Η ΚΡΙΣΗ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΗΣ ΒΑΪΜΑΡΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΚΡΙΣΗ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΗΣ ΒΑΪΜΑΡΗΣ"

Transcript

1

2 Η ΚΡΙΣΗ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΗΣ ΒΑΪΜΑΡΗΣ Η πολιτισμική ιστορία της Κβαντικής Θεωρίας Επιμέλεια Θόδωρος Αραμπατζής Κώστας Γαβρόγλου ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυτική δωρεά Παγκρητικής Eνώσεως Aμερικής Hρακλειο 2012

3 ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Ίδρυμα Tεχνολογίας & Έρευνας Hράκλειο Kρήτης, T.Θ. 1385, Tηλ , Fax: Aθήνα: Κλεισόβης 3, Tηλ , Fax: ΣΕΙ ΡΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΣΕΙΡΑΣ: ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ πρωτότυπων άρθρων: [1] Paul Forman, «Weimar Culture, Causality, and Quantum Theory, : Adaptation by German Physicists and Mathematicians to a Hostile Intellectual Envirinment», Historical Studies in the Physical Sciences, 3 (1971): Translated with permission of the University of Pennsylvania Press and by the author, 2008, 2009 [2] John Hendry, «Weimar Culture and Quantum Causality», History of Science, 18 (1980), Translated with permission of Science History Publications and by the author, 2008 [3] M. Norton Wise, «Pascual Jordan: Quantum Mechanics, Psychology, National Socialism», in M. Renneberg & M. Walker (ed.), Science, Technology and National Socialism, Cambridge University Press, 1994, pp Translated with permission of the Cambridge University Press and by the author, 2008 [4] Paul Forman, «Reflections on the rejection of Weimar Culture, Causality, and Quantum Theory by modern and by postmodern historians of science». Translated with permission by the author, για την ελληνική γλώσσα: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης Μετάφραση: Βαρβάρα Σπυροπούλου Επιστημονική επιμέλεια: Θόδωρος Αραμπατζής Κώστας Γαβρόγλου Επιμέλεια κειμένου: Αργύρης Παπασυριόπουλος Σελιδοποίηση: Παρασκευή Βλάχου (ΠΕΚ) Εκτύπωση βιβλιοδεσία: ΑΛΦΑΒΗΤΟ Σχεδίαση εξωφύλλου: Βάσω Αβραμοπούλου ISBN

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή των επιμελητών: Οι δυνατότητες για μια κοινωνική και πολιτισμική ιστορία της σύγχρονης φυσικής... xi Πολ Φόρμαν Το πολιτισμικό περιβάλλον της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, η αιτιότητα και η κβαντική θεωρία, : Η προσαρμογή των Γερμανών φυσικών και μαθηματικών σε ένα εχθρικό διανοητικό περιβάλλον... 1 I. Το πολιτισμικό πλαίσιο στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης ως εχθρικό πνευματικό περιβάλλον Όπως το αντιλαμβάνονται οι φυσικοί και οι μαθηματικοί Όπως βεβαιώνεται από άλλους παρατηρητές Πνευματικοί σύμμαχοι: Ο Κύκλος της Βιέννης και το Μπάουχαους Εκπαιδευτικά ιδεώδη και μεταρρυθμίσεις Η κρίση της επιστήμης Ο Σπένγκλερ και Η παρακμή της Δύσης II. Η προσαρμογή της ιδεολογίας στο διανοητικό περιβάλλον Εισαγωγή Από το θετικισμό στη φιλοσοφία της ζωής Η συνθηκολόγηση με τη θεωρία του Σπένγκλερ Η σφοδρή επιθυμία για κρίσεις III. «Εγκαταλείποντας την αιτιότητα»: Η γνώση προσαρμόζεται στο διανοητικό περιβάλλον Εισαγωγή. Η έννοια της αιτιότητας Οι πρώτες νύξεις μιας διαφωνίας, vii

5 Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ 3. Προσηλυτισμοί στο δόγμα της μη αιτιότητας, α. Οι πρώτοι προσήλυτοι: Έξνερ και Βάιλ β. Καλοκαίρι και φθινόπωρο του 1921: φον Μίσες, Σότκι, Νερνστ, κ.ά γ. Σημαντικές μεταγενέστερες μεταστροφές: Σρέντινγκερ και Ράιχενμπαχ Οι αμετανόητοι κόντρα στο ρεύμα, Η κατάσταση γύρω στο Η τελευταία αντίσταση της αιτιότητας, Συμπέρασμα Τζων Χέντρι Το πολιτισμικό περιβάλλον της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και η κβαντική αιτιότητα Οι θέσεις του Φόρμαν Το διανοητικό περιβάλλον της Βαϊμάρης Η γενική προσαρμογή των φυσικών και των μαθηματικών στο περιβάλλον τους Το θέμα της αιτιότητας Περίληψη και συζήτηση Νόρτον Μ. Γουάιζ Πάσκουαλ Γιόρνταν: κβαντομηχανική, ψυχολογία, εθνικοσοσιαλισμός Διαισθητική κβαντομηχανική Ο ρόλος του Μπορ Η ταυτότητα Ο αυθορμητισμός Το κείμενο του Γιόρνταν Στοχαστικός θετικισμός Η μη δυνατότητα αντικειμενοποίησης Η συμπληρωματικότητα και η θεωρία μετασχηματισμού Βιολογία, ψυχολογία και παραψυχολογία Θεωρία της ενίσχυσης και φαινομενολογική τελεολογία Ο οργανισμός είναι μια μικροσκοπική οντότητα Ο σχηματισμός ολοκληρωμένων δομών Η σκοπιμότητα Ψυχανάλυση και παραψυχολογία Συμπεράσματα και ηθικό δίδαγμα Μπορεί η ναζιστική ιδεολογία να κάνει καλή κβαντομηχανική; viii

6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Οι αντιστροφές Διεθνισμός και αντισημιτισμός Πολιτική ισχύος από το NSDAP στο CDU Πολ Φόρμαν Ορισμένες σκέψεις για την απόρριψη από νεωτερικούς και μετανεωτερικούς ιστορικούς της επιστήμης του άρθρου «Το πολιτισμικό περιβάλλον της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, η αιτιότητα και η κβαντική θεωρία» Η χαρακτηριστική μεθοδολογία των επιστημονικών κλάδων ήταν το πλαίσιο της σύνθεσης Η απόρριψη της «Βαϊμάρης» από τους νεωτερικούς και τους προνεωτερικούς Η απόρριψη της «Βαϊμάρης» από τους μετανεωτερικούς Πάρθια βέλη Ευρετήριο ονομάτων ix

7 ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ & ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ Οι δυνατότητες για μια κοινωνική και πολιτισμική ιστορία της σύγχρονης φυσικής Η έκδοση αυτή αποτελεί συνέχεια των προβληματισμών που αναπτύχθηκαν στο βιβλίο Ο Αϊνστάιν και η Σχετικότητα Ιστορικές Μελέτες. 1 Έχουν γραφτεί ιδιαίτερα σημαντικά έργα που πραγματεύονται, από την οπτική της κοινωνικής ιστορίας, διάφορες φάσεις της φυσικής από τον 16ο αιώνα και μετά. Ωστόσο, οι εξελίξεις στη φυσική στις αρχές του 20ού αιώνα παραμένουν δυσπρόσιτες σε μια τέτοια οπτική. Όπως στο βιβλίο για τη θεωρία της σχετικότητας έτσι και στην έκδοση αυτή, συμπεριλάβαμε εμβληματικά κείμενα της πολιτισμικής και κοινωνικής ιστορίας της φυσικής που έδωσαν έναυσμα για ιδιαίτερα γόνιμες συζητήσεις ανάμεσα στα μέλη της κοινότητας των ιστορικών των επιστημών, αλλά και ανάμεσα σε πολλούς φυσικούς. Στη διάρκεια του πρώτου τετάρτου του 20ού αιώνα αναθεωρείται πλήρως ο τρόπος θέασης της φύσης. Το 1905, με τη δημοσιοποίηση της ειδικής θεω ρίας της σχετικότητας, ανατρέπεται η απολυτοκρατική αντίληψη του Ισαάκ Νεύτωνα για τον χώρο και τον χρόνο, που θεωρούνταν αυθύπαρκτες οντότητες, ανεξάρτητες από την ύλη και τις διαδικασίες μέτρησης χωρικών και χρονικών διαστημάτων. Με αφετηρία τη διασαφήνιση της έννοιας του ταυτόχρονου, ο Αϊνστάιν, σε αντίθεση με τον Νεύτωνα, σχετικοποιεί τη χρονική διάρκεια (ενός συμβάντος) και το μήκος (ενός αντικειμένου) ως προς την κινητική κατάσταση του παρατηρητή που μετράει αυτά τα μεγέθη, φέρνοντας στην επιφάνεια 1 Θ. Αραμπατζής & Κ. Γαβρόγλου (επιμ.), Ο Αϊνστάιν και η σχετικότητα: ιστορικές μελέτες (Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2005). xi

8 ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ & ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ μια βαθύτερη ενότητα του χρόνου και του χώρου. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1915/1916, επεκτείνει τη θεωρία της σχετικότητας στα φαινόμενα της βαρύτητας, αναδεικνύοντας την αλληλεξάρτηση του χωροχρόνου και της ύλης. Η μαθηματική περιγραφή των επιταχυνόμενων κινήσεων οδήγησε στην αλληλεξάρτηση της «δομής» του χώρου και της κατανομής της ύλης, και στην πρόβλεψη καινοφανών οντοτήτων, όπως οι μαύρες οπές. Η εδραίωση της κβαντικής θεωρίας ακολουθεί μια πολύ πιο σύνθετη πορεία που ξεκινά το 1900 με τη θεωρία του Μαξ Πλανκ (Max Planck, ) για την ακτινοβολία του μέλανος σώματος. Το 1905 ο Αϊνστάιν, αξιοποιώντας τη θεωρία του Πλανκ, οδηγείται στην ερμηνεία του φωτοηλεκτρικού φαινομένου και το 1913 ο Νιλς Μπορ (Niels Bohr, ) εισάγει στοιχεία της κβαντικής θεωρίας στη μελέτη της δομής του ατόμου. Η μεγάλη επιτυχία του ατομικού μοντέλου που προτείνει ο Μπορ εγκαινιάζει ουσιαστικά και τις απαρχές των διεργασιών που θα αποτελέσουν το υπόβαθρο για τη διατύπωση, το , μιας πλήρους θεωρίας για τον μικρόκοσμο από τους Βέρνερ Χάιζενμπεργκ (Werner Heisenberg, ) και Έρβιν Σρέντινγκερ (Erwin Schrödinger, ). Η θεωρία αυτή, από την πρώτη στιγμή, παρουσίασε σοβαρά προβλήματα ερμηνείας. Σε αντίθεση με τα «παράξενα» φαινόμενα της (ειδικής και γενικής) θεωρίας της σχετικότητας που έγιναν αποδεκτά μέσω της πειραματικής επιβεβαίωσης των ποσοτικών προβλέψεων της θεωρίας, δεν συνέβη το ίδιο στην περίπτωση της κβαντομηχανικής. Οι πειραματικοί έλεγχοι, όσο και αν ενίσχυαν την εγκυρότητα της κβαντομηχανικής, δεν μπορούσαν να επιλύσουν ένα ερμηνευτικό πρόβλημα: το ότι η θεωρία οδηγούσε στο συμπέρασμα πως η φύση είναι ασυνεχής και, κυρίως, μη αιτιοκρατική. Η ερμηνεία που σταδιακά επικράτησε, χωρίς ωστόσο να γίνει καθολικά αποδεκτή, ήταν ότι ο πιθανοκρατικός χαρακτήρας της κβαντομηχανικής δεν ήταν έκφραση της άγνοιας που έχουμε για ορισμένες παραμέτρους του μικρόκοσμου, όπως, π.χ., συνέβαινε στην περίπτωση της στατιστικής μηχανικής. Η πιθανοκρατία, σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία η οποία καθιερώθηκε ως η ερμηνεία της Κοπεγχάγης, αποτελούσε εγγενές στοιχείο της φυσικής πραγματικότητας και, επομένως, υπονόμευε τον αιτιοκρατικό χαρακτήρα της φύσης που αποτελούσε θεμελιώδη προϋπόθεση της φυσικής και όχι μόνον, όπως αυτή είχε διαμορφωθεί από τον 17ο αιώνα. Πολλές από τις ρηξικέλευθες αυτές ιδέες και τις επιμέρους επαναστάσεις που επέφεραν στη φυσική έχουν μελετηθεί συστηματικά από ιστορικούς και φιλοσόφους των φυσικών επιστημών. Έχει διερευνηθεί ενδελεχώς η «εσωτερική» ιστορία της θεωρίας της σχετικότητας και της κβαντομηχανικής: οι δια δικασίες συγκρότησης και τεκμηρίωσής τους, ο ρόλος των πειραματικών αποτελεσμά- xii

