηµιουργία νέων πολιτιστικών κέντρων, εκπαιδευτικών προγραµµάτων και προσπαθειών ανάπτυξης τοπικών κοινωνιών. 95

96 3.8.6 Προϋπολογισµός Ο ετήσιος προϋπολογισµός για το ARTRAIN είναι περίπου 1.5 εκατοµµύρια δολάρια. Τα κονδύλια προέρχονται από εισφορές (80%) και έσοδα που προέρχονται από τη διεξαγωγή των προγραµµάτων (20%). Το ARTRAIN ζητά από τους τοπικούς φορείς των πόλεων να αναλάβουν την κάλυψη ενός µικρού µέρους των εξόδων. Η οικονοµική συµµετοχή της πόλης καλύπτει το 20% περίπου των συνολικών δαπανών για την εκπόνηση του προγράµµατος Προσαρµογή του προγράµµατος ΑRTRAIN στα Ελληνικά δεδοµένα Η Ελλάδα, κατ εξοχήν χώρα νησιωτική, θα µπορούσε να υιοθετήσει το Αµερικανικό αυτό πρότυπο προσαρµόζοντάς το στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Η προώθησης της ιδέας ενός πλοίου µουσείου, το οποίο θα λειτουργεί ως πολιτιστική κιβωτός, φέρνοντας σε επαφή τους νησιωτικούς και ηπειρωτικούς πληθυσµούς που ειδικά κατά τη διάρκεια της χειµερινής περιόδου δεν έχουν πρόσβαση στα πολιτιστικά πράγµατα είναι ιδιαίτερα πρόσφορη. Το πλοίο - µουσείο θα ήταν δυνατόν να φιλοξενεί εκθέσεις από την Ελλάδα, καθώς και να υποδέχεται ξένες εκθέσεις που παρουσιάζουν ενδιαφέρον. Με την κατάλληλη προώθηση του προγράµµατος αυτού, σηµαντική κρίνεται η προσέλκυση εθελοντών όλων των κοινωνικών υποβάθρων, δίνοντας ιδιαίτερη έµφαση και στην προσέλκυση µαθητών. Η διεξαγωγή αυτού του προγράµµατος θα είναι πολύ σηµαντική για τις παραµεθόριες περιοχές που στερούνται πολιτιστικής υποδοµής, µε αποτέλεσµα, πολλές φορές, να διακατέχονται από αίσθηµα κατωτερότητας έναντι των µεγάλων πόλεων. 3.9 Συµπεράσµατα Η ανάπτυξη των πολιτιστικών προγραµµάτων στις ΗΠΑ αποτέλεσαν γνώµονα για την εφαρµογή αντίστοιχων προγραµµάτων ανά τον κόσµο. Η Νέα Ήπειρος λοιπόν, εκτός από 96

97 µήτρα της µαζικής κουλτούρας και του κοµφορµισµού, µπορεί να καυχιέται ότι κατάφερε να υλοποιήσει ένα καλά δοµηµένο πρόγραµµα για τον πολιτισµό περνώντας έτσι από την θεωρία στην πράξη, πράγµα δύσκολο όσο και δυσθεώρητο λόγω των πολιτισµικών διαφοροποιήσεων της. Οι ΗΠΑ έχουν συνείδηση των αγαθών που καρπώνονται ως χώρα και ως πολυπολιτισµικός λαός από την ενασχόληση και την προσήλωση στον πολιτισµό. ε θα ήταν άστοχο να γίνει µία σύνδεση ανάµεσα στη µέριµνα που κάνει το κράτος για τα πολιτιστικά αγαθά και την έντονη παρουσία των ΜΜΕ, τα οποία και στις ΗΠΑ, είναι ένα κράτος εν κράτει, υπερενεργό και πανίσχυρο οικονοµικά, ικανό να µεθοδεύσει, να δολοπλοκήσει, να χειραγωγήσει και τελικά να επικρατήσει. Το έντονο αυτό χάσµα που παρατηρείται ανάµεσα στα δύο αυτά, διαµετρικά αντίθετα, κοινωνικά αγαθά, πολιτισµό και ΜΜΕ, έρχεται να ενισχύσει την πεποίθηση ότι η ιδιαίτερη αυτή προσοχή που δίδεται στον πολιτισµό στοχεύει σε συγκεκριµένο πεδίο: την εξισορρόπηση µιας κατάστασης η οποία θα ήταν ανεξέλεγκτη αν υποθετικά τα ΜΜΕ λυµαίνονταν όλα τα κοινωνικά φάσµατα δραστηριοτήτων. Το πολιτιστικό σύστηµα των ΗΠΑ, διαιρεµένο σε περιφέρειες, δηµιουργεί σχέσεις αλληλεπίδρασης, καθώς όλες υπάγονται στον Oργανισµό Περιφερειακής Πολιτιστικής Ανάπτυξης (Regional Art Organization) χωρίς αυτό να αναιρεί τη δυνατότητα ανάπτυξης δραστηριοτήτων που αφορούν στις ανάγκες κάθε περιφέρειας ξεχωριστά. Κοινός στόχος όλων αυτών των πολιτιστικών δράσεων των περιφερειών είναι ο εξής: η αποκόµιση των µέγιστων συλλογικών οφελών. Πιο συγκεκριµένα, τα συλλογικά οφέλη της τέχνης (συνδεδεµένα µε τον πολιτιστικό σχεδιασµό των ΗΠΑ) εντοπίζονται: 1. Είναι κοινή συνείδηση να διαφυλαχθεί ο πολιτιστικός πλούτος. Όλοι, όσοι ενασχολούνται µε τις τέχνες και όσοι δεν ενδιαφέρονται ενεργά, είναι πρόθυµοι να συνεισφέρουν έστω ελάχιστα οικονοµικά προκειµένου να διαφυλαχθεί η πολιτιστική κληρονοµιά για τις επόµενες γενιές. 2. Εθνική ταυτότητα και κύρος. Στις ΗΠΑ πλέον, δεν υπαρχει έλλειµµα καλλιτεχνικής ανάδειξης νέων προσώπων, πράγµα το οποίο αποτελεί συλλογικό όφελος καθώς, τουλάχιστον για ένα ποσοστό του αµερικανικού λαού, συµβάλλει στην τόνωση της εθνικής συνείδησης και περηφάνιας. 3. Οφέλη για την τοπική οικονοµία: Οι πολιτιστικές δραστηριότητες προκαλούν µια αλυσιδωτή αντίδραση ευεργετική για όλες τις παραγωγικές µονάδες της τοπικής οικονοµίας. Καθίσταται δυνατή η προσέλκυση ξένων εταιριών και η αξιοποίηση των υπαρχόντων. 97

