ΔΙΚΑΙΪΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Η µεταµόρφωση της ρωµαϊκής έννοµης τάξης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΔΙΚΑΙΪΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Η µεταµόρφωση της ρωµαϊκής έννοµης τάξης"

Transcript

1 ΔΙΚΑΙΪΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Η µεταµόρφωση της ρωµαϊκής έννοµης τάξης Γενεσιουργός αιτία της µεταµόρφωσης υπήρξε ο χωρισµός τους κράτους επί Διοκλητιανού ( ) που πραγµατοποιήθηκε ενόψει των διαφορών ανάµεσα στο ανατολικό και στο δυτικό τµήµα της αυτοκρατορίας, µε σκοπό να διευκολύνει την προσαρµογή του διοικητικού συστήµατος στις ιδιοµορφίες της καθεµιάς περιοχής. Η διαίρεση πάντως συνετέλεσε στο να µεγιστοποιηθούν οι διαφορές αυτές που πήγαζαν από τις ιδιαίτερες στο κάθε τµήµα γεωγραφικές, δηµογραφικές, πολιτισµικές και κοινωνικές συνθήκες. Παράλληλα µε τις µεταβολές στη διοικητική διαίρεση του κράτους παρατηρούνται σηµαντικές αλλαγές και στη µορφή του πολιτεύµατος, αποτέλεσµα κοινών διαδικασιών που τέθηκαν σε κίνηση από την οικονοµική κρίση του 3ου αιώνα και τις συνακόλουθες κοινωνικές ανακατατάξεις. Η ήδη από την καθιέρωση της ηγεµονίας (principatus) ευρεία εξουσία του ηγεµόνα ενισχύεται ακόµη περισσότερο, έτσι ώστε στην περίοδο που χαρακτηρίζεται µε την ονοµασία δεσποτεία (dominatus) καθίσταται αυτός και τυπικά ο αποκλειστικός φορέας της νοµοθετικής εξουσίας. Αποφασιστικό ρόλο στη µεταβολή αυτή έπαιξε και η µετά την παύση των διωγµών επιδειχθείσα ανοχή απέναντι στη χριστιανική θρησκεία που σταδιακά επιβλήθηκε ως επίσηµη θρησκεία του κράτους. Ανεξάρτητα από τους λόγους που ώθησαν τον Μ. Κωνσταντίνο να καθιερώσει το 313 ανεξιθρησκία, η θρησκευτική πολιτική που ακολούθησε στη συνέχεια µαρτυρούσε την απόφασή του να διατηρήσει ορισµένες ισορροπίες, είτε για λόγους πολιτικής σκοπιµότητας, ώστε να αποφευχθούν περιττοί κλυδωνισµοί επικίνδυνοι για την ενότητα του κράτους και την κοινωνική ειρήνη, είτε για άλλου είδους επιλογές. Με αλλεπάλληλα λοιπόν νοµοθετήµατα έλαβε πολλά ευνοϊκά µέτρα για την Εκκλησία, εξασφαλίζοντας συγχρόνως τη δηµόσια άσκηση της παραδοσιακής θρησκείας των Ρωµαίων, της οποίας δεν έπαυσε να είναι ο ύπατος αρχιερέας (Pontifex maximus). Δίωξε όµως απηνώς για λόγους προστασίας της δηµόσιας τάξης κάθε ύποπτη λα- Mαρµάρινη προτοµή του Διοκλητιανού (Αρχαιολογικό Μου-

2 τρευτική πράξη (π.χ. νυκτερινές θυσίες για την πρόβλεψη του µέλλοντος) καθώς και όλες τις βλαπτικές για το κοινωνικό σύνολο µαγικές πρακτικές. Τα µέτρα για χάρη της Εκκλησίας περιλάµβαναν την απόδοση στις χριστιανικές κοινότητες της περιουσίας που στο παρελθόν είχε δηµευθεί και τη θέσπιση της νοµικής δυνατότητας για την επαύξησή της από ελευθεριότητες µε διατάξεις τελευταίας βούλησης, την καθιέρωση της Κυριακής ως ηµέρα αργίας καθώς και την ενίσχυση της θέσης του κλήρου τόσο από υλική (απαλλαγή από δηµόσια βάρη) όσο και από ηθική (αναγνώριση της «επισκοπικής δικαιοδοσίας» για την επίλυση ιδιωτικών διαφορών) πλευρά. Η επίδραση του χριστιανισµού στη διαµόρφωση του δικαίου επεκτείνεται και στο περιεχόµενο των ρυθµίσεων µε την εναρµόνιση της νοµοθεσίας προς τη χριστιανική διδασκαλία σε πολλά θέµατα του ιδιωτικού και δηµοσίου δικαίου. Στη διάρκεια της µονοκρατορίας του Μ. Κωνσταντίνου διαµορφώθηκε (µε αφετηρία τα έργα του επισκόπου Καισαρείας Ευσεβίου) η έννοια της χριστιανικής βασιλείας, κατά την οποία βασικό νοµιµοποιητικό στοιχείο της µορφής του πολιτεύµατος αλλά και του προσώπου του συγκεκριµένου αυτοκράτορα συνιστά η στενή σχέση του εκάστοτε ηγεµόνα µε τον Θεό. Έτσι κριτήριο για την ηθική αξιολόγηση των νόµων ήταν εφεξής το κατά πόσο συµπορεύονταν µε το περιεχόµενο των θεϊκών εντολών (θείο δίκαιο). Αυτή η αντίληψη περί της δίκαιης νοµοθεσίας και του Καινού Νόµου αποτέλεσε συστατικό στοιχείο της νέας αυτοκρατορικής ιδεολογίας, η δε έννοια του κράτους που σχηµατίστηκε µετά τη συµφιλίωση Πολιτείας και Εκκλησίας συνδέθηκε, σε συνδυασµό µε τη χριστιανική διδασκαλία για τη συντέλεια του κόσµου, µε την ιδέα της παγκόσµιας επικράτησης του χριστιανισµού. Μαρµάρινη εικονιστική κεφαλή του Μεγάλου Κωνσταντίνου του Μεταβολές στο ύφος και στη µορφή των νόµων Οι αλλαγές αυτές είχαν άµεση επίπτωση στο δίκαιο από άποψη τόσο γλωσσικού περιβλήµατος των επιµέρους διατάξεων όσο και περιεχοµένου των ρυθµίσεων. Η αντιµετώπιση των κοινωνικών συνθηκών που είχαν προκληθεί, µεταξύ άλλων, και από την οικονοµική κρίση, καθώς και η νοµιµοποίηση της νέας πολιτειακής µορφής µε την απολυταρχική εξουσία του ηγεµόνα επέβαλαν την αναδιάρθρωση της αυτοκρατορικής γραµµατείας. Το αρµόδιο για τη σύνταξη των νόµων προσωπικό έδωσε µε τη χρησιµοποίηση των πρόσφορων ρητορικών σχηµάτων νέα µορφή στο ύφος των νοµοθετικών

3 κειµένων, µε αντικειµενικό σκοπό να εξαρθεί η ιδιότητα του αυτοκράτορα ως µοναδικού φορέα της εξουσίας να θέτει κανόνες δικαίου και να υπογραµµιστούν οι αρχές που διείπαν την άσκηση αυτής της εξουσίας του αρχές που είχαν κοινό σηµείο κατάληξης την ικανοποίηση του δηµόσιου συµφέροντος για χάρη των υπηκόων. Εποµένως, µε βάση τη συσσώρευση ρητορικών σχηµάτων που διακρίνει όλα τα νοµοθετικά κείµενα της σηµασίας παράγοντας στη διατύπωση των νόµων (κυρίως στο εισαγωγικό µέρος τους, τα προοίµια) που διατηρήθηκε, µε κάποιες µικρές διαφοροποιήσεις κατά περιόδους επιβαλλόµενες από τη στο µεταξύ εξελισσόµενη αυτοκρατορική ιδεολογία, µέχρι την κατάλυση του Βυζαντινού κράτους. Η µεταβολή του πολιτεύµατος από ηγεµονία σε δεσποτεία έγινε αισθητή και στην εξωτερική µορφή των νόµων. Η γενική έννοια των constitutiones principum (αυτοκρατορικών διατάξεων) περιλάµβανε αρχικά τέσσερις κατηγορίες πράξεων: γενικούς νόµους (edicta), επιλύσεις ένδικων διαφορών (decreta), υπηρεσιακές οδηγίες για την εφαρµογή των νόµων (mandata) και γνωµοδοτήσεις µε την αυθεντική ερµηνεία µεµονωµένων νόµων (rescripta). Επί της δεσποτείας παρουσίασαν οι κατηγορίες αυτές µια προοδευτική τάση ενοποίησης, όχι τόσο επειδή η διάκρισή τους δεν είχε επιπλέον πρακτική σηµασία όσο κυρίως επειδή η έκταση της δεσµευτικότητας των περιεχό- µενων κανόνων δικαίου προκαλούσε προβλήµατα στην πρακτική. Συγκεκριµένα, στις τρεις τελευταίες κατηγορίες οι διατάξεις ήταν στενά συνδεδεµένες µε τα πραγµατικά περιστατικά που προκάλεσαν την έκδοσή τους, µε αποτέλεσµα να µην είναι κατόπιν εύκολη η κρίση, αν το περιεχόµενό τους είχε ή όχι γενική ισχύ. Έτσι, κατέληξε τελικά να υπάρχουν αφενός γενικού περιεχοµένου νόµοι µε την ονοµασία leges generales (= γενικοί νόµοι) ή sacrae (ενν. leges) (= θείοι, δηλαδή αυτοκρατορικοί, νόµοι) ή απλώς constitutiones (= διατάξεις), που σταδιακά από novae constituiones (= νέες διατάξεις) επικράτησε να ονοµάζονται Νεαρές (ενν. διατάξεις), και αφετέρου ειδικοί νόµοι µε προνοµιακό περιεχόµενο ως rescripta. Κάποιες ενδιάµεσες µορφές, όπως οι πραγµατικοί τύποι (sanctiones pragmaticae) είχαν περιορισµένη σηµασία. Χρυσό νόµισµα µε παράσταση του αυτοκράτορα Θεοδοσίου Οι πρώτες µετακλασικές κωδικοποιήσεις Τα τέλη του 3ου και ο 4ος αιώνας χαρακτηρίζονται από την έκδοση µεγάλου αριθµού νόµων αναγκαίων για την αντιµετώπιση των κάθε µορφής πολιτικών, οικονοµικών και

4 κοινωνικών µεταβολών που συντελέστηκαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Διοκλητιανού και των διαδόχων του. Αποτέλεσµα αυτής της αθρόας νοµοθετικής παραγωγής ήταν να εµφανίζει πολλές δυσκολίες η συνολική γνώση του ισχύοντος δικαίου από τους εφαρµοστές του. Τα πρώτα βήµατα για την επίλυση του προβλήµατος έγιναν µε την κατάρτιση δύο κωδικών ιδιωτικής προέλευσης: τον Γρηγοριανό και τον Ερµογενειανό. O πρώτος περιέλαβε διατάξεις από τα χρόνια του αυτοκράτορα Αδριανού έως το 291 και η σύνταξή του τοποθετείται µάλλον στο 291/2. Λίγο µεταγενέστερος είναι ο δεύτερος µε διατάξεις των ετών ή Πιθανότατα υπήρξε νεότερη έκδοση το 314. Το κείµενο των δύο αυτών συλλογών δεν είχε περισωθεί, αλλά γνωρίζουµε το περιεχόµενό τους από άλλες πηγές. Ακολούθησε η πρώτη επίσηµη κωδικοποίηση που προγραµµατίστηκε το 429 επί Θεοδοσίου Β σε δύο φάσεις, αλλά πραγµατοποιήθηκε µόνο η πρώτη που προέβλεπε τη συγκέντρωση όλων των αυτοκρατορικών νόµων από το 312 µέχρι την ολοκλήρωση του κώδικα. Το έργο κυρώθηκε το 438 και τέθηκε σε εφαρµογή πρώτα στη Δύση και στη συνέχεια στην Ανατολή. Ο Θεοδοσιανός Κώδικας είναι διορθωµένος σε 16 βιβλία, από τα οποία σώζονται µόνο τα τελευταία έντεκα. Το κείµενο των πέντε πρώτων έχει αποκατασταθεί µε βάση κυρίως τον ιουστινιάνειο κώδικα. Εδώ πρέπει να επισηµανθεί ότι στην κωδικοποίηση του 5ου αιώνα (όπως αργότερα και του 6ου) η συγκέντρωση του υλικού συνδυαζόταν µε επεµβάσεις στο αρχικό κείµενο των κωδικοποιούµενων διατάξεων, ώστε κάποτε να προκύπτει σχεδόν νέα νοµοθεσία. Κανόνες δικαίου εκκλησιαστικής προέλευσης Στους πρώτες αιώνες της Πρωτοβυζαντινής περιόδου αρχίζει η διαµόρφωση και του κανονικού δικαίου όρος υπό τον οποίο νοείται από µεν ουσιαστική άποψη το σύνολο των εκκλησιαστικής προέλευσης πηγών του δικαίου, δηλαδή η Αγία Γραφή και η Ιερή Παράδοση συµπληρωµένη µε τα ανώνυµα συλλεκτικά/κωδικοποιητικά έργα των 2ου - 4ου αιώνων (Διδαχή, Επιστολή Βαρνάβα, Διδασκαλία των Αποστόλων, Κανόνες εκκλησιαστικοί των Αγίων Αποστόλων, Αποστολικές Διαταγές). Νωρίς προστέθηκαν οι νοµοθετικού περιεχοµένου αποφάσεις των συλλογικών οργάνων της Εκκλησίας, των συνόδων, αρχικά µόνο τοπικών και από τον 4ο αιώνα και οικουµενικών. Η αύξηση του αριθµού των συνοδικών κανόνων οδήγησε στη γένεση µιας πρώτης συλλογής (4ος