9 ΕΙΣΑΓΩΓΗ των στη διατύπωση και εδραίωσή τους, οι παλινδρομήσεις της επιστημονικής κοινότητας ως προς την αποδοχή τους. 2 Επίσης, έχουν υπάρξει πολλές και πολύπλευρες διερευνήσεις αυτών των θεωριών στη φιλοσοφία των επιστημών, με στόχο, αφ ενός, την αποσαφήνιση των εννοιών του χώρου, του χρόνου και της αιτιότητας, και, αφ ετέρου, τη συγκρότηση της εικόνας της πραγματικότητας που απορρέει από τη θεωρία της σχετικότητας και την κβαντομηχανική. Το ερώτημα, όμως, που έχει ελάχιστα διερευνηθεί είναι αν κοινωνικοί, πολιτικοί, ιδεολογικοί και πολιτισμικοί παράγοντες έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση και αποδοχή αυτών των νέων θεωριών. Και εδώ μπορεί να γίνει μία αξιοσημείωτη παρατήρηση: στο ίδιο διάστημα στις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα παρατηρούνται ριζικές αλλαγές στην πεζογραφία, την ποίηση, τη ζωγραφική, τη μουσική και την αρχιτεκτονική, όπου αναδύονται και κυριαρχούν νέοι εκφραστικοί τρόποι οι οποίοι έρχονται σε έντονη ρήξη με την παράδοση. Μεταξύ αυτών η τάση προς την αφαίρεση, η έμφαση στη μορφή (έναντι του περιεχομένου) και στην αυτονομία του έργου τέχνης. Η περίπτωση της ζωγραφικής, όπου παρατηρείται μια αποστασιοποίηση από τη ρεαλιστική αναπαράσταση του φυσικού κόσμου, είναι αντιπροσωπευτική. Αντίστοιχα, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο διαβάζουμε πεζογραφία και ποίηση, βλέπουμε πίνακες ζωγραφικής, ακούμε μουσική, κ.λπ. Για αυτές τις πτυχές της ανθρώπινης δημιουργικότητας/δραστηριότητας είναι απολύτως νόμιμο να διερευνάται ο ρόλος του κοινωνικού περίγυρου, και μάλιστα με ερωτήματα που συχνά έθεταν και θέτουν οι ίδιοι οι δημιουργοί. Η κατάσταση όσον αφορά τις φυσικές επιστήμες είναι εντελώς διαφορετική. Η ίδια κατηγορία ερωτημάτων συναντά την αντίδραση ή, στην καλύτερη περίπτωση, την ανοχή των φυσικών επιστημόνων. Οι απαντήσεις σε αυτήν την κατηγορία ερωτημάτων θεωρείται ότι δεν «προσθέτουν» τίποτα το ιδιαίτερο, ούτε στην επιστήμη αλλά ούτε και στην κατανόηση της εξέλιξής της. Η πλειονότητα των φυσικών επιστημόνων υιοθετεί ένα συσσωρευτικό σχήμα για την εξέλιξη της γνώσης: η στέρεα γνώση οδηγεί σε πρόσθετη γνώση και, σπανίως, μεγάλες διάνοιες συλλαμβάνουν νέες επαναστατικές ιδέες. Ο κοινωνικός και πολιτισμικός περίγυρος, σύμφωνα με αυτό το σχήμα ακόμη και αν επηρεάζει τις απαρχές κάποιων θεωριών δεν επηρεάζει τη φυσική «αυτήν καθ εαυτή» και η όποια συσχέτιση της εξέλιξής της με παραμέτρους αυτού του είδους μας απομακρύνει από την «ίδια τη φυσική». 2 Για τη θεωρία της σχετικότητας βλ. Αραμπατζής & Γαβρόγλου, ό.π. (σημ. 1). Για την κβαντική θεωρία, βλ. H. Kragh, Oι γενιές των κβάντων (Αθήνα: Κάτοπτρο, 2004). xiii

10 ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ & ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ Για πολλές δεκαετίες οι περισσότεροι ιστορικοί των επιστημών είχαν παρόμοια θετικιστική νοοτροπία με τους επιστήμονες που ασχολούνταν, συνήθως ερασιτεχνικά, με την ιστορία των επιστημών: σημασία είχε η ορθολογική ανασυγκρότηση της διαμόρφωσης των «σωστών» επιστημονικών θεωριών, με βάση, κατ αρχάς, τις δημοσιευμένες πηγές (εργασίες σε επιστημονικά περιοδικά, επιστημονικά εγχειρίδια και διαλέξεις) και, κατά δεύτερο λόγο, το διαθέσιμο αρχειακό υλικό (χειρόγραφα με πρόχειρους υπολογισμούς, εργαστηριακά σημειωματάρια, και αλληλογραφία). Οι ιδέες και οι έννοιες είχαν κυρίαρχο ρόλο σε αυτήν την ορθολογική ανασυγκρότηση. Εκεί βρισκόταν η πηγή των εξελίξεων. Ωστόσο, ήδη από τη δεκαετία του 1930 εμφανίζονται οι πρώτες απόπειρες υπέρβασης του θετικιστικού τρόπου προσέγγισης της ιστορίας των επιστημών. Παρά το γεγονός ότι οι θετικιστικές αντιλήψεις για την επιστήμη παραμένουν κυρίαρχες, υπάρχουν έργα που έμπρακτα αμφισβητούν την καταλληλότητα μιας τέτοιας αντίληψης για την ιστορία των επιστημών. Και παρά το γεγονός ότι κυρίαρχη ιστοριογραφική προσέγγιση παραμένει η ανάδειξη της εσωτερικής συνέπειας των «μεγάλων έργων» στην ιστορία των επιστημών και η έμφαση στο ρόλο της ιδιοφυίας, αρχίζουν, ταυτοχρόνως, να μορφοποιούνται νέες ιστοριογραφικές προσεγγίσεις με κοινωνιολογικό προσανατολισμό. Στο Λονδίνο, στις 2 Ιουλίου του 1931 και στο πλαίσιο του Βʹ Διεθνούς Συνεδρίου Ιστορίας των Επιστημών και της Τεχνολογίας, η εισήγηση που έμελε να παίξει ιστορικό ρόλο ήταν αυτή του Μπόρις Χέσσεν (Boris Hessen, ). Ήταν η πρώτη συγκροτημένη εναλλακτική πρόταση στην απόλυτη κυριαρχία της θετικιστικής άποψης για την επιστήμη και την ιστορία της. Ο Χέσσεν αποπειράθηκε να εξηγήσει το γνωσιακό περιεχόμενο του έργου του Νεύτωνα, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Μαθηματικές Αρχές της Φυσικής Φιλοσοφίας), ως αποτέλεσμα της μελέτης της τεχνολογίας των μηχανών της εποχής και υποστήριξε πως, λόγω των ιδεολογικών περιορισμών που υφίσταται η επιστήμη στην Αγγλία την περίοδο της Ένδοξης Επανάστασης (1688), με την ταξική συναίνεση και τους συμβιβασμούς που την χαρακτηρίζουν, ο Νεύτων δεν υιοθέτησε πλήρως τη μηχανιστική αντίληψη για τον κόσμο και προσάρμοσε την έννοια της ύλης που είχε διαμορφώσει έτσι ώστε να μπορεί να εισαγάγει τον Θεό στον υλικό κόσμο. Το 1935, ο Ρόμπερτ Μέρτον (Robert Merton, ) ολοκληρώνει τη διδακτορική του διατριβή με τίτλο Science, Technology and Society in Seventeenth-Century England (Επιστήμη, Τεχνολογία και Κοινωνία στην Αγγλία του 17ου Αιώνα), η οποία εκδόθηκε το Ο Μέρτον υπογράμμισε τη σημασία της θεσμικής έκφρασης της επιστήμης και του αξιακού συστήματος xiv

11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ που διέπει τις πρακτικές των επιστημόνων, θεωρούσε δε ότι ο γνωσιακός πυρήνας της επιστήμης δεν επηρεάζεται από εξωτερικές επιδράσεις. Αυτές όμως επηρεάζουν το ρυθμό της επιστημονικής προόδου και μπορούν να αλλάξουν και την κατεύθυνσή της. Ο Μέρτον υποστήριξε τη στενή σχέση ανάμεσα στην πουριτανική εκδοχή του αγγλικού προτεσταντισμού και τους νέους επιστημονικούς θεσμούς, ιδιαίτερα τη Βασιλική Εταιρεία (Royal Society), που προωθούσαν τη συγ κεκριμένη αυτή δραστηριότητα. Το 1942 ο Έντγκαρ Τσίλσελ (Edgar Zilsel, ) διατυπώνει μια ακόμη πιο εκλεπτυσμένη ανάλυση. Η εξέλιξη της επιστήμης το 16ο και το 17ο αιώνα οφείλεται στις σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα σε τρεις κοινωνικές κατηγορίες οι οποίες προϋπήρχαν: Τους λογίους των πανεπιστημίων, τους κοσμικούς ουμανιστές (εννοώντας τους ουμανιστές που δεν ήταν κληρικοί) και τους τεχνίτες. Η συνεύρεση αυτών των φορέων στις πόλεις, που έγιναν οι κατεξοχήν χώροι καπιταλιστικής παραγωγής, οδήγησε σε συνθέσεις από τις οποίες προέκυψαν τα έργα που οδήγησαν στην καθιέρωση της σύγχρονης επιστήμης. Ο Τζων Ντέσμοντ Μπερνάλ (John Desmond Bernal, ), από τους πιο γνωστούς μελετητές της κρυσταλλικής δομής της ύλης, καθηγητής φυσικής στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και μέλος της Βασιλικής Εταιρείας, αποτελεί το επιφανέστερο μέλος μιας ομάδας επιστημόνων οι οποίοι από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 εκδηλώνουν έντονη κοινωνική δραστηριότητα γύρω από θέματα επιστήμης και τεχνολογίας. Ανάμεσά τους ο Τζων Χαλντέιν (John Haldane, ), o Τζόζεφ Νήνταμ (Joseph Needham, ) και ο Τζούλιαν Χάξλεϋ (Julian Huxley, ). Επηρεασμένοι από τη σοβιετική πολιτική της προγραμματισμένης έρευνας και εφαρμογής των επιστημονικών επιτευγμάτων, επιδίδονται στη συγγραφή άρθρων και βιβλίων σχετικών με την Ιστορία των Επιστημών. Ο Μπερνάλ προσπάθησε να υποστηρίξει την ιδέα ότι οι γενικότεροι θεωρητικοί προβληματισμοί που κατευθύνουν τις έρευνες των επιστημόνων επηρεάζονται από κοινωνικά γεγονότα και κοινωνικές πιέσεις. Ωστόσο, τέτοιου είδους κοινωνιολογικές αναλύσεις θα παραμείνουν περιθωριακά εγχειρήματα τα οποία, την εποχή που δημοσιοποιούνται, δεν συγκινούν την πλειονότητα των ιστορικών των επιστημών. Το κυρίαρχο κλίμα στην κοινότητα των τελευταίων άρχισε να αλλάζει από τη δεκαετία του Η ιστορία των επιστημών σταδιακά αποκτά μια σχετική αυτονομία από 3 Η αλλαγή αυτή σχετίζεται με τη διαμόρφωση μιας νέας ιστοριογραφικής προσέγγισης, της λεγόμενης κοινωνικής κατασκευασιοκρατίας. Βλ. Κ. Γαβρόγλου Το Παρελθόν των Επιστημών ως Ιστορία (Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2004). xv