98 4. Συµβολή σε ένα φιλελεύθερο εκπαιδευτικό σύστηµα. Φυτώριο νέων ιδεών, ευαισθητοποίηση και αισθητική καλλιέργεια των νέων καθώς και απελευθέρωση από κοινωνική προκατάληψη µέσω της επαφής µε πολιτιστικές καινοτοµίες. 5. Κοινωνική βελτίωση των συµµετεχόντων σε πολιτιστικά προγράµµατα. Πολλοί ισχυρίζονται ότι η επαφή του ανθρώπου µε την τέχνη τον ανάγει σε ανώτερο επίπεδο, δηµιουργώντας µε τον τρόπο αυτό ένα παράπλευρο όφελος, όχι εγγενές του ατόµου, καθώς το όφελος αυτό θα έχει άµεσο αντίκτυπο στο περιβάλλον του. Σαφώς υπάρχει και προσωπικό όφελος εφόσον επιτυγχάνεται ηθική ικανοποίηση και ψυχική ανάταση εξευγενίζοντας και καλλιεργώντας πνευµατικά το άτοµο. 98

99 4. Πολιτιστική Πολιτική στον Καναδά 4.1 Εισαγωγή Στον Καναδά ο πολιτιστικός σχεδιασµός είναι ιδιαίτερα αναπτυγµένος, τόσο σε κεντρικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο. Στο χώρο του πολιτιστικού σχεδιασµού, δραστηριοποιούνται κυβερνητικοί, τοπικοί αλλά και ιδιωτικοί φορείς, που είναι µάλιστα εξειδικευµένοι και απασχολούνται αποκλειστικά σε αυτόν. Η πολιτιστική πολιτική της χώρας δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην προσπάθεια να αποκτήσει ο πολιτισµός online υποδοµή και χαρακτήρα. Για το λόγο αυτό βρίσκονται αυτή τη στιγµή σε εξέλιξη πολλά σχετικά έργα. 4.2 Η Πολιτιστική Πολιτική στον Καναδά σε Εθνικό επίπεδο Περιγραφή Σε γενικές γραµµές η πολιτιστική πολιτική της χώρας στοχεύει στην πολιτιστική ανάπτυξη µε απώτερη επιδίωξη: την ανάπτυξη εθνικής συνείδησης σαν αντίβαρο στην δεδοµένη πολυµορφία των φυλών που την κατοικούν, αλλά και στην ισχυρή πολιτιστική επίθεση που υφίσταται από προϊόντα της Αµερικής και την επίτευξη λοιπών κοινωνικών στόχων (εύρωστες κοινωνίες, δηµιουργία του αισθήµατος του ανήκειν σε ένα κοινωνικό σύνολο, καλύτερη ποιότητα ζωής, οικονοµικά οφέλη). Οι στρατηγικές και δράσεις που ακολουθούνται για την επίτευξη πολιτιστικής ανάπτυξης είναι οι εξής: Ίδρυση και οργάνωση σχετικών φορέων. Ανεξαρτητοποίηση των φορέων, οι οποίοι είναι κύριοι υπεύθυνοι (βλέπε αµέσως επόµενη παράγραφο) για την εφαρµογή της πολιτιστικής πολιτικής, ώστε να 99

100 λογοδοτούν απευθείας στην κυβέρνηση, µέσω του πρωθυπουργού, σε συνδυασµό µε την απαλλαγή τους από φόρους. ραστηριοποίηση υπηρεσιών για την παροχή επιδοτήσεων και χορηγιών, µέσα από ένα οργανωµένο σύστηµα υποβολής αιτήσεων και αξιολόγησης τους. ραστηριοποίηση πλήθους κυβερνητικών και άλλων οργανισµών σχετικών µε την πολιτιστική ανάπτυξη, οι οποίοι κάνουν ιδιαίτερα αισθητή την παρουσία τους και µέσω του διαδικτύου. Λειτουργία ηλεκτρονικών κόµβων στο διαδίκτυο, που περιλαµβάνουν υπηρεσίες όπως: o Προβολή κυβερνητικών προκηρύξεων, προγραµµάτων, πληροφοριών σε σχέση µε αυτά, καθώς και online αιτήσεις συνοδευόµενες από τις οδηγίες συµπλήρωσης και κατάθεσής τους. o Προβολή πολιτιστικών εκδηλώσεων. o Πρόσβαση σε πηγές τεχνογνωσίας. o υνατότητα επικοινωνίας µε ειδήµονες, στους οποίους µπορεί κανείς να υποβάλλει τις ερωτήσεις του, προκειµένου να απαντηθούν. o On line συζητήσεις (forum) για διάφορα σχετικά θέµατα, τα οποία τίθενται από τα µέλη του κόµβου. o ραστηριοποίηση στον τοµέα του Πολιτιστικού Ανθρώπινου υναµικού. Υπηρεσία Πολιτιστικού Ανθρώπινου υναµικού µε δική της ξεχωριστή τοποθεσία στο διαδίκτυο. Κατάρτιση και υλοποίηση πολιτιστικών προγραµµάτων. Κατάρτιση πολιτιστικού πλάνου ανά πόλη/περιοχή (Εφαρµόζεται από µεγάλο αριθµό πόλεων/περιοχών). Εφαρµογή σειράς ευνοϊκών µέτρων για τις πολιτιστικές βιοµηχανίες. Νοµοθεσία που διασφαλίζει τα δικαιώµατα αναπαραγωγής και ευνοϊκές φορολογικές ρυθµίσεις. ιοργάνωση και διεξαγωγή κύκλων µαθηµάτων για τις νέες και αναδυόµενες τέχνες σε διάφορα πεδία (χορός, µουσική, θέατρο, µουσεία), στα πλαίσια έργων, όπως το «ηµιουργική ιαχείριση στην Τέχνη και την Πολιτιστική Κληρονοµιά : Υποστηρίζοντας και ανανεώνοντας την επαγγελµατική διαχείριση για τον 21 ο αιώνα» 8. 8 Το έργο χρηµατοδοτήθηκε από το «Ίδρυµα της Οικογένειας Σάµιουελ και Σάντυ Βρόνφµαν» (Samuel and Sandy Bronfman Family Foundation), ενώ στην εκπόνησή συνέβαλε και το «Συµβούλιο Πολιτιστικών Ανθρώπινων Πόρων» (Cultural Human Resources Council) 100