5 αιώνας) που, όπως φαίνεται περιείχε τους κανόνες κατά τη χρονολογική τάξη των συνόδων χωρίς συνεχή αρίθµηση. Η συλλογή αυτή, στην οποία οι µεταγενέστεροι ερευνητές έδωσαν την ονοµασία corpus canonum, πέρασε από διάφορα στάδια επεξεργασίας µε την ένταξη των κανόνων όσων συνόδων είχαν στο µεταξύ συγκληθεί. Οι συνοδικοί κανόνες συµπληρώθηκαν νωρίς µε την προσθήκη αποσπασµάτων από τις συγγραφές Πατέρων της Εκκλησίας µε λύσεις επί συγκεκριµένων προβληµάτων, που λόγω της γενικής σηµασίας τους εφαρµόζονταν στην πρακτική (κανόνες Πατέρων), καθώς και των λεγόµενων Αποστολικών κανόνων, µιας συλλογής 85 κανόνων δικαίου, στην οποία περί τα τέλη του 4ου αιώνα κωδικοποιήθηκε η Ιερή Παράδοση µαζί µε αποφάσεις τοπικών συνόδων. Οι κανόνες των τοπικών συνόδων, των Πατέρων και οι λεγόµενοι Αποστολικοί επικυρώθηκαν το 691/2 από τη Σύνοδο του Τρούλλου κι έτσι περιβλήθηκαν το κύρος της Οικουµενικής Συνόδου. Οι πρώτες προσπάθειες για την κάλυψη του κενού που άφηνε το corpus canonum λόγω της έλλειψης συστηµατικής διόρθωσης έγιναν στην Αντιόχεια το πρώτο µισό του 6ου αιώνα. Μια συλλογή σε 60 τίτλους που δεν έχει περισωθεί γρήγορα αντικαταστάθηκε από άλλη σε 50 τίτλους. Συντάκτης της υπήρξε ένας δικηγόρος που το 565 ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο Κωνσταντινουπόλεως ως Ιωάννης Γ ο Σχολαστικός. Μια τρίτη συστηµατική συλλογή, το Σύνταγµα κανόνων, καταρτίστηκε περί το 580 στην Κωνσταντινούπολη. Με την προσθήκη στις συλλογές αυτές πολιτειακών νόµων που αφορούσαν στην Εκκλησία προέκυψε ένα νέο είδος συλλογής: οι νοµοκάνονες που, όπως δηλώνει το όνοµά τους, περιείχαν τόσο νόµους όσο και κανόνες. Ο νοµοκάνονας σε 50 τίτλους συντάχθηκε το τελευταίο τέταρτο του 6ου αιώνα, ενώ ο νοµοκάνονας σε 14 τίτλους τις πρώτες δεκαετίες του 7ου. Πολιτειακοί νόµοι εκκλησιαστικού περιεχοµένου και ιεροί κανόνες ρύθµιζαν συχνά τα ίδια αντικείµενα. Νωρίς λοιπόν ανέκυψε το πρόβληµα ποια από τις δύο κατηγορίες κανόνων δικαίου επικρατεί σε περίπτωση σύγκρουσής τους. Η λύση δόθηκε µε τη Νεαρά 131 του Ιουστινιανού που ουσιαστικά ενέταξε του ιερούς κανόνες στην έννοµη τάξη της Πολιτείας. Μετά την εξοµοίωσή τους από άποψη τυπικής ισχύος θα εφαρµόζονταν εφεξής νόµοι και κανόνες µε βάση τις κοινές ερµηνευτικές αρχές και, εποµένως, θα επικρατούσε η χρονικά τελευταία ρύθµιση. Σελίδα από τον περγαµηνό κώδικα του 6ου αιώνα γνωστό

6 Το νοµοθετικό έργο του Ιουστινιανού. Γενικά χαρακτηριστικά Η κωδικοποιητική δραστηριότητα που άρχισε στα τέλη του 3ου αιώνα συνεχίστηκε και επί Ιουστινιανού Α και µάλιστα σχεδόν αµέσως µετά την ανάληψη της διακυβέρνησης του κράτους. Η ιουστινιάνεια κωδικοποίηση, ψυχή και νους της οποίας υπήρξε ο quaestor sacri palatii (κοιαίστωρ του ιερού παλατίου, αντίστοιχος µε ση- µερινό Υπουργό της Δικαιοσύνης) Τριβωνιανός, δεν περιορίστηκε, όπως η θεοδοσιανή, στη συγκέντρωση των νόµων, γιατί το νέο κωδικοποιητικό πρόγραµµα περιέλαβε και τη συστηµατοποίηση του συγγραφικού έργου των κλασικών Ρωµαίων νοµικών (Πανδέκτης) καθώς και τη σύνταξη ενός εγχειριδίου γενικών αρχών (Εισηγήσεις). Όπως και στην παλαιότερη κωδικοποίηση, σηµειώθηκαν και στη νέα επεµβάσεις στα κωδικοποιούµενα κείµενα µε αντικειµενικό σκοπό την προσαρµογή τους στις νέες συνθήκες. Οι επεµβάσεις αυτές συντελέστηκαν υπό τη µορφή είτε παρεµβληµάτων (interpolationes), µε προσθήκες δηλαδή ή αλλαγές λέξεων στο αυθεντικό κείµενο, είτε της παράλειψης φράσεων από την αρχική διατύπωση. Ωστόσο εθίγησαν σε αρκετές περιπτώσεις θεσµοί και διατάξεις, η διατήρηση των οποίων είχε προ πολλού πάψει να εξυπηρετεί οποιαδήποτε πρακτική ανάγκη. Επειδή όµως το νοµοθετικό έργο δεν µπορούσε να περιοριστεί στον εκσυγχρονισµό της παλαιάς νοµοθεσίας µέσω της κωδικοποίησης, συνεχίστηκε η έκδοση νέων νόµων υπό τις ειδικότερες µορφές που προαναφέρθηκαν υλικό που εν καιρώ εντάχθηκε στο κωδικοποιητικό πρόγραµµα (β έκδοση του Κώδικα). Η παρουσίαση του έργου αυτού από τον νοµοθέτη γίνεται ωστόσο µε τρόπο που τουλάχιστπµ εκ πρώτης όψεως, φαίνεται αντιφατικός: Ενώ σε κάθε ευκαιρία τονίζεται ότι µε τα νέα νοµοθετικά µέτρα εισάγονται ρυθµίσεις επιβαλλόµενες από το συµφέρον των υπηκόων τη µοναδική µέριµνα του αυτοκράτορα παράλληλα υπογραµµίζεται η απαρέγκλιτη προσήλωση στο πατροπαράδοτο δίκαιο. Ο συνδυασµός ωστόσο αυτός δεν περιέκλειε ουσιαστικά καµία αντίφαση. Ήταν απλώς το αποτέλεσµα της προσπάθειας να ικανοποιηθούν ταυτόχρονα περισσότερες τάσεις,οι οποίες διασταυρώνονταν και όλες µαζί συγκροτούσαν ένα πλέγµα ιδεών, αρχών και αντιλήψεων, χωρίς τη δυνατότητα να αποχωριστούν τα συστατικά του στοιχεία και να γίνουν αντικείµενο ιδιαίτερης αντιµετώπισης ένα πλέγµα που αποτελούσε τη νοµιµοποίηση τόσο της µορφής του πολιτεύµατος όσο Μετάλλιο µε ανάγλυφη προτοµή Χριστού που κρατά ένσταυρο Στα χρόνια διακυβέρνησης του Ιουστινιανού έγιναν σηµαντικά

7 και του προσώπου του αυτοκράτορα, παράλληλα όµως και τον ακρογωνιαίο λίθο της ακολουθούµενης τότε εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής. Το πατροπαράδοτο αυτό δίκαιο, ως µία από τις βάσεις της Ρωµαϊκής αυτοκρατορίας (imperium romanum), ήταν εννοιολογικά συνυφασµένο µε αυτήν. Κάθε παρέκκλιση για να είναι δικαιολογηµένη έπρεπε να βρίσκει έρεισµα στη συνδροµή λόγων δηµόσιου συµφέροντος. Με τα δεδοµένα αυτά η προβολή του νοµοθετικού έργου του Ιουστινιανού µε τον τρόπο που εκτέθηκε πιο πάνω δεν αποτελούσε στην πραγµατικότητα παρά την υλοποίηση της πεποίθησής του ότι για την ανασύσταση του ρωµαϊκού imperium στην παλαιά του (αδιαίρετη) µορφή δεν αρκούσε η στρατιωτική ισχύς και η δύναµη των όπλων για την ανάκτηση των εδαφών που στο µεταξύ είχαν απολεσθεί, αλλά επιπλέον ήταν αναγκαία και η συµπαράταξη του δικαίου, για να εξασφαλιστεί η διοίκηση του κράτους. Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι διαδοχικές φάσεις των κωδικοποιητικών εργασιών και το µετά την ολοκλήρωσή τους νοµοθετικό έργο µε επισήµανση των σηµαντικότερων από τις µεταρρυθµίσεις του Ιουστινιανού. Ο Ιουστινιάνειος κώδικας Στις 13 Φεβρουαρίου 528 συγκροτήθηκε µε νόµο (c. Haec) δεκαµελής επιτροπή για να συντάξει τον Κώδικα µε βάση τις τρεις κωδικοποιήσεις των προηγούµενων αιώνων και τις αυτοκρατορικές διατάξεις που στο µεταξύ είχαν εκδοθεί. Η επιτροπή όφειλε να αφαιρέσει από το προς επεξεργασία υλικό τα περιττά µέρη (προοίµια κλπ.) και να το κατατάξει σε θεµατικές ενότητες, προχωρώντας ενδεχοµένως σε κατάτµηση και επιµερισµό νόµων που ρύθµιζαν περισσότερα από ένα αντικείµενα. Η επιτροπή ολοκλήρωσε το έργο της µέσα σε έναν περίπου χρόνο και ο Κώδικας τέθηκε σε ισχύ στις αρχές του Απριλίου 529. Με τον νόµο που τον κύρωσε (c. Summa rei publicae) ορίστηκε ότι όσες διατάξεις περιέχονται στον Κώδικα θα ίσχυαν υπό τη νέα διατύπωσή τους και ότι όλες οι αντίθετες καταργούνται (συµπεριλαµβανοµένων των παλαιότερων Κωδίκων). Η έκδοση µεγάλου αριθµού νέων νόµων µετά το 529 κατέστησε επιτακτική την ανάγκη νέας έκδοσης του Κώδικα, που κυρώθηκε στις 16 Νοεµβρίου 534 µε έναρξη ισχύος το τέλος του έτους. Η δεύτερη έκδοση, η µόνη που έχει εν µέρει τα ελλείποντα τµήµα-

