Τα αιωνόβια δέντρα του Ζαγορίου: τόποι ιστορικής αναφοράς και σύµβολα ιερότητας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Τα αιωνόβια δέντρα του Ζαγορίου: τόποι ιστορικής αναφοράς και σύµβολα ιερότητας"

Transcript

1 Τα αιωνόβια δέντρα του Ζαγορίου: τόποι ιστορικής αναφοράς και σύµβολα ιερότητας Κ. Στάρα, ιδάκτορας Νεώτερης και Σύγχρονης Ιστορίας, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων, Τοµέας Λαογραφίας, Τµήµα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Ρ. Τσιακίρης, ιδάκτορας Οικολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης, Τοµέας Οικολογίας, Τµήµα Βιολογίας Περίληψη Στην εργασία αυτή µελετάµε τα γηραιά δέντρα του Ζαγορίου, τα οποία επιβιώνουν ως σύµβολα κοινωνικής συνοχής, ιστορικής συνέχειας και ιερότητας. Φυσικά χαρακτηριστικά των δέντρων αυτών, όπως οι µεγάλες διαστάσεις τους, η µακροζωία και η ζωτικότητά τους σε συνδυασµό µε τον ισχυρό συµβολισµό τους και τη θέση τους ως εξηµερωµένων και οικειοποιηµένων φυσικών οργανισµών, τα έχουν καταστήσει χαρακτηριστικές µορφές των τοπίων της περιοχής, πολιτισµικά σύµβολα και σηµεία αναφοράς της τοπικής ιστορίας. Η έρευνα µας πραγµατοποιήθηκε σε 23 χωριά του Ζαγορίου που ανήκουν διοικητικά στους ήµους Κεντρικού Ζαγορίου και Τύµφης και στην Κοινότητα Παπίγκου. Οι µέθοδοι που χρησιµοποιήθηκαν αφορούσαν αρχειακή και επιτόπια έρευνα (ελεύθερες συνεντεύξεις, αυτοσχέδιοι χάρτες κ.α.), καθώς και καταγραφή των δέντρων και των χαρακτηριστικών τους στο πεδίο. Η αρχειακή και η επιτόπια έρευνα πραγµατοποιήθηκαν από το Μάιο ως τον Οκτώβριο του 2006, ενώ η καταγραφή στο πεδίο το ίδιο διάστηµα του επόµενου χρόνου. Καταγράψαµε συνολικά 735 δέντρα σε 240 περιοχές του Ζαγορίου. Τα αποτελέσµατά µας επιβεβαίωσαν ότι όπως και σε κάποιες άλλες περιοχές της χώρας, έτσι και στο Ζαγόρι τα χωριά σταυρώνονται ή κυκλώνονται σε ένα µαγικό κύκλο από τα ξωκλήσια µε τα αιωνόβια δέντρα τους. ιάφορα είδη πλατύφυλλων δρυών (Quercus spp.), πουρνάρια (Quercus coccifera) και σφεντάµια (Acer spp.) περιστοιχίζουν τα ξωκλήσια του Ζαγορίου λειτουργώντας ταυτόχρονα σαν σηµάδια του ιερού τόπου. Πλατάνια, τα οποία αποτελούν συνήθως τα κτητορικά δέντρα της κεντρικής εκκλησίας, κυριαρχούν στις πλατείες των οικισµών. Ακολουθώντας τις τάσεις των καιρών τα παλιότερα αυτοφυή δέντρα των κοιµητηρίων δίνουν τη θέση τους σε φυτεµένα κωνοφόρα, κυρίως έλατα, που αντικαθιστούν εδώ τα κυπαρίσσια των κοιµητηριακών τοπίων της νότιας Ελλάδας. Τα δέντρα που καταγράψαµε αποτελούν τα γηραιότερα της περιοχής. Το σχήµα τους είναι φυσικό ή διαµορφωµένο από επεµβάσεις που δε σχετίζονται µε τη χρήση, παρά µε την περιποίηση και προστασία του ίδιου του δέντρου, είτε µε την ασφάλεια παρακείµενων κτισµάτων. Πάνω από το ¼ των δέντρων που µελετήσαµε βρέθηκαν να φέρουν σηµάδια της ανθρώπινης παρουσίας πάνω στον κορµό ή γύρω τους: καρφιά, πεζούλια ή λότζιες, προβολείς, καλώδια, µεγάφωνα, πινακίδες, χαράγµατα στον κορµό, καµπάνες και σήµαντρα, σύρµατα ενσωµατωµένα στον κορµό και παγκάκια στη σκιά τους. Τα δέντρα, αν και αιωνόβια δεν είναι αθάνατα και µια σειρά παραγόντων όπως η έλλειψη διαχείρισης, η αδιαφορία της Πολιτείας, η αποδυνάµωση της τοπικής κοινωνίας και η εγκατάλειψη διακυβεύουν τη διατήρησή τους. Ωστόσο οι τοπικές κοινότητες όλο και περισσότερο αναγνωρίζουν στα γηραιά δέντρα τους αισθητικές ποιότητες, συµβολισµούς και ιστορικές προεκτάσεις και τα θεωρούν στοιχεία της συλλογικής µνήµης και ιστορίας τους. Εισαγωγή Τα δέντρα ως ζωντανοί οργανισµοί και συµβολικές απεικονίσεις και το ξύλο τους ως υλικό κατέχουν µια ιδιαίτερη θέση στον ανθρώπινο πολιτισµό. Μάλιστα η συνωνυµία του ξύλου µε την αρχαία ελληνική λέξη «ύλη», εκφράζει τη σηµασία του ως βασικού υλικού κατασκευών: οικοδοµών, οχυρώσεων, γεφυριών, ναυπηγίας, οικοτεχνικών δηµιουργηµάτων, αλλά και ύλης

2 2 καύσιµης (Μπάουµαν 1993). Επίσης τα δέντρα αποτελούν αδιάσπαστο συστατικό του τοπίου και ως τέτοια ενσωµατώνουν µέρος της ιστορίας και του πολιτισµού κάθε περιοχής που επιλέγει τα είδη, µορφοποιεί τα σχήµατά τους και οριοθετεί µε αυτά το χώρο. Συχνά φυτεµένα στο κέντρο των οικισµών συνιστούν σύµβολα της κοινότητας, τα οποία συνδέονται µε την ίδρυσή της και διασφαλίζουν µε την καλή κατάσταση και υγεία τους την ευµάρεια και το µέλλον της (Rival 2001). Στον κόσµο των συµβόλων η κάθετη δοµή τους, η οποία µεταφορικά ενώνει το κέντρο της γης µε το κέντρο του ουρανού καθιστά το δέντρο άξονα του κόσµου (axis mundi), ενώ το οριζόντιο άπλωµα των κλαδιών του προς όλες τις κατευθύνσεις το νοηµατοδοτεί ως δέντρο του κόσµου. Τα παραπάνω σε συνδυασµό µε τη µακροζωία τους και τη δυνατότητα αναγέννησής τους από τον εαυτό τους τα έχουν ορίζει σε πολλούς πολιτισµούς ως ιερούς εκπροσώπους της θεϊκότητας, στους οποίους αποδίδονται τιµές και λατρεία (Cooper 2004). Παράλληλα τα δέντρα αποτελούν ένα από τα πιο ορατά σύµβολα κοινωνικών διαδικασιών και συλλογικής ταυτότητας (Rival 2001). Με τη µακρά ζωή τους ενώνουν τους ανθρώπους µε την ιστορία τους και σε κάποιες κοινωνίες αποτελούν κεντρικό σηµείο της καθηµερινότητας και της κοινωνικής οργάνωσης και βασικό συστατικό δοξασιών και τελετουργιών (Garner 2004, Turner 1967). Σκοπός της εργασίας µας αυτής είναι να δείξουµε πως όλα τα παραπάνω εκφράζονται στο ορεινό πολιτισµικό περιβάλλον του Ζαγορίου και να παρουσιάσουµε τα είδη και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των δέντρων που νοηµατοδοτούνται ως σύµβολα του δηµόσιου και του ιερού χώρου. Μεθοδολογία Περιγραφή της περιοχής µελέτης Η έρευνα µας πραγµατοποιήθηκε στο δυτικό Ζαγόρι και περιλάµβανε 23 οικισµούς που σχηµατίζουν στο χάρτη ένα νοητό τετράγωνο µε όρια τη Λάιστα στα ανατολικά, τα δρυοδάση των Νεγάδων και των Κήπων στα νότια και τους πρινώνες των Κάτω Πεδινών και του Ελαφοτόπου κατά µήκος των δυτικών ορίων του. Οι οικισµοί αυτοί βρίσκονται σε υψόµετρο µ. και αναπτύσσονται περιµετρικά γύρω από τον ορεινό όγκο της Τύµφης. Η περιοχή του Ζαγορίου διατηρεί µια ιδιαίτερη πολιτισµική φυσιογνωµία που αποτυπώνεται στην ιδιαίτερη αρχιτεκτονική ιδιωτικών και κοινοτικών κτιρίων και έργων κοινής ωφέλειας του προηγούµενου αιώνα (σχολεία, πέτρινα γεφύρια κτλ). Αυτή µαρτυρά µια πλούσια οικονοµική, πνευµατική και κοινωνική ζωή, αποτέλεσµα της άνθησης που γνώρισε το Ζαγόρι από τα µέσα του 18 ου ως το τέλος του 19 ου αιώνα. Την ευµάρεια αυτή ακολούθησε η παρακµή που κορυφώθηκε µετά τον Β Παγκόσµιο Πόλεµο και τον Εµφύλιο, όταν το Ζαγόρι, ακολουθώντας τη µοίρα των υπόλοιπων ορεινών οικισµών της χώρας, σχεδόν αποψιλώθηκε πληθυσµιακά. Η σηµερινή κατάσταση συνεχίζει να παρουσιάζει, αν και µε µικρές διαβαθµίσεις κατά περιοχή και περίσταση, δηµογραφική συρρίκνωση κι εικόνα εγκατάλειψης κι ερήµωσης µε επακόλουθα την υποχώρηση παραδοσιακών οικονοµικών δραστηριοτήτων, την αποσύνθεση των παραδοσιακών κοινωνικών δοµών και τη φθορά πολιτισµικών στοιχείων και µνηµείων λόγω απουσίας µέριµνας. Την περιοχή χαρακτηρίζει επίσης πλούσια βιολογική ποικιλία, την οποία επιβεβαιώνει το πλήθος θεσµοθετηµένων περιοχών διατήρησης του φυσικού περιβάλλοντος. ύο Εθνικοί ρυµοί (Βίκου Αώου και Βάλια Κάλντα), 9 περιοχές του ικτύου NATURA 2000, 4 ΣΠΠΕ (Σηµαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας), 11 Καταφύγια Άγριας Ζωής, ένα Βιογενετικό Απόθεµα και το πρόσφατα (2005) θεσµοθετηµένο Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου συµπεριλαµβάνονται στα γεωγραφικά όρια του Ζαγορίου (Κατσακιώρη και Μπόλη 2008). Υλικά και µέθοδοι Η διερεύνηση του θέµατος επιτεύχθηκε µε τη χρήση µεθόδων που χρησιµοποιούν οι κοινωνικές επιστήµες (Λαογραφία και Κοινωνική Ανθρωπολογία), καθώς και η Οικολογία και µε 2