101 ιευκόλυνση της πρόσβασης του κοινού στα παραγόµενα πολιτιστικά προϊόντα. Υποστήριξη, µέσω των προηγουµένων, όσων ατόµων δραστηριοποιούνται στον τοµέα αυτό Ρόλοι και αρµοδιότητες Το Συµβούλιο Τεχνών του Καναδά (Canada Council for Arts), το Υπουργείο Πολιτιστικής Κληρονοµιάς (Department of Canada Heritage),και το Εθνικό Κέντρο Τέχνης (National Arts Centre) αποτελούν τους τρεις κύριους φορείς, στους οποίους επαφίεται η εφαρµογή της εθνικής πολιτιστικής πολιτικής. Το Συµβούλιο Πολιτιστικού Ανθρώπινου υναµικού, σε συνδυασµό µε τους προηγούµενους φορείς, δραστηριοποιείται στην ανάπτυξη, το σχεδιασµό, τη διαχείριση και την εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναµικού. Το Υπουργείο Πολιτιστικής Κληρονοµιάς επιχορηγεί ιδρύµατα και οργανισµούς για την πραγµατοποίηση προγραµµάτων εκπαίδευσης και µετεκπαίδευσης στον τοµέα του πολιτισµού. Φορείς που οργανώνουν συνέδρια, σεµινάρια και µαθήµατα είναι το The Canadian Arts Presenting Association (CAPACOA) και το Πανεπιστήµιο του Βατερλό του Καναδά. Ο οργανισµός «ράση για τα δικαιώµατα των καλλιτεχνών» δραστηριοποιείται για το δικαίωµα των καλλιτεχνών να εκφράζονται µέσα από την τέχνη, να διαπραγµατεύονται τις επαγγελµατικές τους συµβάσεις και να κάνουν χρήση συµβουλευτικών φορέων. 4.3 Η Περιφερειακή Πολιτιστική Πολιτική στον Καναδά Η πολιτιστική ανάπτυξη είναι µια αρµοδιότητα, που µοιράζεται µεταξύ της κεντρικής και της περιφερειακής κυβέρνησης. Οι επαρχίες έχουν συστήσει τοπικά υπουργεία για τον πολιτισµό, κάνοντας εφικτές πιο άµεσες επεµβάσεις στον συγκεκριµένο τοµέα. ραστηριοποιούνται συνήθως στην διατήρηση της πολιτιστικής κληρονοµιάς, την ανάπτυξη πολιτιστικής νοµοθεσίας, τη χάραξη πολιτιστικής πολιτικής και την κατάρτιση σχετικών προγραµµάτων. Μπορούν ακόµη να επεκτείνουν τις δραστηριότητες τους, συµπεριλαµβάνοντας σε αυτές και τη σύναψη Οικονοµικών Συµφωνιών Τοπικής Ανάπτυξης, όπως αυτές που έχουν 101

102 δροµολογηθεί στο παρελθόν (για την βελτίωση των πολιτιστικών εγκαταστάσεων) από τις πόλεις του Μόντρεαλ, του Τορόντο και του Ουίνιπεγκ. Το βάρος που δίνεται στην πολιτιστική ανάπτυξη, ποικίλει µεταξύ των επαρχιών. Για παράδειγµα, το Οντάριο, το Κεµπέκ και η Αγγλική Κολούµπια αποτελούν τα κέντρα όπου συγκεντρώνονται οι πολιτιστικές βιοµηχανίες. Είναι χαρακτηριστικό επίσης, ότι κάποιες από τις επαρχίες υπερτερούν σε σχέση µε τις υπόλοιπες, αυξάνοντας την χρηµατοδότηση της πολιτιστικής ανάπτυξης ακόµα και κατά τις περιόδους οικονοµικής ύφεσης. Η συνεργασία των επαρχιών στον πολιτισµό διευκολύνεται από επιτροπές, όπως το «ιεπαρχιακό συµβούλιο των Πολιτιστικών ιευθυντών» και η «ιεπαρχιακή Συµβουλευτική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονοµιά». Οι πόλεις ενθαρρύνονται µέσα από προγράµµατα, όπως το «Τέχνη στις Πόλεις», να αναπτύξουν πολιτιστική πολιτική, για να ενισχύσουν την τοπική ταυτότητα, να ελκύσουν επισκέπτες στους τοπικούς πολιτιστικούς χώρους και να προωθήσουν τη πολιτιστική ανταλλαγή και συνεργασία µεταξύ περιοχών. ιοργανώνονται και διεξάγονται κύκλοι µαθηµάτων σε διάφορα πεδία (χορός, µουσική, θέατρο, λογοτεχνία, σκηνοθεσία), στα πλαίσια έργων, όπως το «Ίδρυµα Πολιτιστικής ιαχείρισης» (The Cultural Management Institute - CMI), ένα πρόγραµµα προερχόµενο από το Πανεπιστήµιο του Βατερλό 9. Ένας σηµαντικός αριθµός πόλεων διατηρεί δικτυακό τόπο µε υπηρεσίες παραπλήσιες αυτών των κυβερνητικών οργανισµών, όπως: Πρόγραµµα πολιτιστικών εκδηλώσεων, που λαµβάνουν χώρα στην πόλη ή στην ευρύτερη περιοχή. Πληροφορίες για πολιτιστικούς χώρους (ιστορικά µνηµεία, µουσεία, θέατρα, βιβλιοθήκες και ότι άλλο περιλαµβάνεται στην πολιτιστική κληρονοµιά της περιοχής). Στοιχεία για το Ανθρώπινο Πολιτιστικό υναµικό που δραστηριοποιείται στην περιοχή. Ευκαιρίες για απασχόληση στον τοµέα του πολιτισµού. Οµάδες συζητήσεων. Πληροφορίες για σεµινάρια, συνέδρια, σπουδές. Πηγές τεχνογνωσίας (λιγότερο συχνά). 9 Βλέπε «Παράρτηµα Α. Βιβλιογραφικές Αναφορές Σύνδεσµοι», παράγραφο «Α..7. Προγράµµατα-Μαθήµατα», αναφορά [2]. 102