8 τα έχουν συµπληρωθεί από άλλες πηγές περισωθεί, περιέχει νόµους των ετών Το υλικό υποδιαιρείται σε 12 βιβλία και το κάθε βιβλίο σε τίτλους. Μέσα στους τίτλους η κατάταξη των νόµων είναι χρονολογική. Όπως προαναφέρθηκε, η γλώσσα του Κώδικα, µε εξαίρεση λίγες διατάξεις των 5ου-6ου αιώνων, είναι η λατινική. Ο Πανδέκτης Την ιδέα της κατάκτησης µιας συλλογής µε συγκεντρωµένα αποσπάσµατα από τα έργα των κλασικών Ρωµαίων νοµικών είχε συλλάβει και ο Θεοδόσιος Β, χωρίς όµως να µπορέσει να την υλοποιήσει. Επί Ιουστινιανού καταβλήθηκε αρχικά προσπάθεια να αρθούν οι αντιφάσεις που υπήρχαν στα έργα αυτά διά της νοµοθετικής οδού, κάτι που σηµαίνει ότι δεν γινόταν σκέψη για κωδικοποίησή τους. Την πρόθεσή του να προωθήσει τη σύνταξη του Πανδέκτη (Digesta) αυτή θα ήταν η ονοµασία του έργου γνωστοποίησε ο αυτοκράτορας στα µέσα Δεκεµβρίου 530, ορίζοντας µε την c. Deo auctore και τη συγκρότηση της αρµόδιας επιτροπής: Πρόεδρος ο Τριβωνιανός και µέλη τέσσερις καθηγητές νοµικών σχολών (αντικήνσορες) και έντεκα συνήγοροι στα δικαστήρια της πρωτεύουσας. Ως προς τον τρόπο εργασίας της επιτροπής διατυπώνονται µόνο υποθέσεις. Προκαλεί πάντως εντύπωση, ότι το έργο ολοκληρώθηκε παρά τον όγκο του µόνο µέσα σε τρία χρόνια. Ο Πανδέκτης αποτελείται από 50 βιβλία που υποδιαιρούνται περαιτέρω σε τίτλους και αυτοί σε αποσπάσµατα. Στα τελευταία αναγράφεται εκτός από το όνοµα του συγγραφέα και η παραποµπή στο έργο, από το οποίο προέρχεται το απόσπασµα. Είναι προφανές ότι η συντακτική επιτροπή ανέτρεξε σε τεράστιο αριθµό έργων της κλασικής κυρίως περιόδου. Από τις παραποµπές προκύπτει ότι υποβλήθηκαν σε επεξεργασία τα έργα 39 συνολικά συγγραφέων. Ανεξάρτητα όµως από τη µεγάλη ποικιλία του υλικού ως προς την προέλευση, περίπου τα 2/3 του Πανδέκτη καλύπτονται από τα έργα µόνο δύο νοµικών, του Παύλου και του Ουλπιανού. Παρά τις διάφορες ακραίες απόψεις που κατά καιρούς υποστηρίχθηκαν, φαίνεται πως το κείµενο του Πανδέκτη δεν αποµακρύνθηκε µε κατά βάση από τις ιδέες των Ρωµαίων νοµικών, αλλά σε σύγκριση µε την αρχική διατύπωση περιείχε πολλές επεµβάσεις µε στόχο τη σαφήνεια και την άρση αντιφάσεων. Για τον λόγο αυτό απαγορεύτηκε µε τον κυρωτικό νόµο (c. Tanta/Δέδωκεν) η προσφυγή στα αυθεντικά έργα και η παρα- Χρυσός σόλιδος του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α (Βυζα-

9 βολή τους προς το κείµενο της κωδικοποίησης. Με τον ίδιο νόµο αποκλείστηκε επίσης ο σχολιασµός των κειµένων του Πανδέκτη µια απαγόρευση που προκάλεσε πολλές απορίες. Φαίνεται ωστόσο πως η πραγµατική της έννοια ήταν να µην καταχωρίζονται τα σχόλια µέσα στο κείµενο για να µην το αλλοιώνουν. Αντίθετα, προς τον Κώδικα, το κείµενο του Πανδέκτη έχει περισωθεί ακέραιο σε ένα άριστο χειρόγραφο, την περίφηµη (Littera) Florentina, που γράφτηκε πιθανότατα στην Κωνσταντινούπολη λίγο µετά τη σύνταξη του έργου και αφού περιπλανήθηκε στην Ιταλία επί αιώνες κατέληξε ως πολεµικό λάφυρο στη Φλωρεντία, όπου κοσµεί τη βιβλιοθήκη των Μεδίκων. Οι Εισηγήσεις Ενόσω διαρκούσαν ακόµη οι εργασίες για την κατάρτιση του Πανδέκτη, δόθηκε η εντολή για την εκπόνηση ενός διδακτικού βοηθήµατος για τους αρχάριους της νοµικής επιστήµης. Το έργο, οι Εισηγήσεις (Institutiones), συντάχθηκε από τον Τριβωνιανό και δύο νοµοδιδασκάλους, τον Θεόφιλο και τον Δωρόθεο, µε βάση το οµώνυµο έργο του Γαΐου, διαιρέθηκε δε, όπως και το τελευταίο, σε τέσσερα βιβλία. Το πρώτο περιέχει γενικές έννοιες, δίκαιο της προσωπικής κατάστασης και οικογενειακό δίκαιο, το δεύτερο δίκαιο των πραγµάτων και τη διαδοχή εκ διαθήκης, το τρίτο την εξ αδιαθέτου διαδοχή (= τη διαδοχή που ορίζει ο νόµος, όταν δεν υπάρχει διαθήκη ή η υπάρχουσα είναι ανίσχυρη) και τις δικαιοπραξίες (= δηλώσεις βουλήσεως των προσώπων που αποσκοπούν στην παραγωγή έννοµων αποτελεσµάτων), το τέταρτο, τέλος, τις αδικοπραξίες (= παράνοµες ενέργειες που δηµιουργούν υποχρέωση για αποζηµίωση), τη δικονοµία (= διατάξεις που ρυθµίζουν τον τρόπο απονοµής της δικαιοσύνης από τα δικαστήρια) και το ποινικό δίκαιο. Παρά το διδακτικό του περιεχόµενο δεν παύει το έργο να αποτελεί νόµο, είναι δε γραµµένο, όπως και τα δύο άλλα µέρη της κωδικοποίησης, στα λατινικά. Οι Εισηγήσεις κυρώθηκαν στις 21 Νοεµβρίου 533 και το κείµενό τους σώζεται ακέραιο σε πολλά χειρόγραφα. Παράλληλα όµως προς το λατινικό κείµενο παραδίδεται και ελληνική παράφραση, που προέρχεται από την καταγραφή της διδασκαλίας του Θεοφίλου, ενός από τους τρεις συντάκτες του κειµένου. Χειρόγραφο µε την εισαγωγή του «Πανδέκτη», συλλογικό

10 Η νέα νοµοθεσία Κατά την άσκηση του νοµοθετικού έργου χρησιµοποίησε ο Ιουστινιανός τις µέχρι τότε γνωστές από τους προκατόχους του τυπικές µορφές. Πιο συχνά εξέδιδε νόµους γενικού περιεχοµένου, τις Νεαρές, κάποτε όµως και νόµους που απέβλεπαν είτε στην αντιµετώπιση ειδικών περιπτώσεων, είτε, σπάνια, στην παροχή προνοµίων. Όπως ήδη εκτέθηκε, οι Νεαρές γράφτηκαν στην συντριπτική τους πλειονότητα στα ελληνικά. Σε ελάχιστες περιπτώσεις, αν π.χ. το επέβαλλαν οι γλωσσικές συνθήκες του τόπου ή του κύκλου των προσώπων για τα οποία προοριζόταν η ρύθµιση, έγινε χρήση των λατινικών και σε ακόµη λιγότερες υπήρξε δίγλωσση διατύπωση. Από τον νόµο του 534 (c. Cordi) προκύπτει πως ο Ιουστινιανός σκόπευε να προβεί και σε τρίτη έκδοση του Κώδικα µε την προσθήκη των νέων νοµοθετηµάτων πρόθεση που έµεινε απραγµατοποίητη ίσως λόγω του αιφνίδιου θανάτου του Τριβωνιανού το 542. Δεν µπορεί όµως να περάσει απαρατήρητη η έκδοση µετά τον χρόνο αυτό µερικών Νεαρών µε περιεχόµενο «κωδικοποιητικό» που, επαναλαµβάνοντας σε σηµαντικό βαθµό προγενέστερες ρυθµίσεις χωρίς ουσιώδεις αλλαγές, καλύπτουν µεγάλες θεµατικές ενότητες (π.χ. οι Νεαρές 117, 118, 120 και 123). Επίσηµη συλλογή των Νεαρών δεν έχει διασωθεί. Από τις ανεπίσηµες πιο γνωστή είναι η «Συλλογή των 168 Νεαρών» που πρέπει να έλαβε την τελική µορφή της λίγο µετά το 575. Περιέχει 158 Νεαρές του Ιουστινιανού και επτά των άµεσων διαδοχών του Ιουστίνου Β και του Τιβερίου Α -Κωνσταντίνου. Ο µεγάλος όγκος των Νεαρών επέβαλε για λόγους πρακτικούς τη σύνταξη περιλήψεών τους (επιτοµών). Ακέραιες σώζονται οι «επιτοµές» που συνέταξαν στις τελευταίες δεκαετίες του 6ου αιώνα οι σχολαστικοί Αθανάσιος ο Εµεσηνός και Θεόδωρος ο Ερµουπολίτης. Αν κρίνει κανείς µε βάση το περιεχόµενο της συγκεκριµένης συλλογής, το ενδιαφέρον του Ιουστινιανού στράφηκε µετά το 534 κατά κύριο λόγο προς την οργάνωση της κρατικής διοίκησης, προς τη ρύθµιση θεµάτων του οικογενειακού δικαίου και του δικαίου των προσώπων και, τέλος, προς τα οργανωτικά θέµατα της Εκκλησίας και το νοµικό καθεστώς κληρικών και µοναχών. Τα τελευταία αυτά θέµατα, δηλαδή τα εκκλησιαστικά, αποτέλεσαν το αποκλειστικό αντικείµενο τεσσάρων Νεαρών που εξέδωσε αργότερα ο Ηράκλειος µεταξύ των ετών Εξώφυλλο έκδοσης του 16ου αιώνα µε τις «Εισηγήσεις» του

11 Οι νοµικές σπουδές και ο εξελληνισµός των δικαιϊκών πηγών Επί Ιουστινιανού εισήλθε στην τελική της φάση µια διαδικασία που µε αφετηρία και αυτή τον χωρισµό του κράτους σε ανατολικό και δυτικό συνέλαβε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στη µετάπλαση της έννοµης τάξης, για την οποία έγινε στην αρχή λόγος. Πρόκειται για την αλλαγή του γλωσσικού ιδιώµατος των νόµων. Οι ανατολικές επαρχίες του κράτους κατοικούνταν από ανθρώπους που είχαν στην πλειονότητά τους ως µητρική γλώσσα την ελληνική. Επακόλουθο ήταν ότι οι πηγές του δικαίου, δηλαδή οι αυτοκρατορικοί νόµοι και τα έργα των κλασικών Ρωµαίων νοµικών, που ήταν σχεδόν εξ ολοκλήρου γραµµένες στα λατινικά, παρέµεναν στην Ανατολή για το µεγαλύτερο µέρος του πληθυσµού γλωσσικά απρόσιτες. Αυτή η δυσλειτουργία της έννοµης τάξης που στο διαδικαστικό πεδίο δεχόταν τις δύο γλώσσες ως ισοδύναµες επιση- µάνθηκε από τις αρµόδιες αυτοκρατορικές υπηρεσίες, γι αυτό λίγο πριν από τα µέσα του 5ου αιώνα άρχισε να χρησιµοποιείται σποραδικά κατά τη σύνταξη των νόµων και η ελληνική γλώσσα. Παρά κάποιους ιδεολογικούς δισταγµούς για τον νοµοθέτη δεν είχε πάψει η λατινική να αποτελεί την πάτριον φωνήν η τακτική αυτή κέρδιζε µε τον χρόνο έδαφος. Έτσι πολλοί νόµοι που εξέδωσε ο Ιουστινιανός στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του και σχεδόν όλοι µετά το 534, δηλαδή οι Νεαρές του, έχουν διατυπωθεί σε ελληνική γλώσσα. Αυτό όµως δεν έλυνε το πρόβληµα, γιατί στην κωδικοποίηση αφέθηκαν τα κείµενα στην αυθεντική γλώσσα, τη λατινική. Η λύση αναζητήθηκε στη διαδικασία της κατάρτισης των νοµικών. Με νόµο του 533 αναµορφώθηκε το πρόγραµµα σπουδών στις δύο νοµικές σχολές της Κωνσταντινούπολης και της Βηρυτού και η διδασκαλία του δικαίου ανατέθηκε στους αντικήνσορες (antecessores όρος δανεισµένος από τη στρατιωτική ορολογία που σήµαινε τον ανιχνευτή). Ο κύκλος των σπουδών κάλυπτε πέντε διδακτικά έτη. Το πρώτο έτος ήταν αφιερωµένο στη διδασκαλία των Εισηγήσεων, τα τρία επόµενα στον Πανδέκτη και το τελευταίο στον Κώδικα. Οι αντικήνσορες, ακολουθώντας µια ορισµένη µέθοδο, µεταγλώττιζαν στις παραδόσεις προς τους ελληνόφωνους φοιτητές (αντίστοιχες παραδόσεις γίνονταν και για τους λίγους λατινόφωνους φοιτητές, όταν επρόκειτο για ερµηνεία ελληνικών κειµένων, π.χ. Νεαρών) το λατινικό της κωδικοποίησης. Η εργασία πραγµατοποιούταν σε τρία στάδια: Το πρώτο (προθεωρία) περιλάµβανε µία Ο αυτοκράτορας Ιουστίνος Β ( ) στον εµπροσθότυπο

12 µάλλον εκτενή εισαγωγή στο λατινικό κείµενο. Το δεύτερο στάδιο συνίστατο στην κατά λέξη µετάφραση (κατά πόδα) που επιχειρούσαν οι φοιτητές µε τη βοήθεια του καθηγητή. Το τρίτο, τέλος, στάδιο (παραγραφαί) εντοπιζόταν στον σχολιασµό του κειµένου. Κάποτε γίνονταν και παραποµπές µε συνοπτική παράθεση συναφών διατάξεων. Ειδική µορφή παραποµπών ήταν τα παράτιτλα, δηλαδή παράλληλα χωρία από το ίδιο συνήθως κείµενο. Οι αντικήνσορες δεν άφησαν κατά βάση γραπτό έργο, γιατί περιορίζονταν στην προφορική διδασκαλία, από την οποία έχουν περισωθεί αποσπάσµατα µέσω των σηµειώσεων των φοιτητών τους. Με το τέλος της ιουστινιάνειας εποχής τη θέση των αντικηνσόρων στη διαδικασία της εκπαίδευσης των νοµικών παίρνουν οι σχολαστικοί, δηλαδή νοµικοί µε ιδιαίτερη επίδοση στη ρητορική και συναφή επαγγελµατική απασχόληση, αντίστοιχη µε εκείνη των σηµερινών δικηγόρων. Η απασχόλησή τους αυτή επέδρασε στον τρόπο της διδασκαλίας τους, στην οποία έδωσαν περισσότερο πρακτικό προσανατολισµό. Η συµβολή των αντικηνσόρων και όλων γενικότερα των νοµικών της πρώιµης περιόδου στη διαµόρφωση και σταθεροποίηση της ελληνικής νοµικής ορολογίας είναι ασφαλώς µεγάλη. Όπως όµως προκύπτει από τα οικεία κείµενα, χρησιµοποιήθηκαν για την απόδοση των εννοιών του ρωµαϊκού δικαίου σε µεγάλη κλίµακα όροι λατινικής προέλευσης. Η αιτία είναι προφανής: δεν ήταν δυνατόν να βρεθούν πάντοτε, για λόγους είτε γραµµατικούς είτε κυρίως εννοιολογικούς, απολύτως αντίστοιχοι ελληνικοί όροι. Έτσι θυσιάστηκε η γλωσσική οµοιοµορφία στον βωµό της σαφήνειας των νοµικών κειµένων. Τµήµα παπύρου ( ) µε διάταγµα του αυτοκράτορα Το προσωπικό δίκαιο του γάµου Στα πλαίσια του ενδιαφέροντος της Εκκλησίας για τη διαµόρφωση των κοινωνικών δοµών τα συλλογικά της όργανα (σύνοδοι) αλλά και µεµονωµένοι συγγραφείς (κατεξοχήν ο Μ. Βασίλειος) ασχολήθηκαν από νωρίς µε τον θεσµό του γάµου από όλες τις δυνατές απόψεις. Ως προς τις προϋποθέσεις του γάµου, η ιουστινιάνεια κωδικοποίηση δεν αποµακρύνθηκε από το ρωµαϊκό δίκαιο των αµέσως προηγούµενων αιώνων. Για την έγκυρη σύναψη γάµου απαιτούνταν (Εισηγήσεις 1.10): α) νόµιµη ηλικία, δηλαδή η συµπλήρωση του 12ου έτους για τα κορίτσια και του 14ου έτους για τα αγόρια, β) η συναίνεση των µελλονύµφων, γ) αν αυτοί τελούσαν υπό πατρική

13 εξουσία (υπεξούσιοι), η συναίνεση του φορέα της εξουσίας αυτής και δ) η τήρηση του νόµιµου τύπου, όπου αυτός ήταν αναγκαίος. Οι αρνητικές προϋποθέσεις (κωλύµατα) αντιµετωπίζονταν (Εισηγήσεις 1.10, 3.2, 3.6) κατά περίπτωση. Σε γενικές γραµµές κωλυόταν ο γάµος συγγενών εξ αίµατος σε ευθεία γραµµή απεριορίστως και προς τα πλάγια σε ισοσκελή µε γραµµή µέχρι και τον 2ο βαθµό (δηλαδή ο γάµος δύο αδελφών), ενώ σε ανισοσκελή γραµµή µέχρι και τον 4ο (π.χ. ο γάµος θείου µε την ανιψιά ή µε την κόρη της). Στη σχέση καθενός συζύγου µε τους εξ αίµατος συγγενείς του άλλου (αγχιστεία) περιορίζονταν τα κωλύ- µατα σε συγκεκριµένες ενώσεις που ρητώς ανέφερε ο νόµος (π.χ. κωλυόταν ο γάµος πατριού/µητριάς και προγονής/προγονού ή πεθερού/πεθεράς και νύφης/γαµπρού. Ευρύτερο ήταν το φάσµα των κωλυµάτων που προέβλεπαν οι κανόνες της Εκκλησίας. Ειδικότερα οι κανόνες 23 και 87 του Μ. Βασιλείου καθιέρωσαν κωλύµατα και λόγω της σχέσης ανάµεσα στους συγγενείς εξ αίµατος του ενός συζύγου µε εκείνους του άλλου (οιονεί αγχιστεία). Έτσι κωλυόταν ο γάµος δύο αδελφών µε δύο αδελφές. Τα κωλύµατα ωστόσο του κανονικού δικαίου υιοθετήθηκαν από το πολιτειακό δίκαιο πολύ αργότερα (8ος αιώνας). Κώλυµα γάµου προκαλούσε εκτός από τη σαρκική συγγένεια και η πνευµατική. Στο ιουστινιάνειο δίκαιο απαγορευόταν µόνο ο γάµος αναδόχου και αναδεκτής. Γαµικά κωλύµατα όµως παρήγαν (διηνεκώς ή επί ορισµένο χρόνο) και άλλες αιτίες, όπως η τεχνητή συγγένεια δηµόσιας διοίκησης σε επαρχία, η διαφορά θρησκεύµατος ακόµη και η τέλεση ορισµένων αξιόποινων πράξεων (µοιχείας, αρπαγής). Τέλος, απαγορευόταν απολύτως η τέλεση γάµου µετά τη χειροτονία ή τη µοναχική κουρά. Συστατικό στοιχείο του γάµου ήταν κατά το ιουστινιάνειο δίκαιο η «γαµική διάθεση», δηλαδή η βούληση δύο προσώπων να συνάψουν γάµο. Δεν ήταν ωστόσο πάντοτε εύκολο να διαγνωσθεί, αν συνέτρεχε αυτή η βούληση, γιατί µετά την κατάργηση των παλαιών ρωµαϊκών τύπων για τη σύναψη του γάµου, υπήρχε ο κίνδυνος σύγχυσης µε την παλλακεία. Για την απόδειξη και µόνο της σύναψης του γάµου προέβλεπε το ιουστινιάνειο δίκαιο την κατάρτιση προικώων συµβολαίων ή τη δήλωση της βούλησης ενώπιον του εκδίκου της Εκκλησίας και µαρτύρων. Μόνο για εκείνους από τους ανώτατους αξιωµατούχους που έφεραν τον τίτλο του ιλλουστρίου τα προικώα συµβόλαια αποτελούσαν συντακτικό τύπο. Χρυσό δαχτυλίδι γάµου του 6ου αιώνα (Μουσείο Κανελλοπού-

14 Ο θάνατος ενός από τους συζύγους καθώς και η οριστική απώλεια της ελευθερίας επέφεραν τη λύση του γάµου στο ρωµαϊκό δίκαιο. Το ίδιο ίσχυσε και στο βυζαντινό δίκαιο µε εξαίρεση την υποδούλωση λόγω καταδίκης που καταργήθηκε υπό την επίδραση της χριστιανικής διδασκαλίας από τον Ιουστινιανό. Ιδιαίτερη σηµασία αποδόθηκε στη ρύθµιση της τύχης του γάµου στρατιωτικών που εξαφανίζονταν σε καιρό πολέµου. Η λύση του γάµου τους εξαρτήθηκε από ένορκες βεβαιώσεις των διοικητών των οικείων µονάδων. Μετά την πάροδο έτους µπορούσε η γυναίκα να συνάψει νέο γάµο. Αν ωστόσο επανεµφανιζόταν ο υποτιθέµενος νεκρός, είχε το δικαίωµα να αναλάβει τη γυναίκα του, συνεχίζοντας την έγγαµη συµβίωση µαζί της, και ο νέος που στο µεταξύ είχε τυχόν συναφθεί ακυρωνόταν. Η αρχικά απόλυτη ελευθερία που επέτρεπε τη µονοµερή λύση του γάµου άρχισε να υποβάλλεται σε σοβαρούς περιορισµούς από τους χριστιανούς αυτοκράτορες, που υπέστησαν την επίδραση της ευαγγελικής αρχής για το κατ εξαίρεση µόνο διαλυτό του γάµου. Μετά τις αλλεπάλληλες ρυθµίσεις των προκατόχων του αλλά και δικές του, κατέληξε ο Ιουστινιανός το 542 στη Νεαρά 117, στην οποία απαριθµούνται περιοριστικώς οι λόγοι διαζυγίου. Υπέρ του µεν συζύγου προβλέπονται: α) έγκληµα εσχάτης προδοσίας που γνώριζε η γυναίκα και δεν κατήγγειλε, β) καταδίκη για µοιχεία, γ) άµεση ή έµµεση επιβουλή της ζωής του άνδρα και δ) ηθικώς ύποπτες πράξεις (π.χ. διανυκτέρευση εκτός της συζυγικής στέγης) παρά τη θέληση του συζύγου, ενώ υπέρ της συζύγου: α) συµµετοχή του άνδρα στη διάπραξη εσχάτης προδοσίας, β) άµεση ή έµµεση επιβουλή της ζωής της γυναίκας, γ) προσβολή της ηθικής προσωπικότητας (π.χ. συκοφαντική κατηγορία για µοιχεία) και δ) µόνιµες εξωσυζυγικές σχέσεις του συζύγου. Εκτός από τους υπαίτιους αυτούς λόγους διαζυγίου δέχθηκε ο Ιουστινιανός και άλλους τρεις ανυπαίτιους: α) ανικανότητα του άνδρα για συνουσία που προϋπήρχε του γάµου, β) επιλογή του µοναχικού βίου, είτε από κοινού είτε µονοµερώς και γ) αιχµαλωσία που έχει διαρκέσει τουλάχιστον πέντε χρόνια µετά την τελευταία είδηση, ότι ο αιχµάλωτος ζει. Στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του δεν αποµακρύνθηκε ο Ιουστινιανός από την αρχή ότι ο γάµος είναι ελεύθερα διαλυτός µε κοινή συναίνεση των συζύγων. Το 541 όµως, µάλλον υπό τον πίεση της Εκκλησίας, απαγόρευσε τη συναινετική λύση του γάµου. Σε πρώτη φάση οι κυρώσεις ήταν µόνο περιουσιακές, αργότερα όµως επέβαλε τον Επιτύµβιο µνηµείο µε επιγραφή που αναφέρεται στον θάνατο

15 εγκλεισµό των υπαιτίων σε µοναστήρι, οπότε αποκλειόταν η σύναψη νέου γάµου. Η αυστηρή αυτή ρύθµιση δεν διήρκεσε ωστόσο πολύ. Λίγο µετά την άνοδό του στον θρόνο ο Ιουστινιανός Β, ίσως υπό την πίεση της κοινής γνώµης, επέτρεψε και πάλι το συναινετικό διαζύγιο (566), µε την αιτιολογία ότι η απόφαση των συζύγων να διαζευχθούν οφείλεται στην επέµβαση «σκαιού δαίµονος» που τους προκάλεσε «αδιάλλακτον µίσος». Οι περιουσιακές σχέσεις των συζύγων Ο Ιουστινιανός επέφερε ριζικές αλλαγές στις ρυθµίσεις που ίσχυαν στο ρωµαϊκό δίκαιο ως προς την προίκα. Ο άνδρας έπαυσε να είναι κύριος της προίκας και τόσο αυτός όσο και οι κληρονόµοι του ευθύνονται σε απόδοσή της. Απαγόρευσε γενικώς την απαλλοτρίωση των προικώων ακινήτων και χορήγησε στη γυναίκα ειδική αγωγή για τη διεκδίκησή τους στα χέρια τρίτων. Στο ιουστινιάνειο δίκαιο είχε αρχικά η γυναίκα νόµιµη προνοµιούχο υποθήκη σε κάθε περιουσιακό στοιχείο του συζύγου που µετατράπηκε αργότερα σε γενική υποθήκη σε ολόκληρη την περιουσία του άνδρα που προηγούνταν και αυτών ακόµη των υποθηκών, οι οποίες είχαν συσταθεί πριν από τον γάµο. Η δωρεά που ο άνδρας παρέχει στη γυναίκα µε την ευκαιρία του γάµου (πρόγαµος δωρεά), θεσµός άγνωστος στο ρωµαϊκό δίκαιο, εµφανίζεται τον 4ο αιώνα. Ύστερα από πολλές διακυµάνσεις υποβάλλεται από τον Ιουστινιανό στην ακόλουθη ρύθµιση. Αν συσταθεί προίκα, είναι υποχρεωτική η σύσταση και ισόποσης προγαµιαίας δωρεάς. Σε περίπτωση λύσης του γάµου µε τον θάνατο ενός από τους συζύγους, η µεν προίκα αποδίδεται στη γυναίκα, στον πατέρα ή στους κληρονόµους της, ενώ η πρόγαµος δωρεά στον άνδρα ή στους κληρονόµους του. Χρυσή γαµήλια ζώνη κατά το τέλος του 6ου αιώνα (Μουσείο Το ιουστινιάνειο σύστηµα της εξ αδιαθέτου κληρονοµικής διαδοχής Παρά το γεγονός ότι στην περίοδο της δεσποτείας ευνοήθηκε µε διάφορα νοµοθετικά µέτρα η διαδοχή των εξ αίµατος συγγενών που µέχρις ενός σηµείου εξοµοιώθηκαν µε τους συγγενείς εξ αρρενογονίας, η αρχή της διαδοχής των εξ αρρενογονίας συγγενών εξακολούθησε να ισχύει µέχρι την εποχή του Ιουστινιανού, οπότε τροποποιήθηκε ριζικά µε τις Νεαρές 118 και 127. Κατά το νέο σύστηµα, που είναι προφανές πως ευνοεί

16 τις νεότερες ηλικίες, διακρίνονται τέσσερις τάξεις κληρονόµων. Κάθε τάξη αποκλείει την επόµενη και µέσα σε κάθε τάξη οι πλησιέστεροι συγγενείς αποκλείουν τους απώτερους έτσι η κληρονοµιά επάγεται από τάξη σε τάξη και από βαθµό σε βαθµό. Στην πρώτη τάξη καλούνται όλοι οι κατιόντες ανεξαρτήτως φύλου, είτε τελούν υπό πατρική εξουσία είτε όχι. Αν συντρέχουν κατιόντες του ίδιου βαθµού, η διανοµή γίνεται κατά κεφαλές σε διαφορετικούς βαθµούς, αν οι κληρονόµοι ανήκουν σε διαφορετικές ρίζες, η διανοµή γίνεται κατά ρίζες. Στη δεύτερη τάξη καλούνται οι ανιόντες και τα αµφιθαλή αδέλφια (ή, αν έχουν προαποβιώσει, τα παιδιά τους). Αν συντρέχουν µόνον ανιόντες, διαιρείται η περιουσία σε δύο µέρη, της πατρικής και της µητρικής γραµµής, και µέσα σε κάθε γραµµή η διανοµή γίνεται κατά κεφαλές. Σε συνδροµή ανιόντων και αδελφών η διανοµή γίνεται πάλι κατά κεφαλές. Στην τρίτη τάξη καλούνται τα ετεροθαλή αδέλφια και στην τέταρτη οι υπόλοιποι εκ πλαγίου συγγενείς. Ο επιζών σύζυγος δεν περιλαµβανόταν στους εξ αδιαθέτου κληρονόµους. Για την άπορη χήρα όµως θεσπίστηκε µε την ίδια Νεαρά 117 δικαίωµα νόµιµης µοίρας που αντιστοιχούσε σε κληρονοµικό µερίδιο παιδιού (ή στο ένα τέταρτο της κληρονοµιάς, ανάλογα µε τον αριθµό των παιδιών). Από τους εξ αδιαθέτου κληρονόµους αναγκαίοι ήταν µόνο οι ανιόντες και οι κατιόντες. Οι λόγοι αποκλήρωσης, µε τις διάφορες περιπτώσεις αχαριστίας στο επίκεντρο αλλά και προφανή επίδραση της Εκκλησίας, απαριθµούνται περιοριστικώς, χωριστά για τους γονείς και τα τέκνα, στη Νεαρά 115. Το δηµόσιο δίκαιο κατά την Πρωτοβυζαντινή περίοδο Στο µεταίχµιο ρητορικής και δηµοσίου δικαίου, επειδή αποτελούν εκδήλωση της προσπάθειας να καθοριστεί ένα πλαίσιο κανόνων συµπεριφοράς µε αποδέκτη τον φορέα την ανώτατης εξουσίας µέσα στο κράτος, δηλαδή τον αυτοκράτορα, βρίσκονται τα «κάτοπτρα ηγεµόνος». Με την έκφραση αυτή αποδίδεται όρος που εµφανίστηκε πολύ αργότερα στη Δύση (Furstenspiegel) και έχει επικρατήσει στη διεθνή βιβλιογραφία. Οι συγγραφείς αυτών των κειµένων παρέχουν συνήθως µια γενική εικόνα των αρετών του ηγεµόνα και µε αυτή την αφορµή κάνουν υποδείξεις, είτε αορίστως, είτε απευθυνόµενοι σε συγκεκριµένο πρόσωπο, ως προς τις αρχές που οφείλουν να γίνονται σεβαστές κατά τη διαχείριση της δηµόσιας διοίκησης. Εποµένως δεν πρέπει να συγχέονται τα κάτοπτρα µε την εγκωµιαστική φιλολογία, που εξυπηρετεί απλώς την Ο Ιουστινιανός επέφερε αλλαγές στις ρυθµίσεις σχετικά µε Παράσταση ανοικοδόµησης πόλης µικρογραφία χειρογρά-

17 αυτοκρατορική ιδεολογία, χρησιµοποιώντας δεδοµένα κλισέ. Πρώτο κείµενο αυτής της κατηγορίας στο πρώιµο Βυζάντιο θεωρείται ο Λόγος περί βασιλείας που εκφώνησε το 399 µπροστά στον αυτοκράτορα Αρκάδιο ο Συνέσιος ο Κυρηναίος (αργότερα επίσκοπος Πτολεµαΐδας). Στον λόγο αυτό γίνεται σαφής αντιπαράθεση του βασιλέα προς τον τύραννο µε στόχο να διακριθούν ως συστήµατα διακυβέρνησης η βασιλεία από την τυραννίδα. Στις πρώτες δεκαετίες του 6ου αιώνα έζησε ο διάκονος Αγαπητός που αφιέρωσε στον Ιουστινιανό Α, λίγο µετά την άνοδό του στον θρόνο, την Έκθεσιν κεφαλαίων παραινετικών. Στο έργο αυτό, που χρησιµοποιήθηκε ευρύτατα κατά τους επόµενους αιώνες ακόµη και για σκοπούς διδακτικούς, συνδύασε ο Αγαπητός σε 72 κεφάλαια υλικό από την αρχαιοελληνική γραµµατεία µε στοιχεία χριστιανικά για να περιγράψει τον ιδεώδη ηγεµόνα. Στη διαµόρφωση της συµπεριφοράς των ηγεµόνων συνέβαλλαν, µε έµµεσο βέβαιο τρόπο, και τα διάφορα κείµενα, φιλολογικά ή µη, µε τα οποία ασκούνταν κριτική σε βάρος τους. Το πιο χαρακτηριστικό δείγµα από τα έργα αυτής της κατηγορίας είναι τα Ανέκδοτα του ιστορικού της ιουστινιάνειας εποχής Προκοπίου που βρίθουν από νοµικές πληροφορίες σχετικά µε την οργάνωση του δηµόσιου βίου. Στη διοικητική επιστήµη και στη δοµή της δηµόσιας διοίκησης είναι αφιερωµένο το έργο του Ιωάννη Λυδού Περί αρχών της Ρωµαίων πολιτείας (µε πιθανό χρόνο ολοκλήρωσης το 552), που στηρίζεται στις εµπειρίες του συγγραφέα από τη µακρά θητεία του στη δηµόσια υπηρεσία. Στο δηµόσιο δίκαιο εντάσσεται από την Ιστορία του Μενάνδρου Προτήκτορος το τµήµα που αναφέρεται στη διαδικασία κύρωσης της συνθήκης ανάµεσα στο Βυζάντιο και στο περσικό κράτος (561). Σηµαντική πηγή για το δηµόσιο διεθνές δίκαιο εκείνων των χρόνων είναι και οι διάφορες εκθέσεις διπλωµατικών αποστολών, όπως π.χ. του Πέτρου Πατρικίου και του Νόννοσου. Πολιτειολογικό εξάλλου περιεχόµενο έχει το έργο του ίδιου Πέτρου Πατρικίου Περί πολιτική καταστάσεως, που γράφτηκε µεταξύ στη διάρκεια της θητείας του συγγραφέα ως µαγίστρου των θείων οφικίων (magister officiorum, µε αρµοδιότητες κατά περιόδους σηµερινού πρωθυπουργού). Στον ίδιο αποδόθηκε παλαιότερα και το Περί πολιτικής επιστήµης, αλλά η πατρότητα αυτή απορρίπτεται σχεδόν οµόφωνα. Πρόκειται για κείµενο που µάλλον συντάχθηκε µεταξύ Στην αρχή της βασιλείας του Ιουστινιανού (καταβάλλεται προσπάθεια για ακριβή Σηµαντική ήταν η επίδραση του Μεγάλου Βασιλείου στη βελτί-

18 χρονολόγηση µεταξύ 531-3) τοποθετείται µια συλλογή οικοδοµικών και πολεοδο- µικών διατάξεων, συντάκτης της οποίας φέρεται ο αρχιτέκτονας Ιουλιανός από την Ασκάλωνα της Παλαιστίνης. Το κείµενο αυτό εντάχθηκε πολύ αργότερα (στον 10ο και στον 4ο αιώνα) στη χειρόγραφη παράδοση άλλων νοµικών έργων. Το ποινικό δίκαιο Ως προς την αντεγκληµατική πολιτική που ακολούθησαν οι πρώτοι χριστιανοί αυτοκράτορες παρατηρείται σηµαντική επίταση της αυστηρότητας κατά την ποινική µεταχείριση των εγκληµατιών που δεν συµβιβάζεται µε την επιείκεια και τη φιλανθρωπία που διδάσκει ο χριστιανισµός. Και ναι µεν επί Μ. Κωνσταντίνου καταργήθηκε για ευνόητους λόγους η όχι σπάνια στο ρωµαϊκό δίκαιο ποινή της σταύρωσης, κατά τα λοιπά όµως θεσπίστηκαν φρικιαστικές ποινές. Μια πιθανή εξήγηση αυτού του φαινοµένου είναι ότι η σκλήρυνση της στάσης του ποινικού νοµοθέτη ίσως οφείλεται σε επηρεασµό από χριστιανούς συγγραφείς των πρώτων αιώνων που θεωρούσαν τους νόµους των ανθρώπων περιττούς. Εποµένως ορισµένες σοβαρές εγκληµατικές πράξεις, όπως οι στρεφόµενες κατά της ζωής που είναι θείο δώρο, αξιολογήθηκαν ως προσβολή του «Θείου Νόµου» και η ποινή δηλώνει την ιδιαίτερη ηθική απαξία της πράξης. Με µοναδική εξαίρεση έναν νόµο του 534 (Κωδ ), όπου εµφανίζεται σε σχέση µε τον σκοπό της ποινής η ιδέα της γενικής πρόληψης, κατά τα λοιπά δεν θίγεται το ζήτηµα αυτό στην κοσµική νοµοθεσία των πρωτοβυζαντινών χρόνων, κάτι που σηµαίνει ότι η ποινή διατηρεί τον χαρακτήρα της πράξης ανταπόδοσης για την αποκατάσταση της έννοµης τάξης που είχε διαταραχθεί. Αντιθέτως, ήδη από τον 4ο αιώνα, λαµβάνει θέση στο θέµα αυτό ένας γνωστός εκκλησιαστικός συγγραφέας και έγκριτος νοµικός της εποχής του: ο επίσκοπος Καισαρείας Βασίλειος. Αντιµετωπίζοντας τον σκοπό της ποινής στη συνολική του διάσταση, δηλαδή στον χώρο τόσο της πολιτείας όσο και της Εκκλησίας, αποκρούει τον ανταποδοτικό της χαρακτήρα (εφόσον, όπως γράφει, δεν έχει επινοηθεί τρόπος, ώστε να εξαλείφονται τα γεγονότα) και τονίζει την αξία της κυρίως ως µέσου για τη βελτίωση των παραβατών του νόµου. Τα όργανα απονοµής της δικαιοσύνης Στην κορυφή της δικαιοσύνης βρισκόταν ήδη από την εποχή της ηγεµονίας ο αυτο-

19 κράτορας, δοθέντος ότι ήταν επικεφαλής όλου του κρατικού µηχανισµού. Καταρχήν δίκαζε ο ίδιος σε δεύτερο ή σε τρίτο βαθµό, υπήρχε όµως δυνατότητα να αχθεί µια υπόθεση απευθείας ενώπιόν του µε ορισµένες διαδικασίες (δέησις, ικεσία). Σε θέµατα δικαιοσύνης, συµπεριλαµβανοµένης και της απονοµής της, επικουρούσε τον αυτοκράτορα ενόσω υπήρχε αυτό το αξίωµα ο κοιαίστωρ του ιερού παλατίου. Από την εγκατάσταση της πρωτεύουσας του κράτους στην Κωνσταντινούπολη ανώτατη δικαστική αρχή είναι ο ανθύπατος (proconsul). Λίγο µετά τα µέσα του 4ου αιώνα ο φορέας αυτού του αξιώµατος έχει τον τίτλο του επάρχου της πόλεως (praefectus urbi) µε δικαιοδοσία που κάλυπτε όλες τις ιδιωτικές διαφορές. Στη νέα πρωτεύουσα δικάζουν επίσης οι πραίτωρες (αρχικά δύο, αργότερα σε κυµαινόµενο κατά περιόδους αριθµό) µε ανάλογες αρµοδιότητες προς τους φορείς του αντίστοιχου αξιώµατος στη Ρώµη. Δικαστική εξουσία µε µεταβίβαση αρµοδιότητας ασκούσε και ο νυκτέπαρχος (praefectus vigilum). Με τη Νεαρά 80 δηµιουργούσε το 539 ο Ιουστινιανός Α ένα νέο αξίωµα, τον quaesitor, στον οποίο ανέθεσε δικαστικά καθήκοντα ως προς τους παρεπιδηµούντες στην πρωτεύουσα ξένους, ανεξάρτητα από την ιδιότητά τους. Ο έπαρχος της πόλης, επικουρούµενος από τον νυκτέπαρχο, είναι αρµόδιος για την εκδίκαση και των ποινικών υποθέσεων. Το 535 ίδρυσε ο Ιουστινιανός µε τη Νεαρά 13 το αξίωµα του πραίτωρος των δήµων, ιεραρχικά υποδεέστερου από τον έπαρχο της πόλης, που απορρόφησε τον νυκτέπαρχο. Έτσι έχουν τελικώς την ποινική δικαιοδοσία στα χέρια τους ο έπαρχος, ο πραίτωρ των δήµων και ο quaesitor. Δικαστική εξουσία για τη βεβαίωση του κύρους ορισµένων πράξεων (εκούσια δικαιοδοσία) ασκούσαν κυρίως οι πραίτωρες, ο µάγιστρος του κήνσου (magister census) και, µετά την εγκαθίδρυσή τους επί Ιουστινιανού οι έκδικοι (defensores) των πόλεων. Όλοι οι παραπάνω αξιωµατούχοι που παράλληλα προς τα διοικητικά τους καθήκοντα απένεµαν και δικαιοσύνη η διάκριση των εξουσιών ήταν άγνωστη στο Βυζάντιο δεν είχαν υποχρεωτικώς νοµικές γνώσεις. Στα δικαστήρια µετείχαν όµως και νοµικοί ως πάρεδροι (σύµπονοι), που λειτουργούσαν ως σύµβουλοι των υπό στενή έννοια δικαστών. Προσπάθεια να στελεχώσει τα δικαστήρια της πρωτεύουσας µε νοµικούς έκανε ο Ιουστινιανός, διορίζοντας µε τη Νεαρά 82 (539) δώδεκα δικαστές µε γενική αρµοδιότητα, από τους οποίους επτά προέρχονταν από µητρώα των συνηγόρων. Εκτός Κωνσταντινούπολης τα όργανα απονοµής της δικαιοσύνης και οι διάφοροι βαθ-

20 µοί δικαιοδοσίας προσδιορίστηκαν µε βάση τη διοικητική διάρθρωση του κράτους σε επαρχίες, διοικήσεις και υπαρχίες (praefecturae praetorio). Σε πρώτο βαθµό δίκαζαν οι διοικητές των επαρχιών και σε δεύτερο εκείνοι των διοικήσεων (βικάριοι) ή των υπαρχιών (έπαρχοι πραιτωρίων). Μόνο των βικαρίων προσβάλλονταν οι αποφάσεις ενώπιον του αυτοκράτορα, όχι όµως και των επάρχων πραιτωρίων. Κατά την εκδίκαση ενδίκων µέσων µπορούσε να αναπληρωθεί ο αυτοκράτορας από τον έπαρχο πραιτωρίων της Ανατολής, που έδρευε στην πρωτεύουσα, ή τον κοιαίστωρα του ιερού παλατίου. Παράλληλα ασκούσαν δικαστικά καθήκοντα τόσο σε πολιτικές όσο και σε ποινικές υποθέσεις και άλλοι κρατικοί αξιωµατούχοι είτε αυτοτελώς είτε ύστερα από εξουσιοδότηση µε βάση ειδικές διατάξεις. Ειδική δικαιοδοσία ασκούσαν και διάφορα όργανα λόγω της σχέσης ορισµένων προσώπων ή ορισµένων διαφορών µε τον κύκλο αρµοδιοτήτων τους ή λόγω διαφόρων προνοµίων (π.χ. συγκλητικοί, στρατιωτικοί, κληρικοί). Κατά την πρώιµη περίοδο σηµαντική υπήρξε η συµβολή των επισκόπων στην απονο- µή της πολιτικής δικαιοσύνης. Από τον Μ. Κωνσταντίνο καθιερώθηκε µε τον θεσµό της επισκοπικής δικαιοδοσίας (audientia episcopalis) η δυνατότητα να επιλαµβάνονται τα επισκοπικά δικαστήρια της εκδίκασης ιδιωτικών διαφορών. Ως προς το αν επρόκειτο για δικαιοδοσία κατά νοµική ακριβολογία, η επικρατούσα γνώµη δέχεται διαιτητικό χαρακτήρα. Περαιτέρω θεσπίστηκε από τον Ιουστινιανό µε τη Νεαρά 86 (539) η εποπτεία του επισκόπου επί των πολιτειακών δικαστηρίων κατά την απονοµή της πολιτικής και της ποινικής δικαιοσύνης που έφθανε µέχρι τη σύµπραξη µε τον κοσµικό δικαστή, αν οι διάδικοι αµφισβητούσαν την αµεροληψία του τελευταίου. Η απονοµή δικαίου στις επαρχίες υπαγόταν στη δικαιοδοσία των

1843 Ν. 187/91. Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ

1843 Ν. 187/91. Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ E.E., Παρ. I, Αρ. 2643, 1.11.91 1843 Ν. 187/91 Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. 2. Ερμηνεία. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΜΕΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Ἱστορίης Ἐπίσκεψις Μάθημα: Βυζαντινή Ιστορία ιδάσκουσα: Ειρήνη Χρήστου Ειρήνη Χρήστου Βυζαντινή Ιστορία Ειρήνη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1. Το δίκαιο και οι διακρίσεις του... 15 2. Οι πηγές γνώσης του Ρωμαϊκού ίκαιου... 20 3. ιαίρεση της Ιστορίας του Ρωμαϊκού πολιτεύματος και του Ρωμαϊκού ικαίου... 32 4. Χαρακτήρας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987)

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987) Διάγραμμα Περιεχομένων ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987) Εισαγωγικά...23 Ι. Θρησκευτική Ελευθερία...25 Α. Γενικά...25 Β. Ελευθερία της θρησκευτικής

Διαβάστε περισσότερα

811 Ν. 23/90. ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Δικαστήρια Δικαστές Γραμματεία

811 Ν. 23/90. ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Δικαστήρια Δικαστές Γραμματεία E.E., Παρ. I, Αρ. 2485, 2.3.90 811 Ν. 23/90 Ο περί Δικαστηρίων Νόμος του 1990 εκδίδεται με δημοσίευση στην επίσημη εφημερίδα της Κυπριακής Δημοκρατίας σύμφωνα με το Άρθρο 52 του Συντάγματος. Αριθμός 23

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Βιβλιογραφία... 25 1. Γενικά... 31 2. Φύση - αρχές... 35 3. Θεμελιώδεις έννοιες... 37 4. Έννομες σχέσεις - οικογενειακό δικαίωμα... 41 5. Δικαιώματα... 43 6. Δικαιώματα-καθήκοντα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 3: Βυζαντινή Επιστολογραφία: είδη - χαρακτηριστικά. Συνέσιος ο Κυρηναίος: Βίος και Έργο Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα έρθουν

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΝΟΜΟ Προοίμιο. Επίσημη Εφημερίδα Ε.Ε.: L 204 της 26/07/2006, σελ. 23. Για σκοπούς εναρμόνισης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ

ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ 30 Ιανουαρίου 2003 Αριθµ. Πρωτ. 19020.2/01 Ειδ. Επιστήµονας: Ευτ. Φυτράκης 210-72.89.708 Κύριο Χρήστο Νικολουτσόπουλο Πρόεδρο Ένωσης Ελλήνων Εργατολόγων Αβέρωφ 11 104

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002 ΠολΠρωτΑθ 528/2002 Προστασία καταναλωτή. Προστασία προσωπικών δεδομένων. Τράπεζες. Συλλογική αγωγή. Ενώσεις καταναλωτών. Νομιμοποίηση. (..) Ι. Από τις συνδυασμένες διατάξεις των αρ. 4 παρ. 2, 6, 12 παρ.

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Ομάδα Καθηγητών

Συντάκτης: Ομάδα Καθηγητών Συντάκτης: Ομάδα Καθηγητών 1. Στην άμεση αντιπροσώπευση: α) Η δήλωση βούλησης γίνεται από τον αντιπροσωπευόμενο στο όνομά του. β) Η δήλωση βούλησης γίνεται από αντιπρόσωπο στο όνομά του γ) Η δήλωση βούλησης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Δίκαιο: είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων, που ρυθμίζουν, κατά τρόπο υποχρεωτικό, την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων (βλ. σελ. 5) Δημόσιο Δίκαιο:

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ (Να απαντηθούν τέσσερις από τις έξι ερωτήσεις)

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ (Να απαντηθούν τέσσερις από τις έξι ερωτήσεις) ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ (Να απαντηθούν τέσσερις από τις έξι ερωτήσεις) Ιούνιος 2011 ΕΡΩΤΗΣΗ 1 Α. Αναφέρετε, κατά συνοπτικό

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Ικανότητα δικαίου έχει κάθε πρόσωπο, φυσικό και νομικό. Η φράση αυτή σημαίνει ότι όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Άρθρο 1 Σύσταση. Άρθρο 2 Προϋποθέσεις

ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Άρθρο 1 Σύσταση. Άρθρο 2 Προϋποθέσεις ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Άρθρο 1 Σύσταση Η συμφωνία δύο ενηλίκων προσώπων, διαφορετικού ή του ιδίου φύλου, με την οποία οργανώνουν τη συμβίωσή τους (σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης) καταρτίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά Θέματα «Το νέο καθεστώς της Μεσολάβησης Διαιτησίας μετά τον Ν. 4303/2014»

Εργασιακά Θέματα «Το νέο καθεστώς της Μεσολάβησης Διαιτησίας μετά τον Ν. 4303/2014» Εργασιακά Θέματα «Το νέο καθεστώς της Μεσολάβησης Διαιτησίας μετά τον Ν. 4303/2014» ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Το νέο καθεστώς της Μεσολάβησης Διαιτησίας μετά τον Ν. 4303/2014 Συνοπτική παρουσίαση 3 2. Εισαγωγή. 5

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ (Να απαντηθούν τέσσερις από τις έξι ερωτήσεις) ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΕΡΩΤΗΣΗ 1 Α. Ο Α και η Β τέλεσαν το γάμο

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Γάμοι μεταξύ ορθοδόξων και καθολικών πριν τεθεί σε ισχύ ο Αστικός Κώδικας

Θέμα: Γάμοι μεταξύ ορθοδόξων και καθολικών πριν τεθεί σε ισχύ ο Αστικός Κώδικας Αθήνα, 12.05.2010 Α.Π.: 10100/08/2.3 Χειριστής: Λάμπρος Μπαλτσιώτης Τηλ.: 210-7289709 Φαξ: 210-7289643 Διεύθυνση Ιθαγένειας Τμήμα Α Υπουργείο Εσωτερικών Σταδίου 31 ΑΘΗΝΑ Θέμα: Γάμοι μεταξύ ορθοδόξων και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 1.ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ,ΓΕΝΙΚΑ Ο σύγχρονος πολιτισμός αναπτύσσεται με κέντρο και σημείο αναφοράς τον Άνθρωπο. Η έννομη τάξη, διεθνής και εγχώρια, υπάρχουν για να υπηρετούν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 1: Εισαγωγή στις έννοιες και τα εγχειρίδια της βυζαντινής φιλολογίας. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Mια πρώτη επαφή με τη Βυζαντινή Φιλολογία.

Διαβάστε περισσότερα

3.3. Η ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της 3.4 Η συγκρότηση της ρωμαϊκής πολιτείας Res publica (σελ.170-αρχή 175)

3.3. Η ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της 3.4 Η συγκρότηση της ρωμαϊκής πολιτείας Res publica (σελ.170-αρχή 175) Λατινική ορολογία για τις Ενότητες της Ρωμαϊκής Ιστορίας Plebes (171) = 1. οι πληβείοι (= αρχικά όσοι δεν ήταν πατρίκιοι, αργότερα όσοι δεν ήταν πατρίκιοι ούτε ιππείς). 2. το πλήθος, ο όχλος. Senatus (171,

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία Ι

Χριστιανική Γραμματεία Ι Χριστιανική Γραμματεία Ι Ενότητα 1-A3-4: Εκκλησιαστικές διατάξεις και ποίηση Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις:

Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις: ΦΟΡΕΙΣ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗΣ ΔΙΑΦΘΟΡΑΣ Υπό Ιωάννου Διώτη α) Εισαγωγή Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις: Από την μια πλευρά δηλαδή πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 2/11/2015

Διαβάστε περισσότερα

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Εκδοχές ίδρυσης Σύμφωνα με την παράδοση από τον Ρωμύλο, γιο του Αινεία (γύρω στο 735 π.x.) Σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα στη

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ Κεφάλαιο 2: Ατομικά & Κοινωνικά Δικαιώματα Περιεχόμενα 1. Δικαιώματα & υποχρεώσεις 2. Άσκηση & κατάχρηση δικαιώματος 3. Τα ατομικά δικαιώματα 4. Τα πολιτικά δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου

Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου Γενικότερα, ο όρος του δικαίου είναι ιδιαίτερα ευρύς και χρησιμοποιείται με περισσότερες από μια σημασίες. Δηλαδή χρησιμοποιείται για να προσδώσει την έννοια του ορθού

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΗ 1 ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ (Να απαντηθούν τέσσερις από τις έξι ερωτήσεις) Οκτώβριος 2010 Η 17χρονη σήμερα Α, δημοσιεύει,

Διαβάστε περισσότερα

GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ

GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ της 12ης Δεκεμβρίου 1973 * Στην υπόθεση 131/73, που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Tribunale του Τρέντο προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογή του άρθρου 177

Διαβάστε περισσότερα

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις 7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις πώς διαχειρίστηκε ο Ηράκλειος τόσο τους κινδύνους που απειλούσαν τα σύνορα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους όσο και τα σοβαρά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 11.11.2011 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο και την αναγνώριση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, Μ.Δ.Ε., Υπ. Δ.Ν ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΔΟΚΙΜΩΝ ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α) Πηγες Διοικητικου Δικαιου Ως πηγή διοικητικού

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ (αριθ. 7)

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ (αριθ. 7) C 326/266 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 26.10.2012 ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ (αριθ. 7) ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΡΟΝΟΜΙΩΝ ΚΑΙ ΑΣΥΛΙΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΤΑ ΥΨΗΛΑ ΣΥΜΒΑΛΛΟΜΕΝΑ ΜΕΡΗ, ΕΠΕΙΔΗ τα άρθρα 343 της Συνθήκης για τη

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006 ΕΠΙΣΤΟΛΗ Γ.Σ.Ε.Ε. ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ Σας κοινοποιούµε την επιστολή που έστειλε η Γ.Σ.Ε.Ε. στην Ένωση ικαστών και Εισαγγελέων και στον ικηγορικό Σύλλογο

Διαβάστε περισσότερα

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Για μεγάλο χρονικό διάστημα, τη νομική βάση για τα θεμελιώδη δικαιώματα σε επίπεδο ΕΕ αποτελούσε ουσιαστικά η αναφορά που γίνεται από τις Συνθήκες στην

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα: Προτάσεις Νόµου για ποσόστωση στην εργοδότηση που εκκρεµούν στην Επιτροπή σας.

Θέµα: Προτάσεις Νόµου για ποσόστωση στην εργοδότηση που εκκρεµούν στην Επιτροπή σας. 20 Ιουνίου, 2007 Πρόεδρο και Μέλη Επιτροπής Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων Βουλής των Αντιπροσώπων, Βουλή των Αντιπροσώπων, Λευκωσία. Κύριε Πρόεδρε, Κυρίες και κύριοι Μέλη της Επιτροπής, Θέµα: Προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) Από τον 2ο αιώνα και εξής η λέξη ευαγγέλιο δηλώνει: τα βιβλία εκείνα της Καινής Διαθήκης που περιέχουν και αφηγούνται το γεγονός της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις

ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ Συμβούλου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Στη σκιά του ζητήματος των ταυτοτήτων, το πρόβλημα της αναγραφής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. AF/CE/LB/el 1

ΤΕΛΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. AF/CE/LB/el 1 ΤΕΛΙΚΗ ΠΡΑΞΗ AF/CE/LB/el 1 Οι πληρεξούσιοι: ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΟΥ ΒΕΛΓΙΟΥ, ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΝΙΑΣ, ΤΗΣ ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΑΣ, ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΗΣ ΙΣΠΑΝΙΑΣ, ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα

3 Ιουλίου 2012 Αριθμ. Πρωτ.: 149734/23430/2012 Πληροφορίες: Δήμητρα Μυτιληναίου (τηλ.:2131306803) Μαρία Βουτσίνου (τηλ.

3 Ιουλίου 2012 Αριθμ. Πρωτ.: 149734/23430/2012 Πληροφορίες: Δήμητρα Μυτιληναίου (τηλ.:2131306803) Μαρία Βουτσίνου (τηλ. 3 Ιουλίου 2012 Αριθμ. Πρωτ.: 149734/23430/2012 Πληροφορίες: Δήμητρα Μυτιληναίου (τηλ.:2131306803) Μαρία Βουτσίνου (τηλ.: 2131306609) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΣΥΝΟΧΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Εισαγωγή - Η πιο παραμελημένη περίοδος της ιστορίας της Ελληνικής είναι η μεσαιωνική. Για λόγους καθαρά ιδεολογικούς και πολιτικούς, το

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999 ΟλΑΠ 18/1999 Παροχή δικηγορικών υπηρεσιών. Ευθύνη δικηγόρου για ζημία πελάτη. - Η παροχή δικηγορικών υπηρεσιών δεν υπάγεται στο ν. 2251/1994. Η ευθύνη των δικηγόρων για ζημία που προκλήθηκε κατά την παροχή

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

Έκδοση Τίτλων Ιδιοκτησίας και σχετικές αρμοδιότητες και υποχρεώσεις επιβλεπόντων μηχανικών

Έκδοση Τίτλων Ιδιοκτησίας και σχετικές αρμοδιότητες και υποχρεώσεις επιβλεπόντων μηχανικών Α.Φ. 6.1 Εγκύκλιος ΕΤΕΚ 09/13 26 Νοεμβρίου 2013 Προς αρχιτέκτονες και πολιτικούς μηχανικούς οι οποίοι είναι διορισμένοι ως επιβλέποντες μηχανικοί Αγαπητοί συνάδελφοι, Θέμα: Έκδοση Τίτλων Ιδιοκτησίας και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΝΟΜΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ. Άρθρο 78 Σωµατείο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΝΟΜΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ. Άρθρο 78 Σωµατείο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΝΟΜΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ [ ] Άρθρο 78 Σωµατείο Ένωση προσώπων που επιδιώκει σκοπό µη κερδοσκοπικό αποκτά προσωπικότητα όταν εγγραφεί σε ειδικό δηµόσιο βιβλίο (σωµατείο) που τηρείται στο πρωτοδικείο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΔΗΜΟΣ ΈΔΕΣΣΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014 ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ: 31/2014 ΘΕΜΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κων/νος Τσουμάνης, Δικηγόρος, Νομικός Σύμβουλος ΣΠΕΔΕΘ & ΚΜ

Κων/νος Τσουμάνης, Δικηγόρος, Νομικός Σύμβουλος ΣΠΕΔΕΘ & ΚΜ Κων/νος Τσουμάνης, Δικηγόρος, Νομικός Σύμβουλος ΣΠΕΔΕΘ & ΚΜ Οι πρόσφατες τροποποιήσεις στην εργατική νομοθεσία και η δι αυτών παρεχόμενη ευχέρεια στον εργοδότη της εξαρτημένης σύμβασης εργασίας Τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΗΜΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Αρ. 2485 της 2ας ΜΑΡΤΙΟΥ 1990 ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΗΜΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Αρ. 2485 της 2ας ΜΑΡΤΙΟΥ 1990 ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ Ν, 21/90 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΗΜΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Αρ. 2485 της 2ας ΜΑΡΤΙΟΥ 1990 ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ Ο περί Πολιτικού Γάμου Νόμος του 1990 εκδίδεται με δημοσίευση στην επίσημη εφημερίδα της Κυπριακής

Διαβάστε περισσότερα

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας Ν.1850 / 1989 Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας ΑΡΘΡΟ 1 (Πρώτο) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παράγραφος 1 του Συντάγµατος ο Ευρωπαϊκός Χάρτης της Τοπικής Αυτονοµίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ

ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ Α) Το νοµοθετικό έργο ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ Η παλαιότερη ιστορικά, αλλά και σηµαντικότερη αρµοδιότητα της Βουλής είναι η νοµοθετική, δηλαδή η θέσπιση γενικών και απρόσωπων κανόνων δικαίου. Τη νοµοθετική

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

9. Έννοια του κράτους... 11 10. Στοιχεία του κράτους... 12 11. Μορφές κρατών... 15 12. Αρχές του σύγχρονου κράτους... 17

9. Έννοια του κράτους... 11 10. Στοιχεία του κράτους... 12 11. Μορφές κρατών... 15 12. Αρχές του σύγχρονου κράτους... 17 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Α. ΔΙΚΑΙΟ ΕΝΝΟΙΑ, ΚΛΑΔΟΙ, ΠΗΓΕΣ 1. Τι είναι δίκαιο... 1 2. Θετικό και φυσικό δίκαιο... 2 3. Δίκαιο και ηθική... 3 4. Δίκαιο - εθιμοτυπία - συναλλακτικά ήθη... 3 5. Δίκαιο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Συνήγορος του Πολίτη στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του κατά το άρθρο 103 παρ.

Ο Συνήγορος του Πολίτη στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του κατά το άρθρο 103 παρ. Αθήνα 7 Σεπτεμβρίου 2006 Αριθμ. πρωτ. 1016.2.3 Ειδική Επιστήμονας: Κ. Πρεβεζάνου Ο Συνήγορος του Πολίτη στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του κατά το άρθρο 103 παρ. 9 του Συντάγματος και τον Ν.3094/2003 εξέτασε

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4129, 22/6/2007 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟN ΠΕΡΙ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ ΝΟΜΟ. Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως:

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4129, 22/6/2007 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟN ΠΕΡΙ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ ΝΟΜΟ. Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟN ΠΕΡΙ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ ΝΟΜΟ Επίσημη Εφημερίδα Ε.Ε.: L303, 02.12.2000, σ.16 Για σκοπούς ορθής εναρμόνισης με την πράξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο «Οδηγία 2000/78/ΕΚ του

Διαβάστε περισσότερα

σοβαρές αντιδράσεις, ιδιαίτερα στις ευρωπαϊκές επαρχίες, λόγω των

σοβαρές αντιδράσεις, ιδιαίτερα στις ευρωπαϊκές επαρχίες, λόγω των ΚΕΦ. 5. Η ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ (726 843) πρωτεργάτες: Λέων Γ, Κωνσταντίνος Ε (Ίσαυροι) ιδεολογική βάση: ανεικονικές αντιλήψεις κατοίκων Ανατολικών επαρχιών επιχείρημα: η απεικόνιση του θείου δε συμβιβάζεται με

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ. για την εισαγωγή στην Ένωση γεωργικών προϊόντων καταγωγής Τουρκίας (κωδικοποίηση)

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ. για την εισαγωγή στην Ένωση γεωργικών προϊόντων καταγωγής Τουρκίας (κωδικοποίηση) ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 24.9.2014 COM(2014) 586 final 2014/0272 (COD) Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την εισαγωγή στην Ένωση γεωργικών προϊόντων καταγωγής Τουρκίας

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173)

Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173) Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173) Ψηφίστηκε προ ολίγων ημερών από τη Βουλή ο νέος νόμος 3886/2010 σε σχέση με την

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 23 Εισαγωγή... 27 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΝΟΙΑ - ΠΗΓΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 29 Α. Εισαγωγικά... 29 Β. Εξωτερική συμπεριφορά... 30 Γ. Διατάξεις... 31

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος VΙΙ Ι. Γενικό Μέρος Α. Βασικές έννοιες... 1 1. Θέματα ορολογίας... 1 1.1. Οι χρησιμοποιούμενοι όροι... 1 1.2. Οι βασικές έννοιες... 2 1.3. «Εγγυήσεις θεσμών» και «εγγυήσεις θεσμικές»...

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 2/11/2015

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ ι i ιι Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΕΜΗΝΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΑ Ο ΕΣΑΓΈΛΕΥΣ ΤΟΥ ΑΡΕΟΥ ΠΑΓΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔIΟΚΗΤιΚΟ ΤΗΛ. 2106411526 ΦΑΞ 2106411523 Αριθ. Πρωτ.: 1071 Αριθμός Γνωμοδότησης: 3/13 ΠΡΟΣ το Υπουργείο Οlκονομικών- Γενική

Διαβάστε περισσότερα

... ΕΝΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ *****

... ΕΝΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ***** ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ/ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΤΟΥ ΕΝΣΤΑΣΗ Της/του., µονίµου υπαλλήλου µε βαθµό Α κλάδου., υπηρετούσας-ντος στο ως άνω Ίδρυµα, κατοίκου., οδός αριθµός ΚΑΤΑ Των καταρτισθέντων βάσει του άρθρου

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση ΠΗΓΕΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ & ΕΝΝΟΜΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, LL.M., Υπ. Δ.Ν. Η ΕΝΝΟΜΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΕ Η έννομη προστασία

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ. Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία

ΠΡΟΣ. Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΘΗΝΑ 28 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2015 ΠΟΛΥΧΡΟΝΗ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΥ ΧΑΡ. ΤΡΙΚΟΥΠΗ 41 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 2103808079 FAX 2103828958 Κινητό 6977650982 ΠΡΟΣ Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία Η

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ Άρθρο. Αντισταθμιστική Εκπαίδευση

ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ Άρθρο. Αντισταθμιστική Εκπαίδευση ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ Άρθρο. Αντισταθμιστική Εκπαίδευση 1. Για την εφαρμογή του παρόντος άρθρου, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί: α) «Αντισταθμιστική εκπαίδευση»: στην έννοια της αντισταθμιστικής εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΟ ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΤΗΣ ΠΕΣΕΔΕ ΤΑΣΟΥ ΓΑΚΙΔΗ: Με το υπ αριθ. πρωτ. 94292/ΕΥΘΥ738/14.9. 2015 έγγραφό του (με θέμα:

ΣΧΟΛΙΟ ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΤΗΣ ΠΕΣΕΔΕ ΤΑΣΟΥ ΓΑΚΙΔΗ: Με το υπ αριθ. πρωτ. 94292/ΕΥΘΥ738/14.9. 2015 έγγραφό του (με θέμα: ΣΧΟΛΙΟ ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΤΗΣ ΠΕΣΕΔΕ ΤΑΣΟΥ ΓΑΚΙΔΗ: Με το υπ αριθ. πρωτ. 94292/ΕΥΘΥ738/14.9. 2015 έγγραφό του (με θέμα: «Αντιμετώπιση θεμάτων λόγω κεφαλαιακών ελέγχων») ο Προϊστάμενος της Ειδικής Υπηρεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ Αριθμός: 394 Έτος: 2001 ΦΕΚ: Α 274 20011203 Τέθηκε σε ισχύ: 03.12.2001 Ημ.Υπογραφής: 28.11.2001

ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ Αριθμός: 394 Έτος: 2001 ΦΕΚ: Α 274 20011203 Τέθηκε σε ισχύ: 03.12.2001 Ημ.Υπογραφής: 28.11.2001 ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ Αριθμός: 394 Έτος: 2001 ΦΕΚ: Α 274 20011203 Τέθηκε σε ισχύ: 03.12.2001 Ημ.Υπογραφής: 28.11.2001 Τίτλος: Χρόνος εργασίας προσωπικού της Ελληνικής Αστυνομίας. Προοίμιο: Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

«Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία»

«Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία» «Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία» Γιώργος Δ. Κωνσταντινόπουλος Δικηγόρος παρ Αρείω Πάγω Ειδικός Εμπειρογνώμονας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ Κατάλογος της ΕΕ που περιλαµβάνει πρόσωπα, οµάδες και οντότητες στις οποίες εφαρµόζονται ειδικά µέτρα για την καταπολέµηση της τροµοκρατίας 22 εκεµβρίου 2009 Η ΕΕ θέσπισε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

B. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

B. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ B. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΔΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΤΟΥ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Εισαγωγή... 23 Πορίσματα της θεωρίας και της νομολογίας... 24 I. Η αρμοδιότητα... 24 II. Περιορισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του

Διαβάστε περισσότερα

14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης

14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης 14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης Υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο

Διαβάστε περισσότερα

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 867 886 912 913

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ενότητα 1.2: Ειδική εισαγωγή - Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ Σωτήριος Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ (Λουκάς - Πράξεις) 1 Ευαγγέλιο

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών

Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών [όπως κυρώθηκε με το N. 2502/1997: Κύρωση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών, (ΦΕΚ 103, τ. Α )] Άρθρο πρώτο.-

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΜΕ ΕΜΜΙΣΘΗ ΕΝΤΟΛΗ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΥΠΟΤΡΟΦΙΩΝ

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΜΕ ΕΜΜΙΣΘΗ ΕΝΤΟΛΗ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΥΠΟΤΡΟΦΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ------ ΙΔΡΥΜΑ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΥΠΟΤΡΟΦΙΩΝ (Ι.Κ.Υ.) ------ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Αθήνα, 1.8.2013 Αριθ. Πρωτ.: 14186 ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ!

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ! ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ! ΠΡΟΣΕΧΕ ΠΟΥ ΤΑ ΔΙΝΕΙΣ ΡΩΤΑ ΓΙΑ ΠΟΙΟ ΣΚΟΠΟ ΜΑΘΕ ΠΩΣ ΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ Τα προσωπικά δεδομένα στη ζωή μας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

94/14.04.2014) προστασίας και αξιοποίησης

94/14.04.2014) προστασίας και αξιοποίησης Άρθρο 23 του 94/14.04.2014) ν. 4258/2014 Ακίνητα του Δημοσίου Περιφερειακών Πάρκων προστασίας και αξιοποίησης (ΦΕΚ Α Δημιουργία περιβαλλοντικής 1. Ακίνητα που ανήκουν κατά πλήρη κυριότητα, νομή και κατοχή

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΝΟΜΑ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΝΟΜΑ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΝΟΜΑ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Ο ΠΕΡΙ ΑΚΙΝΗΤΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ/ Ο ΠΕΡΙ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΙΑΔΟΧΗΣ ΝΟΜΟΣ Φεβρουάριος 2012 ΜΕΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Θεόδωρος Π. Φορτσάκης ΓΝΩΜΟ ΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Β 314/27.4.1989),

Θεόδωρος Π. Φορτσάκης ΓΝΩΜΟ ΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Β 314/27.4.1989), Θεόδωρος Π. Φορτσάκης Καθηγητής της Νοµικής Σχολής του Πανεπιστηµίου Αθηνών ικηγόρος στον Άρειο Πάγο Μητροπόλεως 38, 10563 Αθήνα, τηλ. +30 210 32 18 900, φαξ +30 210 32 18 933, e-mail thfortsakis@fdmalaw.com

Διαβάστε περισσότερα

Η Γενική Συνδιάσκεψη της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας,

Η Γενική Συνδιάσκεψη της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, Διεθνής Σύμβαση Εργασίας Νο. 182 για την απαγόρευση των χειρότερων μορφών εργασίας των παιδιών και την άμεση δράση με σκοπό την εξάλειψή τους [όπως κυρώθηκε με το Ν. 2918/2001 «Κύρωση της Διεθνούς Σύμβασης

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου Θέµα: ΚΩΛΥΜΑ ΙΟΡΙΣΜΟΥ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΛΟΓΩ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΙΚΗΣ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήµονας: Ευτύχης Φυτράκης ΜΑΡΤΙΟΣ 2005 Ο Συνήγορος του Πολίτη

Διαβάστε περισσότερα