12 ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ & ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ τις φυσικές επιστήμες και πολλοί ιστορικοί των επιστημών έρχονται σε επαφή με τους (νέους) προβληματισμούς των ιστορικών κυρίως τον αυξανόμενο προσανατολισμό τους προς την κοινωνική ιστορία. Την ίδια περίοδο εδραιώνονται οι καταλυτικές κριτικές στον λογικό θετικισμό, και η φιλοσοφία της επιστήμης ανασυγκροτείται με βάση διαφορετικές αρχές. Νέα ερωτήματα, η διερεύνηση των οποίων προϋπέθετε την υιοθέτηση μεθόδων της κοινωνικής ιστορίας, τίθενται όλο και πιο επιτακτικά: Πώς μπορεί να κατανοηθεί η ανάδειξη νέων, και συχνά επαναστατικών, επιστημονικών θεωριών σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο και σε έναν συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο; Μπορεί να επιτευχθεί η κατανόηση αυτή μόνο μέσα από τη μελέτη της «εσωτερικής» εξέλιξης των επιστημονικών ιδεών και των πειραματικών ανακαλύψεων; Ή μήπως ο κοινωνικός περίγυρος επηρεάζει, ή ενδεχομένως και προκαλεί, την ανάδειξη νέων θεωρήσεων της φύσης; Πώς πείθεται η επιστημονική κοινότητα για την αλήθεια των θεωριών εξαιτίας πειραματικών αποτελεσμάτων ή και μέσω άλλων, κοινωνικά προσδιορισμένων, διαδικασιών; Μήπως οι διαδικασίες καθιέρωσης νέων επιστημονικών κλάδων συνιστούν, εν τέλει, διαδικασίες νομιμοποίησής τους και πρέπει να αναζητηθούν σε μη ακαδημαϊκούς/ αυστηρά επιστημονικούς χώρους; Μήπως, τελικά, η παραδοχή της απόλυτης αυτονομίας του επιστημονικού φαινομένου μας εμποδίζει να κατανοήσουμε την περίπλοκη ιστορική του πορεία; Τέλος, πρέπει τέτοιου είδους ερωτήματα να τίθενται για την πληρέστερη κατανόηση της ιστορίας των επιστημών, ή είναι επί της ουσίας αποπροσανατολιστικά και δεν συμβάλλουν στην κατανόηση της επιστήμης; Πρόσφατα, ο Πήτερ Γκάλισον καθηγητής ιστορίας των επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και κάτοχος διδακτορικού στη φυσική μελέτησε την ιστορία της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας από μια κοινωνική οπτική. Με βάση ένα εκτεταμένο αρχειακό υλικό, ο Γκάλισον επιχείρησε να κατανοήσει το έργο του Αϊνστάιν στο πλαίσιο των οικονομικών, πολιτικών, και τεχνολογικών εξελίξεων της περιόδου που έδρασε. Το πρόβλημα του συγχρονισμού απομακρυσμένων ρολογιών, που παίζει κεντρικό ρόλο στην Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας, ήταν το κυρίαρχο τεχνολογικό πρόβλημα στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Συγκεκριμένοι οικονομικοί, πολιτικοί και τεχνολογικοί λόγοι, όπως ήταν η ενοποίηση των αγορών, οι ανάγκες των αποικιοκρατικών Δυνάμεων για πλήρη χαρτογράφηση του πλανήτη, η επέκταση των σιδηροδρομικών και τηλεγραφικών δικτύων και η ανάγκη υπερεθνικού συντονισμού τους, κατέστησαν επιτακτική τη δημιουργία συμβάσεων για την ενοποίηση του χρόνου και τον συγχρονισμό ρολογιών που απείχαν πολύ μεταξύ τους. xvi

13 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σε αυτό το διευρυμένο ιστορικό πλαίσιο αναδεικνύονται ορισμένες πτυχές της ζωής του Αϊνστάιν που δεν είχαν συνδυαστεί με το επιστημονικό του έργο. Αν και ήταν γνωστό ότι, από το 1902 έως το 1909, ο Αϊνστάιν εργαζόταν στο Γραφείο Ευρεσιτεχνιών στη Βέρνη, δεν είχε γίνει συστηματική προσπάθεια να συνδεθεί η επαγγελματική του δραστηριότητα με την «καθαρή» επιστημονική του έρευνα. Είναι αξιοσημείωτο ότι μέρος των αρμοδιοτήτων του Αϊνστάιν ήταν η εξέταση ευρεσιτεχνιών που αφορούσαν ηλεκτρικούς μηχανισμούς για τον συγχρονισμό απομακρυσμένων ρολογιών (π.χ., κατά μήκος του σιδηροδρομικού δικτύου). 4 Πολύ νωρίτερα, ένας άλλος Αμερικανός ιστορικός των επιστημών, ο Πολ Φόρμαν (Paul Forman), είχε εξετάσει εάν ιδεολογικοί και πολιτισμικοί παράγοντες θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη ριζική παρέκκλιση της ερμηνείας της κβαντομηχανικής από την κλασική φυσική. Στη ρηξικέλευθη μελέτη του, που δημοσιεύθηκε το 1971, ο Φόρμαν υποστηρίζει ότι η διαμόρφωση της κβαντικής φυσικής ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα στη γερμανόφωνη Ευρώπη μετά τον Αʹ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της νέας κβαντομηχανικής, ο μη αιτιακός της χαρακτήρας, δεν ήταν, σύμφωνα με τον Φόρμαν, προϊόν των εσωτερικών εξελίξεων στη φυσική, αλλά αποτέλεσμα της οικειοποίησης από πολλούς φυσικούς της ιδεολογίας του ανορθολογισμού που κατείχε ηγεμονική παρουσία στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Η ερμηνεία της κβαντομηχανικής, με άλλα λόγια, αντανακλούσε μια ιδιόμορφη κατάσταση στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης: τη γενικευμένη αίσθηση κρίσης (στην κοινωνία, τον πολιτισμό, και τη γνώση), που εκφράστηκε με την απόρριψη του ορθού λόγου και της μηχανιστικής σκέψης από πολλούς διανοού μενους της εποχής, συμπεριλαμβανομένων και επιστημόνων. Η επιχειρηματολογία του Φόρμαν αποτελεί την πρώτη κοινωνιολογική ερμηνεία της ιστο ρίας της φυσικής του 20ού αιώνα. Στο βιβλίο αυτό έχουμε συγκεντρώσει τέσσερα άρθρα που εξετάζουν, από διαφορετική οπτική γωνία το καθένα, την περίπλοκη σχέση ανάμεσα στη νεότερη φυσική και στο κοινωνικο-πολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο διαμορφώθηκε. Το πρώτο άρθρο, αυτό του Φόρμαν, άνοιξε νέους ορίζοντες στην ιστοριογραφία των επιστημών, αναδεικνύοντας τη δυνατότητα να ερμηνευθεί η εξέλιξη της νεότερης φυσικής με βάση τα κοινωνικά και πολιτισμικά της συμφραζόμενα. Όπως ήταν αναμενόμενο, προκάλεσε ένα μεγάλο εύρος συζητήσεων για τη σχέση (ή την απουσία σχέσης) των επιστημονικών ιδεών με το κοινωνι- 4 P. Galison, Τα ρολόγια του Αϊνστάιν, οι χάρτες του Πουανκαρέ: Οι αυτοκρατορίες του xρόνου (Αθήνα: Κάτοπτρο, 2007). xvii

14 ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ & ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ κό και πολιτισμικό πλαίσιο εντός του οποίου διαμορφώνονται. 5 Ενδεικτικό του διεθνούς ενδιαφέροντος είναι το γεγονός ότι η εργασία αυτή έχει μεταφραστεί στα Ιταλικά, Ισπανικά, Πορτογαλικά και Γερμανικά. Το δεύτερο και το τρίτο άρθρο στο ανά χείρας βιβλίο, των ιστορικών της φυσικής Τζων Χέντρι και Νόρτον Γουάιζ, αντίστοιχα, αποτελούν αντιπροσωπευτικά δείγματα του τρόπου με τον οποίο προσελήφθη η «θέση Φόρμαν» από την κοινότητα των ιστορικών των επιστημών. Ο μεν Χέντρι αμφισβητεί ευθέως τη συνάφεια των εξελίξεων στην κβαντική θεωρία με τα ιδεολογικά ρεύματα στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και υποστηρίζει ότι υπήρχαν σοβαροί «εσωτερικοί» λόγοι που ώθησαν τους φυσικούς στην απόρριψη της αιτιότητας. Ο δε Γουάιζ αποδέχεται τον καθοριστικό ρόλο της περιρρέουσας ατμόσφαιρας για τη διαμόρφωση της κβαντικής φυσικής, αλλά απορρίπτει τη μηχανιστική προσέγγιση του Φόρμαν που αντιλαμβάνεται τις κοινωνικές και πολιτισμικές επιρροές ως καταναγκαστικές δυνάμεις που υποτάσσουν τους επιστήμονες. Τέλος, ο τόμος κλείνει με μια πρόσφατη εργασία του ίδιου του Φόρμαν, η οποία δημοσιεύεται για πρώτη φορά, όπου απαντά στην κριτική που ασκήθηκε στο έργο του. Στόχος του βιβλίου, στο σύνολο του, είναι να παρουσιάσει στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό τη συζήτηση για τη «θέση Φόρμαν», διερευνώντας τόσο τις ιστοριογραφικές προκείμενες της κοινωνικής ιστορίας των επιστημών όσο και την ιστορία της κβαντικής φυσικής. Ευχαριστούμε θερμά όσους και όσες συνέβαλαν στην έκδοση αυτού του βιβλίου: τον Πολ Φόρμαν και τον Νόρτον Γουάιζ που παραχώρησαν με προθυμία την άδεια να δημοσιεύσουμε τα κείμενά τους τη Βαρβάρα Σπυροπούλου για την εξαιρετική μετάφραση των ιδιαίτερα απαιτητικών κειμένων τη Μαρία Ζαρίφη για τη μετάφραση πολλών αποσπασμάτων από τα γερμανικά την Inga Mutte, τον Δημήτρη Παπαμαντέλλο, τη Συλβί Παπαμαντέλλου, τον Γιώργο Ξηρο παΐ δη και τον Παναγιώτη Θανασά για την απόδοση ορισμένων τεχνικών όρων από τα γερμανικά τον Στέλιο Βιρβιδάκη και την Έφη Γαζή για τις υποδείξεις τους σχετικά με τη μετάφραση των όρων «Disciplinary» και «Disciplinarity» τον Αργύρη Παπασυριόπουλο για την ενδελεχή γλωσσική επιμέλεια των κειμένων την Αντωνία Παυλή για την τεχνική υποστήριξη τέλος, τη Διονυσία Δασκάλου των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης και τον Διευθυντή τους, Στέφανο Τραχανά, για τις εποικοδομητικές συμβουλές τους. 5 Βλ. C. Carson, A. Kojevnikov, & H. Trischler (eds.), Weimar Culture and Quantum Mechanics: Selected Papers by Paul Forman and Contemporary Perspectives on the Forman Thesis (London: Imperial College Press and World Scientific Publishing, 2011). xviii