103 Λίστα µε χρήσιµους συνδέσµους για εύρεση πληροφοριών, εργαλείων λογισµικού, εγχειριδίων χρήσης λογισµικού, ταξινοµηµένων ανά κατηγορία (π.χ. λίστα σύνδεσµων που παρέχουν εγχειρίδια χρήσης λογισµικού για video-graphics). Η ανάπτυξη και η λειτουργία δικτυακού τόπου µπορεί να πλαισιώνεται και από άλλα στοιχεία, που εκµεταλλεύονται τα πλεονεκτήµατα της τεχνολογίας και αναδεικνύουν την δυναµική του πολιτιστικού σχεδιασµού. Κάποια από αυτά είναι οι online εκθέσεις και οι online παρουσιάσεις µουσείων. Τέλος, σε λίγες περιπτώσεις εφαρµόζεται και η διάθεση προσωπικού ηλεκτρονικού χώρου στους καλιτέχνες για την προβολή τους µέσα από το διαδίκτυο. Με τον τρόπο αυτό το κοινό αποκτά online πρόσβαση στα έργα των καλλιτεχνών αλλά και δυνατότητα αγοράς τους. Πίνακας 1 Επιλεκτικά ευρήµατα από την ανάλυση περιεχοµένου της Πολιτιστικής Πολιτικής στους δήµους του Κεµπέκ, Πληθυσµός Ποσοστό ήµων µε Πολιτιστική Πολιτική κάτοικοι 100% κάτοικοι 42% κάτοικοι 22% Κάτω από κάτοικοι <1% Βασικοί Στόχοι Πολιτιστικής Πολιτικής Ποιότητα ζωής 17,7% Κοινωνική ανάπτυξη 17,2% Πολιτιστική ταυτότητα 15,3% Οικονοµική ανάπτυξη σχετιζόµενη µε τον πολιτισµό 14,3% Προσωπική ανάπτυξη 13,8% Τοπική πολιτιστική ανάπτυξη 11,8% Πρωτοπορία της κοινότητας 9,9% Οικονοµικές τάσεις στον πολιτισµό για το έτος 2003/

104 Στον Καναδά υπάρχουν τρία επίπεδα διακυβέρνησης. Η οµοσπονδιακή κυβέρνηση, η Επαρχιακή και Περιφερειακή κυβέρνηση και η ηµοτική κυβέρνηση/αρχή. Όσον αφορά στα οικονοµικά µεγέθη και τα τρία επίπεδα κυβέρνησης διέθεσαν για τον πολιτισµό περισσότερα από ότι είχαν διαθέσει τον προηγούµενο χρόνο. Παρ όλα αυτά, ο ρυθµός αύξησης των δαπανών της οµοσπονδιακής κυβέρνησης επιβραδύνθηκε. Συνολικά τα τρία επίπεδα κυβέρνησης διέθεσαν για τον πολιτισµό 4.1% περισσότερα από ότι τον προηγούµενο χρόνο. Ο συγκεκριµένος ρυθµός ανάπτυξης (αύξησης) είναι µικρότερος από τους αυτούς των περασµένων ετών που ήταν 5.2% και 6.6% αντίστοιχα. Οι δαπάνες της οµοσπονδιακής κυβέρνησης αυξήθηκαν κατά 2.2%, των επαρχιών και περιφερειών κατά 4.3% και τέλος οι δηµοτικές κατά 7.1%. Σαν ποσοστό επί των συνολικών δαπανών, οι δαπάνες της οµοσπονδιακή κυβέρνησης αποτελούν το 45%, των επαρχιών και περιφερειών το 29% και των δήµων το 26%. Πίνακας 2 Συνεισφορά κάθε ενός από τα τρία επίπεδα κυβέρνησης σαν % των συνολικών δαπανών για τον πολιτισµό. Επίπεδο κυβέρνησης Οµοσπονδιακή 45% Επαρχίας και Περιφέρειας 29% ηµοτική 26% % συνεισφορά Τα τελευταία πέντε χρόνια, οι δήµοι είναι οι µόνοι που έχουν αυξήσει την συνεισφορά τους σαν ποσοστό επί των συνολικών δαπανών. Σε µια κατά κεφαλή βάση, η οµοσπονδιακή κυβέρνηση διαθέτει για τον πολιτισµό $111 για κάθε άτοµο, οι επαρχίες και περιφέρειες $69, και οι δήµοι $63. Οι Οµοσπονδιακές δαπάνες παρουσιάζουν σηµαντικές διακυµάνσεις ανά περιοχή. 10 Για µια ανάλυση του πως διανέµονται οι δαπάνες στους διάφορους κλάδους της τέχνης µπορεί κανείς να ανατρέξει στην πηγή των δεδοµένων της παραγράφου Για παράδειγµα στις βόρειες περιοχές µπορεί να είναι έως και έξι φορές µεγαλύτερες από το µέσο όρο. Επίσης, είναι υψηλότερες στην Ατλαντική περιοχή από ότι στη δύση. 11 Βλέπε «Παράρτηµα Α. Βιβλιογραφικές Αναφορές Σύνδεσµοι», παράγραφο «Α..1. Άρθρα - Μελέτες - Αναφορές», αναφορά [8]. 104