3 συµµετοχικές τεχνικές που προέρχονται από το χώρο της Πολιτισµικής Οικολογίας και της Εθνοβοτανικής. Στις µεθόδους των πρώτων εντάσσεται η έρευνα των πηγών (δηµοσιευµάτων και αδηµοσίευτων χειρογράφων), η οποία πραγµατοποιήθηκε στις συλλογές και βιβλιοθήκες της Ακαδηµίας Αθηνών (Κέντρο Ερεύνης των Νεοελληνικών ιαλέκτων και Ιδιωµάτων και Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας), στους τοµείς Λαογραφίας των πανεπιστηµίων Αθηνών και Ιωαννίνων, καθώς και στα αρχεία του Πνευµατικού Κέντρου «Κ. Λαζαρίδης» στο Κουκούλι. Επίσης από τοπικά κοινοτικά αρχεία σταχυολογήθηκαν κοινοτικές και εκκλησιαστικές αποφάσεις και πληροφορίες που σχετίζονταν µε τα δέντρα. Την αρχειακή έρευνα ακολούθησαν κοινές επισκέψεις πληροφορητών κι ερευνητών στο πεδίο, καθώς και ελεύθερες συνεντεύξεις µε τη χρήση φυτολογίου των δασικών ειδών της περιοχής, ώστε να εξασφαλίζεται η ταυτοποίηση των ειδών. Η επιτόπια έρευνα πραγµατοποιήθηκε το 2006 (10/7/ /9/ 2006) και σε αυτή συµµετείχαν 145 άνθρωποι (80 γυναίκες και 65 άντρες), µόνιµοι ή περιστασιακοί κάτοικοι του Ζαγορίου. Αξιοποιήθηκαν επίσης παλαιότερα στοιχεία των ερευνητών (2000 και 2003). Τα δεδοµένα της αρχειακής και της επιτόπιας έρευνας επαληθεύτηκαν και συµπληρώθηκαν από την έρευνα πεδίου το 2007 (4/6/2007 έως 21/10/2007). Κατά τη διάρκειά της α) καταγράψαµε τα είδη των δέντρων, β) διαχωρίσαµε τις µορφές τους σε φυσικές και τροποποιηµένες από ανθρώπινες χρήσεις, γ) µετρήσαµε τη διάµετρό τους και δ) ερευνήσαµε την ύπαρξη πολιτισµικών ενδείξεων στους κορµούς και στην κώµη τους. Αποτελέσµατα και συζήτηση Τα είδη των δέντρων Χρησιµοποιώντας συνδυαστικά τις µεθόδους που προαναφέραµε καταφέραµε να καταγράψουµε στο πεδίο τα χαρακτηριστικά 735 δέντρων, τα οποία ανήκαν σε 50 είδη. Τα δέντρα αυτά στην πλειονότητά τους βρίσκονταν σε περιβόλους εκκλησιών ή ξωκλησιών (148 περιοχές), αποτελούσαν τα δέντρα της κεντρικής πλατείας (26 περιοχές), συνδέονταν µε νεκροταφειακούς χώρους (25 περιοχές), µε εικονίσµατα διαφόρων τύπων (22 περιοχές) και σπανιότερα µε µοναστήρια (14 περιοχές). Όπως φάνηκε τα δέντρα αυτά λειτουργούσαν ως δέντρα καλλωπιστικά, αν και τις περισσότερες φορές αποδείχθηκε ότι αποτελούσαν ιθαγενή δέντρα της κάθε περιοχής. Κάποια από αυτά αποτέλεσαν για συγκεκριµένες χρονικές περιόδους είδη σπάνια ή παράξενα στη µικρή κλίµακα, τα οποία εισάχθηκαν από ένα κοντινό ή µακρινό «αλλού» για να αλλάξουν και να εξωραΐσουν τον τόπο. Έτσι πλατάνια µεταφέρθηκαν στις πλατείες των χωριών από τα δροσερά ποτάµια, έλατα από τα µακρινά βουνά και φλαµουριές από τη χαράδρα του Βίκου. Αυτό που φάνηκε να κυριαρχεί µε την επιλογή των διαφορετικών από την αυτόχθονη βλάστηση ειδών, ήταν η λογική της «εξηµέρωσης του τοπίου», της αισθητικής κατασκευής του και του διαχωρισµού του τόπου της τέρψης και της γιορτής από τον τόπο της καθηµερινότητας και της επιβίωσης. Το σχήµα και οι διαστάσεις των καλλωπιστικών αυτών ειδών τα διαφοροποιούσαν από παρακείµενα άλλα «άγρια» δέντρα. Επιπλέον, καθώς συµβολικές αναφορές καθιστούν τα δέντρα σηµάδια του τόπου και σηµατοδότες του τοπίου αναµέναµε πλατάνια στις πλατείες, κυπαρίσσια στα νεκροταφεία, µουριές και φλαµουριές σε σχολεία και κοινόχρηστους χώρους και ακακίες κατά µήκος των δρόµων (Κυριακίδου- Νέστορος 1989). Τα περισσότερα από τα δέντρα που καταγράψαµε συνδέονταν µε εκκλησίες και ξωκλήσια, τα οποία σταυρώνουν ή κυκλώνουν µαζί µε τα αντίστοιχα παρακείµενα αιωνόβια δέντρα τους τους οικισµούς του Ζαγορίου. Με τον τρόπο αυτό οι κάτοικοι κατοχυρώνουν συµβολικά και φυσικά τον κοινοτικό χώρο και τον διαχωρίζουν από την άγρια φύση εξηµερώνοντάς τον κι εντάσσοντάς τον στον πολιτισµό (Λαγόπουλος 2003). Τα δέντρα αυτά των εκκλησιών και των ξωκλησιών αναφέρονται στις πηγές ως δέντρα ιερά, καθώς σχετίζονται µε απαγορεύσεις κοπής, λόγω φόβου επιβολής υπερφυσικών τιµωριών (Ήµελλος 1999). Τα δέντρα των ξωκλησιών και των εκκλησιών ήταν κυρίως πλατύφυλλες δρύες 3

4 4 διαφόρων ειδών (25%), σφεντάµια και πλατάνια, τα οποία ταξινοµούνται λαϊκά ως συγγενικά λόγω της οµοιότητας των φύλλων τους (16%), πουρνάρια (11%) και κωνοφόρα (10%). Σπανιότερα εκκλησίες και ξωκλήσια κοσµούν επίσης άγρια οπωροφόρα, όπως κρανιές κι αγριοκερασιές, γαύροι και οστρυές, ξενικά είδη µε κυριότερο εκπρόσωπο την ακακία, φλαµουριές και ηµέρα οπωροφόρα ή καρποφόρα δέντρα, όπως µουριές και καρυδιές. Όσον αφορά στις πλατύφυλλες φυλλοβόλες δρύες (Quercus spp.) η αφθονία και ποικιλία των ειδών του γένους Quercus, το οποίο αποτελεί το σηµαντικό στοιχείο της δασικής βλάστησης της Ελλάδας (Γερασιµίδης και Παρχαρίδου - Αναγνώστου 2003), η επιβλητική µορφή τους και η τεράστια αξία τους για την τοπική οικονοµία δικαιολογούν την επιλογή τους ως του δέντρου του τόπου του Θεού. Βέβαια οι πλατύφυλλες δρύες φέρουν τον ισχυρό συµβολισµό της ιερής βελανιδιάς του ία της Ελληνικής Μυθολογίας ή αντίστοιχων θεών των αρχαίων ευρωπαϊκών λαών. Ωστόσο η επιτόπια έρευνα δεν έδειξε να διαφαίνεται κάποια συνέχεια ανάµεσα στην αρχαία ιερότητα και τη σύγχρονη αξία του είδους για τις τοπικές κοινότητες. Σε επίπεδο είδους το πιο συχνό είδος δέντρου των ξωκλησιών και εκκλησιών του Ζαγορίου στους οικισµούς των δυτικών ασβεστολιθικών εκτάσεων της περιοχής µελέτης βρέθηκε να είναι το πουρνάρι (Quercus coccifera). Το πουρνάρι αποτελεί ίσως το πιο πολύµορφο φυτό της ευρωπαϊκής χλωρίδας, καθώς µπορεί να πάρει οποιαδήποτε µορφή, από έρπων θάµνος λίγων εκατοστών σµιλευµένος από τη βόσκηση και τη φωτιά έως ψηλό δέντρο µε διάµετρο κορµού 4 µέτρα και ηλικία εκατοντάδων ετών (Grove & Rackham 2001). Λόχµες ή οµάδες τέτοιων δέντρων γύρω από ξωκλήσια ή νεκροταφεία αποτελούν άλλωστε χαρακτηριστική φιγούρα του ελλαδικού τοπίου (Dafis 2004). Η χρησιµότητά του είδους αυτού για την τοπική οικονοµία της χώρας καθιστούσε το πουρνάρι ως πρόσφατα πολιτισµικά κυρίαρχο δέντρο, τουλάχιστον στα ορεινά ασβεστολιθικά εδάφη (Halstead 1998). Το ξύλο και το κάρβουνό του αποτελούσαν σηµαντικές ενεργειακές πηγές, το φύλλωµά του χρησιµοποιούνταν σαν µόνιµα διαθέσιµη ζωοτροφή, ενώ η ικανότητά του να ριζοβλαστάνει το καθιστούσε ικανό να προστατεύει το έδαφος από φαινόµενα διάβρωσης. Η προσφορά του µάλιστα στις αγροτικές κοινότητες της χώρας ήταν τόσο σηµαντική στο πρόσφατο παρελθόν ώστε έχει ειπωθεί ότι «αν θα θέλαµε να χτίσουµε ένα µνηµείο σε ένα από τα δέντρα της ελληνικής χλωρίδας, θα οφείλαµε χωρίς αµφιβολία να το αφιερώσουµε στο πουρνάρι» (Dafis 2004). Τα σφεντάµια (Acer spp.) αποτελούν επίσης κλασικές µορφές των εκκλησιών και ξωκλησιών του Ζαγορίου και λειτουργούν επίσης τοπικά σαν σηµάδια του ιερού τόπου. Οι αισθητικές τους αξίες: τα ωραία φθινοπωρινά χρώµατά τους, η λυγερή κορµοστασιά τους και τα όµορφα λοβωτά φύλλα τους, τα οποία συνδέουν σφεντάµια και πλατάνια µε όρους λαϊκής κατάταξης, πιθανά συνδέονται µε την επιλογή να διατηρηθούν για να στολίσουν τον τόπο του Θεού. Η συχνή παρουσία τους γύρω από τους ναούς, σε συνδυασµό µε τη σπανιότητα και σποραδικότητά τους στα οικοσυστήµατα του Ζαγορίου (Ντάφης κ.α. 1992), επιβεβαιώνουν ότι αυτή δεν είναι τυχαία, παρά εσκεµµένη. Για παράδειγµα στα Κάτω Πεδινά υπέργηρα σφεντάµια κυκλώνουν τα ξωκλήσια περιµετρικά του οικισµού σε µια περιοχή κυριολεκτικά «πνιγµένη» στα πουρνάρια. Τα δέντρα της κεντρικής εκκλησίας συχνά αποτελούν κι αυτά της πλατείας, καθώς συχνά η αυλή της εκκλησίας ταυτίζεται µε την πλατεία. Από τα 43 δέντρα που καταγράψαµε στις πλατείες της περιοχής µελέτης µας τα 28 αφορούσαν σε πλατάνια, τα οποία συνόδευαν κάποιες φορές φλαµουριές (4), σφεντάµια (3), έλατα (2) και λιγότερο άλλα είδη. Αυτό που φάνηκε εδώ, και επιβεβαιώνει την εικόνα και της υπόλοιπης χώρας, είναι ότι σηµείο αναφοράς του κέντρου του κάθε χωριού αποτελεί ο πλάτανος της πλατείας του. Ο πλάτανος είναι ιδιαίτερα αγαπητός στην Ελλάδα, σαν το κατεξοχήν δέντρο της σκιάς και της δροσιάς. Ο ίσκιος του πλατάνου αναγνωρίζεται σαν την µεγαλύτερη αξία του, καθώς «η βαθιά σκιά του αναψύχει τα καλοκαίρια µάτια θαµπωµένα από την αντηλιά στις άσπρες πέτρες και σώµατα 4