15 ΠΟΛ ΦΟΡΜΑΝ * Το πολιτισμικό περιβάλλον της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, η αιτιότητα και η κβαντική θεωρία, : Η προσαρμογή των Γερμανών φυσικών και μαθηματικών σε ένα εχθρικό περιβάλλον Έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς ότι ακόμη και η φυσική, ένας κλάδος που δεσμεύεται αυστηρά από τα πειραματικά αποτελέσματα, οδηγείται σε μονοπάτια απολύτως παράλληλα με τα μονοπάτια των διανοητικών κινημάτων σε άλλους τομείς [της σύγχρονης ζωής]. Gustav Mie, από τον εναρκτήριο λόγο του ως Καθηγητή Φυσικής, Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ, 26 Ιανουαρίου Στο πιο πρωτότυπο και γόνιμο μέρος του βιβλίου του με τίτλο The Conceptual Development of Quantum Mechanics (Η εννοιολογική εξέλιξη της κβαντομηχανικής), ο Μαξ Γιάμερ βεβαιώνει ότι «ορισμένες φιλοσοφικές ιδέες του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα όχι μόνο προετοίμασαν τη σχετική πνευματική ατμόσφαιρα αλλά και συνέβαλαν αποφασιστικά στη διαμόρφωση των νέων εννοιών της σύγχρονης κβαντικής θεωρίας» 1 πιο συγκεκριμένα, «η κυρι- * Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Historical Studies in the Physical Sciences 3 (1971): To 1971 ο Πολ Φόρμαν δίδασκε ιστορία των επιστημών στον Πανεπιστήμιο του Ρότσεστερ. Στη συνέχεια εργάστηκε ως ερευνητής στο Ινστιτούτο Σμιθσόνιαν. Συνταξιοδοτήθηκε το M. Jammer, The Conceptual Development of Quantum Mechanics (Νέα Υόρκη: Mc- Graw-Hill, 1966), μέρος 4.2, «The Philosophical Background of Non-classical Interpretations». σελ

16 ΠΟΛ ΦΟΡΜΑΝ αρχία της ενδεχομενικότητας», ο υπαρξισμός, ο πραγματισμός και ο λογικός εμπειρισμός γνώρισαν άνθηση ως αντίδραση στον παραδοσιακό ορθολογισμό και τη συμβατική μεταφυσική. [ ] Η επιβεβαίωση από πλευράς τους μιας συγκεκριμένης θεώρησης για τη ζωή και η απόρριψη της αφηρημένης πνευματικότητας κορυφώθηκαν με το δόγμα για την ελεύθερη βούληση και την άρνηση του μηχανιστικού ντετερμινισμού ή της μεταφυσικής αιτιότητας. Αυτά τα ρεύματα σκέψης, που τα ένωνε αν και από διαφορετική σκοπιά η απόρριψη της αιτιότητας, προετοίμασαν, θα μπορούσαμε να πούμε, το φιλοσοφικό υπόβαθρο της σύγχρονης κβαντομηχανικής. Συνέβαλαν με προτάσεις στο στάδιο της διαμόρφωσης του νέου εννοιολογικού σχήματος και ακολούθως προώθησαν την αποδοχή του». 2 Οι προτάσεις αυτές μπορούν να μας οδηγήσουν αρκετά μακριά. Με την κατάλληλη ερμηνεία νομίζω ότι είναι κατ ουσίαν ορθές. Όμως, θα πρέπει να πούμε ότι ο Γιάμερ δεν κατέβαλε ιδιαίτερη προσπάθεια προκειμένου να τις τεκμηριώσει. Επέδειξε κι αυτός με τη σειρά του τα ίδια εχθρικά αισθήματα απέναντι στην έννοια της αιτιότητας, τα οποία διέκριναν πλήθος φιλοσόφων του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα Γάλλους, Δανούς και Αμερικανούς αλλά δεν παρέθεσε σχεδόν κανένα αποδεικτικό στοιχείο προκειμένου να γεφυρώσει τα μεγάλα χάσματα μιας εικοσιπενταετίας, μιας πολιτισμικής παράδοσης και των πεδίων της φιλοσοφίας και της φυσικής, που χώριζαν αυτές τις φιλοσοφικές θέσεις από την ανάπτυξη της κβαντομηχανικής, στην οποία προχώρησαν οι γερμανόφωνοι φυσικοί της κεντρικής Ευρώπης, γύρω στο Στόχος μου δεν είναι να καλύψω αυτά τα χάσματα, αλλά να εξετάσω προσεκτικά το τοπίο στην αντίπερα όχθη. Το αποτέλεσμα είναι, κατά πρώτον, πως υπάρχουν συντριπτικά στοιχεία που καταδεικνύουν ότι τα χρόνια μετά το τέλος του Αʹ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά πριν από την ανάπτυξη μιας μη αιτιακής κβαντομηχανικής, υπό την επίδραση διαφόρων «ρευμάτων σκέψης», πολλοί Γερμανοί φυσικοί, για λόγους που δευτερευόντως μόνο σχετίζονται με τις εξελίξεις στο δικό τους πεδίο, κράτησαν αποστάσεις από την αιτιότητα στη φυσική ή ακόμη και την αποκήρυξαν ρητά. 2 Στο ίδιο, σελ Η έρευνα για το φιλοσοφικό υπόβαθρο και τις επιδράσεις έχει επικεντρωθεί, κατά τα άλλα, σχεδόν αποκλειστικά στην αρχή της συμπληρωματικότητας του Μπορ. Το θέμα αυτό, με το οποίο δεν ασχολούμαι άμεσα εδώ, επανεξετάστηκε πρόσφατα από τον Gerald Holton, «The Roots of Complementarity», Daedalus, 99 (Φθινόπωρο 1970), , όπου και η κριτική επισκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας. 2

17 Η ΒΑΪΜΑΡΗ ΚΑΙ Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Έτσι, εδώ προχωρούμε στην τεκμηρίωση της σημαντικότερης θέσης του Γιάμερ αλλά για το πολιτισμικό περιβάλλον της Γερμανίας και μόνο ότι δηλαδή εξωγενείς επιδράσεις ώθησαν τους φυσικούς να προσδοκούν διακαώς την ανάπτυξη μιας μη αιτιακής κβαντομηχανικής, να προχωρούν ενεργά στις σχετικές έρευνες και να την ασπάζονται με προθυμία. Αυτός ο πολιτισμικός προσδιορισμός είναι ουσιώδης. διαμορφώνει τη βάση της προσπάθειάς μου να δώσω, κατά δεύτερον, μια απάντηση στο κρίσιμο στη γενική μορφή του για το σύνολο της διανοητικής ιστορίας ερώτημα γιατί και πώς αυτά τα «ρεύματα σκέψης», που προφανώς επέδρασαν ελάχιστα στους φυσικούς στο γύρισμα του αιώ να, έφτασαν να ασκούν τόσο έντονη επιρροή στους Γερμανούς φυσικούς μετά το Διότι νομίζω ότι ο ιστορικός δεν μπορεί να επαναπαύεται με αόριστες και αμφίσημες εκφράσεις όπως «προετοίμασαν την πνευματική ατμόσφαιρα» ή «προετοίμασαν, ας πούμε, το φιλοσοφικό υπόβαθρο», αλλά θα πρέπει να επιμένει σε μια αιτιακή ανάλυση, καταδεικνύοντας τις περιστάσεις υπό τις οποίες, καθώς και τις αλληλεπιδράσεις διά των οποίων, οι επιστήμονες συμπαρασύρθηκαν από τα διανοητικά ρεύματα. Μια τέτοια ανάλυση μπορεί να είναι είτε «ψυχολογική» είτε «κοινωνιολογική». Δηλαδή, μπορεί είτε να εξετάσει την πνευματική συγκρότηση των μεμονωμένων επιστημόνων τονίζοντας την επίδραση των προγενέστερων πνευματικών πλαισίων και θεωρώντας τα βιώματα καθοριστικά της παρούσας στάσης τους ή, αντιθέτως, να αγνοήσει τους παράγοντες αυτούς και να θεωρήσει ότι η παρούσα διανοητική στάση τους είναι μια κοινωνικά καθορισμένη απάντηση στον άμεσο πνευματικό περίγυρο και τις τρέχουσες εμπειρίες. Επέλεξα τη δεύτερη οδό και αναζήτησα ένα μοντέλο στο οποίο συγκεκριμένες «μεταβλητές πεδίου» και τα παράγωγά τους σε δεδομένο τόπο και χρόνο θεωρούνται ότι προκαλούν αντίστοιχες στάσεις. Αν και μπορεί να φαίνεται σκληρό το να τονίζουμε την κοινωνική πίεση και να αγνοούμε το συναισθηματικό φορτίο, αν και μπορεί να φαίνεται ελάχιστα ικανοποιητικό το να αποκόπτουμε τις ερμηνευτικές μας προσπάθειες από το επίπεδο της ατομικής απόφασης, μολαταύτα νομίζω ότι όντως η «κοινωνιολογική» προσέγγιση είναι η πιο γενική και γόνιμη. Έτσι λοιπόν, η έρευνά μας θα πρέπει να ξεκινήσει από την αποσαφήνιση του πνευματικού περιβάλλοντος εντός του οποίου εργάζονταν οι Γερμανοί φυσικοί και αναπτύχθηκε η κβαντομηχανική. Πρόκειται για ένα πολύ δύσκολο πρόβλημα, κυρίως λόγω των μεθοδολογικών δυσκολιών που παρουσιάζει. Και το έργο είναι ιδιαίτερα άχαρο για τον ιστορικό της επιστήμης, διότι τον υποχρεώνει να ασχοληθεί με τις «διατυπώσεις» τόσο από τους μη επιστήμονες όσο και από τους επιστήμονες, αναγκάζοντάς τον, επομένως, να εγκαταλείψει το κριτήριο 3

18 ΠΟΛ ΦΟΡΜΑΝ οριοθέτησης με βάση το οποίο προσπαθεί να εντοπίσει και να χαράξει τα όρια του θέματος που πραγματεύεται. Παρ όλα αυτά, καταπιάνομαι με το πρόβλημα αυτό στο πρώτο μέρος αυτής της εργασίας, με τη βοήθεια και την καθοδήγηση προηγούμενων μελετών, που εκπονήθηκαν από ιστορικούς της γενικής ιστο ρίας των ιδεών, ιδιαίτερα δε από το έργο του Φριτς Ρίνγκερ. Εκείνο που θέλω να καταδείξω είναι ότι μετά την ήττα της Γερμανίας, η κυρίαρχη πνευματική τάση στον ακαδημαϊκό κόσμο της Βαϊμάρης ήταν μια νεο-ρομαντική, υπαρξιστική Φιλοσοφία της Ζωής (Lebensphilosophie), που αρεσκόταν ιδιαίτερα στη δημιουργία κρίσεων, χαρακτηριζόταν δε από ανταγωνισμό απέναντι στον αναλυτικό ορθολογισμό, γενικά, και τις θετικές επιστήμες και τις τεχνικές εφαρμογές τους, ειδικότερα. Σιωπηρά ή ρητά, ο επιστήμονας ήταν ο «αποδιοπομπαίος τράγος» των ακατάπαυστων παραινέσεων για πνευματική ανανέωση, ενώ η έννοια ή και η απλή λέξη «αιτιότητα» αντιπροσώπευε την απεχθή πλευρά του επιστημονικού εγχειρήματος. Εάν τώρα, όπως εν πολλοίς συμβαίνει ακόμη και στις μέρες μας, το ενδιαφέρον του ιστορικού της επιστήμης είναι στραμμένο αποκλειστικά στα σημαντικά επιστημονικά επιτεύγματα, θα εκπλαγεί από ένα αξιοσημείωτο παράδοξο: ο συγκεκριμένος τόπος και η χρονική περίοδος που χαρακτηρίζονται από βαθιά εχθρότητα απέναντι στη φυσική και τα μαθηματικά υπήρξαν, επίσης, από τα πλέον δημιουργικά σε ολόκληρη την ιστορία αυτών των κλάδων. Μπροστά σε αυτό το παράδοξο, πολλοί από εμάς μπορεί να μπαίναμε στον πειρασμό να αρχίσουμε να τρίβουμε τα χέρια μας με ικανοποίηση, θεωρώντας το ως ευπρόσδεκτη διάψευση κάθε προσπάθειας να αμφισβητηθεί η αυτονομία αυτών των επιστημών και η επάρκεια μιας νοησιαρχικής-εσωτερικιστικής αφήγησης της ιστορίας τους. Όμως, ένα τέτοιο συμπέρασμα θα ήταν υπερβολικά αβασάνιστο. Εάν θεωρήσουμε δεδομένη την εχθρότητα του πνευματικού περιβάλλοντος, το κρίσιμο ερώτημα είναι η φύση της αντίδρασης των θετικών επιστημόνων σε αυτή την κατάσταση. Εγώ ο ίδιος παλαιότερα υπέθετα ότι όταν αυτές οι επιστήμες, που διακρίνονται για τον τόσο υψηλό βαθμό επαγγελματισμού τους, έρθουν αντιμέτωπες με αντιεπιστημονικά ρεύματα, η κυρίαρχη απάντηση θα ήταν η περιχαράκωση, η απόσυρση στους κόλπους της επιστήμης και της κοινότητας των επιστημόνων, η επανεπιβεβαίωση της παραδοσιακής ιδεολογίας του κλάδου δηλαδή, εννοιών όπως η αξία, η λειτουργία, τα κίνητρα, ο στόχος και το μέλλον της επιστημονικής δραστηριότητας. 3 Εάν έτσι είχαν τα πράγματα, τότε, a fortiori, θα έμοιαζε αβάσιμη κάθε προσπάθεια να αποδώσουμε σε αυτό το πνευματικό περιβάλλον 3 P. Forman, The Environment and Practice of Atomic Physics in Weimar Germany (δι- 4