105 Παραδείγµατα καλών πρακτικών περιφερειακού πολιτιστικού προγραµµατισµού 4.4 Μελέτη Περίπτωσης 1 Τύπος: Έργο στα πλαίσια της Περιφερειακής Πολιτιστικής Πολιτικής. Έργο: ίκτυο ηµιουργικής Πόλης Χρόνος Υλοποίησης: Φεβρουάριος 2002-Ιανουάριος 2003 Συµµετέχοντες Φορείς: Πόλη του Βανκούβερ, Ίδρυµα της οικογένειας Σάµιουελ και Σάντυ Μρονφµαν, Υπουργείο Πολιτιστικής Κληρονοµιάς του Καναδά, Συµβούλιο της Βρετανικής Κολούµπιας για τις Τέχνες Στόχοι Να αναπτύξει τις δυνατότητες του τοπικού καλλιτεχνικού δυναµικού σε όλο τον Καναδά µε την: παροχή ευκαιριών ανταλλαγής εµπειριών και πληροφοριών, ανάπτυξη νέων συνεργασιών, οικοδόµηση µιας συνεργατικής και υποστηρικτικής «κοινότητας πρακτικής εξάσκησης» Περιγραφή Έργου Το «ίκτυο ηµιουργικής πόλης» είναι ένα εθνικό δίκτυο επαγγελµατιών της τοπικής καλλιτεχνικής ανάπτυξης, που υποστηρίζεται από κατάλληλα τεχνολογικά εργαλεία και δίνει στα µέλη του τη δυνατότητα, να αλληλεπιδρούν σε πληρέστερο βαθµό, υπό τη µορφή µιας «κοινότητα πρακτικής εξάσκησης». Η εργασία των µελών του δικτύου στοχεύει στο να καταστήσει τις τοπικές κοινότητες ικανές : να ανταποκριθούν στις πολιτιστικές τους ανάγκες, να τροφοδοτήσουν την ανάπτυξη πολιτιστικών οργανισµών σε αυτές, 105

106 να διασφαλίσουν την δυνατότητα συµµετοχής των κατοίκων και των επισκεπτών σε πολιτιστικά δρώµενα και εµπειρίες. Μέσα από την συνεργασία στα πλαίσια της «κοινότητας πρακτικής εξάσκησης» αυξάνεται η θετική επίδραση των έµπειρων επαγγελµατιών στους τοπικούς καλλιτέχνες και η συµβολή τους στη δραστηριοποίηση των πολιτιστικών οργανισµών. Το έργο αναλύεται σε δύο αναπόσπαστα συνδεδεµένες συνιστώσες: α. τη δηµιουργία ενός ψηφιακού κόµβου δικτύωσης, όπου η συνεργατική online χρήση και διάδοση της πληροφορίας θα λαµβάνει χώρα σε συνεχή βάση, β. µια πρόσωπο-µε-πρόσωπο διάσκεψη, που θα φέρνει σε επαφή τους ενεργούς πολιτιστικούς παράγοντες, οι οποίοι συνιστούν αυτή την «κοινότητα πρακτικής εξάσκησης», οι οποίες προωθούν πιο εξελιγµένα επίπεδα διασύνδεσης, µεταφοράς τεχνογνωσίας, ανταλλαγής εµπειριών, συγκριτικής έρευνας και δικτύωσης για το τοπικό πολιτιστικό δυναµικό από όλες τις περιοχές της χώρας. Το δίκτυο στοχεύει τόσο στην ενσωµάτωση και διασύνδεση τοπικών δικτύων, όσο και στη διασύνδεση µε εξωτερικές πηγές και οργανισµούς χρήσιµους στα µέλη του. Α. Το ηλεκτρονικό δίκτυο Α.1 Χτίζοντας µια αναπτυσσόµενη πληροφοριακή πηγή Στο πλάνο του έργου περιλαµβάνεται η δηµιουργία ενός ηλεκτρονικού δικτύου και µιας πηγής πληροφοριών διαθέσιµης στο διαδίκτυο. Μέσω αυτών δίνεται στα µέλη του δικτύου η δυνατότητα: πρόσβασης σε κανάλια «άµεσης» βοήθειας και συµβουλών από οµότεχνους σε όλη τη χώρα, ανάπτυξης µιας κεντρικής δικτυακής τοποθεσίας σχεδιασµένης και διαµορφωµένης κατάλληλα ώστε να ανταποκρίνεται στις ιδιαίτερες ανάγκες τους επιλεκτικής συλλογής πληροφοριών, για θέµατα που αντικατοπτρίζουν κοινές ανάγκες και ενδιαφέροντα, o µέσω της αποθήκευσης συζητήσεων και ανταλλαγών που λαµβάνουν χώρα στο site, 106