5 καταπονηµένα από την ύπαρξη σε ένα γυµνό έδαφος», λέει ο Λαµπρίδης (1886), περιγράφοντας τα Άνω Πεδινά και θέλοντας προφανώς να αντιπαραθέσει την αντίθεση της βλάστησης εσωτερικά του οικισµού µε τους υπερβοσκηµένους παρακείµενους λόφους. Πέρα από τα φυσικά ευεργετήµατά του, ήτοι τη δροσιά, τη σκιά και το πλούσιο φύλλωµά του, ο πλάτανος της κεντρικής πλατείας έχει µεγάλη συµβολική σηµασία για την κοινότητα, καθώς η θέση του ταυτίζεται κάποιες φορές µε το σηµείο εκείνο του φυσικού χώρου που αρχικά επιλέχθηκε για την ίδρυση του οικισµού. Ταυτόχρονα αποτελεί και αφετηρία µέτρησης της κοινοτικής ιστορίας και επιβεβαιώνει µε τις διαστάσεις του τη µακρόχρονη ιστορία της κοινότητας (Αράπογλου 2005). Ο πλάτανος, ως το κατεξοχήν δέντρο της κοινότητας, κατέχει επίσης µια ξεχωριστή θέση για εκείνους τους χωριανούς που ζουν µακριά από τη γενέθλια γη και συνδέουν την εικόνα του χωριού µε αυτή του πλατάνου της πλατείας, του πανηγυριού και της παιδικής ηλικίας υπό το πρίσµα µιας εµφανούς νοσταλγίας: «Πι: όπως πλάτανος: Στον ίσκιο του έπαιξα τα παιδικά µου παιχνίδια, χόρεψα στα πανηγύρια του Παντελεήµονα και της Παλιουρής, έζησα τα διαλείµµατα της πρώτης σχολικής πραγµατικότητας. Ανέβηκα στα γέρικα κλαδιά του κι αγνάντεψα τα βουνά, χάραξα στον κορµό του τα αρχικά του ονόµατός µου. Το δέντρο που αγαπώ πιο πολύ» (Σκούρτη 2007). Εκτός από τα δέντρα τις πλατείας καταγράψαµε επίσης τα δέντρα είκοσι πέντε νεκροταφειακών χώρων, είκοσι δύο ενεργών και τριών εγκαταλειµµένων στους οικισµούς που µελετήσαµε. Τα κωνοφόρα καταγράφηκαν ως τα κατεξοχήν δέντρα, που συνήθως έχουν αντικαταστήσει πουρνάρια, σφεντάµια βελανιδιές και αγριοκερασιές, δηλαδή είδη που αποτελούσαν τα δέντρα του χώρου των νεκρών στο παρελθόν. εν είναι τυχαίο άλλωστε το ότι για τους γηραιότερους πληροφορητές τα επιβλητικά και µεγάλα αυτά δέντρα αποτελούσαν συνώνυµο του θανάτου: «Όλοι οι παλιοί έλεγαν, κι ο Φάνης έλεγε τώρα τελευταία: - Να φύγουµε, να φύγουµε. - Που θες ρε Φάνη µου να πάµε; - Στις πουρναριές, µου έλεγε» (Αφήγηση της Ευγενείας Στάρα από τα Κάτω Πεδινά στις 8/8/2003). Μάλιστα, σε προσπάθειες δηµιουργίας νεκροταφειακών χώρων πεύκα, έλατα και κυπαρίσσια φυτεύτηκαν στις αρχές του 20 ου αιώνα στους Κήπους, στο ίλοφο και στο Τσεπέλοβο, ενισχύοντας το συµβολισµό τους ως δέντρων των κοιµητηρίων (Λαζαρίδης 1975). Από τα κυπαρίσσια που φυτεύτηκαν τότε ελάχιστα κατάφεραν τελικά να επιβιώσουν και έτσι τα υπόλοιπα, και κυρίως τα έλατα, σαν ορεινοί οµόλογοι του πιο ευαίσθητου στους αδρούς χειµώνες της ορεινής Πίνδου κυπαρισσιού, πήραν τη θέση του στο Ζαγόρι, ως δέντρα των κοιµητηρίων. Σε κάποιους οικισµούς µάλιστα τα έλατα απαντούν µόνο φυτεµένα στο νεκροταφείο του χωριού. Γι αυτό το λόγο λειτουργούν στο Ζαγόρι ως σύµβολα θανάτου και θεωρούνται από κάποιους δέντρα «στενάχωρa» και «πικρά». Συγκεκριµένα χαρακτηριστικά των συµβόλων αυτών του τόπου των νεκρών τα καθιστούν ικανά να λειτουργούν ως πειστικές ιδιότητες του δέντρου της ζωής, το οποίο αντιστέκεται στην πραγµατικότητα του θανάτου. Τα χαρακτηριστικά αυτά περιλαµβάνουν το σκούρο χρώµα τους, σύµβολο της αιώνιας θλίψης, το αείφυλλο φύλλωµά τους, που προσοµοιάζεται συµβολικά µε την αθανασία της ψυχής που αντιστέκεται στη φθορά του νεκρού σώµατος, καθώς και τα εξαγνιστικά αρώµατα του ρετσινιού τους, που κρατούν µακριά κακοποιά πνεύµατα (Dafni 2006). Συχνά βρέθηκε επίσης δέντρα οπωροφόρα να συνοδεύουν στα νεκροταφεία του Ζαγορίου τα αείφυλλα κωνοφόρα. Συγκεκριµένα αµυγδαλιές µαζί µε τις οµόλογες, τουλάχιστον ως προς την ανθοφορία τους, κερασιές κι αγριοκερασιές χρησιµοποιούνται εδώ πιθανά εξαιτίας του αναβλαστικού συµβολισµού τους και των λευκών ανθέων τους, που µεταφορικά συµβολίζουν την αγνότητα των εκλιπόντων (Μηλίγκου Μαρκαντώνη 2006). Τα χαρακτηριστικά των δέντρων Τα δέντρα που καταγράψαµε αποτελούν τα µεγαλύτερα σε διαστάσεις και τα γηραιότερα δέντρα του Ζαγορίου. Εκτός των διαστάσεων και της γηραιάς όψης χαρακτηριστικό των δέντρων που εθιµικά προστατεύονταν ως δέντρα της Κοινότητας ή της Εκκλησίας βρέθηκε 5

6 6 να αποτελεί η φυσική µορφή τους, ενώ αντίθετα οι µορφές των υπόλοιπων διαχειριζόµενων δέντρων έφεραν εµφανή τα σηµάδια ενός πολιτισµού που βασίστηκε στη βόσκηση και στην κλαδονοµή για να καλύψει τις ανάγκες της χωρικής (µη µετακινούµενης) κτηνοτροφίας. Επιπλέον σε κάποια δέντρα η µορφή διαµορφώθηκε για λόγους περιποίησης και προστασίας του ίδιου του δέντρου, είτε για λόγους ασφάλειας. Κατ εξαίρεση υπήρξαν και περιπτώσεις δέντρων που έτυχαν εκµετάλλευσης στα πλαίσια µιας συµβατικής ηθικής, που επέτρεψε κάποια δεδοµένη χρονική στιγµή την κατά παράβαση διαχείρισή τους (βλέπε Σχήµα 1 και τις επεξηγήσεις των αναλυτικών κατηγοριών στον Πίνακα 1 που το ακολουθεί). Σχήµα 1: Οι µορφές των 735 δέντρων που καταγράφηκαν. Πέντε δέντρα δεν συµπεριλήφθηκαν στο γράφηµα, καθώς κρίθηκε αµφίβολη η ένταξή τους σε µια κατηγορία. Figure 1: Tree shape categories for 735 old-growth locally protected trees in the study area of Zagori in Epirus region, NW Greece. Five trees were not included in the graph because their classification in a category was uncertain. Πίνακας 1: Οι µορφές των δέντρων που καταγράφηκαν στην περιοχή έρευνας και σύντοµες επεξηγηµατικές περιγραφές που ακολουθούν τους: Rackham (2006), Ισπικούδης (2005), Read (2000) και Halstead (1998). Table 1: Classification of tree shape categories according to analytical descriptions of Rackham (2006), Ispikoudis (2005), Read (2000) and Halstead (1998). Μορφή Φυσικό σχήµα (Maiden) Σχηµατοποιηµένο (Shaped) Κλαδονοµηµένο (Shredded) Κουριζόµενο (Pollard) Περιγραφή έντρο που διατηρεί το φυσικό του σχήµα, χωρίς ανθρώπινες επεµβάσεις. έντρο µε εµφανή σηµάδια διαχείρισης για λόγους εξυγίανσης, δεντροκοµίας ή ασφάλειας. έντρο που τα πλευρικά κλαδιά του κόβονται στην ένωσή τους µε τον κορµό σε κύκλους των 3-5 ετών για την παραγωγή κλαδιού που χρησιµοποιείται ως ζωοτροφή. έντρα των οποίων όλα τα κλαδιά κλαδεύονται συνήθως στα 1,5-2 µ. µε σκοπό να µην εµποδίζεται η καλλιέργεια της γης ενδιάµεσα τους, είτε αυτά να προστατεύονται από βόσκοντα ζώα. Τα κοµµένα µέρη 6

7 Κλαδεµένο (Pruned) Πρεµνοφυές (Coppiced) χρησιµοποιούνται ως ζωοτροφή και καύσιµη ύλη. Οπωροφόρο δέντρο που κλαδεύεται συνήθως σε σχήµα κυπέλλου µε σκοπό την παραγωγή φρούτων. έντρο του οποίου ο κορµός κόβεται κοντά στο έδαφος, για να παράγει βλαστούς από το κοµµένο πρέµνο σε κύκλους χρόνου που καθορίζονται από την επιθυµητή διάµετρο των παραγόµενων βλαστών. Θα πρέπει να σηµειωθεί εδώ ότι η κατάταξη των δέντρων σε µια συγκεκριµένη κατηγορία, όσον αφορά τη µορφή, αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς την περιοχή µελέτης χαρακτηρίζει η εγκατάλειψη επί µακρά σειρά ετών. Έτσι οι διαχειριστικές πρακτικές δεν ήταν στην πλειονότητα των περιπτώσεων εµφανείς, µα έπρεπε να ανιχνευτούν συχνά από µια σειρά ενδείξεων παρελθούσας χρήσης. Θα πρέπει να διευκρινίσουµε επίσης ότι σαν διαχειριζόµενα δέντρα κατηγοριοποιήθηκαν όσα έφεραν εµφανή τα σηµάδια της διαχείρισης, δηλαδή αυτά στα οποία η χρήση από τον άνθρωπο ήταν επαναλαµβανόµενη, καθώς µια ευκαιριακή, άπαξ παρελθούσα επέµβαση δεν ήταν δυνατό να ανιχνευτεί ή να διαχωριστεί από φυσικές καταστροφές. Αξίζει να σχολιάσουµε ότι η πλειονότητα των δέντρων (644 άτοµα, 87,6%) βρέθηκε να έχει σχήµα φυσικό ή διαµορφωµένο από τον άνθρωπο για λόγους που δεν σχετίζονται µε τη χρήση. Μόλις ένα µικρό ποσοστό τους (86 άτοµα, 11,7%) βρέθηκε να έχουν χρησιµοποιηθεί ως διαχειριζόµενα δέντρα, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι οι τοπικές κοινωνίες κατάφεραν επιτυχώς να εφαρµόσουν τοπικά προσαρµοσµένα συστήµατα διατήρησης. Εκτός από τα είδη, τη γηραιότητα και τις µορφές, ανθρώπινα σηµάδια χαρακτηρίζουν επίσης τα πιο κοσµοπολίτικα από τα δέντρα του Ζαγορίου. Στο σύνολο 205 δέντρα, εκ των 735 που συµπεριλάβαµε στην ανάλυση, βρέθηκαν πολιτισµικά τροποποιηµένα (Cultural Modified Trees, CMTs) σύµφωνα µε τον όρο που απαντά στη διεθνή βιβλιογραφία (Anderson et al. 2005). Τα σηµάδια της ανθρώπινης παρουσίας βρέθηκαν πάνω στον κορµό ή στα κλαδιά του δέντρου και σπανιότερα δίπλα του. Όλα µαζί συµπληρώνουν έναν κατάλογο που συµπεριλαµβάνει καρφιά στον κορµό, πεζούλια γύρω από τον κορµό, σκαµµένες τρύπες στο φλοιό, προβολείς, µεγάφωνα, καλώδια, πινακίδες, εγχάρακτα ονόµατα ή σταυρούς στο φλοιό, καµπάνες και σήµαντρα, σύρµατα ενσωµατωµένα στον κορµό και παγκάκια στη σκιά της κώµης (βλέπε Σχήµα 2). Σχήµα 2: Αποτυπώµατα ανθρώπινων δραστηριοτήτων στα 205 «Πολιτισµικά Τροποποιηµένα έντρα», σύµφωνα µε τους Anderson et al που καταγράφηκαν. Figure 2: Categories of human imprints on 205 old-growth Cultural Modified Trees (CMTs according to Anderson et al. 2005) in the study area of Zagori in Epirus region, NW Greece. 7