19 Η ΒΑΪΜΑΡΗ ΚΑΙ Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ τη δυνατότητα να ασκήσει μια ισχυρή και άμεση επιρροή στον επιστημονικό λόγο και τις διαθέσεις αυτών των συγκεκριμένων ανθρώπων. Ωστόσο, ο ιστορικός που θα ρίξει έστω και μια πρόχειρη ματιά στις αποτιμήσεις της φυσικής επιστήμης στη σύγχρονη αμερικανική κοινωνία, από τη μία, και τις ιδεολογικές τάσεις που διαπερνούν σήμερα αυτές τις επιστήμες, από την άλλη, δεν θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η κυρίαρχη αντίδραση σε ένα εχθρικό πνευματικό περιβάλλον είναι η περιχαράκωση. Αντιθέτως, καθώς τα αισθήματα δυσαρέσκειας και ανταγωνισμού απέναντι στο επιστημονικό εγχείρημα σε συνδυασμό με την αναβίωση της υπαρξιστικής Φιλοσο φίας της Ζωής είναι αρκετά εμφανή τα τελευταία χρόνια, το ίδιο βλέπουμε να συμβαίνει με την έκφραση αυτών των αισθημάτων στο πλαίσιο των ίδιων των θετικών επιστημών και με τις αντίστοιχες παραχωρήσεις. Διότι όντως σήμερα στην Αμερική γινόμαστε μάρτυρες μιας ευρείας και εκτεταμένης προσαρμογής της επιστημονικής ιδεολογίας σε ένα εχθρικό πνευματικό περιβάλλον. Όπως δήλωσε πρόσφατα ο διακεκριμένος φυσικοχημικός Φράνκλιν Λονγκ, για να ερμηνεύσει και να υπερασπιστεί, ταυτοχρόνως, αυτή την εξέλιξη: «Οι διδάσκοντες και ιδιαίτερα οι φοιτητές επιδεικνύουν ευαισθησία απέναντι στα κοινωνικά προβλήματα, είναι πρόθυμοι να εργαστούν πάνω σ αυτά και συχνά είναι έτοιμοι να αλλάξουν τον προηγούμενο τρόπο ζωής τους για να το επιτύχουν. Είναι όντως έντονες οι πιέσεις που ασκεί ο προσανατολισμός του κάθε κλάδου, καθώς και η παράδοση της προσωπικής επιστημονικής εργασίας μεταξύ των πανεπιστημιακών, όχι όμως τόσο έντονες ώστε να αντισταθμίσουν τις πιέσεις που αφορούν την κοινωνική ευθύνη.» Και σε όλη αυτή την «ανταπόκριση» υπάρχει μια εκπληκτική ειλικρίνεια, μια εντυπωσιακή απουσία κυνισμού και αυτοπροβολής, που πιστοποιεί την αναπάντεχη συμμετοχή των ίδιων των φυσικών επιστημόνων σε αυτά τα θεμελιωδώς αντιεπιστημονικά αισθήματα με συχνά έκδηλο τρόπο. 4 δακτορική διατριβή, Μπέρκλεϊ, Ann Arbor: Μικροφίλμ πανεπιστημίου, 1968), F. A. Long, «Interdisciplinary Problem-Oriented Research in the University [εισαγωγή του εκδότη]», Science, 171 (12 Μαρτίου 1971), 961. Marvin L. Goldberger, «Physics and Environment: How Physicists Can Contribute», Physics Today (Δεκέμβριος 1970), 26-30, και η απάντηση του John Boardman, στο ίδιο (Φεβρουάριος 1971), 9. Αυτή τη νέα ατμόσφαιρα, ειδικότερα δε το νεο-σπενγκλεριανισμό στην επιστημονική κοινότητα, εξετάζει ο Bentley Glass στην ομιλία του επ ευκαιρία της ανάληψης των προεδρικών καθηκόντων του στο AAAS, 28 Δεκεμβρίου 1970, «Science: Endless Horizons or Golden Age?» Science, 171 (8 Ιανουαρίου 1971),

20 ΠΟΛ ΦΟΡΜΑΝ Όμως, η σύγχρονη εμπειρία δεν μας οδηγεί απλώς στο να προεξοφλήσουμε μια ιδεολογική προσαρμογή από τους φυσικούς και τους μαθηματικούς της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. προτείνει, επίσης, ένα απλό μοντέλο για τις περιστάσεις υπό τις οποίες ενδέχεται να προκύψει μια τέτοια προσαρμογή. Μπορεί να υποθέτουμε πως όταν οι επιστήμονες και το έργο τους απολαμβάνουν υψηλού κύρους στο άμεσο (ή καθ οιονδήποτε τρόπο σημαντικό) κοινωνικό περιβάλλον τους, είναι επίσης σχετικά ελεύθεροι να αγνοήσουν τις συγκεκριμένες πεποιθήσεις, τις συμπάθειες και τις αντιπάθειες που διαπερνούν τον αντίστοιχο πνευματικό περίγυρο. Με εξασφαλισμένη την επιδοκιμασία, δεν δεσμεύονται από εξωτερικές πιέσεις, είναι ελεύθεροι να ακολουθήσουν τις επιταγές που θέτει ο κλάδος τους κάτι που συνήθως σημαίνει ότι είναι ελεύθεροι να προσκολληθούν γερά στην παραδοσιακή ιδεολογία και τις καθιερωμένες εννοιολογικές προδιαθέσεις. Όταν, ωστόσο, οι επιστήμονες και το έργο τους απωλέσουν το κύρος τους, ωθούνται στη λήψη μέτρων προκειμένου να αντισταθμίσουν αυτή την απώλεια. Εάν χρησιμοποιήσει κανείς την ιδέα του Καρλ Χούφμπαουερ ότι το κύρος συντίθεται από εικόνα και αξίες, θα δει ότι παρόμοια αντισταθμιστικά μέτρα συνιστούν γενικά προσπάθειες ν αλλάξει η δημόσια εικόνα της επιστήμης, προκειμένου αυτή η εικόνα να επανεναρμονιστεί με τις κοινωνικές αξίες, που έχουν στο μεταξύ αλλάξει. Όμως, εάν αυτό δεν αφορά απλώς την αυτοπροβολή, τότε παρόμοιες μεταβολές της εικόνας του επιστήμονα και της δραστηριότητάς του θα πρέπει να περιλαμβάνουν επίσης μεταβολές των α ξιών και της ιδεολογίας της επιστήμης, και μπορεί ακόμη και να επηρεάσουν τα αξιωματικά θεμέλια του κλάδου όπως έδειξε ο Θίοντορ Μπράουν ότι συνέβη με την πολεμική που ασκήθηκε στην Ιατρική Σχολή στα τέλη του δέκατου έβδομου αιώνα. 5 Στο δεύτερο και τρίτο μέρος της εργασίας μου θα εφαρμόσω το μοντέλο αυτό στους γερμανόφωνους θετικούς επιστήμονες, που εργάστηκαν σε διάφορα ακαδημαϊκά περιβάλλοντα κατά την περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Έχοντας κατά νου τη ριζικά αναδιαμορφωμένη κλίμακα αξιών μετά την ήττα της Γερμανίας, θα διερευνήσω στο δεύτερο μέρος την απόκριση αυτών των επιστημόνων στο ιδεολογικό επίπεδο. Αυτή την απόκριση θα ανιχνεύσω κυ ρίως στις διάφορες ομιλίες που έδωσαν οι θετικοί επιστήμονες μπροστά σε μορφω- 5 K. Hufbauer, «Social Support for Chemistry in Germany During the Eighteenth Century: How and Why Did It Change?» στο Historical Studies in the Physical Sciences, 3 (1971), T. M. Brown, «The College of Physicians and the Acceptance of Iatromechanism in England, », Bulletin of the History of Medicine, 44 (1970),

21 Η ΒΑΪΜΑΡΗ ΚΑΙ Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ μένο ευρύ κοινό και ιδιαίτερα στις ομιλίες προς τους συναδέλφους τους στα πανεπιστήμια. Είναι τυχεροί οι ιστορικοί που τα ιδρύματα στο ακαδημαϊκό περιβάλλον της Γερμανίας παρείχαν πλήθος περιστάσεων για ομιλίες σε πανεπιστημιακές τελετές, και διπλά τυχεροί που αποτελούσε συνήθη πρακτική η δημοσίευση των εκφωνηθέντων λόγων. Από την άλλη, η ύπαρξη αυτών των ιδρυμάτων συνιστά ταυτοχρόνως ένδειξη και όργανο της εξαιρετικά έντονης κοινωνικής πίεσης, που το γερμανικό ακαδημαϊκό περιβάλλον μπορούσε να ασκεί και όντως ασκούσε στον μεμονωμένο λόγιο ή επιστήμονα, ο οποίος βρισκόταν στους κόλπους του. Όπως θα δείξω στο δεύτερο μέρος, πράγματι υπήρχε μεταξύ των Γερμανών φυσικών και μαθηματικών μια έντονη τάση να αναδιαμορφώσουν την ιδεολογία τους προς την κατεύθυνση της εναρμόνισης με τις α ξίες και το κυρίαρχο κλίμα αυτού του περιβάλλοντος απόρριψη των θετικιστικών αντιλήψεων για τη φύση της επιστήμης, των επιστημονικών επιδιώξεων που δικαιολογούνται για ωφελιμιστικούς σκοπούς και, σε ορισμένες περιπτώσεις, της ίδιας της δυνατότητας και της αξίας του επιστημονικού εγχειρήματος. Άραγε η τάση προσαρμογής, που χαρακτήριζε την απόκριση αυτής της επιστημονικής κοινότητας με τον τόσο υψηλό βαθμό επαγγελματισμού, στο εχθρικό πνευματικό περιβάλλον της περιοριζόταν στο ιδεολογικό επίπεδο, ή μήπως επεκτεινόταν και πέρα από αυτό στο θεμελιώδες αξιωματικό περιεχόμενο της ίδιας της επιστήμης; Και πιο συγκεκριμένα, μήπως υπάρχουν ενδείξεις ότι οι Γερμανοί φυσικοί και μαθηματικοί επιθυμούσαν διακαώς και προσπάθησαν σκόπιμα να μεταβάλουν το χαρακτήρα των κλάδων τους ως γνωστικών εγχειρημάτων και να αλλάξουν συγκεκριμένες έννοιες αυτών των κλάδων, προκειμένου να φέρουν τις επιστήμες τους πιο κοντά στο αξιακό σύστημα που είχε επικρατήσει στον πνευματικό κόσμο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης; Έχω τη σοβαρή υποψία ότι το ρεύμα του Ιντουισιονισμού στα μαθηματικά, που κέρδισε τόσους υποστηρικτές και δημιούργησε τόσο σάλο στη Γερμανία εκείνη την περίοδο, ήταν πρωτίστως μια έκφραση τέτοιων τάσεων και στόχων. Είμαι πεπεισμένος, και στο τρίτο μέρος επιχειρώ να το αποδείξω, ότι το κίνημα που ζητούσε να απαλλαγεί η φυσική από την αιτιότητα, και το οποίο ξεπήδησε τόσο ξαφνικά και γνώρισε τέτοια άνθηση στη Γερμανία μετά το 1918, ήταν πρωτίστως μια προσπάθεια από πλευράς των Γερμανών φυσικών να προσαρμόσουν το περιεχόμενο της επιστήμης τους στις αξίες του πνευματικού περιβάλλοντός τους. Επομένως, η δημιουργικότητα που ανθεί σε αυτόν τον τόπο τη συγκεκριμένη περίοδο θα πρέπει να αποδοθεί, εν μέρει τουλάχιστον, στην εχθρότητα του πνευματικού περιβάλλοντος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Έτσι, η ετοιμότη- 7