107 o µέσω πληροφοριών, πρακτικών, σχεδίων, προγραµµάτων, µελετών, παρουσιάσεων και άλλων σχετικών στοιχείων, που είναι δυνατό να αποστέλλονται στο site από τα µέλη. Το έργο προβλέπει την ύπαρξη ευέλικτου και εύχρηστου online χώρου για πραγµατοποίηση συναντήσεων των µελών του καθώς και τη διάθεση καναλιών επικοινωνίας, απαραιτήτων για τη διεκπεραίωση έργων, που υλοποιούνται µε εξ αποστάσεως συνεργασία. Τα συγκεκριµένα κανάλια εξυπηρετούν επίσης την πραγµατοποίηση online σεµιναρίων. Α.2 Ανάπτυξη πηγών τεχνογνωσίας Κάποια από τα θέµατα, για τα οποία κρίθηκε σκόπιµο να δηµιουργηθούν πηγές τεχνογνωσίας, είναι: Συγκριτικές πολιτιστικές διαδικασίες, προγράµµατα και πολιτική στην περιφέρεια: o Χρηµατοδοτική υποστήριξη (λειτουργικές παροχές ανά έργο ως κίνητρο). o Πολιτιστικές υπηρεσίες, ανάπτυξη και συντήρηση. o Πολιτιστικές υπηρεσίες και σχεδιασµός. o Φεστιβάλ και πολιτιστικά δρώµενα. o Ανάπτυξη ταινιών / Πολιτιστικές βιοµηχανίες. o Ενσωµάτωση της θεώρησης της τέχνης και της πολιτιστικής κληρονοµιάς σε ένα ευρύτερο πλαίσιο σκέψης του περιφερειακού πολιτιστικού σχεδιασµού. o Μη κερδοσκοπική συνεργασία στην πόλη (π.χ. διαχείριση εγκαταστάσεων). Αναφορές και µελέτες. Στατιστικά για τον πολιτισµό. Συγκριτικές πληροφορίες για το οικονοµικό κόστος. Στρατηγικές αγοράς. Έρευνες για το κοινό. Ιδέες Προγραµµατισµού. Α.3 Στοχεύοντας στην ικανοποίηση των αναγκών της κοινότητας Το δίκτυο στοχεύει και στη διασύνδεση µε εξωτερικές πηγές και οργανισµούς χρήσιµους στα µέλη του όπως οι παρακάτω: 107

108 το «Υπουργείο Πολιτιστικής Κληρονοµιάς», το «Συµβούλιο του Καναδά» και τα περιφερειακά πολιτιστικά κυβερνητικά τµήµατα για πληροφορίες προγραµµάτων, µελέτες και αναφορές,. το «Συµβούλιο του Καναδά για την Τέχνη» για µελέτες, αναφορές, νέα και άρθρα. δικτυακοί τόποι πόλεων, οι οποίοι παρέχουν πληροφορίες για πολιτιστικά θέµατα. στατιστικές υπηρεσίες για αναφορές και δεδοµένα. πανεπιστήµια για µελέτες και πηγές τεχνογνωσίας. δικτυακοί τόποι µε ευρεσιτεχνίες σχετικές µε τις επαγγελµατικές ανάγκες των µελών. δικτυακοί τόποι σχετικοί µε την πρακτική σχεδιασµού, τη διοικητική διαχείριση εγκαταστάσεων, την δηµιουργία κοινού. Β. Το συνέδριο Στο συνέδριο ορίστηκε: να συµµετέχουν 100 άτοµα, τα οποία θα δραστηριοποιούνται στο χώρο του πολιτιστικού σχεδιασµού ή της διαχείρισης, να πραγµατοποιούνται σεµινάρια, παρουσιάσεις, συζητήσεις γύρω από θέµατα αντίστοιχα µε αυτά που καλύπτονται από το δίκτυο, να λαµβάνουν οι παρευρισκόµενοι καθοδήγηση πάνω σε θέµατα που τους ενδιαφέρουν. Β.1 Περιεχόµενα συνεδρίασης Επιλεκτικά αναφέρονται τα εξής: Τι είναι πολιτιστικός σχεδιασµός; ουλεύοντας µε µη-κερδοσκοπικούς οργανισµούς. Οι χορηγίες σαν µέσο πολιτιστικής ανάπτυξης. Λειτουργία και ανάπτυξη εγκαταστάσεων. Πως να χρησιµοποιήσετε τα ηλεκτρονικά εργαλεία του «ικτύου ηµιουργικής Πόλης». Έρευνα και δικτύωση. 108

109 Γ. Οφέλη από το Έργο Γ.1 Οφέλη για τους επαγγελµατίες Βελτίωση της αποδοτικότητας και αποτελεσµατικότητας των επαγγελµατιών µέσω της εύκολης πρόσβασης στις πληροφορίες και τις εµπειρίες οµότεχνων. Τα µέλη απολαµβάνουν τεχνικής υποστήριξης. Ευκαιρίες για ανάπτυξη της δηµιουργικότητας όσων ασχολούνται µε τον πολιτιστικό σχεδιασµό. υνατότητα επαγγελµατικής ανάπτυξης µέσω του δυναµικού διαδραστικού περιβάλλοντος του δικτύου. Τα µέλη έχουν την αίσθηση, ότι ανήκουν σε µια κοινότητα αλληλοβοήθειας. Γ.2 Οφέλη για την κοινότητα Η βελτίωση της δυνατότητας πρόσβασης σε νέες ιδέες και οικονοµικές πρακτικές στο χώρο της πολιτιστικής ανάπτυξης, καθώς και η δυνατότητα πιο ολοκληρωµένης αντίληψης των πολιτιστικών πρακτικών, που εφαρµόζονται στην επικράτεια, συνεπάγεται την αυξηµένη συµµετοχή των κοινοτήτων στα πολιτιστικά ζητήµατα µε επακόλουθο: πιο εύρωστες κοινότητες, οικονοµικά οφέλη, προαγωγή της ποιότητας ζωής. Γ.3 Πλεονεκτήµατα που παρέχει η τεχνολογία Οι δεσµοί της κοινότητας ενισχύονται διαµέσου της συνεχούς επαφής. Η συµµετοχή των µελών γίνεται εύκολη και πιο αποτελεσµατική και δεν συγκρούεται µε άλλες χρονοβόρες προτεραιότητες. Επειδή τα µέλη γίνονται γνωστά µέσω του δικτύου και κληρονοµούν από το κύρος του, έχουν συµφέρον στην ανάπτυξη του. Ανοίγει νέους δρόµους επικοινωνίας στα άτοµα της περιφέρειας. 109