8 8 Τα καρφιά στους κορµούς, όπως οι περισσότεροι πληροφορητές υποστήριξαν στις συνεντεύξεις, εξυπηρετούσαν χρηστικές ανάγκες, όπως κρέµασµα ρούχων ή τροφίµων κατά τη διάρκεια τοπικών γιορτών ή του κλειδιού της εκκλησίας. Χρησιµοποιήθηκαν επίσης στο παρελθόν για να στερεώσουν σανίδες που λειτουργούσαν ως πλάτες σε ξύλινα καθίσµατα που χρησιµοποιούνταν κατά το πανηγύρι και σάπισαν αφήνοντας το καρφί µόνο στη θέση τους. Ωστόσο υπήρχαν υπόνοιες, που ενισχύθηκαν δειλά κατά την επιτόπια έρευνα, ότι αυτά εξυπηρετούσαν µαγικούς σκοπούς, καθώς το κάρφωµα σε δέντρο αποτελεί κοινή πρακτική φυλάκισης στο δέντρο πονηρών πνευµάτων και κακοποιών στοιχείων (Μέγας 1923). Επιπλέον, το σιδερένιο καρφί, αποκλεισµένο από τη χριστιανική λατρεία ως σύµβολο του πάθους του Χριστού, λογίζονταν ως φορέας µυστικής δύναµης και ήταν συνηθισµένη η χρήση του σε µαγικές πράξεις (Cooper 2004), ενώ η δηµιουργία του από σιδεράδες, και µάλιστα Γύφτους, στο προπολεµικό Ζαγόρι, συνιστούν ιδιότητες που επιπλέον ενισχύουν τη µαγική του δύναµη. Σε προαύλια ναών και πλατείες τα δέντρα του Ζαγορίου βρέθηκαν να περιστοιχίζονται από πεζούλια κυκλικής, τετράγωνης ή εξαγωνικής µορφής. Αυτά δηµιουργούσαν έναν εσωτερικό χώρο για το δέντρο τους, που στις περισσότερες περιπτώσεις ήταν ο πλάτανος (57%). Τα πέτρινα αυτά πεζούλια κάποιες φορές υπερείχαν κατά 40 εκατοστά από το επίπεδο της πλατείας, δηµιουργώντας λότζιες. Οι λότζιες συνήθως χρησιµοποιούνταν ως καθίσµατα και έφεραν στην άνω επιφάνεια της τοιχοποιίας τους ξύλινες χοντρές σανίδες. Η θέση τους εξυπηρετούσε τη θέα κι όχι απαραιτήτως την αισθητική φροντίδα του δέντρου, ενώ ο χαρακτήρας τους ήταν συµβολικός, καθώς η χρήση τους ήταν επιτρεπτή µόνο στους σεβάσµιους γέροντες και ιδιαίτερα σε αυτούς που κατείχαν κοινωνικές, οικονοµικές, θρησκευτικές ή πολιτικές θέσεις (Αράπογλου 2005). Κάτω από 13 από τα δέντρα που καταγράψαµε βρέθηκαν παγκάκια. Για το Ζαγόρι αυτά αποτελούν νεωτερισµό, καθώς αντικαταστούν παλιά αυτοσχέδια σανιδένια καθίσµατα που έχουν λιώσει από την πολυκαιρία ή µισογκρεµισµένες λότζιες. Τοποθετούνται συνήθως µε δαπάνη του εκάστοτε πολιτιστικού συλλόγου κι αποτελούν απαραίτητο σηµείο ξεκούρασης για τους παραθεριστές χωριανούς, οι οποίοι συνηθίζουν έναν απογευµατινό περίπατο που καταλήγει συνήθως σε κάποιο από τα περιµετρικά του κάθε οικισµού ξωκλήσια. Προβλέπουµε ότι όλο και πιο συχνά τα παγκάκια θα συνοδεύουν τα δέντρα των ναών στο µέλλον, καθώς όλο και περισσότερο αστικές µορφές και τρόποι εισβάλλουν στο τοπίο, το οποίο µεταβάλλεται και «εκσυγχρονίζεται» για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της εποχής του. Σε κάποια από τα δέντρα των ξωκλησιών, κυρίως σε πουρνάρια ή φυλλοβόλες βελανιδιές µεγάλων διαστάσεων βρέθηκαν τρύπες στον κορµό, επουλωµένες συχνά µερικώς από τα χρόνια, που έφεραν πάντα κάποια ένδειξη µη φυσικής φθοράς. Υποστηρίζουµε ότι η λειτουργία τους ήταν λατρευτική και συνδέονταν µε παλαιότερες ιεροπραξίες υψωµών δέντρων, αν και από την επιτόπια έρευνα δε διασταυρώθηκε κάτι τέτοιο. Μια άλλη πιθανή εξήγηση είναι η χρήση τους ως εσοχών όπου τοποθετήθηκαν κάποτε εικόνες ή καντήλια. Πλήθος αναφορών για ανευρέσεις ιερών εικόνων σε δέντρα, που σχετίζονται µε ιδρυτικές ιστορίες ναών ή οικισµών στο Ζαγόρι αποτελούν έµµεσες ενδείξεις ότι πιθανά τέτοιες λατρευτικές πρακτικές συνέβαιναν και εδώ, όπως άλλωστε και στην υπόλοιπη χώρα. Τα δέντρα της πλατείας συχνά έφεραν στη βάση τους βρύσες και πιο ψηλά στον κορµό και στα κλαδιά τους προβολείς, λάµπες φωτισµού, ξεχασµένα χριστουγεννιάτικα λαµπιόνια, ηχεία, µεγάφωνα, καλώδια, διακόπτες, πίνακες ηλεκτρικού, µπαλαντέζες και τηλεφωνικά καλώδια που χρησιµοποιούσαν στη µακρά διαδροµή τους αντί για στύλο τον κορµό του πλατάνου. Πινακίδες οδών και πλατειών, σηµάνσεις µονοπατιών, απαγορευτικά σήµατα στάθµευσης, ενδείξεις για την τουαλέτα, προτροπές καθαριότητας, θυµοσοφίες και ανακοινώσεις χάρτινες στερεωµένες στον κορµό µε πινέζες (που συνήθως µένουν όταν η ανακοίνωση ξεθωριάζει, σκίζεται ή λιώνει από τον καιρό), βρέθηκαν επίσης κυρίως σε 8

9 πλατάνια. Τέλος επιγραφές που έχουν σχέση µε το ίδιο το δέντρο και αναφέρονται στην ηµεροµηνία φύτευσής του, στον άνθρωπο που το φύτεψε και στο σκοπό για τον οποίο φυτεύτηκε συχνά συνόδευαν τα πλατάνια της κεντρικής πλατείας. Επίσης χαράγµατα στους κορµούς που αφορούσαν σε ονόµατα ή αρχικά ονοµάτων προσώπων ή ποδοσφαιρικών οµάδων, ηµεροµηνίες και διάφορα σχήµατα, όπως καρδιές και σταυροί ανιχνεύτηκαν κυρίως σε πλατάνια. Όλα τα χαράγµατα που καταγράψαµε ήταν παλιά και είχαν αρχίσει να χάνονται µέσα στον κορµό δηλώνοντας ότι η άλλοτε νεανική ενασχόληση του χαράγµατος του ονόµατος στον κορµό δεν είναι πια τόσο δηµοφιλής. Αυτό που αξίζει να σχολιάσουµε εδώ είναι οι δεκαπέντε χαραγµένοι ή σιδερένιοι σταυροί που βρήκαµε στους κορµούς των δέντρων που καταγράψαµε. Στη νεώτερη Ελλάδα «σταυρωµένα δέντρα» ή «σταυράτα», µε αποτρεπτική δύναµη που οφείλονταν σε σταυρό χαραγµένο ή καρφωµένο στον κορµό τους, παράλληλα µε τα υψωµένα δέντρα προφύλασσαν µαγικά τον οικισµό, αποτρέποντας επιδηµίες, αρρώστιες και άλλες κακοποιές δυνάµεις να περάσουν τα όριά του (Αικατερινίδης 2003). Στο Ζαγόρι δεν έχουµε αναφορές για τέτοιες µαγικές λειτουργίες, αλλά σύµφωνα µε τα λεγόµενα των κατοίκων οι σταυροί προστατεύουν το δέντρο κι αυτόν που το χρησιµοποιεί από φυσικούς κινδύνους, όπως από κεραυνούς. Επιπλέον σταυροί στα δέντρα είτε εγχάρακτοι, είτε σιδερένιοι, καρφωµένοι στον κορµό ή δίπλα σε αυτόν συνδέονται µε την περιοδεία του Πατροκοσµά, ο οποίος και εδώ, όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, άφησε σταυρούς σε ποικίλα δέντρα στο πέρασµά του (Μηλίγκου - Μαρκαντώνη 2006). Το γέρικο δέντρο που στηρίζει την καµπάνα ή το σήµαντρο, γνώριµη εικόνα της ελληνικής υπαίθρου, συνεχίζει να χαρακτηρίζει ως σήµερα το σύγχρονο ζαγορίσιο τοπίο. Σε κάποιες περιπτώσεις το δέντρο αντικαταστάθηκε κάποτε από µεταγενέστερα κωδωνοστάσια. Π.χ. στον Ελαφότοπο σε γέρικες πουρναριές κρέµονταν τα σήµαντρα του Άι Γιώργη και του Αγίου Νικολάου Καλυβίων. Το δεύτερο µάλιστα, µετά την πτώση του αρχικού δέντρου, αναρτήθηκε σε γέρικη µελικκοκιά (Celtis australis), η οποία υπήρχε µέχρι το Επιπλέον, όταν το κωδωνοστάσιο της κεντρικής εκκλησίας του ίδιου χωριού κατεδαφίστηκε ως επικίνδυνο, το 1903, η καµπάνα του αναρτήθηκε στον πλάτανο της εκκλησίας, ο οποίος τη φιλοξένησε µέχρι την ολοκλήρωση των εργασιών ανοικοδόµησης του νέου κωδωνοστασίου (Κικόπουλος 1991). Τέλος σύρµατα που συγκρατούσαν καµπάνες, σύρµα σκουριασµένο και ξεχασµένο σε κλαδιά δέντρων και σύρµατα περιφράξεων βρήκαµε συχνά πλεγµένα και µπλεγµένα στα δέντρα που καταγράψαµε. Σε κάποιες περιπτώσεις όσο πλησιάζαµε προς το ναό το σύρµα ήταν νεώτερου τύπου και λιγότερο σκουριασµένο, ιδιαίτερα σε ξωκλήσια που γειτνίαζαν µε τα προστατευτικά τους δάση ή δασύλλια, αποτελώντας ενδείξεις ορίων που άλλαξαν µειώνοντας µε τα χρόνια το χώρο της εκκλησίας. Η εικόνα του µέλλοντος Όπως είδαµε παραπάνω τα δέντρα νοηµατοδοτούνται από πολιτισµικές πρακτικές, οι οποίες τα µετατρέπουν από φυσικούς οργανισµούς σε συµβολοποιηµένα φυσικά αντικείµενα και συστατικά της πολιτισµικής και κοινωνικής κατασκευής του περιβάλλοντος (Νιτσιάκος 1997). Ωστόσο τα δέντρα αν και αιωνόβια δεν είναι αθάνατα και µια σειρά παραγόντων φαίνεται να διακυβεύουν τη διατήρησή τους. Σύµφωνα µε τα λεγόµενα των πληροφορητών µας η έλλειψη διαχείρισης, η αδιαφορία της Πολιτείας, η αποδυνάµωση της τοπικής κοινωνίας και η εγκατάλειψη, δηλαδή οι ίδιες δυνάµεις που ευθύνονται για την υποχώρηση του πολιτισµικού τοπίου, απειλούν και τα γηραιά δέντρα του Ζαγορίου. Καταρχήν πρόσφατα διαδεδοµένες ασθένειες απειλούν συγκεκριµένα είδη. Για παράδειγµα η Ολλανδική Ασθένεια της Φτελιάς (από το µύκητα Ophiostoma ulmi) έχει αφανίσει αρκετούς από τους «φτελιάδες» του Ζαγορίου στη Βίτσα, το Καπέσοβο και το Σκαµνέλι, ενώ απειλεί και αυτόν της κεντρικής πλατείας του Ελαφοτόπου. Οι ιπποκαστανιές 9

10 10 του Ζαγορίου επίσης απειλούνται από το έντοµο Cameraria ohridella, το οποίο όπως αναφέρεται στη σχετική βιβλιογραφία µπορεί να προσβάλλει και αρκετά είδη σφενταµιών (π.χ. Acer platanoides και A. pseudoplatanus), αποτελώντας σοβαρό εν δυνάµει κίνδυνο (Avtzis & Avtzis 2003). Εν δυνάµει απειλή αποτελεί το µεταχρωµατικό έλκος, που προκαλείται από το µύκητα Cerato cystis fimbriata f. ssp. Platani, νεκρώνει πλατάνια κάθε ηλικίας (Τσόπελας 2004) και απειλεί όλα τα πλατάνια της χώρας, καθώς φυτεύσεις νεαρών ξενικών πλατάνων γίνονται χωρίς έλεγχο παντού και καταγράφηκαν και στην περιοχή µελέτης µας. Επιπλέον προσπάθειες εξωραϊσµού του δοµηµένου χώρου συνήθως αγνοούν την παρουσία των δέντρων ως στοιχείων του. Τα υπέργηρα δέντρα των ξωκλησιών βρέθηκαν συχνά να απειλούνται από τα ίδια τα υλικά της ανακαίνισης των ναών που συνοδεύουν, τα οποία συνήθως «κρύβονται» πίσω από το ιερό, όπου συχνά στέκει το µεγάλο δέντρο της εκκλησίας. Ακόµη συχνότερα οι νέες περιφράξεις του περιαύλιου χώρου της εκκλησίας αφήνουν τα αιωνόβια δέντρα εκτός του αυλόγυρου µε αποτέλεσµα να απειλούνται πλέον από διάφορες άλλες χρήσεις. Επίσης η χρήση της σκιάς των γηραιών δέντρων ως χώρου στάθµευσης αυτοκινήτων έχει ως αποτέλεσµα αυτά να ξεραίνονται από το συµπιεσµένο έδαφος που δηµιουργεί το βάρος των αυτοκινήτων και απειλεί τα γηραιά δέντρα οικισµών µε ιδιαίτερα αυξηµένη τουριστική ανάπτυξη, µε χαρακτηριστικότερο παράδειγµα αυτό των δέντρων του Αι Ταξιάρχη, της Αγίας Παρασκευής και του Αι Νικόλα της Κοινότητας Παπίγκου. Τέλος λόγω άγνοιας κι αδιαφορίας τα κλαδιά συχνά κόβονται κακότεχνα για λόγους ασφαλείας, ενώ οι ρίζες κακοποιούνται σε προσπάθειες ανακατασκευής της πλατείας ή απλά για να επεκταθούν αύλιοι χώροι τουριστικών επιχειρήσεων που βλέπουν στην πλατεία του χωριού. Τα παραπάνω σε συνδυασµό µε την έλλειψη θεσµικής προστασίας δηµιουργούν έναν εκρηκτικό συνδυασµό µε θύµατα τα υπερπολύτιµα και αναντικατάστατα γηραιά και υπέργηρα αιωνόβια δέντρα. Να διευκρινίσουµε εδώ ότι σε θεσµικό επίπεδο η ελληνική νοµοθεσία, προστατεύει µόνο 51 ιατηρητέα Μνηµεία της Φύσης που αφορούν σε µεµονωµένα δένδρα ή συστάδες δένδρων µε ιδιαίτερη βοτανική, οικολογική, αισθητική, ιστορική ή πολιτισµική αξία. Τα µνηµεία αυτά κηρύχτηκαν ως προστατευταία στο διάστηµα , σύµφωνα µε τις διατάξεις του Ν.. 86/1969 περί ασικού Κώδικος, αλλά λόγω αλλαγών του θεσµικού πλαισίου και έναν αργό πλέον γραφειοκρατικό µηχανισµό καµία κήρυξη Μνηµείου της Φύσης δεν πραγµατοποιήθηκε µετά το Παρά το αρνητικό αυτό κλίµα, υπάρχει ωστόσο τελευταία παγκοσµίως ένα αυξανόµενο ενδιαφέρον για τη διατήρηση γηραιών δέντρων µε ιδιαίτερη σηµασία για συγκεκριµένες οµάδες ανθρώπων ή τοπικές κοινότητες. Έτσι παρά τα εµπόδια της γραφειοκρατείας, την αδιαφορία των τοπικών Αρχών, την ασυδοσία των εργολάβων και την κερδοσκοπία των επιχειρηµατιών κάποιοι πολίτες επιµένουν. Ως αποτέλεσµα οι αισθητικές, πολιτισµικές και οικολογικές αξίες των γηραιών δέντρων µοιάζουν να έρχονται ξανά στο προσκήνιο ως απαίτηση τοπικών κοινωνιών που θεωρούν τα δέντρα στοιχεία της συλλογικής µνήµης και της τοπικής ιστορίας τους. Ευχαριστίες Τα στοιχεία της δηµοσίευσης αυτής συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της διδακτορικής διατριβής της Κ. Στάρα που εκπονήθηκε στο πανεπιστήµιο Ιωαννίνων και ολοκληρώθηκε το Οι συγγραφείς θα ήθελαν να ευχαριστήσουν τα µέλη της συµβουλευτικής τριµελούς επιτροπής Β. Νιτσιάκο, Κ. Μπάδα και J. Wong, καθώς και το ερευνητικό πρόγραµµα ΠΕΝΕ (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταµείο και Υπουργείο Ανάπτυξης Γενική Γραµµατεία Ερευνας και Τεχνολογίας) που χρηµατοδότησε την έρευνα. 10

11 Βιβλιογραφία Andersson, R., Stlund, L. and Lundqvist, R., Carved trees in grazed forests in boreal Sweden analysis of remaining trees, interpretation of past land-use and implications for conservation, Vegetation History and Archaeobotany, 14, Springer, Berlin Heidelberg, Avtzis, N. and Avtzis D., The attack of Aesculus hippocastanum L. by Cameraria ohridella Deschka and Dimic (Lepidoptera: Gracillariidae) in Greece. In: McManus, L.M. (editor), Proceedings: Ecology, Survey and Management of Forest Insects, Krakow - Poland, 1-5/9/ 2002, Usda Forest Service, Delaware, U.S.A., Cooper, I.C., An illustrated encyclopaedia of traditional symbols. First published in 1978, reprinted, Thames & Hudson, London, Dafis, S., Greek oak woodlands: Their ecological, economical, social and cultural role, European Vegetation survey, 13th International workshop, 15-20/4/2004, University of Ioannina-Hellenic Ministry of Agricultural Development and Food - Prefecture of Ioannina, Ioannina, Greece, Dafni, A., Ritual plants of Muslim graveyards in northern Israel, Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 2 (38), London, Garner, A., Living history. Trees and Metaphors of Identity in an English Forest, Journal of Material Culture 9 (1), SAGE Publications, London, Grove, Α. T. and Rackham, O., The Nature of Mediterranean Europe. An Ecological History, Yale University Press, New Haven and London, Halstead, P., Ask the Fellows who lop the Hay: Leaf-Fodder in the Mountains of Northwest Greece, Rural History 9 (2), Cambridge, Rackham, O., Woodlands, Collins, London, Read, H., Veteran trees: A guide to good management. Natural England, Sheffield, U.K., Rival, L., Trees, from Symbols of Life and Regeneration to Political Artifacts, In: Rival, L. (editor), The Social Life of Trees. Anthropological Perspectives on Tree Symbolism, Berg, Oxford-New York, Turner, V., The forest of symbols. Aspects of Ndembu ritual, Cornel University Press, Ithaca and London, Αικατερινίδης, Γ., έντρα «υψωµένα». έντρα «σταυρωµένα», Στο: Γιούργος, Κ. (επιµέλεια), Φύση Μύθος - Άνθρωπος. Μυθολογικά του έντρου, Επτά Ηµέρες, 30/11/2003. Αράπογλου, Μ., Οικιστική Γεωγραφία της Ηπείρου. Τεχνικό Επιµελητήριο Ελλάδος, Τµήµα Ηπείρου, Γραφικές Τέχνες Θεοδωρίδη, Ιωάννινα, Γερασιµίδης, Α. και Παρχαρίδου-Αναγνώστου, Μ., Η δρυς και οι αρχαίοι Έλληνες, 11 ο Πανελλήνιο ασολογικό Συνέδριο: ασική Πολιτική Πρεµνοφυή άση Προστασία Φυσικού Περιβάλλοντος, 30/9-3/10/2003, Συνεδριακό Κέντρο.Ο.Α., Αρχαία Ολυµπία, Ήµελλος, Στ.., έντρα Ιερά Στοιχειωµένα στις λαϊκές παραδόσεις. Η σχέση των παραδόσεων µε βυζαντινές διηγήσεις και µε αρχαίους µύθους, Ακαδηµία Αθηνών, Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, Τόµος XXVIII ( ), Αθήνα, Ισπικούδης, Ι., Ιστορική και πολιτισµική θεώρηση των δασογεωργικών συστηµάτων, Στο: Μαντζανάς, Κ.Θ. και Παπαναστάσης, Β.Π. (επιµέλεια), Πρακτικά επιστηµονικής ηµερίδας: ασογεωργικά συστήµατα χρήσης γης (τεχνικές και κοινωνικοπολιτικές απόψεις), 4/2/2005, ZOOTECHNIA 2005, ηµοσίευση 2, Θεσσαλονίκη,

12 12 Κατσακιώρη, Μ. και Μπόλη, Κ., Επιστηµονική τεκµηρίωση εκθεµάτων του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Βίτσας, ήµος Κεντρικού Ζαγορίου και Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων-Υγροτόπων (ΕΚΒΥ), Θέρµη, Κικόπουλος, Μ. Στ, Ελαφότοπος (Τσερβάρι). Ιστορική Μονογραφία, Γιάννινα, Κυριακίδου Νέστορος, Α., Λαογραφικά µελετήµατα, Τόµος Α, Εταιρεία Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, Αθήνα, Λαγόπουλος, Α.Φ., Ο ουρανός πάνω στη γη. Τελετουργίες καθαγίασης του ελληνικού παραδοσιακού οικισµού και προέλευσή τους, Οδυσσέας, Αθήνα, Λαζαρίδης, Κ.Π., Μπάγια (Τώρα Κήποι). Η πρωτεύουσα του Ζαγορίου. Σύντοµη ιστορικόλαογραφική µελέτη. Μικρή Ζαγορίσια Βιβλιοθήκη 19, Γιάννινα, Λαµπρίδης, Ι. Ηπειρωτικά Μελετήµατα, B τόµος, Τεύχη 1-10, Εκδόσεις Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Β έκδοση, Ιωάννινα, Μέγας, Γ., Παραδόσεις περί ασθενειών, Λαογραφία Ζ τόµος, Μηλίγκου-Μαρκαντώνη, M., έντρα, Φυτά, Άνθη στον λαϊκό πολιτισµό των νεωτέρων Ελλήνων, Αθήνα, Μπάουµαν, Ε., Η ελληνική χλωρίδα στο µύθο, στην τέχνη, στη λογοτεχνία. Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης, 2η Έκδοση, Αθήνα, Νιτσιάκος, Β., Λαογραφικά Ετερόκλητα, Οδυσσέας, Αθήνα, Ντάφης, Σ., Σµύρης, Π. και Ζάγκας Θ., Οικοσυστήµατα της περιοχής, Στο: Γιαννίτσης Τ. (επιµέλεια), Μελέτη Οικολογική-Χωροταξική χαρακτηριστικών οικοσυστηµάτων ορεινών όγκων Πίνδου. Σύνοψη Ανάλυσης (Προκαταρκτικό Κείµενο), Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας, Αθήνα, Σκούρτη, Ε., Πάπιγκο της Μνήµης και της Πέτρας, Εφορεία Καλλίνειων Σχολείων Παπίγκου, Κληροδότηµα Μιχαήλ Αναγνωστοπούλου, Ιωάννινα, Τσόπελας, Π., Ιός σκοτώνει τα πλατάνια. Το µεταχρωµατικό έλκος που αποδεκατίζει τα αιωνόβια πλατάνια εντοπίστηκε στη Μεσσηνία, Λαϊστινά Νέα 31, Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Λάιστα Ζαγορίου, Veteran trees of Zagori as historic places and symbols of sacredness K. Stara, PhD on Modern History, University of Ioannina, Department of History and Archaeology, School of Philosophy R. Tsiakiris, PhD on Ecology, Aristotle University of Thessaloniki, Department of Ecology, School of Biology Abstract Our study refers to the veteran trees of Zagori, NW Greece, which consist characteristic elements of the cultural landscapes of the area. Natural characteristics of those trees, as huge size and longevity, along with symbolism and conceptualization as domesticated natural organisms transform them to natural symbols of community politics, local history and sanctity. Our research took place in 23 villages of Zagori in Pindos mountains, NW Greece. The methods used concerned archival and ethnographic research (interviews, cognitive maps etc.), as well as direct measurements of trees characteristics in the field. The archival and ethnographic research lasted from May to October 2006, while the field work took place the same period of We surveyed 210 sites and recorded the species, size, tree shape and artifacts associated with 735 trees encountered on these sites. Our results confirmed that, as in the rest of Greece, chapels or shrines and their associated trees characteristically guard the 12

13 entrances to Zagori villages encircling and magically guarding each settlement from the external wilderness. Different species of broadleaved Oaks (Quercus spp.), prickly oaks (Quercus coccifera), and maples (Acer spp.) are associated with chapels marking sacred places. Plane trees (Platanus orientalis) are located in the center of most villages, to the central square next to the church providing a focal point for community life. In the cemeteries of the area native evergreens are replaced by planted conifers which are used as symbols of burial places. These veteran trees have been proved to keep their natural shape as a result of strong taboos which prevent use for private needs. Moreover, more than ¼ of them are culturally modified trees, bearing traces of human activity: nails and carvings incised into the bark, bells, lights, cables and loudspeakers in the branches and benches in their shade. Trees, even if long-lived, are not immortals and a range of socioeconomic factors jeopardize their conservation. However local communities recognize in their veteran trees aesthetic, symbolic and historical qualities and appreciate them as elements of their collective memory and local history. 13

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα.

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Γεωργιάδης Χρήστος Λεγάκις Αναστάσιος Τομέας Ζωολογίας Θαλάσσιας Βιολογίας Τμήμα Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης

ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης Κ. Μαντζανάς Εργαστήριο Λιβαδικής Οικολογίας Σχολή ασολογίας και Φ. Περιβάλλοντος Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE

ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙ Α ΑΣΟΓΕΩΡΓΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΧΡΗΣΗΣ ΓΗΣ Θεσσαλονίκη, 4 Φεβρουαρίου 2005 ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE Βασίλειος Π. Παπαναστάσης Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Για να γνωρίσει κάποιος τα Μετέωρα και να βιώσει τη μαγεία του πέτρινου δάσους, ο καλύτερος και μοναδικός τρόπος είναι να πεζοπορήσει ανάμεσα στους Μετεωρίτικους πύργους

Διαβάστε περισσότερα

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Με τη συνεισφορά του χρηματοδοτικού μέσου LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Η Κύπρος είναι νησί και η θάλασσα τη χωρίζει από Ασία Ευρώπη Αφρική Χάρη στην απομόνωση εξελίχτηκαν μοναδικά

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Στόχος της δραστηριότητας αυτής είναι να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε τους ελληνικούς βιότοπους και να εντοπίσουμε τα ζώα

Διαβάστε περισσότερα

Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας

Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας Ομάδα έργου: Παναγιώτης Πουλιανίδης, Αναστασία Κάκια, Φωτεινή Πελεκάνη Σεμινάριο Κατάρτισης Δασικών Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

Αναδάσωση. Εισαγωγή. Το δάσος. Η φωτιά. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή;

Αναδάσωση. Εισαγωγή. Το δάσος. Η φωτιά. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή; Αναδάσωση. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή; Εισαγωγή Το δάσος Τα δάση δεν αποτελούν απλώς ένα σύνολο δένδρων και θάµνων, αλλά πλούσια οικοσυστήµατα µε πολλά είδη φυτών και ζώων, που αλληλοσυνδέονται µε πολύπλοκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ.

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ. ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ; Είναι μία γεωγραφική περιοχή με εξαιρετική φυσική ομορφιά, που συγκεντρώνει σπάνια και υπό εξαφάνιση είδη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗ ΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΥ ΤΟΠΙΟΥ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΟΣΜΑΝΛΙ

Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗ ΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΥ ΤΟΠΙΟΥ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΟΣΜΑΝΛΙ Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗ ΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΥ ΤΟΠΙΟΥ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΟΣΜΑΝΛΙ Π. Κασάπη 1 και Ι. Ισπικούδης 2 1 Ν. Πλάγια Χαλκιδικής, 632 00 Χαλκιδική,E-mail:paulina_kas@yahoo.gr

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Συμβούλιο. Πρόλογος

Διοικητικό Συμβούλιο. Πρόλογος Διοικητικό Συμβούλιο Πρόεδρος: Χ. Παπαφράγκος Αντιπρόεδρος: Ε. Σκληρός Γραμματέας/Ταμίας: Α. Σωτηρόπουλος Μέλη: Φ. Καρακώστας Σ. Σκούρτης Πρόλογος Αγαπητοί Συνάδελφοι, Με χαρά σας προσκαλούμε στις 3 προγραμματισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ 2007-2013 «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ» (ΠΑΑ) Άξονας 3 3 ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τα «λιβάδια» που ήταν «δάση»: Η περίπτωση των προστατευτικών δασών του Ζαγορίου

Τα «λιβάδια» που ήταν «δάση»: Η περίπτωση των προστατευτικών δασών του Ζαγορίου Τα «λιβάδια» που ήταν «δάση»: Η περίπτωση των προστατευτικών δασών του Ζαγορίου Κ. Στάρα και Ρ. Τσιακίρης Ιερολοχιτών 21, Νέα Ζωή, 45500 Ιωάννινα, e-mail: kallio21@hotmail.com Περίληψη Στην περιφέρεια

Διαβάστε περισσότερα

Τα πέντε θεματικά πάρκα εκτείνονται σε μήκος 1500 μ. από το Μέγαρο Μουσικής έως τους Ναυτικούς Ομίλους και περιλαμβάνουν:

Τα πέντε θεματικά πάρκα εκτείνονται σε μήκος 1500 μ. από το Μέγαρο Μουσικής έως τους Ναυτικούς Ομίλους και περιλαμβάνουν: ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΠΑΡΚΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Νέα Παραλία Θεσσαλονίκης Τα πέντε θεματικά πάρκα εκτείνονται σε μήκος 1500 μ. από το Μέγαρο Μουσικής έως τους Ναυτικούς Ομίλους και περιλαμβάνουν: Ο ΚΗΠΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ 1 / 6

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β.

Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β. Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β. Πίνδος) Τα δάση μαύρης πεύκης: ένα πολύτιμο φυσικό απόθεμα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Στράτος 29-12 - 2011 ΝΟΜΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Αριθμ. Πρωτ.: ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟΥ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟY ΠΛΗΡ: Πατσέας Αναστάσιος ΤΗΛ: 6978558904 Π Ρ Ο Σ Κο Αντιδήμαρχο

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου

Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου Στο πλαίσιο του έργου CRESCENT που υλοποιεί η αναπτυξιακή σύμπραξη «Καλειδοσκόπιο» στην

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ

ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ Ηράκλειο, Οκτώβριος 2011 Σεπτέμβριος 2012 Μελέτη Νίκος Σκουτέλης & Φλάβιο Ζανόν Αρχιτέκτονες μηχανικοί Οδός Πατρός Αντωνίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Οι Εθνικοί ρυµοί της Ελλάδας...υπό την προστασία µου!

Οι Εθνικοί ρυµοί της Ελλάδας...υπό την προστασία µου! Οι Εθνικοί ρυµοί της Ελλάδας...υπό την προστασία µου! Aλεξανδροπούλου Παυλίνα Graphic designer - «Pi Beliefs, οπτική επικοινωνία περιβάλλοντος & πολιτισµού» email: pavlinac@otenet.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ Πρεσβυτέρου ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΣΚΟΠΙΑΝΟΥ Αρχιερατικού Επιτρόπου Καναλίων ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ Γνωριμία με την ιστορική, θρησκευτική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή του τόπου αυτού ΒΕΝΕΤΟ 2013

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ Αγαπητοί μου, Όλοι μας χαιρόμαστε απόψε ιδιαίτερα στα Θυρανοίξια του Ιερού αυτού Ναού. Βλέπουμε τον ιστορικό αυτό Ναό της Παναγίας

Διαβάστε περισσότερα

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ:

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΠΟΥ ΡΩΤΕΙΤΑΙ: -ΦΥΛΟ: ΑΡΣΕΝΙΚΟq, ΘΗΛΥΚΟ q -

Διαβάστε περισσότερα

Πέτρος Κακούρος και Αντώνης Αποστολάκης

Πέτρος Κακούρος και Αντώνης Αποστολάκης Εγκατάσταση και αποτελέσματα παρακολούθησης της φυσικής και τεχνητής αποκατάστασης των δασών μαύρης πεύκης στον Πάρνωνα, προοπτικές έρευνας και τεκμηρίωσης Πέτρος Κακούρος και Αντώνης Αποστολάκης Ο σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας Ποια η θέση του Ιερού στη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου; Πώς ένας αρχιτέκτονας προσεγγίζει τον Ιερό χώρο σήμερα; Φοιτήτρια : Δήμητρα Θεοχάρη Υπεύθυνος Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Φορέας ιαχείρισης Σαµαριάς (Λευκών Ορέων): Ένα καινούργιο πρόβληµα ή ένα καινούργιο εργαλείο;

Φορέας ιαχείρισης Σαµαριάς (Λευκών Ορέων): Ένα καινούργιο πρόβληµα ή ένα καινούργιο εργαλείο; Φορέας ιαχείρισης Σαµαριάς (Λευκών Ορέων): Ένα καινούργιο πρόβληµα ή ένα καινούργιο εργαλείο; Παρουσίαση: Παναγιώτης Νύκτας Περιβαλλοντολόγος Ειδικός Επιστήµονας.Σ. Φορέα ιαχείρισης Ε.. Σαµαριάς Περιεχόµενα

Διαβάστε περισσότερα

Τ.1.2. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

Τ.1.2. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΑΝΟΙΚΤΩΝ ΧΩΡΩΝ» 1 1. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΠΛΑΤΕΙΑΣ ΣΟΛΩΜΟΥ Συνολική άποψη της πλατείας Σολωμού από ψηλά Απόψεις της πλατείας Σολωμού

Διαβάστε περισσότερα

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας ΥΠΟΥΡΓΕΊΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΎ ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΉΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΊΩΝ/ΤΜΉΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA12] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Β Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Τι είναι Aρχαιολογία; Η επιστήμη της αρχαιολογίας: Ασχολείται με την περισυλλογή,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΦΛΩΡΙΝΑ 2014 1 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ : «ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΟΥΣ ΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ» ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΣ : ΠΟΥΓΑΡΙ ΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων

Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων Χ. Περλέρου, Γ. Σπύρογλου, Δ. Αβτζής και Σ. Διαμαντής ΕΛΓΟ-Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Σεμινάριο κατάρτησης δασολόγων,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΤΡΑ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΛΙΓΩΝΑ (ΥΔΡΟΜΥΛΟΙ) - ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ (ΜΟΝΑΣΤΗΡΕΛΙΑ) - ΒΑΦΕΙΟΣ - ΠΕΤΡΙ ΑΧΙΛΛΕΙΟΠΗΓΑΔΑ - ΠΕΤΡΑ)

ΠΕΤΡΑ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΛΙΓΩΝΑ (ΥΔΡΟΜΥΛΟΙ) - ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ (ΜΟΝΑΣΤΗΡΕΛΙΑ) - ΒΑΦΕΙΟΣ - ΠΕΤΡΙ ΑΧΙΛΛΕΙΟΠΗΓΑΔΑ - ΠΕΤΡΑ) ΠΕΤΡΑ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΛΙΓΩΝΑ (ΥΔΡΟΜΥΛΟΙ) - ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ (ΜΟΝΑΣΤΗΡΕΛΙΑ) - ΒΑΦΕΙΟΣ - ΠΕΤΡΙ ΑΧΙΛΛΕΙΟΠΗΓΑΔΑ - ΠΕΤΡΑ) 1. ΠΕΤΡΑ (ΟΤΕ). Αρχή διαδρομής Το σημείο έναρξης ή λήξης της διαδρομής. Η διαδρομή είναι διάσχισης

Διαβάστε περισσότερα

www.pilionwalks.com Caroline Pluvier & Ruud Schreuder 1

www.pilionwalks.com Caroline Pluvier & Ruud Schreuder 1 5. Δράκεια - Χάνια - Δράκεια Mάιος 2015 - Επειδή θα συναντήσετε μερικά προβλήματα κάνοντας αυτή την διαδρομή τώρα, σας συνιστούμε να μη την κάνετε μέχρι να την ελέγξουμε έμεις οι ίδιοι τον Σεπτέμβριο.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Το ίκτυο Οινοποιών Νοµού Ηρακλείου ιδρύθηκε ως αστική µη κερδοσκοπική εταιρεία τον Νοέµβριο του 2006 και αποτελεί την κύρια συλλογική, συγκροτηµένη και συντονισµένη έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση της παρούσας κατάστασης των περιοχών έρευνας από δασοκομική και οικοφυσιολογική άποψη

Αξιολόγηση της παρούσας κατάστασης των περιοχών έρευνας από δασοκομική και οικοφυσιολογική άποψη LIFE + AdaptFor Αξιολόγηση της παρούσας κατάστασης των περιοχών έρευνας από δασοκομική και οικοφυσιολογική άποψη Επίδραση της κλιματικής αλλαγής στα Δασικά οικοσυστήματα Καλλιόπη Ραδόγλου & Γαβριήλ Σπύρογλου

Διαβάστε περισσότερα

SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria

SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria Η Στάρα Ζαγόρα είναι είναι η έκτη μεγαλύτερη πόλη της Βουλγαρίας και ένα σημαντικό οικονομικό κέντρο της χώρας. Είναι γνωστή ως πόλη των ίσιων δρόμων, των φλαμουριών

Διαβάστε περισσότερα

Αειφορία και σύγχρονες τάσεις (αειφορικής) διαχείρισης των δασών

Αειφορία και σύγχρονες τάσεις (αειφορικής) διαχείρισης των δασών ΕΘΝΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (ΕΘΙΑΓΕ) ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Αειφορία και σύγχρονες τάσεις (αειφορικής) διαχείρισης των δασών ρ. Σ. Γκατζογιάννης, Τακτικός ερευνητής Ι Ε/ ΕΘΙΑΓΕ 1. Το σύστηµα αξιών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ HACCP ΣΕ ΜΙΚΡΕΣ ΒΙΟΤΕΧΝΙΕΣ ΓΑΛΑΚΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΛΕΜΕΣΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

74,6 100 59,4 EΕ 25 = 63,1 % (2004) 10,5 EΕ-25 = 9,2 % (2004) 2,9 17,5 % (1999/2000) 0,13 SI) = 0,18 5 (2003) 82,0 EΕ- 25 = 100

74,6 100 59,4 EΕ 25 = 63,1 % (2004) 10,5 EΕ-25 = 9,2 % (2004) 2,9 17,5 % (1999/2000) 0,13 SI) = 0,18 5 (2003) 82,0 EΕ- 25 = 100 Παράρτηµα 1. Κατάλογος κοινών δεικτών βάσης, εκροών, αποτελεσµάτων και επιπτώσεων I. Κοινοί δείκτες βάσης 1. είκτες βάσης σε σχέση µε τους στόχους / Όχι *1 Οικονοµική ανάπτυξη Κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε µονάδες

Διαβάστε περισσότερα

πανεπιστημιούπολη Καισαριανή Βύρωνας ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΗΠΟΥ Τοποθεσία Έτος ίδρυσης Έκταση Γεωγρ. Μήκος Γεωγρ. Πλάτος Υψόμετρο Προσανατολισμός Πέτρωμα Κατώτερη θερμοκρασία Ανώτερη θερμοκρασία Βροχόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

υνατότητες οικοτουριστικής ανάπτυξης στους υγροτόπους των ήµων του προγράµµατος LIFE ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Μεσογειακοί υγρότοποι και λιµνοδεξαµενές

υνατότητες οικοτουριστικής ανάπτυξης στους υγροτόπους των ήµων του προγράµµατος LIFE ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Μεσογειακοί υγρότοποι και λιµνοδεξαµενές υνατότητες οικοτουριστικής ανάπτυξης στους υγροτόπους των ήµων του προγράµµατος LIFE ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Μεσογειακοί υγρότοποι και λιµνοδεξαµενές ήµος Ιεράπετρας, ήµος Αρκαλοχωρίου, ήµος Ρούβα, ήµος Θραψανού, ήµος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια της νέας ΚΑΠ και οι προοπτικές εφαρμογής του στην Ελλάδα

Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια της νέας ΚΑΠ και οι προοπτικές εφαρμογής του στην Ελλάδα ΗΜΕΡΙΔΑ ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, ΓΕΩΤΕΕ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ, ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΓΡΟΔΑΣΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ Η Αγροδασοπονία στα Πλαίσια της Νέας ΚΑΠ 2014 2020 Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2014 Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ Αγαπητοί συνεργάτες, Το γραφείο µας σε συνεργασία µε την Ένωση Ξενοδοχείων Αρκαδίας και µε τη στήριξη των ήµων Τρίπολης, Γορτυνίας και του Επιµελητήριο Αρκαδίας σας προσκαλούν να συµµετέχετε

Διαβάστε περισσότερα

Δασολιβαδικά Συστήματα. Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών

Δασολιβαδικά Συστήματα. Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Δασολιβαδικά Συστήματα Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Δασολιβαδικά Συστήματα συστήματα χρήσης γης Βοσκήσιμη ύλη Κτηνοτροφικά προϊόντα Δασικά προϊόντα Μακροπρόθεσμο κέρδος από δένδρα

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους Εκπόνηση:

Διαβάστε περισσότερα

Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής

Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής Γιώργος Πουλής, Δασολόγος M.Sc. Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων - Υγροτόπων Διάρθρωση της παρουσίασης Σχεδιασμός ενός προγράμματος παρακολούθησης Η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ΔΗΜΟΣ ΒΟΛΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΒΟΛΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΝΤΙΔΗΜΑΡΧΟΥ. Βόλος Αρ. Πρωτ.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ΔΗΜΟΣ ΒΟΛΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΒΟΛΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΝΤΙΔΗΜΑΡΧΟΥ. Βόλος Αρ. Πρωτ. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ΔΗΜΟΣ ΒΟΛΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΒΟΛΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΝΤΙΔΗΜΑΡΧΟΥ Βόλος Αρ. Πρωτ.: ΠΡΟΣ: Τον Πρόεδρο του Δημοτικού Συμβουλίου Σας διαβιβάζω το υπ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΝ ΡΟ ΩΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΜΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ

ΤΟ ΕΝ ΡΟ ΩΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΜΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ, ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΝΤΩΝΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ ΤΡΙΤΣΗΣ ΤΟ ΕΝ ΡΟ ΚΑΙ Η ΠΟΛΗ. ΑΘΗΝΑ-18 ΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2014 ΤΟ ΕΝ ΡΟ ΩΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΜΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ρ. Αικατερίνη Γκόλτσιου Γεωπόνος (Γ.Π.Α.)-Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ Στο δρόµο Τρικάλων- Καλαµπάκας, 3 χιλιόµετρα πριν από ταμετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά του οποίου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ ΕΜΠ ΣΧΟΛΗΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΤΟΜΕΙΣ Ι,ΙΙ,ΙΙΙ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 07 9ο ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΑΡΧΙΤΕΚΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ 9: ΑΣΤΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ ΟΜΑ Α 2 ΠΕΡΙΟΧΗ Β

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία»

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» «Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» Σίμου Δανάη Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση danai.simou@st.ouc.ac.cy Περίληψη: Στη σημερινή κοινωνία παρατηρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρα για την Περιβαλλοντική Ενηµέρωση σε Τεχνητούς Υγρότοπους της Κρήτης

Μέτρα για την Περιβαλλοντική Ενηµέρωση σε Τεχνητούς Υγρότοπους της Κρήτης Μέτρα για την Περιβαλλοντική Ενηµέρωση σε Τεχνητούς Υγρότοπους της Κρήτης LIFE ENVIRONMENT LIFE00 ENV/GR/000685 ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΙ ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ ΚΑΙ ΛΙΜΝΟ ΕΞΑΜΕΝΕΣ. ΕΠΙ ΕΙΞΗ ΠΟΛΥΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα διπλωµατική εργασία µε τίτλο «Η πόλη της Καστοριάς ως τουριστικός προορισµός», µελετάται η σχέση τουρισµού και πόλης, εξετάζοντας αν η αλλαγή που παρατηρείται σήµερα στη φυσιογνωµία

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενες Περιοχές: Διαχείριση- Φορείς

Προστατευόμενες Περιοχές: Διαχείριση- Φορείς Προστατευόμενες Περιοχές: Διαχείριση- Φορείς Παπαδημητρίου Δότη Δρ. Βιολόγος Το χρονικό των Προστατευόμενων Περιοχών Ινδία, 2000 χρόνια πριν: Περιοχές ελεύθερες με στόχο την προστασία των φυσικών πόρων

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΟΣ ΘΕΡΑΠΝΩΝ ΝΟΜΟΥ ΛΑΚΩΝΙΑΣ

ΗΜΟΣ ΘΕΡΑΠΝΩΝ ΝΟΜΟΥ ΛΑΚΩΝΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΠΥΡΟΠΛΗΚΤΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ ΧΟΡΗΓΟΣ ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ Ι ΡΥΜΑ ΙΩΑΝΝΗ Σ. ΛΑΤΣΗ ΗΜΟΣ ΘΕΡΑΠΝΩΝ ΝΟΜΟΥ ΛΑΚΩΝΙΑΣ Τίτλος δράσης ιαχείριση και Εμπορία Αρωματικών και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1 Όνομα Εκπαιδευτικού: Θεοδοσία Βασιλείου Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής: Ανάληψη

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0

Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0 Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ - ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (Δ.Π.Μ.Σ.) "ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ" 2 η ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ

ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ 2/Θ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΓΙΑΣΟΥ ΠΡΌΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σχολικό έτος 2004 2005 ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΙ: ΖΟΥΜΠΟΥΛΗ ΜΑΤΕΛΗ ΜΥΡΣΙΝΗ ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΖΑΝΗ ΕΙΡΗΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΠΑΡΚΟΥ ΚΡΟΚΙΩΝ

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΠΑΡΚΟΥ ΚΡΟΚΙΩΝ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΠΑΡΚΟΥ ΚΡΟΚΙΩΝ Η ανάπλαση του Πάρκου Κροκίων εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια του Δήμου για τη βελτίωση της λειτουργικότητας του δημόσιου χώρου. Περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

Ωστόσο, δεν υπάρχει αµφιβολία ότι ο πολιτισµός χρειάζεται τον τουρισµό και το αντίστροφο. Γιατί ο πρώτος χρειάζεται χρηµατοδότηση των συχνά

Ωστόσο, δεν υπάρχει αµφιβολία ότι ο πολιτισµός χρειάζεται τον τουρισµό και το αντίστροφο. Γιατί ο πρώτος χρειάζεται χρηµατοδότηση των συχνά ΗΚεντρική Μακεδονία είναι η χώρα των θεών του Ολύµπου, του πολιτισµού των αρχαίων Μακεδόνων, της δόξας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά και της βυζαντινής Ορθόδοξης µεγαλοπρέπειας. Είναι η γη των µύθων, των

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρικά Τζουμέρκα. ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία και ισχυρή αναπτυξιακή προοπτική. Χρήστος Χασιάκος Δήμαρχος Κεντρικών Τζουμέρκων

Κεντρικά Τζουμέρκα. ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία και ισχυρή αναπτυξιακή προοπτική. Χρήστος Χασιάκος Δήμαρχος Κεντρικών Τζουμέρκων Κεντρικά Τζουμέρκα ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία και ισχυρή αναπτυξιακή προοπτική Χρήστος Χασιάκος Δήμαρχος Κεντρικών Τζουμέρκων Αφροδίτη Μπασιούκα Μηχανικός Χωροταξίας και Ανάπτυξης ΜSc Περιβάλλον και

Διαβάστε περισσότερα

Λιβάδια - Θαµνότοποι

Λιβάδια - Θαµνότοποι ΟΓ ΟΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Λιβάδια - Θαµνότοποι ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής σωστό-λάθος Σηµειώστε αν είναι σωστή ή λάθος καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις περιβάλλοντας µε ένα κύκλο το αντίστοιχο

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα. 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5

Περιεχόµενα. 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5 Έργου: Page 2 of 21 Περιεχόµενα 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5 2.1 Πεδιάδα του Αξιού (Kp 0 65) 5 2.2 Όρος Βέρµιο (Kp 65 105) 8 2.3 Λεκάνη της Πτολεµαΐδας (Kp 105 125) 13 2.4 Όρος Άσκιο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΣΟΥΡΤΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ: ΒΙΔΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ ΜΠΟΥΡΜΠΑΧΑΚΗ ΑΣΠΑΣΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑΣ 2010

ΤΣΟΥΡΤΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ: ΒΙΔΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ ΜΠΟΥΡΜΠΑΧΑΚΗ ΑΣΠΑΣΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑΣ 2010 ΤΣΟΥΡΤΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ: ΒΙΔΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ ΜΠΟΥΡΜΠΑΧΑΚΗ ΑΣΠΑΣΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑΣ 2010 Ανθηδών: είναι το μέρος που δίδει άνθη. Κατά τον Παυσανία πήρε το όνομα της από τον βασιλιά

Διαβάστε περισσότερα

9. Για την αντιµετώπιση της κατάστασης πρέπει να προωθηθεί άµεσα

9. Για την αντιµετώπιση της κατάστασης πρέπει να προωθηθεί άµεσα 1 Προς το Περιφερειακό Συµβούλιο Αττικής Συνοπτική έκθεση της κατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος στην Πάρνηθα & Αττική και των µέτρων που πρέπει να ληφθούν (εν όψει της συζήτησης στο Π.Σ. για την Πάρνηθα)

Διαβάστε περισσότερα

Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Συντονιστής καθηγητής: Λύκειο Αγίου Αντωνίου

Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Συντονιστής καθηγητής: Λύκειο Αγίου Αντωνίου 1 Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Ζαντής Γιώργος, Παρεκκλησίτης Ορέστης, Ιωάννου Γιώργος Συντονιστής καθηγητής: Νικόλας Νικολάου Λύκειο

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια.

Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια. Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια. ........ Tα δασογεωργικά συστήματα στην Ελλάδα καταλαμβάνουν έκταση 1.044.875 εκτ. που αντιστοιχεί στο 32% της συνολικής γεωργικής γης

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

Βιοκλιματική ανάπλαση της υπαίθριας αγοράς στην περιοχή Πολυκέντρου στην πόλη της Πτολεμαϊδας

Βιοκλιματική ανάπλαση της υπαίθριας αγοράς στην περιοχή Πολυκέντρου στην πόλη της Πτολεμαϊδας Αρχιτεκτονικός σχεδιασμός: Δημούδη Σοφία Αρχιτέκτων μηχ. ΑΠΘ, Ταμιωλάκη Άννα Μαρία Αρχιτέκτων μηχ. ΑΠΘ Βιοκλιματική ανάπλαση της υπαίθριας αγοράς στην περιοχή Σκοπός της παρούσας ομιλίας είναι η παρουσίαση

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ηπείρου

Παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ηπείρου Παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ηπείρου Η λαϊκή αρχιτεκτονική της Ηπείρου, παρά τις επιμέρους τοπικές μορφολογικές ιδιαιτερότητες, εμφανίζει κοινά χαρακτηριστικά σε όλες τις ορεινές περιοχές. Οι μορφές των

Διαβάστε περισσότερα

Κ ι λ µα µ τι τ κές έ Α λλ λ α λ γές Επι π πτ π ώ τ σει ε ς στη τ β ιοπο π ικιλό λ τη τ τα τ κ αι τ η τ ν ν ά γρια ζ ωή

Κ ι λ µα µ τι τ κές έ Α λλ λ α λ γές Επι π πτ π ώ τ σει ε ς στη τ β ιοπο π ικιλό λ τη τ τα τ κ αι τ η τ ν ν ά γρια ζ ωή Επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και την άγρια ζωή Η παγκόσµια κλιµατική αλλαγή θεωρείται ως η σηµαντικότερη τρέχουσα απειλή για τη βιοποικιλότητα του πλανήτη. Παραδείγµατα από την Κυπριακή Φύση Μερικές από

Διαβάστε περισσότερα

Χαλίκι. Ασπροποτάμου Τρικάλων. Ημερολόγιο 2011

Χαλίκι. Ασπροποτάμου Τρικάλων. Ημερολόγιο 2011 Χαλίκι Ασπροποτάμου Τρικάλων Ημερολόγιο 2011 Βορειοδυτικά του νομού, χτισμένο αμφιθεατρικά στην σκιά των 2.295 μ. της κορυφής του όρους Περιστέρι, αυτό το μικροσκοπικό και πανέμορφο χωριό με τα πέτρινα

Διαβάστε περισσότερα

VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS

VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS W A L K t h e B L U E Η γεωγραφική θέση των Κυκλάδων, google earth -2- Περιδιαβαίνοντας τον Ασφοντυλίτη Αιγιάλη Μινώα Αρκεσίνη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΛΥΒΟΣ ΕΦΤΑΛΟΥ - ΣΚΑΛΑ ΣΥΚΑΜΙΑΣ ΣΥΚΑΜΙΑ - ΛΕΠΕΤΥΜΝΟΣ ΑΡΓΕΝΟΣ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΚΑΤΣΙΛΕΜΟΝΑ ΒΑΦΕΙΟΣ - ΜΟΛΥΒΟΣ

ΜΟΛΥΒΟΣ ΕΦΤΑΛΟΥ - ΣΚΑΛΑ ΣΥΚΑΜΙΑΣ ΣΥΚΑΜΙΑ - ΛΕΠΕΤΥΜΝΟΣ ΑΡΓΕΝΟΣ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΚΑΤΣΙΛΕΜΟΝΑ ΒΑΦΕΙΟΣ - ΜΟΛΥΒΟΣ ΜΟΛΥΒΟΣ ΕΦΤΑΛΟΥ - ΣΚΑΛΑ ΣΥΚΑΜΙΑΣ ΣΥΚΑΜΙΑ - ΛΕΠΕΤΥΜΝΟΣ ΑΡΓΕΝΟΣ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΚΑΤΣΙΛΕΜΟΝΑ ΒΑΦΕΙΟΣ - ΜΟΛΥΒΟΣ 1. ΜΟΛΥΒΟΣ ("Αλώνια") Αρχή διαδρομής Το σημείο έναρξης ή λήξης της διαδρομής. Η διαδρομή είναι κυκλική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΗ Προστασία και Διαχείριση Περιβάλλοντος Ευριπίδου 18, Αθήνα 2103213695 www.forest.gr

ΥΛΗ Προστασία και Διαχείριση Περιβάλλοντος Ευριπίδου 18, Αθήνα 2103213695 www.forest.gr Τα Ελληνικά δάση και η Κλιματική Αλλαγή Το ιοξείδιο του άνθρακα Τα τελευταία χρόνια, που η Κλιματική αλλαγή έχει μπει στις συζητήσεις όλης της ανθρωπότητας, εμείς στην Ελλάδα κοιτάζουμε με αληθινή λύπη

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΩΝ ΑΛΛΑΓΩΝ ΧΡΗΣΕΩΝ ΓΗΣ. Κωνσταντίνος Λιαρίκος. Κωνσταντίνος Λιαρίκος, Κατανοώντας το ζήτημα των αλλαγών χρήσεων γης

ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΩΝ ΑΛΛΑΓΩΝ ΧΡΗΣΕΩΝ ΓΗΣ. Κωνσταντίνος Λιαρίκος. Κωνσταντίνος Λιαρίκος, Κατανοώντας το ζήτημα των αλλαγών χρήσεων γης ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΩΝ ΑΛΛΑΓΩΝ ΧΡΗΣΕΩΝ ΓΗΣ Κωνσταντίνος Λιαρίκος Δείκτης ζωντανού πλανήτη Οικολογική αστοχία Δείκτης ζωντανού πλανήτη Αειφορία Πλανητικά όρια Το αποτύπωμα στις χρήσεις γης Αλλαγές στις

Διαβάστε περισσότερα

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση», με τη συγχρηματοδότηση

Διαβάστε περισσότερα

Ο τόπος µας. Το σχολείο µας. Πολιτισµός. Η τάξη µας

Ο τόπος µας. Το σχολείο µας. Πολιτισµός. Η τάξη µας Ο τόπος µας Το σχολείο µας Πολιτισµός Η τάξη µας Ο ΤΟΠΟΣ ΜΑΣ Ανάµεσα στις ακτές του νοµού Μαγνησίας και τη Σκόπελο και απέναντι από το Πήλιο, βρίσκεται η Σκιάθος, ένα νησί µε έκταση 48 τετραγωνικά χιλιόµετρα.

Διαβάστε περισσότερα

Το Νησάκι βρίσκεται στη βορειοανατολική ακτή της Κέρκυρας και μόλις 25χλμ από την πόλη της Κέρκυρας.

Το Νησάκι βρίσκεται στη βορειοανατολική ακτή της Κέρκυρας και μόλις 25χλμ από την πόλη της Κέρκυρας. Το Νησάκι είναι άλλο ένα ήσυχο και γραφικό χωριό στη βορειοανατολική ακτή της Κέρκυρας. Στο παρελθόν, σύμφωνα με τους παλιούς χωρικούς, το Νησάκι ήταν ένα μικρό βραχώδες νησί, το οποίο ενώθηκε με την στεριά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ Θ. Παπαδημητρίου, Π. Σιδηρόπουλος, Δ. Μιχαλάκης, Μ. Χαμόγλου, Ι. Κάγκαλου Φορέας Διαχείρισης Περιοχής Οικοανάπτυξης Κάρλας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Οι περιοχές των τροπικών δασών όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται στη Νότια Αμερική(γύρω από τον ισημερινό), στη Βόρεια Αμερική(ανάμεσα από τον Τροπικό του

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση της αισθητικής αξίας δασογεωργικών και γεωργικών συστημάτων

Αξιολόγηση της αισθητικής αξίας δασογεωργικών και γεωργικών συστημάτων Αξιολόγηση της αισθητικής αξίας δασογεωργικών και γεωργικών συστημάτων Α. Σιδηροπούλου 1, M. Βραχνάκης 2, Γ. Φωτιάδης 3 και Δ. Μπούσμπουρας 4 1 Εργαστήριο Λιβαδικής Οικολογίας, Τ.Θ. 286, Α.Π.Θ., Τ.Κ. 54124,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα

Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα Μελισσοκόμος Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα Ο Ευκάλυπτος ο torquata όπως όλοι σχεδόν οι ευκάλυπτοι κατάγεται και αυτός από την μακρινή Αυστραλία, και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

Δασογεωργικά συστήματα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης

Δασογεωργικά συστήματα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης Δασογεωργικά συστήματα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης Κωνσταντίνος Θ. Μαντζανάς Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Σχολή Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΒΛΑΠΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑ ΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Αγγελική Παπαπαύλου Αριθμός Φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής *Βασικές μορφές προσανατολισμού *Προσανατολισμός με τα ορατά σημεία προορισμού στη φύση *Προσανατολισμός με τον ήλιο *Προσανατολισμός από τη σελήνη

Διαβάστε περισσότερα