22 ΠΟΛ ΦΟΡΜΑΝ τα και η αγωνία των Γερμανών φυσικών να αναδομήσουν τα θεμέλια της επιστήμης τους θα πρέπει να ερμηνευτεί ως αντίδραση απέναντι στην απώλεια του κύρους τους. Επιπλέον, η φύση αυτής της αναδόμησης υπαγορεύεται κυριολεκτικά από το γενικό πνευματικό περιβάλλον: Εάν ο φυσικός ήθελε να βελτιώσει τη δημόσια εικόνα του, θα έπρεπε πρώτα και κύρια να απαλλαγεί από την αιτιότητα, από τον αυστηρό ντετερμινισμό, αυτό το χαρακτηριστικό της εικόνας του φυσικού κόσμου που είχε καταστεί καθολικά το πλέον απεχθές. Και αυτό, φυσικά, αποδείχτηκε πως ήταν ό,τι ακριβώς χρειαζόταν για την επίλυση εκείνων των προβλημάτων στην ατομική φυσική, που βρίσκονταν τότε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των φυσικών. ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ: Οφείλω πολλά στους Stephen G. Brush, Stanley Goldberg, John L. Heilbron, Karl Hufbauer, Hans Kangro, Fritz K. Ringer, Donald E. Strebel, και τον εκδότη αυτού του περιοδικού, Russell McCormmach, για τις επισταμένες κριτικές αναγνώσεις του χειρογράφου και τις πολυπληθείς ερωτήσεις, υποδείξεις, αντιρρήσεις και διορθώσεις τους. Ευχαριστώ επίσης ειλικρινά την Ann Schertz και το λοιπό προσωπικό από το Τμήμα Διαδανεισμού της Βιβλιοθήκης Rush Rhees, χωρίς τη συνεχή βοήθεια των οποίων δεν θα ήταν δυνατό να διεξαχθεί αυτή η έρευνα στο Ρότσεστερ της Νέας Υόρκης. 8

23 Η ΒΑΪΜΑΡΗ ΚΑΙ Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Ι. Το πολιτισμικό πλαίσιο στη Δημοκρατία της ΒΑΪΜΑΡΗΣ ΩΣ εχθρικό πνευματικό περιβάλλον 1. Όπως το αντιλαμβάνονται οι φυσικοί και οι μαθηματικοί Το καλοκαίρι του 1918, οι Γερμανοί φυσικοί επιστήμονες, όπως και οι υπόλοιποι Γερμανοί, συνέχιζαν να προσβλέπουν με εμπιστοσύνη και ικανοποίηση σε μια νικηφόρα έκβαση του πολέμου, στον οποίο είχαν εμπλακεί επί τέσσερα χρόνια. Εκείνοι, περισσότερο ίσως από κάθε άλλο κομμάτι του γερμανικού ακαδημαϊκού κόσμου, αισθάνονταν επίσης προσωπική εμπιστοσύνη και ικανοποίηση λόγω της συνεισφοράς τους στις στρατιωτικές επιτυχίες της Γερμανίας και την προσδοκία ενός μεταπολεμικού πολιτικού και πνευματικού περιβάλλοντος, που θα ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκό για την ευημερία και την πρόοδο των κλάδων τους. Οι βοτανολόγοι, βλέποντας το ινστιτούτο τους έρημο και θλιβερό, κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι «μάλλον θα παραμείνει έτσι και μετά τον πόλεμο, γιατί οι νέοι θα στραφούν στην τεχνολογία και θα αφήσουν στην άκρη έναν κλάδο καθόλου πρακτικό όπως η βοτανολογία». 6 Αλλά οι χημικοί, οι φυσικοί, οι μαθηματικοί, δίνοντας έμφαση στη μεγάλη πρακτική σπουδαιότητα των αντικειμένων τους στη διάρκεια του πολέμου και στην επιθυμητή και αναπόφευκτα ακόμη πιο στενή συνεργασία με την τεχνολογία στο μέλλον, προσέβλεπαν σε περισσότερα, μεγαλύτερα και καλύτερα εξοπλισμένα ινστιτούτα και στην ουσιαστική αναβάθμιση της δημόσιας υπόληψής τους και του ακαδημαϊκού κύρους τους. Ο Φέλιξ Κλάιν, τον Ιούνιο του 1918, μπροστά σε ένα κοινό που περιλαμβάνει τις ηγετικές φυσιογνωμίες της γερμανικής βιομηχανίας και της πρωσικής κυβέρνησης, παρατηρεί ότι «όλο και περισσότερο κυριαρχεί στις σκέψεις μας το ερώτημα, αφού κερδίσουμε την ειρήνη, τι θα όφειλε να ακολουθήσει». Οι απαιτήσεις του Κλάιν περιελάμβαναν από ένα μαθηματικό ινστιτούτο για τον ίδιο και το πανεπιστήμιό του μέχρι το γενικό αναπροσανατολισμό της ακαδημαϊκής έρευνας στις θετικές επιστήμες, προκειμένου να επιτευχθεί η «προδιατεταγμένη αρμονία» με τις απαιτήσεις της βιομηχανίας και του στρατού, καθώς και τον αντίστοιχο αναπροσανατολισμό του γερμανικού εκπαιδευτικού συστήματος σε όλα τα επίπεδα. 7 Και τουλάχιστον η υλοποίηση του πρώ- 6 Karl v. Goebel προς Th. Herzog, Μόναχο 19 Ιουλίου 1917, στο Goebel, Ein deutsches Forscherleben in Briefen aus sechs Jahrzehnten, , επιμ. Ernst Bergdolt, (Βερολίνο, ), σελ F. Klein, «Festrede zum 20. Stiftungstage [22 Ιουνίου 1918] der Göttinger Vereinigung zur Förderung der Angewandten Physik und Mathematik», Jahresbericht der 9

24 ΠΟΛ ΦΟΡΜΑΝ του από αυτά τα ζητούμενα έμοιαζε εξασφαλισμένη, αφού ο Πρώσος υπουργός Παιδείας, Φρίντριχ Σμιτ, ανακοίνωσε στη συνέχεια μια δωρεά μάρκων. Άραγε ποιος από όσους συμμετείχαν σε εκείνες τις εορταστικές εκδηλώσεις θα μπορούσε να προβλέψει ότι το μαθηματικό ινστιτούτο του Γκέτινγκεν δεν θα χτιζόταν παρά μόνο ύστερα από δέκα χρόνια, και μάλιστα με χρήματα των Αμερικανών; 8 Όταν αυτή η «νικηφόρα κατάληξη», που έμοιαζε να επίκειται το καλοκαίρι του 1918, μετατράπηκε ξαφνικά σε ολοκληρωτική ήττα το φθινόπωρο, οι θετικοί επιστήμονες βρέθηκαν μπροστά σε μια δραματικά διαφορετική κλίμακα αξιών στο δημόσιο βίο και, επομένως, μπροστά σε μια εντελώς διαφοροποιημένη εικόνα όσον αφορά την αξία του κλάδου τους. Είναι δε βέβαιο ότι οι ίδιοι αντιλαμβάνονταν την κατάσταση με αυτό τον τρόπο. Ακόμη κι αν δεν διαθέταμε ρητή μαρτυρία γι αυτό, θα μπορούσαμε παρ όλα αυτά να το συμπεράνουμε από τον αμυντικό τόνο που διέκρινε τις ομιλίες που έδιναν οι θετικοί επιστήμονες ενώπιον των συναδέλφων τους και των φοιτητών στις διάφορες ακαδημαϊκές τελετές. Ενώ στη διάρκεια των τελευταίων χρόνων του πολέμου αυτοί οι λόγοι εκφράζουν αυτοπεποίθηση και εμπιστοσύνη όσον αφορά την εκτίμηση και την ευνοϊκή διάθεση του ακροατηρίου, κατά την περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης σπανίως συμβαίνει αυτό. Και ενώ είναι δύσκολο να καταδείξει κανείς αυτό τον τόνο, μπορεί τουλάχιστον να παραπέμψει σε αποσπάσματα των κειμένων που υπαινίσσονται, λιγότερο ή περισσότερο εμφανώς, μια επιτιμητική διάθεση κατά των θετικών επιστημών, την οποία ο ομιλητής σαφώς υποθέτει ότι το κοινό έχει κατά νου. Έτσι λοιπόν, τον Νοέμβριο του 1925, ο Βίλχελμ Βιν αναφερόμενος στις Deutschen Mathematiker-Vereinigung, 27 (1918), Ι, στις σελ. 217, 219. Όπως παρατηρούν με κάποια πικρία οι φιλόλογοι, στη διάρκεια του πολέμου οι επιστήμονες και οι μαθηματικοί εγείρουν σθεναρές απαιτήσεις επί του αναλυτικού προγράμματος των σχολείων στη Μέση Εκπαίδευση: Robert Neumann, «Politik und Schulreform», Monatschrift für höhere Schulen, 18 (1919), , «Vortrag, gehalten im Berliner Philologen-Verein Frebruar 1918». Friedrich Poske και R. von Hanstein, Der naturwissenschaftliche Unterricht an den höheren Schulen, Schriften des Deutschen Ausschusses für den mathematischen und naturwissenschaftlichen Unterricht, II. Folge, Heft 5 (Λειψία-Βερολίνο, 1918). 8 Jahresbericht der D. M.-V., 27 (1918), ΙΙ, 47. Το 1926, η Διεθνής Εκπαιδευτική Επιτροπή του Ιδρύματος Ρόκεφελερ διέθεσε το ποσό των δολαρίων για ένα μαθηματικό ινστιτούτο. (Geo. W. Gray, Education on an International Scale. A History of the International Education Board, [Νέα Υόρκη, 1941], 30. Otto Neugebauer, «Über die Einrichtung des Mathematischen Institutes der Universität Göttingen», Minerva- Zeitschrift, 4 [1928], ) 10

25 Η ΒΑΪΜΑΡΗ ΚΑΙ Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ μεγάλες επιστημονικές ανακαλύψεις της πρώιμης νεωτερικής περιόδου, και συγκεκριμένα στη συναγωγή της κίνησης των πλανητών από τους νόμους της μηχανικής, την οποία πέτυχε ο Νεύτων, την περιγράφει ως «την πρώτη πειστική απόδειξη της αιτιότητας [η έμφαση δική μου] των φυσικών διαδικασιών, που αποκάλυψαν στον άνθρωπο για πρώτη φορά τη δυνατότητα να κατανοήσει τη φύση με τη λογική δύναμη του νου του». Όμως, αμέσως μετά ομολογεί ότι αυτό το πρόγραμμα, που ο φυσικός επιστήμονας το βρίσκει τόσο μεγαλειώδες, έχει τους περιορισμούς του, και στη συνέχεια παραθέτει τον Σίλερ: «Δίχως να νιώθει το μεγαλείο του δημιουργού της / όμοια με το άψυχο χτύπημα του εκκρεμούς / η φύση γυμνωμένη απ το Θεό ακολουθεί δουλικά το νόμο της βαρύτητας». 9 Είναι σαφές ότι το παράθεμα έρχεται να απαντήσει σε κάποιο λαϊκό αίτημα, όπως φαίνεται ακόμη καθαρότερα στον πανηγυρικό που εκφωνεί στις 18 Ιανουαρίου του 1930 ο αστροφυσικός Χανς Ρόζενμπεργκ: «Το θέμα της μελέτης σου είναι, στ αλήθεια, το πιο θεσπέσιο σ όλο το σύμπαν, αλλά, φίλε μου, το θεσπέσιο δεν κατοικεί στο σύμπαν, ακούω να μας φωνάζουν ο Σίλερ και ο Γκαίτε». 10 Φυσικά, αυτό που ακούν ο Βιν, ο Ρόζενμπεργκ και οι άλλοι είναι το ακροατήριό τους να εκφράζει αυτά τα συναισθήματα, και επιζητούν να αποσείσουν μέρος της δυσαρέσκειας δείχνοντας ότι οι ίδιοι είναι, τουλάχιστον, εξοικειωμένοι με τις κλασικές λογοτεχνικές εκφράσεις του γερμανικού ιδεαλισμού. Όταν, ωστόσο, οι φυσικοί ή οι μαθηματικοί βρίσκονταν από την πλευρά του ακροατηρίου, ήταν υποχρεωμένοι να γίνονται αποδέκτες πολύ πιο έντονων μομφών. Τον Μάρτιο του 1921, ο Φρίντριχ Πόσκε έφυγε από την κηδεία του ποιητή Καρλ Χάουπτμαν έντονα ενοχλημένος από τις κατηγορίες κατά των φυσικών επιστημών που άκουσε εκεί, 11 κατηγορίες εν πολλοίς παρόμοιες με εκείνες που, κατά τα φαινόμενα, έπρεπε να υπομένει καθημερινά ο καημένος ο Μαξ Μπορν από τη γυναίκα του, επίδοξη ποιήτρια και θεατρική συγγραφέα. Η Χέ- 9 W. Wien, Universalität und Einzelforschung. Rektorats-Antrittsrede, gehalten am 28. November 1925, Münchener Universitätsreden, τχ. 5 (Μόναχο, 1926), H. Rosenberg, Die Entwicklung des räumlichen Weltbildes der Astronomie. Rede zur Reichsgründungsfeier am 18. Januar 1930 (Κίελο, 1930), 26. Οι ίδιοι στίχοι παρατίθενται με ακόμη πιο βαθιά «υπόκλιση μπροστά στο μυστικό που κρύβει από μας η άλλη πλευρά» στο Hans Kienle, «Vom Wesen astronomischer Forschung. Rede, gehalten bei der Verfassungsfeier der Universität Göttingen am 29. Juli 1932», Bremer Beiträge zur Naturwissenschaft, 1 (1933), , σελ Φρ. Πόσκε στην ετήσια γενική συνέλευση της γερμανικής ένωσης για την προώθηση της διδασκαλίας των μαθηματικών και των φυσικών επιστημών, 31 Μαρτίου (Unterrichtsblätter für Mathematik und Naturwissenschaft, 27 [1921], 34). 11