110 . Απολογισµός Έργου Το εκέµβριο του 2005 το «ίκτυο ηµιουργικής Πόλης» αριθµεί πάνω από 100 πόλεις - µέλη. Η λίστα των πόλεων είναι διαθέσιµη στις αναφορές 12. Η συνδροµή είναι οµαδική και καλύπτει όλα τα δραστηριοποιούµενα στον τοµέα της τέχνης άτοµα της πόλης. Κατά την είσοδο µιας πόλης στο δίκτυο συνήθως καταρτίζεται συµβουλευτικός Πολιτιστικός Σχεδιασµός για τη συγκεκριµένη πόλη. Στα νέα του δικτύου παρέχονται στοιχεία για τον αριθµό των πόλεων, που αποκτούν Πολιτιστικό Σχεδιασµό. Το δίκτυο είναι η κύρια πηγή τοπικών πολιτιστικών νέων, ανακοινώσεων, ερευνών και στόχος σχετικών αναζητήσεων από καλλιτέχνες ή/και φιλότεχνους σε άλλες πόλεις του Καναδά. Παρακάτω παρατίθενται κάποιες οθόνες από τον δικτυακό τόπο του έργου. 12 Βλέπε «Παράρτηµα Α.. Βιβλιογραφικές Αναφορές Σύνδεσµοι», παράγραφο «Α.5. ίκτυο ηµιουργικής Πόλης», αναφορά [2] 110

111 111

112 112

113 113

114 4.5 Μελέτη Περίπτωσης 2 Τύπος: Πολιτιστικός Σχεδιασµός Περιοχή: Νιου Μπράνσγουικ (New Brunswick), στο Οντάριο του Καναδά. Έτος: Στόχοι Αφορούν σε τέσσερα ξεχωριστά θέµατα: 1. Πολιτισµός στην καθηµερινή ζωή. 2. Επαγγελµατίες καλλιτέχνες και επαγγελµατίες στο χώρο του πολιτισµού. 3. Η ιδιαίτερη πολιτιστική κληρονοµιά της περιοχής. 4. Πολιτισµός και οικονοµία Στρατηγικές επίτευξης των στόχων κατά θέµα α. Να βελτιωθεί η πρόσβαση και η ενηµέρωση σε σχέση µε την τέχνη και να αυξηθεί η συµµετοχή στις πολιτιστικές δραστηριότητες. Στρατηγικές επίτευξης του στόχου: Να γίνει αντιληπτό από το κοινό, το πόσο σηµαντικός είναι ο πολιτισµός και να διευκολυνθεί η πρόσβαση στις πολιτιστικές δραστηριότητες. Να προωθηθούν και να υποστηριχθούν οι δια βίου ευκαιρίες για µάθηση και νέες εµπειρίες στην τέχνη για όλο τον πληθυσµό. Να αυξηθούν οι γνώσεις και η εκτίµηση για την ιδιαίτερη πολιτισµική κληρονοµιά του τόπου, που περιλαµβάνει συνεισφορές από διάφορα φύλα, Αγγλόφωνα, Γαλλόφωνα και άλλα. Ενίσχυση των δυνατοτήτων και υποστήριξη της ανάπτυξης της τέχνης, της πολιτιστικής κληρονοµιάς και των εκπολιτιστικών οργανισµών σε επαρχιακό και κοινοτικό επίπεδο. β. Να αυξηθούν οι ευκαιρίες εκπαίδευσης στο τοπικό εκπαιδευτικό σύστηµα Στρατηγικές για την επίτευξη του στόχου: 114

115 Ενίσχυση των µαθηµάτων της Ιστορίας και των Καλλιτεχνικών στο σχολικό πρόγραµµα. Χρησιµοποίηση των νέων τεχνολογιών για ενίσχυση της διδασκαλίας και για υποβοήθηση της περιφέρειας. Εστίαση στην τοπική πολιτιστική κληρονοµιά µέσα από σχετικά µαθήµατα και πρόσθετο υποστηρικτικό υλικό. Επιµόρφωση των καθηγητών στα συγκεκριµένα θέµατα. γ. Να ενθαρρυνθεί η αρίστευση στην εργασία των καλλιτεχνών και των επαγγελµατιών του πολιτισµού, και να διατηρηθεί η αρχή της ελευθερίας της έκφρασης Στρατηγικές για την επίτευξη του στόχου: Προώθηση της περιφερειακής, εθνικής και διεθνούς παρουσίασης των τοπικών καλλιτεχνών. Υποστήριξη της καλλιτεχνικής δηµιουργίας και παραγωγής. Βελτίωση των κριτηρίων ώστε να γίνεται προσεκτική αξιολόγηση και απλόχερη χρηµατοδότηση των καλλιτεχνών. Υποστήριξη των πρωτοβουλιών εκπαίδευσης και επαγγελµατικής ανάπτυξης όσων εργάζονται στον τοµέα του πολιτισµού µε σκοπό την προώθηση της σταδιοδροµίας τους. Αύξηση της συµβουλευτικής υποστήριξης από τον ειδικό της πολιτιστικής κοινότητας. Υποστήριξη των νέων και ανερχόµενων καλλιτεχνών. Ανάπτυξη ενός πλάνου, για την βελτίωση της πολιτιστικής υποδοµής και τη δηµιουργία, παραγωγή, προώθηση και διαφήµιση των επαγγελµατιών καλλιτεχνών σε περιφερειακό επίπεδο. Ανάπτυξη στρατηγικών που βοηθούν τους καλλιτέχνες να λάβουν δίκαια και λογική αµοιβή, λαµβάνοντας υπόψη το δηµιουργικό χαρακτήρα της εργασίας τους (πνευµατικά δικαιώµατα). δ. Να διατηρήσουµε τον τοπικό πολιτισµό και τις πηγές του Στρατηγικές για την επίτευξη του στόχου: 115

116 Παροχή καθοδήγησης για τη διαχείριση των πολιτιστικών πόρων υπό τον έλεγχο της Τοπικής Αρχής. ιευκόλυνση εφαρµογής των αρχών και πρακτικών διαχείρισης για την τοπική κυβέρνηση στον τοµέα πολιτιστικής κληρονοµιάς. Αναθεώρηση της υπάρχουσας νοµοθεσίας και των κανονισµών, ώστε να βελτιωθεί η αποδοτικότητα και να παραχθούν καλύτερα εργαλεία για την διατήρηση της πολιτιστικής κληρονοµιάς. Ανάπτυξη και εφαρµογή ενός µοντέλου για ένα δίκτυο µουσείων, καθώς και διασαφήνιση των ρόλων και των αρµοδιοτήτων των επαρχιακών οργανισµών και των συνεργαζόµενων φορέων της κοινότητας. ε. Να µεγιστοποιήσει τα οικονοµία οφέλη από τον πολιτισµό, ώστε να βελτιώσει την θέση του Νιου Μπράνσγουικ στην παγκόσµια οικονοµία Στρατηγικές για την επίτευξη του στόχου: Ανάπτυξη πόρων και κοινού για τα φυσικά, ιστορικά και σύγχρονα πολιτιστικά προϊόντα του Νιου Μπράνσγουικ, εντός και εκτός της επαρχίας. Βελτίωση και αύξηση των πολιτιστικών και τουριστικών προϊόντων (συµπεριλαµβανοµένων των καλλιτεχνικών, της πολιτιστικής κληρονοµιάς και των πολιτιστικών δρώµενων). Προώθηση και εκµετάλλευση των επαρχιακών εγκαταστάσεων (της τέχνης και της πολιτιστικής κληρονοµιάς) και των πολιτιστικών γεγονότων. Υποστήριξη της στρατηγικής ανάπτυξης και των επιχειρηµατικών πρωτοβουλιών στις πολιτιστικές βιοµηχανίες και τις τοπικές επιχειρήσεις. Αναζήτηση οικονοµικών επενδύσεων και δηµιουργία θέσεων εργασίας µέσω της στρατηγικής ανάπτυξης των πόρων της τέχνης και της πολιτιστικής κληρονοµιάς. Ανάπτυξη µιας νέας υποδοµής σε συνεργασία µε τις Ατλαντικές επαρχίες (γειτονικές επαρχίες εντός του Καναδά). Επένδυση στον τοµέα της τέχνης, ώστε να δοθεί η ευκαιρία στους καλλιτέχνες και τους επαγγελµατίες της τέχνης, να επιδιώξουν τη επαγγελµατική τους καταξίωση στο Νιου Μπράνσγουικ Φορείς, Οργανισµοί µε ρόλους και αρµοδιότητες στο πολιτιστικό πρόγραµµα 116

117 Στο σηµείο αυτό καθορίζονται οι κυβερνητικοί και ιδιωτικοί φορείς οι οποίοι έχουν κάποια συµβολή στον πολιτισµό. Παράλληλα, γίνεται αναφορά στους ρόλους και τις αρµοδιότητες των εµπλεκοµένων φορέων. Στο παρόν κείµενο θα αναφέρουµε ενδεικτικά τους φορείς χωρίς να αναλύσουµε το ρόλο τους. Πρωθυπουργός Υπουργείο Πολιτισµού και Αθλητισµού και υπόλογοι σε αυτό οργανισµοί: o Τοµέας Ανάπτυξης των τεχνών. o Τοµέας Πολιτιστικής Κληρονοµιάς. o Συµβούλιο του Νιου Μπράνσγουικ για την τέχνη. o Μουσείο του Νιου Μπράνσγουικ. Οµοσπονδιακά Υπουργεία και Παραρτήµατα: o Συµβούλιο του Καναδά για τις Τέχνες (Canada Council for the Arts). o Υπουργείο Πολιτιστικής Κληρονοµιάς των Καναδών(The Department of Canadian Heritage). o Πρακτορείο των Πάρκων,Καναδα (Parks Canada Agency). o Ατλαντικό Πρακτορείο Ευκαιριών, Καναδά (Atlantic Canada Opportunities Agency). o Υπουργείο των Ινδιάνων και Υποθέσεων του Νότου, Καναδά. o Ανάπτυξη Ανθρωπίνων Πόρων, Καναδά. Επαρχιακά Υπουργεία και Παραρτήµατα (περιλαµβάνουν πανεπιστήµια και εκπαιδευτικούς οργανισµούς). Κοινοτικές και Τοπικές Κυβερνήσεις. Οργανισµοί και Συνεταιρισµοί. Ιδρύµατα και ιδιωτικός τοµέας. Εθελοντές. Παρακάτω παρατίθενται κάποιες οθόνες από τον δικτυακό τόπο της περιφέρειας του Νιου Μπράνσγουικ για τον τουρισµό. 117

118 118

119 119

120 Ειδικό παράρτηµα ενότητας 4: Βιβλιογραφικές Αναφορές - Σύνδεσµοι 13 A.1. Άρθρα - Μελέτες - Αναφορές [1] Joseph Jackson, Ren Lemieux, Political and Social Affairs Division, Revised 15 October 1999 THE ARTS AND CANADA'S CULTURAL POLICY [2] Canadian Conference of the Arts, 2003 National Policy Conference - Final Report [3] Canadian Culture, online Policy Statement [4] Burke Taylor, Nancy Duxbury, John Mc Lachlan, City of Vancouver Office of Cultural Affairs, February 2002, Creative City Network, Action Plan, V1.1. [5] Culture and Sport Secretariat (of New Brunswick), February 2002, Cultural Policy for New Brunswick, ISBN [6] Michel de la Durantaye, University du Quebec a Trois-Rivieres, Municipal Cultural Policies in Quebec, [7] Cultural Policy Database, Canada [8] Government expenditures on culture 14, The Daily, 31 October 2005, A.2. Έργα [1] The Municipal Cultural Planning Project (MCPP) 15 at [2] The Festivals and Special Arts Events 16 [3] The National Arts Training Contribution Program 17 at [4] The Canadian Arts and Heritage Sustainability Program 18 at [5] The Cultural Spaces Canada 19 at 13 Έχει γίνει ταξινόµηση των στοιχείων ανά περιοχή ενδιαφέροντος, ενώ για πολλά στοιχεία παρέχονται συνοπτικές πληροφορίες για την ταυτότητα των οργανισµών και το περιεχόµενο των δικτυακών τόπων. 14 Σαν αρχική πηγή των δεδοµένω&nu