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση προλογοσ Το βιβλίο αυτό αποτελεί καρπό πολύχρονης ενασχόλησης με τη θεωρητική μελέτη και την πρακτική εφαρμογή του παραδοσιακού χορού και γράφτηκε με την προσδοκία να καλύψει ένα κενό όσον αφορά το αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η εκπαιδευτική έρευνα και ο σχεδιασμός της Διδάσκων: Νίκος Ανδρεαδάκης ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ Σπύρου Ν. Πνευµατικού Καθηγητή Μαθηµατικών Πανεπιστηµίου Πατρών ΕΚ ΟΣΕΙΣ Γ. Α. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥ 2005 Σ. Ν. Πνευµατικός Η αναπαραγωγή ολικά ή µερικά ή περιληπτικά, ή η αντιγραφή του

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Ενότητα: Το Παραπρόγραμμα ή κρυφό Αναλυτικό Πρόγραμμα Διδάσκων: Κατσαρού Ελένη ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδαγωγική προσέγγιση της ελληνικής ιστορίας και του πολιτισμού μέσω τηλεκπαίδευσης (e-learning)»

«Παιδαγωγική προσέγγιση της ελληνικής ιστορίας και του πολιτισμού μέσω τηλεκπαίδευσης (e-learning)» «Παιδαγωγική προσέγγιση της ελληνικής ιστορίας και του πολιτισμού μέσω τηλεκπαίδευσης (e-learning)» Εισαγωγικά Στη σημερινή πρώτη μας συνάντηση θα επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε με απλό και ευσύνοπτο τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΣΚΡΕΚΑ ΝΑΤΑΛΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014

Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014 Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014 Η επιστήμη είναι ένα συστηματικό πλαίσιο αρχών που εξυπηρετεί την προσπάθειά μας να καταλάβουμε το φυσικό και κοινωνικό μας περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

Ιστοσελίδα: Γραφείο: ΣΘΕ, 4 ος όροφος, γραφείο 3 Ώρες: καθημερινά Βιβλίο: Ομότιτλο, εκδόσεις

Ιστοσελίδα:  Γραφείο: ΣΘΕ, 4 ος όροφος, γραφείο 3 Ώρες: καθημερινά Βιβλίο: Ομότιτλο, εκδόσεις Ιστοσελίδα: http://www.astro.auth.gr/~varvogli/ Γραφείο: ΣΘΕ, 4 ος όροφος, γραφείο 3 Ώρες: 10.00-12.00 καθημερινά Βιβλίο: Ομότιτλο, εκδόσεις Πλανητάριο, 200 σελίδες Ημερολόγιο μαθήματος Μέθοδος διδασκαλίας:

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Εργαστήριο Διδακτικής, Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι προσδοκίες, που καλλιεργούμε για τα παιδιά, εμείς οι εκπαιδευτικοί, αναφέρονται σε γενικά κοινωνικά χαρακτηριστικά και παράλληλα σε ατομικά ιδιοσυγκρασιακά. Τέτοια γενικά κοινωνικο-συναισθηματικά

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Συμμετοχή των Νέων και Παγκόσμια Πολιτότητα: Προκλήσεις και Συστάσεις για το `Εργο Future Youth Schools Forum. Συνοπτική Έκθεση

Συμμετοχή των Νέων και Παγκόσμια Πολιτότητα: Προκλήσεις και Συστάσεις για το `Εργο Future Youth Schools Forum. Συνοπτική Έκθεση 3 Συμμετοχή των Νέων και Παγκόσμια Πολιτότητα: Προκλήσεις και Συστάσεις για το `Εργο Future Youth Schools Forum Συνοπτική Έκθεση Συνοπτική Έκθεση Η παρούσα έκθεση αναλύει και αξιολογεί τις τρέχουσες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της Ιστοριογραφίας

Ιστορία της Ιστοριογραφίας Ιστορία της Ιστοριογραφίας Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 2) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πολυμέρης Βόγλης Παραδοσιακή ιστοριογραφία Εδραιώνεται τον 19 ο αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Αλέξης Καρπούζος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Η περιπέτεια της ανθρώπινης χειραφέτησης Εγχειρίδιο έρευνας και διδασκαλίας Εργαστήριο Σκέψης - Αθήνα 2011 Τίτλος: Εισαγωγή στην κατανοητική φιλοσοφία

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μέθοδοι Έρευνας Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα Βύρων Κοτζαμάνης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Κατά τη διάρκεια της συγγραφής μιας διδακτορικής διατριβής ο ερευνητής ανατρέχει

Κατά τη διάρκεια της συγγραφής μιας διδακτορικής διατριβής ο ερευνητής ανατρέχει ACADEMIA ISSN, 2241-1402 http://hepnet.upatras.gr Volume 3, Number 1, 2013 BOOK REVIEW Τίτλος: ΕΠΙΣΤΗΜΗ: Η ιδέα καθ αυτήν Τίτλος πρωτοτύπου: Science: The Very Idea Συγγραφέας: Steve Woolgar Σελίδες: 173

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρώντας κβαντικά φαινόμενα δια γυμνού οφθαλμού

Παρατηρώντας κβαντικά φαινόμενα δια γυμνού οφθαλμού Παρατηρώντας κβαντικά φαινόμενα δια γυμνού οφθαλμού του Δρ. Γεωργίου Καβουλάκη Όπως αναφέρεται στην ειδησεογραφία του παρόντος τεύχους, το ΤΕΙ Κρήτης μετέχει σε ένα δίκτυο έρευνας του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΥΣΙΚΗ. Ισαάκ Νεύτων

Η ΦΥΣΙΚΗ. Ισαάκ Νεύτων Η ΦΥΣΙΚΗ Η Κλασσική Φυσική έγινε μια ξεχωριστή επιστήμη όταν οι πρώιμοι μοντέρνοι Ευρωπαίοι χρησιμοποίησαν πειραματικές και μαθηματικές μεθόδους για να ανακαλύψουν αυτά που θεωρούνται σήμερα Νόμοι της

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης Εκπονώ διπλωματική ερευνητική εργασία στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση: αυτό είναι εκπαιδευτική έρευνα; κι αν ναι, τι έρευνα είναι; Αντώνης Λιοναράκης 7-8 Ιουνίου 2008 Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ στο µάθηµα Γενικής Παιδείας.

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ στο µάθηµα Γενικής Παιδείας. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ στο µάθηµα Γενικής Παιδείας ιστορία νεότερη και σύγχρονη ΑΘΗΝΑ 2000 Οµάδα Σύνταξης Συντονιστής:

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο ΣΧΟΛΗ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ω Ν Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ω Ν Τ Ο Μ Ε Α Σ Π Ο Λ Ε Ο Δ Ο Μ Ι Α Σ Κ Α Ι Χ Ω Ρ Ο Τ Α Ξ Ι Α Σ Πατησίων 42, 10682 Αθήνα τηλ. 30(1) 772 3818

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος Εισηγητής Δύναμη: Η πιθανότητα που έχει ο «άνθρωπος» να είναι σε θέση να «περάσει» τις δικές του επιθυμίες μέσα από μία κοινωνική σχέση παρά την αντίσταση. Εξουσία: Η εξουσία ορίζεται ως το νόμιμο δικαίωμα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ

ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ Κογκίδου ήµητρα Χαιρετισµός στην ηµερίδα του Παιδαγωγικού Τµήµατος ηµοτικής Εκπαίδευσης στο Α.Π.Θ. ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ Κατά τα δύο προηγούµενα ακαδηµαϊκά έτη το Α.Π.Θ. προσφέρει

Διαβάστε περισσότερα

Το μάθημα της λογοτεχνίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Το μάθημα της λογοτεχνίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Το μάθημα της λογοτεχνίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση Ενότητα 6: Μέθοδος project - Πολιτισμός και σχολείο - Διδασκαλία σε ομάδες Ελένη

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΩΝ Π.Π.Σ.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΩΝ Π.Π.Σ. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΩΝ Π.Π.Σ. Ανδρέας Πούλος Σχολικός Σύμβουλος Ανατολικής Θεσσαλονίκης, μέλος του ΕΠΕΣ του Π.Π.Σ.Π.Θ. 1. Η διατύπωση του εκπαιδευτικού

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κουσερή Γεωργία

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κουσερή Γεωργία ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Κουσερή Γεωργία Φιλόλογος Δρ. Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ΚΕΡΚΥΡΑ ΜΑΙΟΣ 2017 Περιεχόμενα της παρουσίασης Το ιστορικό ερώτημα Το

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ENA, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών Ζαλοκώστα 8, 2ος όροφος T enainstitute.org

ENA, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών Ζαλοκώστα 8, 2ος όροφος T enainstitute.org Ιδρυτική Διακήρυξη 1. 2. 3. Το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών - ΕΝΑ ενεργοποιείται σε μια κρίσιμη για την Ελλάδα περίοδο. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη θετικής αυτό-εικόνας Εισαγωγή Ορισμοί Αυτό-αντίληψη Αυτό-εκτίμηση Μηχανισμοί ενίσχυσης και προστασίας της αυτό-εκτίμησης

Η ανάπτυξη θετικής αυτό-εικόνας Εισαγωγή Ορισμοί Αυτό-αντίληψη Αυτό-εκτίμηση Μηχανισμοί ενίσχυσης και προστασίας της αυτό-εκτίμησης Η ανάπτυξη θετικής αυτό-εικόνας Εισαγωγή Ο εαυτός ως αντικείμενο συνειδητής σκέψης αποτελεί κεντρικό θέμα διερεύνησης από διάφορους επιστημονικούς κλάδους. Η άποψη που έχουμε για τον εαυτό μας και τις

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας»

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Εισαγωγή Επιστημονική μέθοδος Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Διατύπωση αξιωματική της αιτίας μια κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ Ενότητα 1: Κώστας Χρυσαφίδης Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Ο όρος Θετικισμός και η σημασία του Ο όρος θετικισμός προέρχεται

Διαβάστε περισσότερα

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες...

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Οι μεγάλες εξισώσεις. {...όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Ερευνητική εργασία μαθητών της Β λυκείου. E = mc 2 Στοιχεία ταυτότητας: Ε: ενέργεια (joule) m: μάζα (kg) c: ταχύτητα του φωτός στο κενό (m/s)

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307)

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) Ενότητα #4: Λειτουργικός και Κριτικός Γραμματισμός Διδάσκων: Κατσαρού Ελένη ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

5.4. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΩΝ ΜΕ ΡΗΤΟΥΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

5.4. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΩΝ ΜΕ ΡΗΤΟΥΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 5.4. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΩΝ ΜΕ ΡΗΤΟΥΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 5.4.1. Αποτελέσματα από το πρόγραμμα εξ αποστάσεως επιμόρφωσης δασκάλων και πειραματικής εφαρμογής των νοερών

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Παιδαγωγική Θεωρία και Πράξη

Μουσική Παιδαγωγική Θεωρία και Πράξη Μουσική Παιδαγωγική Θεωρία και Πράξη Σκοποί Στόχοι - Δραστηριότητες Ζωή Διονυσίου Χρηματοδότηση Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό έχει αναπτυχθεί στα πλαίσια του εκπαιδευτικού έργου του διδάσκοντα. Το έργο «Ανοικτά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Εισαγωγή Το νέο πρόγραμμα σπουδών που ισχύει πλέον πλήρως, ξεκίνησε να εφαρμόζεται σταδιακά ανά έτος από το ακαδημαϊκό έτος 2011-12 και είναι αποτέλεσμα αναμόρφωσης και

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. Π.Μ.Σ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. Π.Μ.Σ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. Π.Μ.Σ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 3 η Θεματική ενότητα: Ανάλυση μεθοδολογίας ερευνητικής εργασίας Σχεδιασμός έρευνας: Θεωρητικό πλαίσιο και ανάλυση μεθοδολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Μάθηµα: Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Γ Φάσης) ΜΙΧΑΗΛ ΣΚΟΥΜΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί Ορισμοί Ηγεσία είναι η διαδικασία με την οποία ένα άτομο επηρεάζει άλλα άτομα για την επίτευξη επιθυμητών στόχων. Σε μια επιχείρηση, η διαδικασία της ηγεσίας υλοποιείται από ένα στέλεχος που κατευθύνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ Η υπαγωγή της χώρας στον έλεγχο της ΕΕ, της ΕΚΤ και του ΔΝΤ το 2010 σηματοδοτεί το δραματικό τέλος μιας περιόδου στη διάρκεια της οποίας οι μεταρρυθμίσεις υπήρξαν

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος ο διδασκόμενος αναμένεται να είναι σε θέση να:

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος ο διδασκόμενος αναμένεται να είναι σε θέση να: Τίτλος Μαθήματος: ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ Κωδικός Μαθήματος: MUS 652 Κατηγορία Μαθήματος: (Υποχρεωτικό/Επιλεγόμενο) Υποχρεωτικό Επίπεδο Μαθήματος: (πρώτου, δεύτερου

Διαβάστε περισσότερα

Κας. ΜΑΡΙΕΤΤΑΣ ΓΙΑΝΝΑΚΟΥ

Κας. ΜΑΡΙΕΤΤΑΣ ΓΙΑΝΝΑΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΟΜΙΛΙΑ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ Κας. ΜΑΡΙΕΤΤΑΣ ΓΙΑΝΝΑΚΟΥ Στην Έναρξη του Εθνικού Διαλόγου Παιδείας ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2005 Κύριε Πρωθυπουργέ,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΞΗ: «ΜΟ.ΔΙ.Π» (Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας) του Πανεπιστημίου Μακεδονίας» Κωδικός MIS ΥΠΟΕΡΓΟ:

ΠΡΑΞΗ: «ΜΟ.ΔΙ.Π» (Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας) του Πανεπιστημίου Μακεδονίας» Κωδικός MIS ΥΠΟΕΡΓΟ: ΠΡΑΞΗ: «ΜΟ.ΔΙ.Π» (Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας) του Πανεπιστημίου Μακεδονίας» Κωδικός MIS 299516 ΥΠΟΕΡΓΟ: «ΜΟΔΙΠ του ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ» και α/α «01» ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «Εκπαίδευση και Δια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας Ηγεσία και Διοικηση Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας 1. Η έννοια της αποτελεσματικής ηγεσίας Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε πως η έννοια της ηγεσίας δεν είναι ταυτόσημη με τις έννοιες της

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών MA in Education (Education Sciences) ΑΣΠΑΙΤΕ-Roehampton ΠΜΣ MA in Education (Education Sciences) Το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Εκπαίδευση (Επιστήμες της Αγωγής),

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία Περιεχόμενα Σχετικά με τους συγγραφείς... ΧΙΙΙ Πρόλογος... XV Eισαγωγή...XVΙΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας Εισαγωγή... 1 Τι είναι η έρευνα;... 2 Τι είναι η έρευνα των επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση της επαγωγικής συλλογιστικής στο πλαίσιο της διερευνητικής και ανακαλυπτικής μάθησης

Αξιοποίηση της επαγωγικής συλλογιστικής στο πλαίσιο της διερευνητικής και ανακαλυπτικής μάθησης Επιμορφωτικό Εργαστήριο Διδακτικής των Μαθηματικών Του Δημήτρη Ντρίζου Σχολικού Συμβούλου Μαθηματικών Τρικάλων και Καρδίτσας Αξιοποίηση της επαγωγικής συλλογιστικής στο πλαίσιο της διερευνητικής και ανακαλυπτικής

Διαβάστε περισσότερα

16 ΒΑΣΙΛΙΚΗ Π. ΜΕΣΘΑΝΕΩΣ

16 ΒΑΣΙΛΙΚΗ Π. ΜΕΣΘΑΝΕΩΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Με χαρά αποδέχθηκα την πρόταση της κυρίας Μεσθανέως να προλογίσω τον τόµο αυτό, ο οποίος, σε πολύ επεξεργασµένη µορφή, θέτει υπόψη της επιστηµονικής κοινότητας τα αποτελέσµατα της πολυετούς έρευνάς

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. Aν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης http://users.uoa.gr/~dhatziha Αριθμός: 1 Η εισαγωγή σε μια επιστήμη πρέπει να απαντά σε δύο ερωτήματα: Ποιον τομέα και με ποιους τρόπους

Διαβάστε περισσότερα

Ρετσινάς Σωτήριος ΠΕ 1703 Ηλεκτρολόγων ΑΣΕΤΕΜ

Ρετσινάς Σωτήριος ΠΕ 1703 Ηλεκτρολόγων ΑΣΕΤΕΜ Ρετσινάς Σωτήριος ΠΕ 1703 Ηλεκτρολόγων ΑΣΕΤΕΜ Τι είναι η ερευνητική εργασία Η ερευνητική εργασία στο σχολείο είναι μια δυναμική διαδικασία, ανοιχτή στην αναζήτηση για την κατανόηση του πραγματικού κόσμου.

Διαβάστε περισσότερα

Η παρακάτω ομάδα κεφαλαίων εξετάζει τους μηχανισμούς της κυβέρνησης και τις διαδικασίες μέσω των οποίων διαμορφώνεται και εφαρμόζεται η δημόσια

Η παρακάτω ομάδα κεφαλαίων εξετάζει τους μηχανισμούς της κυβέρνησης και τις διαδικασίες μέσω των οποίων διαμορφώνεται και εφαρμόζεται η δημόσια Χρήση του Βιβλίου Η πολιτική, από τη φύση της, είναι ένας τομέας επικάλυψης και διασύνδεσης. Το υλικό λοιπόν που συναντάται στο βιβλίο αυτό ανθίσταται πεισματικά στην τμηματοποίηση, κάτι που αποτελεί και

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Η παιδαγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΑΡΜΑΡΑ Καθηγητή του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου ΟΜΙΛΙΑ

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΑΡΜΑΡΑ Καθηγητή του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου ΟΜΙΛΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΑΡΜΑΡΑ Καθηγητή του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου ΟΜΙΛΙΑ Κυρίες και Κύριοι, Είναι μοιραίο, όταν ακολουθείς ως ομιλητής τους συγκεκριμένους σπουδαίους προλαλήσαντες να πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικές Διαστάσεις των Κινητικών Παιχνιδιών. ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ την ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΞΙΑΣ ενός ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ

Ψυχοκοινωνικές Διαστάσεις των Κινητικών Παιχνιδιών. ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ την ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΞΙΑΣ ενός ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ Ψυχοκοινωνικές Διαστάσεις των Κινητικών Παιχνιδιών ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ την ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΞΙΑΣ ενός ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ Σκοποί της παρουσίασης Παρουσίαση των Ψυχοκινητικών, γνωστικών και συναισθηματικών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα-πειραματικά σχολεία

Πρότυπα-πειραματικά σχολεία Πρότυπα-πειραματικά σχολεία 1. Τα πρότυπα-πειραματικά: ένα ιστορικό Τα πειραματικά σχολεία (στα οποία εντάχθηκαν με το Ν. 1566/85 και τα ιστορικά πρότυπα σχολεία) έχουν μακρά ιστορία στον τόπο μας. Τα

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή Αγγελοπούλου. Επιβλέπων Καθηγητής: Μανώλης Πατηνιώτης

Κυριακή Αγγελοπούλου. Επιβλέπων Καθηγητής: Μανώλης Πατηνιώτης Κυριακή Αγγελοπούλου Επιβλέπων Καθηγητής: Μανώλης Πατηνιώτης Οι πρώτες προσπάθειες μελέτης του τρόπου επιστημονικής εργασίας έγιναν το 1970. Πραγματοποιήθηκαν μέσω της άμεσης παρατήρησης των επιστημόνων

Διαβάστε περισσότερα

Ιδιότητες και Τεχνικές Σύνταξης Επιστημονικού Κειμένου Σχολιασμός ερευνητικής πρότασης

Ιδιότητες και Τεχνικές Σύνταξης Επιστημονικού Κειμένου Σχολιασμός ερευνητικής πρότασης Ιδιότητες και Τεχνικές Σύνταξης Επιστημονικού Κειμένου Σχολιασμός ερευνητικής πρότασης Αναστασία Χριστοδούλου, Dr. Γεώργιος Δαμασκηνίδης Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας & Φιλολογίας Θεσσαλονίκη, 2015 Ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ (1)

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ (1) ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ (1) 1 Προέλευση και ιστορία της Επιχειρησιακής Έρευνας Αλλαγές στις επιχειρήσεις Τέλος του 19ου αιώνα: βιομηχανική

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 11: Κριτικός Στοχασμός και Ενδυνάμωση Γιώργος Κ. Ζαρίφης Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή, 15 Νοεμβρίου 2013, ώρα: 5:30 μ.μ. Ξενοδοχείο Hilton Park

Παρασκευή, 15 Νοεμβρίου 2013, ώρα: 5:30 μ.μ. Ξενοδοχείο Hilton Park Χαιρετισμός του Υπουργού Παιδείας και Πολιτισμού κ. Κυριάκου Κενεβέζου, εκ μέρους του Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Νίκου Αναστασιάδη στην τελετή αποφοίτησης του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 10: Ο Κριτικός Στοχασμός στον Εργασιακό Χώρο Γιώργος Κ. Ζαρίφης

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 13: Ζητήματα Αποτίμησης της Μάθησης του Κριτικοστοχαστικού Εκπαιδευτή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚ Η ΜΕΤΡΗΣΗ. By Teamcprojectphysics

ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚ Η ΜΕΤΡΗΣΗ. By Teamcprojectphysics ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚ Η ΜΕΤΡΗΣΗ By Teamcprojectphysics ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο κόσμος της Κβαντομηχανικής είναι περίεργος, γοητευτικός και μυστήριος. Η ονομασία όμως Κβαντομηχανική είναι αποκρουστική, βαρετή, μη ενδιαφέρουσα,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α

Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ & ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια Eκπαίδευση» Άρθρο 1 Νέο Λύκειο 1. Από το σχολικό έτος 2013-2014 καθιερώνεται ο θεσμός του Νέου Λυκείου και αρχίζει σταδιακά η εφαρμογή του

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 1η: Η Διδακτική στα πλαίσια της παραδοσιακής Παιδαγωγικής Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα