Ο Τζέιμς Ντ. Γουότσον (Η.Π.Α. 1928) είναι ένας από τους μεγα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ο Τζέιμς Ντ. Γουότσον (Η.Π.Α. 1928) είναι ένας από τους μεγα"

Transcript

1

2

3 Ο Τζέιμς Ντ. Γουότσον (Η.Π.Α. 1928) είναι ένας από τους μεγα λύτερους εν ζωή μοριακούς βιολόγους. Η ανακάλυψη της δο μής του ΟΝΑ από τον ίδιο και τους συναδέλφους του επιστήμο νες, Φράνσις Κρικ, Μόρις Γουίλκινς και Ρόζαλιντ Φράνκλιν όχι μόνο επέφερε τεράστια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο σκε φτόμαστε τον κόσμο γύρω μας, αλλά και επιτάχυνε ραγδαία τις εξελίξεις για τον τομέα της γενετικής και την επιστήμη της βιο λογίας. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο Γουότσον είχε από μι κρός δώσει δείγματα της εξαιρετικής ευφύϊας του, αφού μπήκε στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο μόλις στα 15 του χρόνια, για να μελετήσει Ζωολογία. Σύντομα, όμως, το ενδιαφέρον του στρά φηκε στη γενετική και μάλιστα στις μεταλλάξεις. Για το λόγο αυτόν, άρχισε τη διδακτορική του διατριβή κοντά στον Σαλβα ντόρ Λούρια, ο οποίος είχε ήδη κερδίσει το βραβείο Νόμπελ για την εργασία του πάνω στις γενετικές μεταλλάξεις. Το 1950, ο Γουότσον μελετούσε τους φάγους και αποφάσισε να ταξιδέψει ώς την Κοπεγχάγη, για να εργαστεί πλάι στον βιοχημικό Χέρ μαν Κάλκλαρ, ενώ ένα χρόνο αργότερα -και ενώ το ενδιαφέ ρον του είχε στραφεί ήδη στη μελέτη του DNA- κατάφερε να εισαχθεί σε ένα μετα-διδακτορικό ερευνητικό πρόγραμμα στο εργαστήριο Κάβεντις στο Πανεπιστήμιο ΚέμΠΡΙΤζ της Αγγλίας. Εκεί, ξεκίνησε το μεγάλο ταξίδι προς την αναγνώριση, μετά τη δημοσίευση, το 1953, της θεωρίας για τη δομή του ΟΝΑ, στο έγκυρο επιστημονικό περιοδικό Nature. Ο Γουότσον ανακοί νωσε τότε πως «ανακαλύψαμε το μυστικό της ζωής». Το 1962 κέρδισε με τους συνεργάτες του Κρικ και Γουίλκινς το Νόμπελ, ενώ από τότε δεν σταμάτησε να εργάζεται στον τομέα της γε νετικής καταλαμβάνοντας σημαντικές θέσεις σε πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα των Ηνωμένων Πολιτειών.

4

5

6

7

8 Ειδική έkδoσn για mv εφημερίδα 10 ΒΗΜΑ Μετάφραση: γβόννη MΙXαnλίδoυ Γεωργάτσου - Καθηγήτρια αγγλικής γλώσσας Επιστημονική επιμέλεια: I'Γ. Γεωργάτσος - Καθηγητής Βιοχημείας Πανεπιστημίου Θεσ/νίκης Επιμέλεια σειράς: Άννα Αστρινάκη Διεύθυνσn σχεδιασμού: Γιάννης Καρλόπουλος / ΤΟ ΒΗΜΑ Σχεδιασμός εξωφύλλου: Βασίλης Γεωργίου / ΤΟ ΒΗΜΑ Σελιδoπoίησn: ΑΡΧΕΤΥΠΟ - Γραφικές Τέχνες EKτύπωσn. βιβλιοδεσία: G. CANALE & S.p.A. ISBN: Τίτλος πρωτοτύπου: The Double Helix, πρώτη έκδοση 1968 James D. Watson Για την ελλπνική γλώσσα Εκδόσεις Τροχαλία / ali ήghts reserνed 2010 για αυτή την έkδoσn Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη Α.Ε. Η πνευματική ιδιοκmσία απακτάται χωρίς καμία διατύπωση και χωρίς mv ανάγκη ρήτρας. απαγoρεuτιkής των πρασβαλών της. Επισημαίνεται, πάντως, ότι κατά ταν Ν. 2387/20 (όπως έχει τροποπαιπθεί με ταν Ν. 2121/93 και ισχύει σήμερα) και κατά τη Διεθνή Σύμβαση mς Βέρνης (που έχει κυρωθεί με τον Ν. 100/1975) απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αποθήκευση σε κάποιο σύστημα διάσωσης, και γενικά π αναπαραγωγή του παρόντος έργου. με οποιονδήποτε τρόπα ή μαρφή, τμηματικά ή περιληmικά στο πρωτότυπα ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς γραπτή άδειο του εκδόm.

9 Τζέιμς Γουότσον

10

11 Στ" Ναόμι Μίτσισον

12

13 Πρόλογος σmν έκδοση από «Το Βήμα»... 9 Πρόλογος Ι.Γ. Γεωργάτσου Πρόλογος του σερ Λόρενς Μπραγκ Πρόλογος ΚΕΦΑΛΑΙΑ: ' ' '2' ' ' ' '

14 Επίλογος

15 Βλέπομεν Υaρ άρτι δι εσόmροu εν aινίυμaτι ΤΟ 1968,διάβασα στοπρωτότυπο τπδιπλnέλικaτουτζέιμςγουότσον που μόλις είχε εκδοθεί κι είχε φτάσει μέχρι τπν Αθήνα, και μάλιστα μονορούφι σαν να διάβαφαστuνoμιkό μυθιστόρημα που δεν μπορείς να το βάλεις κάτω. Και ήταν βέβαια αδύνατον να φανταστώ πως τρία χρόνια αργότερα, στο ΚέμΠΡΙΤζ τπς Μασαχουσέτης, θα συναντούσα από κοντά τον σuγγραφέα του βιβλίου που ήταν ακόμα μέσα στο μυαλό μου «ιερό τέρας». Ο θόρυβος και οι οξύτατες διαμάχες, που είχαν αρχίσει πριν καν κuκλοφορήσει το βιβλίο και φούντωσαν αμέσως μετά, ίσως έπαιξαν κάποιο ρόλο στπν απίστεuτπεκδoτιkή του επιτυχία. Για 18 ολόκλπρες εβδομάδες ήταν στον κατάλογο βιβλίων που ήταν πρώτα σε πωλήσεις, και σε ένα σπμείο έφτασε στπν τρίτπ θέσπ. Μέχρι σήμερα έχουν γίνει 24 διαφορετικές εκδόσεις (μία σχολιασμένπ), και το βιβλίο έχει ανατυπωθεί αμέτρητες φορές κι έχει μεταφραστεί σε 12 γλώσσες. Υπολογίζεται ότι έχουν πουληθεί περισσότερα από ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Η ελληνική έκδοσπ τπς Διπλns ' Ε λικasέγινε το 1990 από τον εκδοτικό οίκο «Τροχαλία» σε μετάφρασπ Υβόννης Γεωργάτσου, και είναι αυτή ακριβώς η έκδοσπ που παρουσιάζει τώρα «Το Βήμα». Ο φίλος μου Γιάννης Γεωργάτσος, ομότιμος Καθηνητής τπς Βιοχημείας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο θεσσαλονίκης, έχει προλογίσει με θαυμάσιο τρόπο τπν ελληνική έκδοσπ, σε σπμείο που να αναρωτιέται κανείς αν ο επιπρόσθετος πρόλογος που μου ζητήθπκε να γράψω ειδικά για τπν έκδοσπ του «Βήματος» εξυπηρετεί κάποια σκοπιμότπτα. Ίσως η απόφασή μου να αποφύγω κουραστικές επαναλήψεις και να μιλήσω για τπν ιστορία και

16 12 Τζέιμς Γουότσον τις συνέπειες του βιβλίου ώς τις μέρες μας, δπλαδή 20 χρόνια μετά την έκδοση της «Τροχαλίας», μου δίνει κάποια ελαφρυντικά. Η έκδοση της Διπλi!sΈλικαSτην άνοιξπ του 1968 σόκαρε το επιστημονικόκατεστημένο και προκάλεσε αμέσως μια πλnμμύρα από αντιφατικές κριτικές (μέχρι και 40). Οι περισσότερες ήταν απρokάλuπτα εχθρικές. Μερικές μάλιστα εμφανίστηκαν σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά, παρόλο που ο Γουότσον δεν είχε γράψει οίπε επιστημονική ανασκόππση ούτε τεκμηριωμένο ιστορικό δοκίμιο, αλλά ένα πολύ προσωπικό και, αναπόφευκτα, μονόπλευρο χρονικό. Οι σχολιαστές, όπως είπε κάποιος, φαινόταν σαν να μην είχαν διαβάσει το ίδιο βιβλίο κι ο KαθέναςπαρoUΣίαζε τη δική του εκδοχή, όπως τα πρόσωπα της ταινίας του Κουροσάβα Ρασομόνο Οι εντυπώσεις, λοιπόν, πoυ δημιoυργήθnkαν, όχι μόνο στους βιολαγικούς κύκλους αλλά και στο κοινό, ήταν ένα συνονθύλευμα αντικατοπτρισμών μέσα από παραμορφωτικούς καθρέφτες. Το αποτέλεσμα ήταν να γίνει στην περίπτωση του Τζέιμς Γουότσον μια μεγάλη σύνxuσn ανάμεσα στο πρόσωπο και στο προσωπείο. Είναι πολύ ειρωνικό το γεγονός ότι το βιβλίο που, όσο κανένα άλλο, απομυθοποίησε τους επιστήμονες (όχι την επιστήμη) έγινε ταυrόxρoνα και χωρίς πρόθεση το θεμέλιο για τη δημιουργία μιας κάποιας «μυθολογίας» γύρω από τη μοριακή βιολογία. Το κύριο μέρος του βιβλίου διηγείται τα γεγονότα που συνέβησαν μέσα σε 18 μήνες στο ΚέμΠΡΙΤζ της Αγγλίας και οδήγησαν σε ένα κορυφαίο επιστημονικό επίτευγμα κι ένα γιγαντιαίο βήμα για τη βιοϊατρική: την περιγραφή της δομής του DNA. Παρένθεσn : Τι είναι λοιπόν αυτό το DNA; Η αισθητική γοητεία του DNA κάνει το μόριο ιδιαίτερα ελκυστικό. Πολλοί καλλιτέχνες το έχουν ζωγραφίσει (ο Σαλβαντόρ Νταλί δύο φορές) και κάποιας έγραψε ότι είναι «η Μόνα Λίζα της σύγχρονης επιστήμης». Σαν διακοσμητικό στοιχείο, το DNA είναι σήμερα παντού. Θα το δείτε πάνω σε κύπελλα του καφέ, μπουκαλάκια με άρωμα, μπλουζάκια με στάμπες, κι όλων των ειδών τα κοσμήματα. Για το πλατύ κοινό είναι ένα «μαγικό» υλικό που όλοι το 'χουν ακουστά και ξέρουν ότι σχετίζεται με την κληρονομικότητα, κι είναι ακόμα κάτι σαν «ταυrότητα» (καλίπερη από δακτυλικά αποτυπώματα) που συχνά παίζει ρόλο σε δημοφιλή τηλεοπτικά προγράμματα με αστυνόμους και ιατροδικαστές. ΔιαβάζΟντας όμως τη Διπλή Έλικα, ο αναγνώστης που δεν είναι ειδικός κι έχει ξεχάσει τα μαθήματα βιολογίας και τις ασκήσεις του γυμνασίου ή του λυκείου ίσως μπερδευrεί με κάποιες τεχνικές λεπτομέρειες. Μερικές λοιπόν σχετικές πληροφορίες (πιθανότατα απίστευrα βαρετές) αναφέρονται παρακάτω περιληπτικά με σκοπό να τον βοηθήσουν.

17 Η Διπλή Έλικα 13 Το ΟΝΑ έχει ενδιαφέρον όχι μόνο από άποψη μοριακή, αλλά και σαν υλικό που μπορείς να το δεις και το ηιάσεις. Το υδατικό του διάλυμα, αν κάποιος το καθαρίσει από όλα τα άλλα κιmαριkά συστατικά, είναι ιξώδες και διαυγές. Αν όμως αρχίσεις να ρίχνεις μέσα παγωμένη αλκοόλη, το ΟΝΑ βγαίνει από το διάλυμα και φαίνεται πάλλευκο. Κι αν βάλεις μέσα ένα γυάλινο ραβδί κι aρxίσεις να το στριφογυρίζεις, κολλάει πάνω. Και πριν ξεραθεί, είναι μια μάζα από όμορφες ίνες σαν το «μαλλί της γριάς» και σου ' ρχεται να το φας. Το ΟΝΑ (deoxyήbonudeic add, δεoξυριβoνouκλεϊkό οξύ) είναι ένα δίκλωνο ελικοειδές μόριο που μοιάζει με μια στριφογυριστή σκάλα (όπως οι σιδερένιες σκάλες που υπάρχουν στο πίσω μέρος από μερικές πολυκατοικίες και πάνε στην ταράτσα). Τα μπράτσα της σκάλας (δύο κλώνοι ή αλυσίδες που είναι δεξιόστροφες και περιστρέφονται γύρω από έναν κοινό άξονα) αποτελούνται από δεοξυριβόζπ (ένα σάκχαρο) και φωσφορικό οξύ που εναλλάσσονται επαναληmικά. Επειδή οι δακτύλιοι του σακχάρου έχουν αντίθετη κατεύθυνση σε κάθε κλώνο (χημική πολικότητα), λέμε ότι οι ελικοειδείς αλυσίδες του ΟΝΑ είναι αντιπαράλληλες. Τα σκαλοπάτια είναι ζευγάρια αζωτούχων μορίων (βάσεων) που είναι ηλατιά. Υπάρχει όμως ιδιαίτερο ζευγάρωμα των βάσεων. Η βάση Α (αδενίνη) της μιας αλυσίδας συνδέεται πάντα (με δεσμούς υδρογόνου) με Τ (θυμίνη) από την άλλη αλυσίδα (<<σκαλοπάτι» Α-Τ), και ανάλογα η G (γουανίνη) συνδέεται με C (ΚUΤOOίνη) (<<σκαλοπάτι» G-C). Έτσι, οι αλυσίδες είναι συμπληρωματικές, ενώ η αλληλοδιαδοχή (αλληλουχία) των βάσεων σε κάθε κλώνο μπορεί να είναι οποιαδήποτε. Π.χ., η αλληλουχία 5' AGΤCATG3' στη μια αλυσίδα είναι συμπληρωματική με την αλληλουχία 3' ΤCAGThC5' στην άλλη (οι αριθμοί 3 και 5 έχουν σχέση με χημικές θέσεις που ορίζουν τις αντίθετες κατευθύνσεις των κλώνων). Το εύρος της διπλής έλικας είναι 2 νανόμετρα (2 δισεκατομμυριοστά του μέτρου) και το βήμα της έλικας που αντιστοιχεί σε 10 ζευγάρια βάσεων είναι 3,4 νανόμετρα. Οι δυνάμεις που ΣUΓΚΡΑτoύν τις αλυσίδες είναι οι δεσμοί υδρογόνου ανάμεσα στις βάσεις που ζευγαρώνουν και επίσης οι πιο σημαντικές «δυνάμεις στοιβάγματα;» (stackingforces) που εξασκούν οι πλατιές βάσεις μεταξύ τους, έτσι που είναι στοιβαγμένες η μια πάνω στην άλλη (σαν στοίβες από νομίσματα). Το ΟΝΑ είναι λεmό, αλλά πάρα πολύ μακρύ μόριο που βρίσκεται μέσα στους κιmαριkoύς πυρήνες wλιγμένο σαν κουβάρι. Ένα κύττaρo είναι πολύ μικρό (ένα δισεκατομμύριο κύτταρα ζυγίζουν μόλις ένα γραμμάριο), αλλά το ΟΝΑ ενός κιmάρoυ θηλαστικού (αν ξεwλιxτεί) έχει μήκος 2 μέτρα! Το συνολικό ΟΝΑ των χρω μοσωμάτων είναι το γονιδίωμα, αλλά μόνο ένα πολύ μικρό μέρος του (περίπου 3-5%) είναι πληροφοριακό και αποτελεί γονίδια που κωδικοι ιοιούν πρωτέί\ιες.

18 14 Τζέιμς Γουότσον Succesde scandale? Τα κύρια πρόσωπα υις ΔιπλnsΈλικasείναι ο αφηγnίής Τζέιμς Γουότσον (1928-), που πάντα προτιμούσε να τον αποκαλούν Τζιμ, και ο Φράνσις Κρικ ( ) στο ΕργασΊήριο Κάβεντις του τμήματος φυσικής του Πανεπισmμίoυ ΚέμπρΙΤζ υις Αγγλίας, η Ρόζαλιντ Φράνκλιν ( ) και ο Μόρις Γουίλκινς ( ), και οι δύο στο Κολέγιο Κινγκ (παράρτημα του Πανεπισmμίoυ τoυ Λονδίνου), και ο ΛάινουςΠόλινγκ ( ) στο Ινστιτούτο Τεχνολογίαςυις Καλιφόρνιας. Το θέμα του βιβλίου είναι ένας «αγώνας δρόμου» για τη λύση ενός σημαντικού προβλήματος. Συιν ουσία ο αγώνας ήταν ανάμεσα στους Γουότσον και Κρικ από m μια μεριά και στον Πόλινγκ από υιν άλλη (η Φράνκλιν και ο Γουίλκινς ούτε που ήξεραν ότι βρίσκονταν σε συναγωνισμό). Τον Οκτώβριο του 1951, όταν ήταν μόλις 23 ετών, ο Γουότσον έφτασε στο Κάβεντις (ένα εργασίήριο σε κατάσταση παρακμής) σαν μεταδιδακτορικός ερεuνnίής (είχε πάρει το Ph.D. του σε πολύ νεαρή ηλικία ένα χρόνο πριν). Του έδωσαν να μοιραστεί ένα γραφείο με τον Κρικ, που ήταν τότε 35 ετών και δεν είχε τελειώσει ακόμα m διατριβή του (είχε καθυστερήσει λόγω του πολέμου). Εκτός από το γραφείο τους, οι Γουότσον και Κρικ είχαν και κάτι άλλο κοινό: το ενδιαφέρον τους για το βασικό πρόβλημα πώς εναποθηκεύονται οι γενετικές πληροφορίες σε μοριακή μορφή. Ο Γουότσον πίστευε ότι το υλικό των γονιδίων είναι ΟΝΑ, κι ήλπιζε να μελείήσει m δομή του μαθαίνοντας κάτι για υιν ανάλυση κρυστάλλων με περίθλαση ακτίνων Χ, κάτι που ήξερε αρκετά καλά ο Κρικ, τουλάχιστον θεωρητικά (οι βασικές σηουδές του ήταν σm φυσική). Αποφάσισαν να λύσουν το πρόβλημα υις δομής του ΟΝΑ φτιάχνοντας μοριακά μοντέλα. Αυτό είχε κάνει πριν με επιτυχία ο Πόλινγκ για m δομή των πρωτέίνών και τους είχε εμπνεύσει. Ήταν και οι δύο τους στοχαστές, όχι πειραματιστές. Για να επιτύχουν όμως το σκοπό τους, χρειαζόταν τα πειραματικά δεδομένα άλλων ερευνητών. Στις 21 Νοεμβρίου του 1951, ο Γουότσον πήγε στο Λονδίνο να ακούσει ένα σεμινάριο υις Ρόζαλιντ Φράνκλιν που ήταν πολύ σηουδαία κρυστaλλoγράφoς και μάλιστα πιο προχωρημένη από τον Γουίλκινς εκείνη υιν εποχή. Εργαζόταν ως μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο ίδιο εργασίήριο με τον Γουίλκινς και είχαν μεταξύ τους πρσστριβές, αλλά δεν ήταν η βοηθός του, όπως αναφέρει λανθασμένα ο Γουότσον. θεωρούσευι μελέτη των κρυστάλλων ONAδΙKόυις ερεuνnτιkό πρόγραμμα, παρόλο που ο Γουίλκινς εργαζόταν πάνω στο ίδιο θέμα. Ο Γουότσον δεν κράυισε σημειώσεις απόυιν ομιλία και οι πλnρoφoρίες πoυ μετέφερε στον Κρικ ήταν ανακριβείς. Μέσα σε λίγες μέρες όμως έφτιαξαν ένα μοντέλο με τρεις έλικες που είχε τις βάσεις απέξω και m «σπονδυλική στήλη» από σάκχαρο και φωσφορικό οξύ στο εσωτερικό. Όταν κάλεσαν τον Γουίλκινς και m

19 Η Διπλή Έλικα 15 Φράνκλιν να το δουν, η Φράνκλιν έβαλε αμέσως τα γέλια λέγοντας ότι το 'χαν φτιάξει «ανάποδα». Οι Γουότσον και Κρικ δεν άργησαν να παραδεχτούν ότι η προσπάθειά τους είχε καταλήξει σε φιάσκο. Τον Μάιο του 1952, ο Έρβιν Τσάργκρaφ, σπουδαίος αυστριακός βιοχημικός που εργάστηκε στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υ όρκnς, έκανε μια επίσκεψη στο εργαστήριο Κάβεντις και συναντήθηκε με τους Γουότσον και Κρικ. Δύο χρόνια πριν, ο Τσάργκρaφ είχε δημοσιεύσει μια σημαντική παρατήρηση για τη βιοχημική σύσταση του ΟΝΑ, χωρίς όμως να μπορέσει να την ερμηνεύσει. Είχε βρει ότι, ανεξάρτητα από τον οργανισμό προέλευσπς του ΟΝΑ, ο αριθμός των βάσεων Α και G (πουρίνες) είναι ίσος με τον αριθμό Τ και C (πυριμιδίνες), κι ακόμα ότι Α = Τ και G=C, ενώ ο λόγος Α+ T/GtC διαφέρει ανάμεσα στα είδη των οργανισμών. Ο Γουότσον ήταν ενήμερος γι' αυτά τα ευρήματα, αλλά ο Κρικ τα έμαθε για πρώτη φορά συζητώντας με τον Τσάργκραφ κι άρχισε αμέσως να σκέφτεται για μια αρχή συμπληρωματικότητας των βάσεων του DNA. Περιγράφοντας αυτή τη συνάντηση πολλά χρόνια αργότερα ο Τσάργκραφ είπε: «Με εντυπωσίασαν με την παντελή τους άγνοια. Ποτέ δεν συνάντησα δύο ανθρώπους που ήξεραν τόσο λίγα πράγματα, αλλά είχαν τη φιλοδοξία να καταφέρουν τόσα πολλά». Οι παρατηρήσεις του Τ σάργκραφ έπαιξαν μεγάλο ρόλo στnν κατασκευή του σωστού μοντέλου του ΟΝΑ, αλλά ο Τσάργκραφ που δεν τις είχε αξιοποιήσει ο ίδιος έγινε απαράδεκτα πικρόχολος δηλώνοντας αργότερα για τους Γουότσον και Κρικ: «Το γεγονός ότι στις μέρες μας τέτοιοι πυγμαίοι ρίχνουν τέτοιες γιγαντιαίες σκιές δείχνει μόνο πως έχει βραδιάσει». Επίσης τον Μάιο του 1952, η Ρόζαλιντ Φράνκλιν έκανε τη σημαντική ανακάλυψη ότι κάτω από πειραματικές συνθήκες υπάρχουν δύο μορφές DΝΑ, Α και Β, που οι κρυσταλλογραφικές τους εικόνες με περίθλασπ ακτίνων Χ διαφέρουν (η Β μορφή είναι ενυδατωμένη σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό και αντιστοιχεί περισσότερο στο ΟΝΑ μέσα στα κύτταρα). Η Φράνκλιν όμως συγκέντρωσε τις ερευνnτιkές της προσπάθειες στη μορφή Α και στα μέσα Ιουλίου κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το ΟΝΑ δεν είναι ελικοειδές μόριο. Έστειλε μάλιστα για αστείο στα γειτονικά εργαστήρια ένα «κηδειόχαρτο» με μαύρο πλαίσιο αναγγέλλοντας το «θάνατο της έλικας». Στις 28 Ιανουαρίου του 1953, ένα αντίτυπο μιας εργασίας του Πόλινγκ που θα δημοσιευόταν σε ένα μήνα και πρότεινε ένα μοντέλο της δομής του ΟΝΑ έφτασε στην άλλη μεριά του Ατλαντικού στο εργαστήριο Κάβεντις. Οι Γουότσον και Κρικ πέρασαν στιγμές αγωνίας κι ύστερα κατάλαβαν ότι το μοντέλο που πρότεινε ο Πόλινγκ για μια τριπλή έλικα ήταν λάθος. Πήγαν λοιπόν να τα πιουν και να εορτάσουν. Δυο μέρες αργότερα, ο Γουότσον πήγε στο Λονδίνο κι έκανε χωρίς προειδοποίηση μια επίσκεψη στη Φράνκλιν για να της δείξει το μοντέλο

20 16 Τζέιμς Γουότσον του Πόλινγκ. Καβγάδισαν όμως μάλλον άσχημα. Καθώς έφευγε ο Γουότσον συνάντησε τον Γουίλκινς, κι αυι:ό<; του έδειξε μια καταπληκτική φω τογραφία mς Φράνκλιν για τη μορφή Β του DΝΑ χωρίς mv άδειά της. «Τη στιγμή που είδα αυτή m φωτογραφία, έμεινα με το στόμα ανοιχτό κι ο σφυγμός μου άρχισε να καλπάζει», έγραψε αργότερα ο Γουότσον. Δεν υπήρχε καμιά aμφιβoλία ότι η φωτογραφία (που έχει μείνει στην ιστορία με το όνομα «Β51») έδειχνε μια έλικα και πληροφορίες για τις δομικές mς παραμέτρους. Ο Κρικ επιβεβαίωσε τις πλnραρoρίες που του έφερε ο Γουότσον κι έμαθε και μερικές ακόμα λεπτομέρειες από μια αναφορά των ερευνητικών πεπραγμένων που είχαν γράψει οι διάφορες ομάδες του Κολεγίου Κινγκ, κι ανάμεσά τους η Φράνκλιν (η αναφορά αυτή δεν ήταν εμπιστευι:ικό έγγραφο, αλλά έφτασε στα χέρια του Κρικ και πάλι χωρίς άδεια). Με όλες αυι:ές τις πληροφορίες και τις ιδέες του Κρικ για συμπληρωματικόmτα των βάσεων και αντιπαράλλnλες αλυσίδες, ο Γουότσον άρχισε να παίζει με ομοιώματα των βάσεων κομμένα από χαρτόνι (κάποιος του είχε σφυρίξει ποια είναι η σωστή χημική μορφή που θα έπρεπε να διαλέξει) κι ανακάλυψε τα ζευγάρια Α-Τ και G-C που τώρα εξηγούσαν τα δεδομένα του Τσάργκρaφ. Στις 28 Φεβρouaρίoυ τoυ 1953 (ήταν Σάββατο), ο Κρικ μπήκε σαν σίφουνας σε ένα μπαρ αναγγέλλοντας «βρήκαμε το μυστικό mς ζωής». Προφανώς, κανείς δεν έδωσε σημασία, γιατί όπως δήλωσε ο Γουότσον σε μια συνέντευξη το 2007: «Ξέρω ότι η ανακάλυψη έγινε ένα Σάββατο, και τίποτα δεν συνέβη στο ΚέμΠΡΙΤζ mν Κυριακή. Η κατάσταση ήταν πολύ ανιαρή». Σε μια εβδομάδα ένα μοντέλο με όλες τις απαραίmτες λεmομέρειες ήταν έτοιμο, κι αυτή mφορά ο Γουίλκινς και η Φράνκλιν το είδaν Kαι συμφώνησαν ότι θα πρέπει να είναι το σωστό. Η εργασία που περιέγραφε το μοντέλο δημοσιrumκε στις 25 Απριλίου του 1953 στο περιοδικό Nature και συνoδεuόταν από δύο εργασίες κρuσταλλoγραφίαςτoυ DΝΑ, μία από mv ομάδα του Γουίλκινς και μία από mv ομάδα mς Φράνκλιν. Για m σειρά των ονομάτων τους στη δημοσίευση, οι Γουότσον και Κρικ έπαιξαν κορώνα-γράμματα. Κέρδισε ο Γουότσον. Η θρυλική πια δημοσίευση (μόλις μία σελίδα του περιοδικού) καταλήγει στην πιο λακωνική φράση που γράφηκε ποτέ: «Δεν έχει διαφύγει mς προσοχής μας [το γεγονός] ότι το ειδικό ζευγάρωμα των βάσεων που έχουμε προτείνει υποδεικνύει έναν εν δυνάμει μηχανισμό αντιγραφής του γενετικού υλικού». Το 1974, ο Κρικ δήλωσε ότι η φράση δεν γράφmκε με πρόθεση υποκριτικής μετριοφροσύνης, όπως υποστήριξαν μερικοί, αλλά ήταν το αποτέλεσμα συμβιβασμού. Ο Κρικ ήθελε να γράψει κάτι για τις επιmώσεις του μοντέλου για m γενετική, ενώ ο Γουότσον ήταν αντίθετος με mv ιδέα γιατί κάθε λίγο τον έπιανε φόβος ότι το μοντέλο μπορεί να

21 Η Διπλή Έλικα 17 μην είναι σωστό. Όπως και να 'χει, το μοντέλο είχε ενόραση. Επίσης, άλλαξε mv κουλτούρα mς βιολογικής επιστήμης. Ερωτήσεις του τύπου «Ποιος θα είχε κάνει mv ανακάλυψη mς δομής του DΝΑ, αν είχαν αποτύχει οι Γουότσον και Κρικ;» είναι ανούσιες και δεν χρειάζονται συζήmση. Ήταν οι πρώτοι. Και μάλιστα η ανακάλυψη mς δομής του DΝΑ έγινε μια κι έξω (σαν να έβγαινε η Αθηνά ενήλικη και πάνοπλη απ' το κεφάλι του Δία). Σύμφωνα με ένα ενδιαφέρον σχόλιο, αν δεν το είχαν καταφέρει αυτό οι Γουότσον και Κρικ, η δομή θα είχε αποκαλυφθεί κομματιαστά, βήμα προς βήμα, με αποτέλεσμα να έχει πολύ λιγότερο αντίκτυπο. Το 1974, ο Κρικ δήλωσε ότι δεν πιστεύει τίποτα από αυτά, κι ότι δεν δημιούργησαν m δομή του DΝΑ οι Γουότσον και Κρικ, αλλά αντίθετα η δομή δημιούργησε εκείνους. «Στο κάτω κάτω», συμπλήρωσε, «εγώ ήμουν τελείως άγνωστος εκείνη mv εποχή, ενώ σε μερικούς κύκλους υπήρχε η άποψη ότι ο Γουότσον ήταν ιδιαίτερα ευφυής για να είναι πραγματικά στα καλά του». Καλά όλα αυτά, αλλά το φάσμα του μακιαβελισμού που διέπει την ιστορία έχει αφήσει ώς τις μέρες μας αναπάντητες ερωτήσεις που δεν είναι εύκολο να αγνοηθούν. Αδίκησαν τη Φράνκλιν οι Γουότσον και Κρικ; Η ίδια δεν ένιωσε έτσι και δεν διαμαρwρήθηκε, παρόλο που οι εργασmριαkές της σημειώσεις δείχνουν ότι θα έλυνε το πρόβλημα μόνη της σε μερικές εβδομάδες ή το πολύ σε μερικούς μήνες. Δεν mv ενδιέφερε όμως άλλο το DΝΑ, και ήταν έτοιμη τότε να φύγει από το Κολέγιο Κινγκ (όπου δεν ήταν καθόλου ευxαρισmμένn από το περιβάλλον), πράγμα που έκανε. Από το 1954 μέχρι το θάνατό mς, τον Απρίλιο τoυl958, από καρκίνο της ωοθήκης σε πλικία 37 ετών, η Ρόζαλιντ Φράνκλιν είχε αλλπλογραφία και φιλικές σχέσεις με τους Γουότσον και Κρικ. Το 1954, ο Γουότσον mv πήρε με ένα αυτοκίνητο και διέσχισαν όλη mv Αμερική, από m MασαXoυσέm μέχρι mv Καλιφόρνια. Το 1956, έκανε τουρισμό σm Ισηανία με τον Κρικ και m γυναίκα του, κι αργότερα έμεινε στο σηίτι τους για να αναρρώσει από τα επακόλουθα mς αντικαρκινικής θεραπείας. Δεν μιλούσε όμως καθόλου για mv αρρώστια mς. Κάποιος pώmoe τον Κρικ τι συμβαίνει κι εκείνος είπε: «Κάτι γυναικολογικό». Το βραβείο Νόμπελ το δίνουν το πολύ σε τρία άτομα και μόνο σε επιστήμονες εν ζωή. Το 1962, οι Γουότσον, Κρικ και Γουίλκινς μoιράσmκαν το βραβείο για m Φυσιολογία και mv Ιατρική «για τις ανακαλύψεις τους σχετικά με m μοριακή δομή των νουκλε ικών οξέων και m σημασία τους για m μεταφορά πληροφοριών σmν έμβια ύλη». Σε μια συνέντευξή του το 2003 ο Γουότσον είπε ότι, αν είχε ζήσει η Ρόζαλιντ Φράνκλιν, θα ήταν δίκαιο να είχε πάρει mv ίδια χρονιά το βραβείο Χημείας μαζί με τον Γουίλκινς, έτσι ώστε να αναγνωριστεί η προσφορά και των τεσσάρων. Σm Διπλή Έλικα όμως, δέκα χρόνια μετά το θάνατό mς, ο

22 18 Τζέιμς Γουότσον Γουότσον σκιαγραφεί ένα πορτρέίο τπς Ρόζαλιντ Φράνκλιν που δεν είναι καθόλου κολακευτικό. Η Ρόζι, όπωςτπν αποκαλεί (ένα υποκοριστικό που χρπσιμοποιούσαν διάφοροι πίσω από τπν πλάτπ τπς στο Κολέγιο Κινγκ και που δεν θα τπς άρεσε καθόλοu), φαίνεται πως ήταν αρκετά εριστική σε σημείο που να φέρεται μερικές φορές με αγένεια. Αλλά αιπά που τις σέρνει εξ αμάξης ο Γουότσον είναι άδικα και υπερβολικά κι έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, ιδίως όταν ληφθεί υπόψη ότι η ανεκτίμητπ προσφορά τπς στπ λύση του προβλήματος τπς δομής του ΟΝΑ δεν αναγνωρίστπκε στο βαθμό που τις αξίζει ούτε στη δημοσίευση του Nature ούτε στπ Διπλπ Έλικα. Μάλιστα, σχετικά με τπ Φράνκλιν, το βιβλίο είναι σε τελευταία ανάλuσn σχιζαρρενικό. Στο κύριο μέροςτπς αφήγησης ο Γουότσον τπν υποτιμά και στον επίλογο (που δεν είναι ξεκάθαρο πώς και γιατί τον έχει προσθέσει) τπν εκθειάζει σαν να ήταν «αγία». Το πρώτο χειρόγραφο της ΔιπλrisΈλικαs, με αρχικό τίτλο Ο Τίμιοs Τζιμ (ΠεΡΙΥραφπ μιαs Πολύ ΜεΥάλns ΑvακάλuΨn s), τελείωσε τον Ιανουάριο του 1966, κι ο Γουότσον το έστειλε στους Κρικ και Γουίλκινς να το δουν. Η αντίδρασή τους ήταν βίαια αρνητική. Στο κάτω κάτω n Διπλπ Έλικα αρχίζει με μια απίστευτα προκλητική δήλωση: «Ο Φράνσις Κρικ που εγώ γνώρισα δεν υπήρξε ποτέ σεμνός». Σας διαβεβαιώ ότι έχω δει αρκετές φορές τον Φράνσις Κρικ και θεωρώ τπ δήλωση τελείως αδικαιολόγητπ. Συμβούλεψαν τον Γουότσον να αλλάξει λίγο τη φράση (<<Ο Φράνσις Κρικ που εγώ γνώρισα δεν υπήρξε ποτέ σεμνός») και αρνήθηκε. Σε γράμμα του προς τον Γουότσον, ο Κρικ δήλωσε το 1967: «Όλη αυτή η προσπάθεια να ετοιμαστεί αιπός ο φλύαρος, υποκειμενικός, KOUτσομπολίστικος και εγωκεντρικός απολογισμός που παρουσιάζεις εισβάλλει με τρόπο χονδροειδή στπν ιδιωτική μου ζωή και παραβιάζει τπ φιλία μας. Δεν σuνnθίζεται η συγγραφή βιβλίων με εκμυστπρεύσεις που αφορούν τους φίλους σου χωρίς τπν άδειά τους, τουλάχιστο όσο είναι εν ζωή. [... ] Αιπό που είναι σημαντικό στπν επιστήμη είναι η ίδια η ανακάλυψη, όχι πώς έγινε ή ποιος τπν έκανε. Τα αποτελέσματα είναι εκείνα που πρέπει κανείς να προσκομίσει στο κοινό. Είναι ασυγχώρητο να καταπατείται η προστασία τπς ιδιωτικής ζωής ενός ατόμου μόνο και μόνο για να περιγραφεί η ανακάλυψη τπς δομής του ΟΝΑ σε ανθρώπους που δεν έχουν ιδέα τι πράγμα είναι αιπό, και γιατί είναι κάτι σημαντικό. Δεν έχω καμιά αντίρρηση για μια γνήσια ιστορική περιγραφή. Για μια x.uδαία εκλαϊkεuσn όμως, δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία». Το αποτέλεσμα από τις διαμαρτuρίες των Κρικ και Γουίλκινς (και των διkηγόρων τouς) ήταν να απoσuρθεί το βιβλίο από τον εκδοτικό οίκο του Πανεπιστπμίου Χάρβαρντ (Harνard University Press) που ετοίμαζε τπν έκδοση. Η Διπλπ Έλικα ΚUκλαρόρησε τελικά από τον οίκο Atheneum Press (που βέβαια κέρδισε το λαχείο).

23 Η Διπλή Έλικα 19 T02000,ρώτnσαν τoν ΓoUΌτσoν σε μια συνέντεuξη ηoιo αηό τα επιτεύγματά του τον κάνει να νιώθει ηερισσότερο υηερήφανος. Οποιοσδήηοτε θα είχε φυσικά προβλέψει ότι θα απαντούσε «η λύση mς δομής του DNA». Απρόσμενα, είπε ότι ήταν n Διπλπ Έλικα. Το 2003 κάποιος είπε ότι ο Γουότσον είναι «αυτός που πυροδοτεί τις εκρήξεις στη βιολογία». Αναφορές στην κατοπινή σταδιοδρομία του Γουότσον και σε τέτοιες εκρήξεις είναι εδώ εκτός θέματος. Πάντως, η έκρηξη mς Διπλns Έλικαs το 1968 ήταν εκκωφαντική. Πολλοί ισχυρίστηκαν ότι η εκλαίκευμένη εκδοχή των γεγονότων και η δραστική απομυθοποίηση των ερευνητών δημιουργεί mv εντύπωση ότι ο Γουότσον κάνει κήρυγμα για μια καινούργια μορφή επιστημονικής διαδικασίας όπου δεν προέχουν τα ιδεώδη και η σκληρή δουλειά, αλλά ο ανταγωνισμός, η επιθετικόmτα, η αδίστακm αρπαγή πειραματικών δεδομένων από άλλους, η έλλειψη ευγένειας προς τους συναδέλφους και μια περιφρόνηση για λογιόmτα. Μ' αυτά και μ' αυτά, χάθηκε κάτι πολύ σημαντικό: η σημασία mς αντοχής και mς επιμονής. Αν αποτύχεις, ξαναδοκίμασε. Αν πέσεις, σήκω και περηάτα πάλι Σταxuoλογώ μερικά χaρaκmριστικά σχόλια από τις κριτικές του 1968 (χωρίς βιβλιογραφικές παραπομπές): «Η αχαλίνωm επιθυμία του για το βραβείο Νόμπελ υποτίμησε το βραβείο και φτήνυνε mv επιστημονική του ζωή». Το βιβλίο «έχει mv ατμόσφαιρα ενός πικάντικου μυθιστορήματος, όπου ένας ακόμα νεαρός προσηαθεί να φράσει στην κορυφή» και περιγράφει «ταινίες που τις απαγόρευσε η λογοκρισία, καπνιστό σολομό, Γαλλιδούλες, και καλοραμμένα σακάκια που προετοιμάζουν m σκηνή όπου η φιλοδοξία, η επιδέξια δολοπλοκία και η στιγμιαία σκληρόmτα θα παίξουν τους ρόλους τους». «Το ύφος [του βιβλίου] είναι ντροπαλό και πονηρό, αδέξιο και περιφρονητικό, άτεχνο, ευδιάθετο και σκανταλιάρικο». «Δεν ΈΧω υπόφπ μου κανένα άλλο κείμενο όπου η σημερινή επιστήμη να εξεuτελίζεται τόσο, κατεβαίνοντας στο επίπεδο αθλητικού παιχνιδιού για το φιλοθεάμον κοινό». «Γράφοντας τον απολογισμό του για τις συνθήκες που οδήγησαν στην ορθή λύση mς δεuτερoταγoύς δομής του DΝΑ, ο Τζέιμς Γουότσον είχε m σηάνια ευκαιρία να προσφέρει επιστημονική ιστορία με ένα έργο που θα προκαλούσε συγκίνηση κι ενθουσιασμό. Αποφάσισε όμως, καθώς φαίνεται, να μην κάνει κάτι τέτοιο κι έγραψε ένα δημοσιογραφικό κομμάτι υψηλής στάθμης. Σαν δημοσιογραφία είναι εξαιρετικό: τίποτα πραγματικά σοβαρό δεν συζητείται σοβαρά, οι χαρακτήρες που παρουσιάζονται κι εξαφανίζονται πάραυτα είναι σχεδιασμένοι αθέμιτα και βιαστικά, και το ενδιαφέρον καλπάζει χωρίς ποτέ να καταλάβει ο ανυποψίαστος αναγνώστης τι στ' αλήθεια συμβαίνει». «Πολλά απ' αυτά που λέει ο Γουότσον για διάφορα πρόσωπα στην ιστορία του, οι άνθρωποι αυτοί θα τα βρουν προσβλητικά. Τον σώζει όμως η απλοϊκή του ειλικρίνεια που αποκαλύmει για τον ίδιο του τον

24 20 Τζέιμς Γουότσον εαυτό ελαττώματα πολύ πιο σοβαρά από κείνα που τάχα διακρίνει στους άλλους». Αυτό το απόσπασμα προέρχεται από μία από τις πιο ευνοϊκές κριτικές για το βιβλίο και ίσως ο Γουότσον να έσπευδε να συμφωνήσει. Στο πάρτι για τα 70 χρόνια του δήλωσε «Έχω ακόμα τα ίδια ελαπώματα που είχα όταν ήμουν δεκατριών». Το 1980, μια εφημερίδα δήλωσε: «Η Διπλή Έλικα είναι ένας απολογισμός που έχει φρεσκάδα, είναι αλαζονικός, μοχθηρός και πνευματώδης, κι έχει γραφτεί από ένα κακομαθημένο παιδί». Το 1974, ο Κρικ δήλωσε ότι μια ομιλία πού εκείνος έδωσε σχετικά με mv ανακάλυψη mς δομής του DΝΑείχε περισσότερη λογιόmτα από ό,τι θα επέτρεπε στον εαυτό του ο Γουότσον γράφοντας m ΔιπλήΈλικαπου γενικά θεωρείται σαν ένα πολύ παραστατικό απόσπασμα mς αυτοβιογραφίας του γραμμένο για το πλατύ κοινό. Κι ύστερα ομολόγησε ότιεγκατέλειψε νωρίς mv ιδέα να γράψει ένα ανάλογο βιβλίο. Έχει σωθεί μόνο ο τίτλος (Η σcριμμέvπ Βίδα), που ήταν βέβαια λογοπαίγνιο, και η αρχική φράση: «Ο Τζιμ ήταν πάντα αδέξιος με τα χέρια του. θα έπρεπε να τον δείτε να καθαρίζει ένα πορτοκάλι». Αργότερα, το 1988, στο βιβλίο του Τι Tρελfι Eπιδίωfπ (έχει εκδοθεί στα ελληνικά με τον τίτλο Τι Τρελό ΚυνΠΥπτό) ο Κρικ παραδέχmκε πια ότι ο Γουότσον είπε mv ιστορία τους με τρόπο ελκυστικό κι ότι η Διπλή Έλικα δημιουργούσε μια ατμόσφαιρα αγωνίας για το τι θα γίνει και περιείχε μια εκπληκτικά μεγάλη ποσόmτα επισmμoνιkών πληροφοριών για εκλοίκευμένο βιβλίο. Η Διπλή Έλικα έγινε τnλεοmική ταινία το 1987 (παραγωγή του BBC) με τον αρχικό τίτλοι σcoρία Ζωήs(Li[e Story). Το αποτέλεσμα ήταν κάτω απ' το μέτριο κατά m γνώμη μου, και η επιλογή του Τζεφ Γκόλντμπλουμ για το ρόλο του Γουότσον ήταν μάλλον κακή ιδέα (ο ηθοποιός συμπεριφέρεται σmν ταινία σαν να υποδύεται κάποιον εξωγήινο). Γουότσον: Το πρόσωπο πίσω από τπ μάσκα (;) Δεν έχω δει ποτέ τον Τζιμ Γουότσον να περιφέρεται στους διαδρόμους των Βιολογικών Eργασmρίων του Χάρβαρντ (όπου είχα mv καλή τύχη να κάνω κάποιες σπουδές) με τα κορδόνια των παπουτσιών του δεμένα. Διάφοροι καλοθελητές θα το ερμήνευαν αυτό σαν επιτήδεuσn (πάντα γύρευαν αφορμή), αλλά εμένα μου φάνηκε σαν ανεμελιά. Αυτό ταιριάζει με mv περιγραφή πού έχουν κάνει άλλοι: «Ήταν ασουλούπωτος, έξυνε το κεφάλι του, ξεχνούσε να κλείσει το φερμουάρ στο παντελόνι του και παρouσίqζε περίπλοκες και πολύ ενδιαφέρouσες uπoθέσεις που ήταν συναρπαστικές, όποτε βέβαια θυμόταν να χρησιμοποιήσει το μικρόφωνο». Επίσης, μπορώ να δώσω ένορκη μαρτυρία για mv αυθεντικόmτα mς αkόλouθης περιγραφής: «Ρουφούσε με θόρυβο mv αναπνοή του

25 Η Διπλή Έλικα 21 μέσα από τα δόντια του κι έσκαγε ένα χαμόγελο προκαταβολικά, μόνο που έμοιαζε περισσότερο με μορφασμό». Ήταν κάτι σαν «τικ», που δεν άρεσε σε πολύ κόσμο. Και φυσικά δεν άρεσε σε πολλούς ο τρόπος που μπορούσε άφοβα να εκφραστεί. σrαν άρχισαν διάφοροι, και μάλιστα μερικοί βιολόγοι ανάμεσά τους, να κάνουν φασαρίες λέγοντας ότι το ανασυνδυασμένο DNA (ναι, αυτό που οδήγησε στην έκρηξη της μοριακής βιολογίας και στη χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος) είναι επικίνδυνο, ο Γουότσον δήλωσε ότι οι ταραξίες είναι «μια αλλόκοτη συλλογή από ψώνια, μερικοί ανίκανους τύπους που είναι πραγματικά για λύπηση, και κάτι λέρες». Τότε που τον γνώρισα όμως είχε σχετικά χαλαρώσει, κι αυτό ήταν φανερό και στις παραδόσεις του. Δεν είχα πάρει το μάθημά του (ανήκα σε άλλο τμήμα), αλλά πήγα μερικές φορές να τον ακούσω. Και βέβαια κάθισα πάντα σε μία από τις πρώτες σειρές στο αμφιθέατρο, γιατί αλλιώς θα ήταν χάσιμο χρόνου. Ήξερε πολύ καλά τι έλεγε και τα μαθήματά του ήταν οργανωμένα και είχαν ζουμί. Αλλά από άποψη παρουσίασης ήταν κακός δάσκαλος, πράγμα που δεν τον ένοιαζε καθόλου. «Μην κάθεστε στις τελευταίες σειρές», συνήθιζε να λέει, «γιατί τα λέω μέσ' από τα δόντια μου». Ύστερα από μία από αυτές τις διαλέξεις περπατούσα μόνος μου γυ ρίζοντας στο εργαστήριο και ξαφνικά βρέθηκε δίπλα μου, ποιος ξέρει γιατί, κι άρχισε να βαδίζει μαζί μου σαν να πηγαίναμε βόλτα και να με ρωτά τι γνώμη είχα για το μάθημά του, από πού κρατά η σκούφια μου, τι σόι έρευνα κάνω κι άλλα τέτοια με το πιο φυσικό ύφος του κόσμου, λες και ήμασταν παλιά φιλαράκια. Αυτός ο τόσο ανθρώπινος Γουότσον δεν είχε βέβαια καμιά σχέση με την περσόνα που είχαν παρουσιάσει διάφοροι την εποχή της μεγάλης διαμάχης γύρω από την έκδοση της ΔιπλfιsΈλι KQS. Και θέλω να τονίσω ότι η εντύπωσή μου από αυτή την πρώτη συνάντηση με τον Γουότσον το 1971, όταν ήταν 43 ετών, δεν άλλαξε καθόλου μέχρι την τελευταία φορά που τον είδα από κοντά τον Νοέμβρη του 2003 που είχε φτάσει τα 75. Εκείνη τη χρονιά (2003), οι πρώην μαθητές του Τομ Μανιάτις (που ήταν πάντα καλός μου φίλος και είχαμε κάποτε συνεργαστεί στενά) οργάνωσαν στα Εργαστήρια του Κολντ Σπρινγκ Χάρμπορ μια εκδήλωση για να γιορτάσουν τα 60 χρόνια του και με πίεσαν να πάω να μιλήσω. Επειδή δεν είχα καμιά διάθεση να πω τίποτα με θέμα επιστημονικό, διηγήθηκα ανέκδοτα από τις κοινές μας περιπέτειες με τον Τομ και γέμισα δυο ώρες με τσουχτερά πειράγματα, μερικά αρκετά ήsque (πράγμα που πολύ συνηθίζεται σε τέτοιες περιmώσεις). Στο διάλειμμα βγήκαν όλοι από την αίθουσα και καθώς είχα μείνει μόνος μου κι ετοιμαζόμουν να βγω έξω κι εγώ για να πάρω λίγο αέρα, εμφανίστηκε ξαφνικά μπροστά μου ο Τζιμ Γουότσον, που δεν είχα πάρει χαμπάρι πως ήταν στην αίθουσα.

26 22 Τζέιμς Γουότσον Πήγα να δικαιολουπθώ για την «απρεπή» μου συμπεριφορά, αλλά εκείνος, σκασμένος στα γέλια, άρχισε να μου λέει πόσο πολύ διασκέδασε και πόσο χαίρεται πουξανασυναντηθήκαμε. Το 2003 ήτανη χρονιά που γιορτάστηκε μια σπουδαία επέτειος: τα 50 χρόνια από την ανακάλυψη της δομής του DNA. Του είπα λοιπόν ότι μου είxαντnλεφωνήόει στο γραφείο μου στη Νέα Υ όρκπ έλληνες δημοοιογράφοι που ήθελαν να γράψουν για την επέτειο, ρωτώντας με το σόι άνθρωπος είναι στ' αλήθεια. Αιπ:ό του κίνησε πολύ την περιέργεια κι ευχαριστήθηκε όταν άκουσε ότι είχα πει «καλά λόγια». Τον ρώτησα αν βρίσκεται καθόλου σε επαφή με τον Κρικ, και μου είπε «πότε πότε», και μετά μου εξομολογήθηκε τη θλίψη του για τη σοβαρή αρρώστια του Κρικ, που πέθανε οκτώ μήνες αργότερα στο τέλος Ιουλίου του 2004 (είχε διαγνωστεί με καρκίνο του εντέρου το 2(01). Πολλά χρόνια πριν απ' την παραγωγή του BBC, ένας δημοοιογράφος ρώτησε τον Γουότσον αν θα ήθελε η Διπλή Έλικα να γίνει κινηματογραφική ταινία. «Βεβαιότατα», απάντησε ο Γουότσον. «Και ποιοι ηθοποιοί νομίζετε ότι θα πρέπει να παίξουν τα κύρια πρόσωπα;» «Ο Ρεξ Χάρισον θα πρέπει να παίξει τον Φράνσις Κρικ και η Γκλέντα Τζάκσον τη Ρόζαλιντ Φράνκλιν». «Κι εσάς, δρ. Γουότσον; Εσάς, ποιος θα θέλατε να σας υποδυθεί;» «Μα, φυσικά, ο Γούντι Άλλεν». Αργίιρης Ευστρατιάδης, Ομότιμος ΚαθηΥπτής της Γενετικής και της Α ναmυξιαkής Βιολογίας, Πανεπιστήμιο Κολούμπια, Νέα Υόρκη, Επιστημονικός Διευθυντής, Ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών Ακαδημίας Αθηνών Αθήνα, Φεβρουάριος 2010

27 Ο Στίβεν Ρόουζ, ένας από τους πιο σοβαρούς ιδεολογικούς αντιπάλους του Τζέιμς Γουότσον (ολιστής ο πρώτος, αναγωγιστής ο δεύτερος) στο βιβλίο του Molecules and Minds κατατάσσει τον Τζέιμς Γουότσον μεταξύ των μεγάλων ιδεολογικών εκπροοώπων mς επιστήμης, μαζί με τον Φράνσις Μπέικον. Ο αναγνώσmς αυτού του βιβλίου, λοιπόν, όχι μόνο ενημερώνεται για ένα από τα μεγάλα έπη mς επιστήμης, αλλά ανακαλύmει και έναν αφηγητή mς ιστορίας, έναν χρονογράφο αν θέλετε, πρώτου μεγέθους. Ο Γουότσον κατάφερε να είναι ταυτόχρονα θεατής και πρωταγωνιστής σmν ίδια παράσταση. Ως θεατής κρίνει, όχι πάντα αντικειμενικά, mv απόδοση των συντελεστών του έργου, συμπεριλαμβανομένου του εαυτού του. Ως πρωταγωνιστής απακαλύπτει μαζί με τον Φράνσις Κρικ m συγκλονιστική ομορφιά και απλόmτα του πιο σημαντικού μορίου mς φύσης, του DNA. Μολονότι το βιβλίο είναι αυτοβιογραφικό, τουλάχιστον για τα δύσ χρόνια που εξελίσσεται η ιστορία, δεν μειώνεται ούτε στο ελάχιστο η κύρια πλοκή του δράματος που είναι η ανακάλυψη mς δομής του ΟΝΑ. Αν και στο βιβλίο είναι φανερή η αλαζονεία mς νιόmς, δεν διαφαίνεται διάθεση του Γουότσον για αυτοπροβολή ή επισκίαση των συμπρωταγωνιστών του. Αντίθετα, πολύ προσεκτικά αποδίδει «τα του Καίσαρος τω Καίσαρι». Χαρακmριστική είναι η nepimωσn αναγνώρισης mς συμβολής mς Ρόζαλιντ Φράνκλιν, η οποία συνέβαλε τουλάχιστον όσο και ο Μόρις Γουίλκινς (ο τρίτος που μoιράσmkε το 1962 το βραβείο Νόμπελ με τους Γουότσον και Κρικ) σmν εξιχνίαση της δομής του ΟΝΑ. Ίσως διότι η Φράνκλιν πέθανε λίγα χρόνια μετά mv ανακάλυψη, αλλά πριν από mv απονομή του βραβείου, σε ηλικία τριάντα εmά ετών. Ένα σημαντικό στοιχείο του βιβλίου είναι και η ανευλάβεια του Γουότσον απέναντι στο τότε επισmμoνιkό κατεστημένο. Σε ορισμένες σκηνές και με λίγη φαντασία, μπορεί κανείς να διαπιστώσει τον κανχασμό του νεαρού τότε ερευνητή για είδωλα όπως () σερ Λόρενς Μπραγκ, ο Λάινους Πόλινγκ, ο Έρβιν Τ σάργκραφ κ.ά. Ο δάσκαλος του Γουότσον, ο Σaλβαντόρ Λούρια, σmν αυτοβιογραφία του

28 24 Τζέιμς Γουότσον δπλώνει ότι ο Γουότσον, απομυθοποιώνιας mv επιστήμη με m Διπλ" Έλικα, mς προσφέρει μεγάλη υπηρεσία. Υπήρξαν όμως και άλλοι, ιδιαίτερα μεταξύ όσων αισθάνθηκαν ότι θίγονιαι από τα γραφόμενα του Γουότσον, που του άσκησαν σκληρή κριτική. Ο ΤσάΡΥκραφ, λ.χ., χαρακτηρίζει μπανάλ το περιεχόμενο του βιβλίου. Ως βιβλίο Η Διπλ" Έλικα είχε παγκόσμια εκδοτική επιτυχία. Αλλά και η ίδια η ανακάλυψη της δομής του ΟΝΑ συγκλόνισε τον επισmμoνικό κόσμο. Ο Λάινους Πόλινγκ παραδέχτηκε ότι η ανακάλυψη της διπλής έλικας και οι εξελίξεις που ακολούθησαν αποτελούν m μεγαλύτερη πρόοδο στις βιολογικές επιστήμες τα τελευταία εκατό χρόνια. Η προηγούμενη και ίσως η μεγαλύτερη ανακάλυψη όλων των εποχών στις βιολογικές επιστήμες ήταν η σύλληψη του νόμου mς φυσικής επιλογής που δημοσίευσε ο Δαρβίνος περίπου εκατό χρόνια πριν από mv ανακάλυψη mς διπλής έλικας, στο βιβλίο του Η Προέλευση των Ειδών. Σε ανιίθεση όμως με m φυσική επιλογή, που προκάλεσε πάραυτα Μονες ανιιδράσεις, οι οποίες συνεχίζονιαι ακόμη και σήμερα, η διπλή έλικα έγινε αμέσως αποδεκτή, και θα έλεγα μάλιστα με ανακούφιση, από τον ευρύτερο επισmμoνιkό κόσμο. Λέω με ανακούφιση γιατί περίπου για μισό αιώνα τα καλύτερα εργαστήρια με τα καλύτερα μυαλά προσηαθούσαν χωρίς επιτυχία να βρουν m μοριακή βάση mς κληρονομικόmτας. Και τώρα, μαθαίνονιας m δομή του ΟΝΑ, μάθαμε τον μοριακό μηχανισμό όχι μόνο mςκλnρoνομικόmτας αλλά και mς φυσικής επιλογής. Ο Δαρβίνος έδειξε ότι η ίδια η ζωή είναι μέρος mς ιστορίας. Οι Γουότσον και Κρικ ανακάλυψαν m στήλη mς ΡΟζέτας, όπου είναι γραμμένη με χημικά σύμβολα η ιστορία mς ζωής. Άλλοι, όπως ο Νίρεμπεργκ, ο ΜόνονΙ, αλλά και ο ίδιος ο Κρικ, βρήκαν τον κώδικα για mv ερμηνεία αυτών των συμβόλων. Δεν μπορώ να σκεφτώ καμιά άλλη επισmμoνική ανακάλυψη που να δρομολόγησε περισσότερες εξελίξεις από mv ανακάλυψη mς διπλής έλικας. θα έλεγα πως ήταν το Big Βangτων βιολογικών επιστημών. ΤριάνΙα πμε και πλέον χρόνια μετά m δημοσίευση mς δομής του ΟΝΑ, όχι μόνο δεν έχει καταλαγιάσει ο θόρυβος, αλλά συνεχώς ανοίγονιαι νέοι ορίζονιες για επισmμoνιkές εξελίξεις που λίγα χρόνια πριν δεν θα μπορούσαμε να τις διανοηθούμε. Ο Έιβερι με τους συνεργάτες του το 1944 ανακάλυψαν ότι το ΟΝΑ είναι το μόριο που περιέχει τις γενετικές πληραρορίες. Η διπλή έλικα μας λέει πώςαποθηκεύονιαι, πώς διαιωνίζονιαι και πώς εκφράζονιαι αυτές οι πληροφορίες. Δεν χρειάζεται πια να επικαλούμαστε βιταλιστικές θεωρίες για να δικαιολογήσουμε γιατί μια γυναίκα θα γεννήσει υποχρεωτικά έναν άνθρωπο και όχι ένα άλογο, ενώ αν φυτέψουμε βελανίδι θα φυτρώσει βελανιδιά και όχι κερασιά. Η διπλή έλικα μας τα λέει όλα. Και όχι μόνο αυτό. Εδώ και δεκαπένιε χρόνια περίπου μάθαμε πώς να επεμβαίνουμε σm διπλή έλικα έτσι ώστε, μεταξύ των

29 Η Διπλrί Έλικα 25 άλλων, να υποχρεώνουμε μικρόβια να συνθέτουν ανθρώπινες ορμόνες, φιπά να συνθέτουν τα δικά τους λιπάσματα και πολλά άλλα θαυμαστά. Η βιοτεχνολογία του ανασuνδυαζόμενoυ DΝΑ, όπως είναι γνωστή η διαδικασία επέμβασης στη διπλή έλικα, έριξε τις διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των ειδών της ζωντανής φύσης. Άνετα μπορούμε πια να μεταφέρουμε ένα κομμάτι της διπλής έλικας (και ως εκ τούτου και των γενετικών πληροφοριών) ενός μικροβίου σε ένα φιπό, αλλά και του ανθρώπου σε άλλο ζώο. Δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει ότι στην τελειπαία περίmωση το ζώο θα είναι και άνθρωπος, κατά ένα απειροελάχιστο ποσοστό βέβαια... Οπότε δημιουργούνται πλέον προβλήματα ηθικά, νομικά αλλά και μεταφυσικά. Μπορεί, λοιπόν, στο μέλλον η διπλή έλικα να αποτελέσει αντικείμενο μελέτης όχι μόνο θετικών επιστημόνων αλλά και νομικών, φιλοσόφων ακόμη και θεολόγων (ας ελπίσουμε όχι στρατιωτικών). Όσον αφορά τον Γουότσον, ανέλαβε πριν από χρόνια την ηγεσία ενός προγράμματος που ξεκινά από την Αμερική και στόχο έχει να προσδιορίσει την αλληλουχία των νουκλεοτιδίων της ανθρώπινης διπλής έλικας. Υπολογίζεται ότι το πρόγραμμα θα διαρκέσει δεκαπέντε χρόνια και θα στοιχίσει τρία δισεκατομμύρια δολάρια. Τα οφέλη για την ανθρωπότητα θα είναι απρόβλεmα. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε τη διάγνωση και θεραπεία γενετικών νόσων, την παραγωγή ορμονών σε μεγάλες ποσότητες, την αλματώδη πρόοδο της βιοχημείας κ.ά. Στην προσπάθειά του να βρει χρηματοδότηση και από άλλες χώρες, ο Γουότσον πρότεινε στο Αμερικανικό Κογκρέσο να αποκλείονται από τις γνώσεις για τη δομή του DΝΑ οι χώρες εκείνες που δεν θα συμβάλλουν οικονομικά στο μεγάλο αιπό πρόγραμμα. Aυrή ή πρόταση δεν είναι άξια του ανθρώπου που ανακάλυψε τη διπλή έλικα και μέχρι σήμερα είχε αφιερώσει τη ζωή του στην uπnρεσία της επιστήμης. Σε όσους από εμάς ζήσαμε την ανακάλυψη της διπλής έλικας και τις επιmώσεις της στην κοινωνία, αλλά και είμαστε γνώστες της αφοσίωσης του Γουότσον στην επιστήμη, αυτή η περίεργη πρότασή του μας προκαλεί απορίες.

30

31 A υrή η εξι<πόρηση των γεγονότων ηου οδήγησαν στην επίλυση mς δομής του DΝΑ, του βασικού γενετικού υλικού, είναι μοναδική για πολλούς λόγους. Αισθάνθηκα ιδιαίτερη χαρά όταν ο Γουότσον μού ζiίmoe να γράψω τον πρόλογο. Υπάρχει πρώτα πρώτα το επιστημονικό ενδιαφέρον. Η ανακάλυψη της δομής από τους Κρικ και Γουότσον, με όλες τις βιολογικές επιmώσεις, αποτελεί ένα από τα σηουδαιότερα επιmnμovιkά γεγονότα του αιώνα μας. Ο αριθμός των ερευνών που έχει εμπνεύσει είναι καταπληκτικός" έχει προκαλέσει έκρηξη στη βιοχημεία, τέτοια που αυrή η επιστήμη μεταμορφώθηκε. Ήμουν μεταξύ εκείνων που πίεσαν τον συγγραφέα να γράψει τις αναμνήσεις του όσο ήταν ακόμη ζωντανές στη μνήμη του, γνωρίζοντας ότι θα αποτελούσαν σημαντική συμβολή στην ι<πορία mς επιστήμης. Το αποτέλεσμα ξεπέρασε τις προσδοκίες. Τα τελευταία κεφάλαια, όπου περιγράφεται τόσο ζωντανά η γέννηση mς καινούργιας ιδέας, αποτελούν μια συναρπα<πική αφήγηση, ένα δράμα απαράμιλλο: η ένταση ανεβαίνει συνεχώς ώς mv τελική αποκορύφωση. Δεν γνωρίζω καμιά άλλη περίmωσn που να μπορεί κανείς να μοιραστεί τόσο άμεσα τους αγώνες, τις αμφιβολίες και τον τελικό θρίαμβο του ερευνητή. Αλλά, πάλι, η ιστορία είναι ένα οδυνηρό παράδειγμα του διλήμματος που μπορεί να αντιμετωπίσει κάποιος ερευνητής. Ξέρει ότι ένας συνάδελφός του ασχολείται χρόνια με ένα πρόβλημα και έχει μοχθήσει να συγκεντρώσει πολλά πειραματικά δεδομένα που δεν έχουν δημοσιευτεί ακόμα, επειδή η επιwχία είναι πολύ κοντά. Έχει δει αυτά τα δεδομένα και έχει λόγους να πιστεύει ότι μια νέα μέθοδος αντιμετώπισης που ο ίδιος έχει συλλάβει, ή απλώς μια νέα άποψη, θα οδηγήσει κατευθείαν στην επίλυση. Προσφορά συνεργασίας σε τέτοιο στάδιο μπορεί δίκαια να θεωρηθεί ως καταπάmση ξένης ιδιoκmσίας. Πρέπει να προχωρήσει μόνος

32 28 Τζέιμς Γουότσον του; Δεν είναι εύκολο να είναι κανείς βέβαιος ότι η κρίσιμη καινούργια ιδέα είναι πράγματι δική του ή έχει διαμορφωθεί υπoσuνείδητα μέσα από συζητήσεις με άλλους. Η κατανόηση αυτήςτης δυσκολίας οδήγησε στην εφαρμογή ενός κάπως ασαφούς κώδικα τιμής ανάμεσα στους επιστήμονες. Ο κώδικας αναγνωρίζει το δικαίωμα στο πεδίο έρεuνας όπου ασχολείται ένας συνάδελφος αλλά μέχρις ορισμένου σημείου. Όταν ο συναγωνισμός προέρχεται από περισσότερες από μία κατευθύνσεις, δεν υπάρχει λόγος να μην προχωρήσεις. Το δίλημμα αυτό προβάλλεται ολοφάνερο στην ιστορία του DNA. Προσέφερε βαθιά ικανοποίηση σε όλους όσοι ασχολήθηκαν επισταμένως με το θέμα αυτό το γεγονός ότι, στην απονομή του βραβείου Νόμπελ το 1962, δόθηκε η πρέπουσα αναγνώριση τόσο στη μακροχρόνια και επίμονη έρευνά του Γουίλκινς στο Κολέγιο Κινγκ του Λονδίνου όσο και στην ιδιοφυή και γρήγορη λύση των Κρικ και Γουότσον στο ΚέμΠΡΙΤζ. Τέλος, υπάρχει και το ανθρώπινο ενδιαφέρον στην ιστορία - η εντύπωση που έκανε η Ευρώπη, και ιδιαίτερα η Αγγλία, σε έναν νέο άνθρωπο από την Αμερική. Γράφει με την ειλικρίνεια ενός ΠέΠΠUς. * Όσοι αναφέροvrαι στο βιβλίο πρέπει να το διαβάσουν με πνεύμα μεγάλης επιείκειας. Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι το βιβλίο του Γουότσον δεν είναι ιστορία αλλά μια αυτοβιογραφική συμβολή στην ιστορία που κάποια μέρα θα γράφει. Όπως λέει ο ίδιος ο συγγραφέας, το βιβλίο είναι μια καταγραφή ΕΝΤUΠώσεων παρά ιστορικών γεγονότων. Τα ζητήματα ήταν συχνά πιο πολύπλοκα, και τα κίνητρα όσων ασxoλoύviαν μαζί τους λιγότερο πονηρά απ' ό,τι ο ίδιος αvrιλαμβανόταν την εποχή εκείνη. Εξάλλου, πρέπει να παραδεχθεί κανείς ότι η διαισθητική αvrίληψη της ανθρώπινης αδυναμίας είναι συχνά σωστή. Ο συγγραφέας έδειξε το χειρόγραφο σε μερικούς από εμάς που είχαμε κάποια σχέση με την ιστορία και του προτείναμε κάποιες διορθώσεις ιστορικών γεγονότων. Ενώ, πάvrως, δίστασα να αλλάξω πολλά, αφού η ζωvrάνια και ευθύτητα με την οποία έχουν καταγραφεί οι εvruπώσεις, αποτελούν βασικό συστατικό του ενδιαφέροvrος αυτού του βιβλίου. * Άγγλος συγγραφέας του 170υ αιώνα, που έγραψε ένα πολύ γνωστό ημερολόγιο. (Σ.τ.Μ.)

33 Εκθέτω εδώ m δική μου άποψη για το πώς ανακαλύφθηκε η δομή του DNA. Σε αυτή μου mv προσπάθεια επιχείρησα να αποδώσω mv ατμόσφαιρα των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων στην Α γ γλία, όπου συνέβησαν τα σπουδαιότερα από τα γεγονότα που περιγράφονται. Ελπίζω πως το βιβλίο θα δείξει ότι η επιστήμη σπάνια προχωρεί με τον αταλάντευτα ευθύ και λογικό τρόπο που φαντάζονται όσοι βρίσκονται απέξω. Αντίθετα, τα βήματα προς τα εμπρός (και μερικές φορές και προς τα πίσω) είναι πολύ συχνά στις ανθρώπινες προσπάθειες, όπου οι προσωπικόmτες και οι πολιτιστικές παραδόσεις παίζουν μείζονα ρόλο. Με αυτό κατά νου, προσπάθησα μάλλον να ξαναζωντανέψωτις πρώτες μου εντυπώσεις για τα συμβάντα και τα πρόσωπα, παρά να παρουσιάσω μια εκτίμησπ που να στηρίζεται και στα όσα έχω μάθει αφότου βρέθηκε η δομή. Αν και αυτή η προσέγγισπ μπορεί να είναι αντικειμενικότερη, δεν θα μπορούσε να μεταδώσει το πνεύμα μιας περιπέτειας που χαρακτηρίζεται από νεανική υπεροψία αλλά και από mvniσm ότι η αλήθεια, όταν θα βρισκόταν, θα ήταν απλή και όμορφη. Γι' αυτό πολλά σχόλια μπορεί να φανούν μεροληmικά και άδικα, αλλά συχνά αυτό χαρακτηρίζει τον ατελή και βιαστικό τρόπο που τα ανθρώπινα πλάσματα αποφασίζουν συχνά να συμπαθήσουν ή να αντιπαθήσουν μια νέα ιδέα ή γνωριμία. Εν πάσπ nepimώoei, η αφήγησή μου δεν είναι παρά ο τρόπος που εγώ είδα τα πράγματα τότε, το , τις ιδέες, τους ανθρώπους και τον εαυτό μου. Γνωρίζω ότι οι άλλοι συντελεστές αυτής mc; ιστορίας θα εξιστορούσαν διάφορα γεγονότα με άλλο τρόπο, είτε επειδή οι αναμνήσεις τους για το τι συνέβη διαφέρουν από τις δικές μου είτε, στις περισσότερες περιmώσεις, επειδή ποτέ δύο άνθρωποι δεν βλέπουν τα ίδια γεγονότα με το ίδιο ακριβώς μάτι Με αυτή mv έννοια, κανείς ποτέ δεν θα μπορέσει να γράψει μια οριστική ιστορία για το πώς αποδείχθηκε η δομή. Παρ' όλα αυτά, αισθάνομαι ότι πρέπει να καταγραφεί η ιστορία, εν μέρει γιατί πολλοί από τους επιστήμονες φίλους μου εξέφρασαν mv περιέργεια για το ι ιώς βρέθηκε η διπλή έλικα, πιστεύοντας μάλιστα ότι μια ατελής εκδοχή

34 30 Τζέιμς Γουότσον είναι καλύτερη από το τίποτε. Νομίζω, πάντως, ότι σπουδαιότερο είναι το γεγονός ότι υπάρχει μεγάλη άγνοια για το πώς «γίνεται» η επιστήμη. Βέβαια δεν θέλω να πω ότι όλη η επιστήμη γίνεται όπως περιγράφεται εδώ. Αυτό σίγουρα δεν αληθεύει γιατί το στιλ της επιστημονικής έρευνας ποικίλλει σχεδόν όσο και οι ανθρώπινες προσωπικότητες. Από την άλλη μεριά, όμως, δεν πιστεύω ότι ο τρόπος που βρέθηκε το ΟΝΑ αποτελεί μια ιδιάζουσα εξαίρεση σε έναν κόσμο επιστήμπς που γίνεται πολύπλοκος με τις αντικρουόμενες δυνάμεις της φιλοδοξίας από τη μια και της αίσθησης του δικαίου από την άλλη. Η σκέψπ ότι θα έπρεπε να γράψω αυτό το βιβλίο ήταν στο μυαλό μου από τη στιγμή που βρέθηκε η διπλή έλικα. Γι' αυτό, θυμάμαι πολλά σημαντικά γεγονότα πολύ πιο έντονα από τα περισσότερα επεισόδια της ζωής μου. Ακόμπ, αξιοποίησα σε μεγάλη έκταση τα γράμματα που έγραφα στους γονείς μου σχεδόν κάθε εβδομάδα. Αυτά με βοήθησαν ιδιαίτερα στο να έχω τις ακριβείς ημερομηνίες για πολλά γεγονότα. Εξίσου σπουδαία είναι τα πολύτιμα σχόλια διαφόρων φίλων που είχαν την καλοσύνη να διαβάσουν τα πρώτα χειρόγραφα του βιβλίου και μου έδωσαν σε ορισμένες περιmώσεις λεmoμέρειεςγια γεγονότα στα οποία εγώ είχα αναφερθεί με μεγάλη συντομία. Βέβαια, υπάρχουν περιmώσεις που οι αναμνήσεις μου διαφέρσυν από τις αναμνήσεις άλλων, γι' αυτό και πρέπει το βιβλίο να θεωρείται η δική μου άποψπ επί του θέματος. Μερικά από τα πρώτα κεφάλαια γράφτηκαν στα σπίτια του Άλμπερτ Γκιόργκι, του ΤζΟν Α. Γουίλερ και του Τζον Κάιρσυς. θα ήθελα, λοιπόν, να τους ευχαριστήσω για τα ήσυχα εmπλωμέναδωμάτιά τους με θέα προς τον ωκεανό. Τα τελευταία κεφάλαια γράφτηκαν με τη βοήθεια μιας υποτραρίας του ιδρύματος Γκουχενχάιμ, που μου επέτρεψε να επιστρέψω για λίγο στο άλλο ΚέμπρΙΤζ* και στην ευγενική φιλοξενία του κοσμήτορα και των καθηγητών του Κολεγίου Κινγκ. Έχω συμπεριλάβει, όσο μπορούσα, φωτογραφίες που ελήφθησαν το χρονικό διάστημα που εξελίσσονταν τα γεγονότα. Θέλω να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τους Χέρμπερτ Γκέτφρεντ, Πίτερ Πόλινγκ, Χιού Χάξλεϊ και Γκάνθερ Στεντ για τις φωτογραφίες που μου έστειλαν. Ως προς την εκδοτική βοήθεια, είμαι βαθιά υποχρεωμένος στη Λίμπι Άλντριχ για τα γρήγορα διεισδυτικά σχόλια που περιμένει κανείς από τις καλύτερες φοιτήτριες του Ράντκλιφ, και στην Τζόις Λίμποβιτς, τόσο γιατί με συγκράτησε από το να κακομεταχειριστώ τελείως την αγγλική γλώσσα όσο και για τα αναρίθμητα σχόλια που έκανε για το τι πρέπει να προσφέρει ένα καλό βιβλίο. Τέλος, επιθυμώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον Τόμας Γουίλσον, για την τεράστια βοήθεια που μου ηρόσφερε αφότου * Ο συγγραφέας εννοεί εδώ το ΚέμπρΙΤζ mς Αγγλίας σε ανnδιαστολή με το Κέμπριτζ mς Αμερικής όπου είναι το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. (Σ. τ.μ.)

35 Η Διπλή Έλικα 31 είδε το πρώτο χειρόγραφο. Χωρίς τις σοφές και θερμές σuμβoυλές τoυ, η εμφάνιση αuτoύτoυ βιβλίoυ σmν, όπως ελπίζω, σωστή του μορφή δεν θα είχε πραγματοποιηθεί ποτέ. Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, ΚέμΠΡΙΤζ, Μασαχουσέτη Νοέμβριος 1967

36

37 1 ΤΟ καλοκαίρι του 1955 κανόνισα με φίλους να πάμε στις Άλπεις. Ο Άλφρεντ Τισιέρ, ερευνπτής στο Κινγκ τότε, μου είχε υποοχεθεί πως θα με πήγαινε στην κορυφή του Ρόθορν, και μολονότι φοβάμαι τα ύψπ, έκρινα ότι π στιγμή δεν ήταν κατάλληλη να φανώ δειλός. Αφού προπονήθηκα κάπως σκαρφαλώνοντας με έναν οδηγό ώςτοάλινιν, ξεκίνπσα με λεωφορείο για το δίωρο ταξίδι στο Ζινάλ, ελπίζοντας ότι ο οδηγός δεν θα ζαλιζόταν ενώ οδηγούσε το λεωφορείο στον στενό δρόμο που ξετυλιγόταν γύρω από τις βραχώδεις πλαγιές. Τότε είδα τον Άλφρεντ μπροστά στο ξενοδοχείο να κουβεντιάζει με έναν μυστακοφόρο καθηγητή του Τρίνιτι, που είχε κάνει στην Ινδία κατά m διάρκεια του πολέμου. Επειδή ο Άλφρ δεν ήταν ακόμα σε φόρμα, αποφασίσαμε να περάσουμε το απόγευμα κάνοντας έναν περίπατο ώς το μικρό εστιατόριο rιoυ βρισκόταν στο τέρμα ενός θεόρατου παγετώνα που κατέβαινε από το Ομπεργκάμπελχορν, το οποίο θα το διασχίζαμε την επόμενπ μέρα. Δεν είχαμε απομακρυνθεί πολύ από το ξενοδοχείο όταν είδαμε μια ομάδα ανθρώπων να έρχεται καταπάνω μας ανάμεσά τους αναγνώρισα έναν από τους ορειβάτες. Ήταν ο Γουίλι Σιντς, ένας επιστήμονας που αρκετά χρόνια πριν εργαζόταν στο Κολέγιο Κινγκ του Λονδίνου μαζί με τον Μό (Jις Γουίλκινς, πάνω στις ιδιόmτες των ινών του ΟΝΑ. Ο Γουίλι με είδε αμέσως, κοντοστάθηκε και μου έδωσε mv εντύπωση ότι θα ξεφορτωνόταν το σάκο του για να κουβεντιάσουμε. Το μόνο που είπε, όμως, ήταν «Τι γίνεται ο τίμιος Τζιμ;» και προχώρησε αμέσως στο μονοπάτι επιταχύνοντας το βήμα του. Αργότερα, καθώς ανέβαινα κουρασμένος, σκεφτόμουν τις προηγούμενες συναντήσεις μας στο Λονδίνο. Τότε το ΟΝΑ ήταν ακόμη ένα μυστήριο, που περίμενε m λύση του. Κανείς δεν ήταν σίγουρος για το ι lοιος θα mv έβρισκε και ούτε αν θα το άξιζε, με mv προϋπόθεση ότι θα αιloδεικνuόταντόσo ενδιαφέρουσα όσο πιστεύαμε μέσα μας. Τώρα όμως 1Ι0υ ο αγώνας δρόμου είχε τελειώσει, και μιας και ήμουν ένας από τους νικητές, γνώριζα ότι η ιστορία δεν ήταν απλή, και σίγουρα όχι όπως mv ι lαρουσίασανοι εφημερίδες. Ήταν ΚUρίωςμια υπόθεση πέντε ανθρώπων: ιων Μόρις Γουίλκινς, ΡόζαλιντΦράνκλιν, Λάινους Πόλινγκ, Φράνσις Κρικ και του γράφοντος. Επειδή ο Φράνσιςήταν ο κύριος παράγοντας που διαlιι'ιρφωσε m δική μου συμβολή, θα αρχίσω mv ιστορία με αυτόν.

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ Με τους μαθητές τις μαθήτριες και τη δασκάλα της P2ELa 2013-2014 Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ- ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μια μέρα ξεκινήσαμε από τις Βρυξέλλες

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φώτης και η Φωτεινή

Ο Φώτης και η Φωτεινή Καλλιόπη Τσακπίνη Ο Φώτης και η Φωτεινή Μια ιστορία για ένα παιδί με αυτισμό Επιστημονική επιμέλεια: Σοφία Μαυροπούλου Εικονογράφηση: Κατερίνα Μητρούδα Βόλος 2007 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα...1 Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1. Σοφία Σταμπολίτη. Καρκινικές Φράσεις. ...ένα παιχνίδι λέξεων...

707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1. Σοφία Σταμπολίτη. Καρκινικές Φράσεις. ...ένα παιχνίδι λέξεων... 707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1 Σοφία Σταμπολίτη 707 Καρκινικές Φράσεις...ένα παιχνίδι λέξεων... 707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 2 707 Καρκινικές Φράσεις 2012 Σοφία

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom Στις 28 Φεβρουαρίου, δύο από τους εθελοντές του Edurom από το Μεσογειακό Σχολείο της Ταρραγόνα βρέθηκαν στην Ημέρα Εκπαίδευσης του «Δικτύου για τη δημοκρατική εκπαίδευση των ενηλίκων: μπροστά με τη δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Φοιτητής: Παύλου Νικόλαος, Α.Ε.Μ: 2245, Ε Εξάμηνο Σχολείο: 1 ο Πειραματικό

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr»

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Επεξήγηση web site με λογικό διάγραμμα «Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Web : www.e-base.gr E-mail : support@e-base.gr Facebook : Like Twitter : @ebasegr Πολλοί άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

«Η επίδραση της μουσικής στην ψυχολογία και στην επαγγελματική αποκατάσταση των νέων»

«Η επίδραση της μουσικής στην ψυχολογία και στην επαγγελματική αποκατάσταση των νέων» Σχολείο: 52 ο ΓΕΛ Αθηνών Σχολικό έτος: 2013-2014 Τετράμηνο: Β Μάθημα: Ερευνητική Εργασία Τμήμα: Α 4 «Η επίδραση της μουσικής στην ψυχολογία και στην επαγγελματική αποκατάσταση των νέων» Ομάδα Εργασίας:

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Β Δεύτερη διδακτική πρόταση Ημερολόγια Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα παιδιά ή ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου;

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου; Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου; Ενότητα: Ελεύθερος χρόνος διασκέδαση (2 Φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή:

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Η Αλφαβητοχώρα. Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα. A sea of words 5 th year

Η Αλφαβητοχώρα. Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα. A sea of words 5 th year Η Αλφαβητοχώρα Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα Η μέρα έμοιαζε συνηθισμένη στην Αλφαβητοχώρα. Ο κύριος ې διαφήμιζε τα φρέσκα λαχανικά του στο μανάβικο δείχνοντας με καμάρι πως το μαρούλι είχε ακόμα την πρωινή

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ;

ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ; ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ; Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται από τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και από τις διεθνείς συμβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της Επιπεδίας

Το παραμύθι της Επιπεδίας Το παραμύθι της Επιπεδίας Ιστορία του J.Weeks, βασισμένη σε ιδέες του μυθιστορήματος Flatland: a romance in many dimensions, του E.A.Abbott, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1884, και στο οποίο βασίστηκε το κινηματογραφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

«Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου

«Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου «Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Δραστηριότητες: Βασιλική Νίκα Καλλιτεχνική Επιμέλεια: Διατσέντα Παρίση Τιμή: 12 ευρώ

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 «ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 1 ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ; Γράφει ο Ηλίας Δερμετζής «Τη ζωή μου χωρίς αριθμούς δεν μπορώ να τη φανταστώ,

Διαβάστε περισσότερα

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»!

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»! Η Ζωή είναι 8 χρονών και πριν 3 χρόνια ο παιδιάτρος και οι γονείς της, της εξήγησαν πως έχει Νεανική Ιδιοπαθή Αρθρίτιδα. Από τότε η Ζωή κάνει όλα αυτά που τη συμβούλεψε ο παιδορευματολόγος της και είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ

ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ 1. Σηκωνόμαστε όρθιοι και καρφιτσώνουμε μια κόλλα χαρτί στην πλάτη του κάθε παιδιού. Ας γράψουμε πάνω στην πλάτη του καθενός ανώνυμα κάτι που μας αρέσει πραγματικά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΟΥ DNA (ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ)

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΟΥ DNA (ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ) ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΟΥ DNA (ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ) Ι) ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Οι μαθητές θα πρέπει : Να γνωρίζουν ποιο μόριο είναι ο φορέας της γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΧΡΥΣΟΒΕΡΓΗ 2 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Α ΤΑΞΗ και ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥΣΗΣ Α ΤΑΞΗ

2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΧΡΥΣΟΒΕΡΓΗ 2 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Α ΤΑΞΗ και ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥΣΗΣ Α ΤΑΞΗ 2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΧΡΥΣΟΒΕΡΓΗ 2 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Α ΤΑΞΗ και ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥΣΗΣ 2 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Α ΤΑΞΗ ΤΙΤΛΟΣ: «ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΑΡΗ» Ένα δωδεκάχρονο

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Παύλος Αντωνίου

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Παύλος Αντωνίου ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Παύλος Αντωνίου Με μια ματιά: Εισαγωγή στη Βιολογία Ευθυγράμμιση Ακολουθιών Αναζήτηση ομοίων ακολουθιών από βάσεις δεδομενων Φυλογενετική πρόβλεψη Πρόβλεψη

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Το θέλαμε πολύ και τελικά το καταφέραμε. «Διακτινιστήκαμε» στο CERN!Μαζί μας έξι ακόμα γυμνάσια και λύκεια απ όλη την Ελλάδα.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Το θέλαμε πολύ και τελικά το καταφέραμε. «Διακτινιστήκαμε» στο CERN!Μαζί μας έξι ακόμα γυμνάσια και λύκεια απ όλη την Ελλάδα. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 2 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΗΦΙΣΙΑΣ Το θέλαμε πολύ και τελικά το καταφέραμε. «Διακτινιστήκαμε» στο CERN!Μαζί μας έξι ακόμα γυμνάσια και λύκεια απ όλη την Ελλάδα. Μέχρι πριν από κάποια χρόνια αυτό θα ήταν

Διαβάστε περισσότερα

Ο Αϊ-Βασίλης και...το όνομα του παιδιού σας...

Ο Αϊ-Βασίλης και...το όνομα του παιδιού σας... Διαβάστε αποσπασματικά το παραμύθι: Ο Αϊ-Βασίλης και...το όνομα του παιδιού σας... Το παραμύθι είναι και για αγοράκι αλλά, για της ανάγκες του δείγματος σας παρουσιάζουμε πώς μπορεί να δημιουργηθεί ένα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ Β2 : ΤΑ ΣΑΛΙΓΚΑΡΑΚΙΑ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012-ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2013 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ PROJECT «ΤΟ ΣΑΛΙΓΚΑΡΙ» ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΕΠΕΤΕΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΥΚΑΙΡΙΑΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ

ΤΜΗΜΑ Β2 : ΤΑ ΣΑΛΙΓΚΑΡΑΚΙΑ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012-ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2013 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ PROJECT «ΤΟ ΣΑΛΙΓΚΑΡΙ» ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΕΠΕΤΕΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΥΚΑΙΡΙΑΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΜΗΜΑ Β2 : ΤΑ ΣΑΛΙΓΚΑΡΑΚΙΑ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012-ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2013 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ PROJECT «ΤΟ ΣΑΛΙΓΚΑΡΙ» ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΕΠΕΤΕΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΥΚΑΙΡΙΑΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ ΚΑΜΟΥΤΣΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το διάστημα

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Μένης Θεοδωρίδης Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Η μικρή εισαγωγή στη φωτογραφική έκφραση για παιδιά 6-12 χρόνων που ακολουθεί, γράφτηκε με σκοπό να ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι.

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι. 0001 00:00:11:17 00:00:13:23 Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18 Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10 Ναι. 0004 00:01:06:17 00:01:07:17 Σου έδειξα τη φωτογραφία; 0005 00:01:07:17 00:01:10:10

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

Πριν από λίγες μέρες πήγα για κούρεμα.

Πριν από λίγες μέρες πήγα για κούρεμα. 1. Πριν από λίγες μέρες πήγα για κούρεμα. Καιρό είχες να ρθεις, Κλουζ, μου είπε ο κύριος Κολχάαζε, ανοιγοκλείνοντας το ψαλίδι του επικίνδυνα κοντά στο αριστερό μου αυτί. Εγώ τα αγαπώ τ αυτιά μου. Γι αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΤΡΙΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΓΟΥΡΟΥΝΑΚΙΑ

ΤΑ ΤΡΙΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΓΟΥΡΟΥΝΑΚΙΑ ΤΑ ΤΡΙΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΓΟΥΡΟΥΝΑΚΙΑ 2ος Πανελλήνιος Διαγωνισμός «Λέμε ΟΧΙ στο σχολικό εκφοβισμό» (Μια διασκευή παραμυθιού από τους μαθητές) Ομάδα : Αστυπάλαια ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΣΤΥΠΑΛΑΙΑΣ Σεπτέμβριος- Νοέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια εδώ Δεκαοχτώ ψωμιά

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές Ενότητα: Κοινωνικές σχέσεις (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα: 1

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεόραση και διαφήμιση

Τηλεόραση και διαφήμιση Τηλεόραση και διαφήμιση Δείτε τι έγραψαν μερικά παιδιά για τις διαφημίσεις:... Σε κάθε σπίτι σήμερα έχει μπει η τηλεόραση και, όπως γνωρίζουμε, κάθε μέρα βομβαρδιζόμαστε από τις διάφορες διαφημίσεις που

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία;

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Δύσκολη ερώτηση Για την καλλιτεχνική μου δημιουργία δεν παίζει κανένα ρόλο. Αυτό που με πικραίνει είναι ότι έζησα την

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Ένα βιβλίο πρέπει να είναι ΑΠΕΡΙΓΡΑΠΤΟ!!!

Ένα βιβλίο πρέπει να είναι ΑΠΕΡΙΓΡΑΠΤΟ!!! Μουσικό Σχολείο Λάρισας Τάσου Λειβαδίτη 20 Ένα βιβλίο πρέπει να είναι ΑΠΕΡΙΓΡΑΠΤΟ!!! Τα κείμενα που ακολουθούν είναι μαθητικές δημιουργίες και απαντούν στο ερώτημα «τι διαβάζουν τα παιδιά μας», μόνιμη

Διαβάστε περισσότερα

O xαρταετός της Σμύρνης

O xαρταετός της Σμύρνης ...... O xαρταετός της Σμύρνης Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος 2009 MANOΣ KONTOΛEΩN & EKΔOΣEIΣ «AΓKYPA» Δ.A. ΠAΠAΔHMHTPIOY A.B.E.E. Λάµπρου Κατσώνη 271 & Γεωργίου Παπανδρέου

Διαβάστε περισσότερα

Ζήτησε να συναντηθούμε νύχτα. Το φως της μέρας τον

Ζήτησε να συναντηθούμε νύχτα. Το φως της μέρας τον Μια φωνή τρυφερή και ευάλωτη Ζήτησε να συναντηθούμε νύχτα. Το φως της μέρας τον ενοχλούσε, είπε. Η νύχτα είναι πιο τρυφερή, πιο ευάλωτη. Η φωνή του χανόταν. Μια φωνή τρυφερή και ευάλωτη, σαν τη νύχτα του

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ Μη µου µιλάς γι' αυτά που ξεχνάω Μη µε ρωτάς για καλά κρυµµένα µυστικά Και µε κοιτάς... και σε κοιτώ... Κι είναι η στιγµή που δεν µπορεί να βγεί απ' το µυαλό Φυσάει... Κι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Το Internet θέλει προσοχή!

Το Internet θέλει προσοχή! Το Internet θέλει προσοχή! Στο Internet αν θες να πας πρέπει να προσέχεις που πατάς γιατί με ένα λάθος βηματάκι θα πέσεις μέσα σε χαντάκι. Το Internet κρύβει πολλά άλλα ωραία άλλα τραγικά γι αυτό πρόσεχε

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ 1 of 18 4/16/2015 4:11 PM ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Το ερωτηματολόγιο αυτό έχει διάφορες ενότητες για τα ψηφιακά παιχνίδια που παίζονται σε συσκευές κινητής τεχνολογίας και ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα 1. Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους

Μάθημα 1. Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους Μάθημα 1 Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους μήνες και θα μοιραστούμε πολλά! Ας γνωριστούμε λοιπόν. Ο καθένας από εμάς ας πει λίγα λόγια για τον

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωριστούμε

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωριστούμε Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωριστούμε Ενότητα: Χαιρετισμοί, συστάσεις, γνωριμία (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα:

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)...

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)... Eισαγωγικό σημείωμα: «Οι κατ οίκον εργασίες στη διδασκαλία των μαθηματικών» Οι εργασίες «για το σπίτι» ή όπως λέγονται στις παιδαγωγικές επιστήμες οι κατ οίκον εργασίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της

Διαβάστε περισσότερα

Τι φασαρία είναι αυτή; Τι ξεχωριστό συμβαίνει φέτος τις Αποκριές. φωτογραφική της μηχανή και βγήκε μας. Τι να δει;

Τι φασαρία είναι αυτή; Τι ξεχωριστό συμβαίνει φέτος τις Αποκριές. φωτογραφική της μηχανή και βγήκε μας. Τι να δει; ΑΠΟΚΡΙΕΣ 2011 Τι φασαρία είναι αυτή; Τι ξεχωριστό συμβαίνει φέτος τις Αποκριές στους δρόμους της Πλάκας; Τι ακούω; Ένα νταούλι; Κουδουνάκια; Τύμπανα; φωτογραφική της μηχανή και βγήκε μας. Τι να δει; Όλο

Διαβάστε περισσότερα

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ]

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ] 2014 14ο Λύκειο Θεσσαλονίκης Ερευνητική εργασία των μαθητών : Αλεξίου Δημήτρη, Γεωργιάδου Αλεξάνδρας, Ζαχάρωφ Μανώλη, Κατσούλη Απόστολου, Τρέμμα Λουκίας [ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους.

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους. Προπρονήπια Α 2015 ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ Το δίμηνο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου ασχοληθήκαμε με το θέμα «Πίνακες Ζωγραφικής». Αφορμή στάθηκε μια συζήτηση που κάναμε με τα παιδιά για το φθινόπωρο και τις αλλαγές του

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1 Λορέντζος Χαζάπης Γιάννης Ζάραγκας Διοίκηση Λειτουργιών τα τετράδια μιας Οδύσσειας τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών Αθήνα 2012 τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Μαθήματος Νο3 «SimSafety» Σενάριο Παιχνιδιού: «Κλοπή» (Theft)

Σχέδιο Μαθήματος Νο3 «SimSafety» Σενάριο Παιχνιδιού: «Κλοπή» (Theft) Σχέδιο Μαθήματος Νο3 «SimSafety» Σενάριο Παιχνιδιού: «Κλοπή» (Theft) 1. Μάθημα (κατά το οποίο μπορεί να διδαχτεί η συγκεκριμένη δραστηριότητα): Αγγλικά, Πληροφορική, Ευέλικτη ζώνη στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Αθλήματα σπορ

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Αθλήματα σπορ Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Αθλήματα σπορ Ενότητα: Αθλητισμός (3 Φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 6 ώρες (3 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: 1. Για τον διδάσκοντα: 1 υπολογιστής με

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ"

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ ΆΡΙΣΤΑ 1 Μια πρωτοβουλία: Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ" Το όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, ενημερώνει όλους τους χρήστες του Οδικού δικτύου και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση καθημερινών ημερίδων

Οργάνωση καθημερινών ημερίδων Οργάνωση καθημερινών ημερίδων 1) Αγώνες ζευγών 1α) Διαθέσιμες κινήσεις: Φιλοσοφία, μηχανισμοί και τα χαρακτηριστικά τους. Οι κινήσεις είναι ένα από τα βασικότερα εργαλεία που έχει ένας διαιτητής στη διάθεσή

Διαβάστε περισσότερα

Όταν η μαμά έχει στομία

Όταν η μαμά έχει στομία Coloplast Όταν η μαμά έχει στομία Μια αληθινή ιστορία ζωής Εισαγωγή Αυτό το φυλλάδιο γράφτηκε από την Tina η οποία έχει κάνει επέμβαση στομίας. Η επέμβαση έγινε το 1994, τη στιγμή που ο γιος της ήταν ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού»

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 «Η τύχη του άτυχου παλικαριού» (Κοζάνη - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για τους γονείς

Συμβουλές για τους γονείς Συμβουλές για τους γονείς Για τα παιδιά του Δημοτικού κάθε διαδρομή από το σπίτι προς στο σχολείο αποτελεί μια σημαντική μαθησιακή εμπειρία και ένα μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής. Μέσω αυτής της καθημερινής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ 1. Ατομικά ΑΤΟΜΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ Επειδή οι φάκελοι κατατίθενται στο τέλος του τετραμήνου (μαζί με την Ερευνητική Έκθεση

Διαβάστε περισσότερα

εργαστηρι 3 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Η ΜΙΚΡΟ ΘΕΑΤΡΙΚΟ «ΔΥΟ ΗΜΕΡΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΛΕΥΤΕΡΗ ΜΑΚΡΗ» ΠΡΩΤΗ ΠΡΑΞΗ

εργαστηρι 3 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Η ΜΙΚΡΟ ΘΕΑΤΡΙΚΟ «ΔΥΟ ΗΜΕΡΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΛΕΥΤΕΡΗ ΜΑΚΡΗ» ΠΡΩΤΗ ΠΡΑΞΗ εργαστηρι 3 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Η ΜΙΚΡΟ ΘΕΑΤΡΙΚΟ «ΔΥΟ ΗΜΕΡΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΛΕΥΤΕΡΗ ΜΑΚΡΗ» Αφηγητής: Ο Λευτέρης είναι μαθητής της Γ Γυμνασίου, μέτριος στην επίδοση, με πολλές όμως δυνατότητες, δημοφιλής, ποδοσφαιρόφιλος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους»

Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους» Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους» Δείτε εδώ τον κανονισμό λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων, μεταγραμμένο σε «Κείμενο για όλους»*. Στη μορφή αυτή, ο κανονισμός:

Διαβάστε περισσότερα

Στον κόσμο με την Thalya

Στον κόσμο με την Thalya Γρηγόρης Μπελαβίλας Στον κόσμο με την Thalya Συνέντευξη: Τσέκος Αθανάσιος Tι σάς κάνει να γράφετε μουσική? Ο βασικός λογος είναι ότι οι μουσικές που γράφω μού αρέσουν πολύ πιό πολύ από τίς μουσικές τών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ)

ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ) ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ : Ελληνικά ΕΠΙΠΕΔΟ : 2 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ) Να αναπτύξετε ΕΝΑ από τα πιο κάτω θέματα (150-180 λέξεις ή 15-20 γραμμές) 1. Πώς πέρασα το περασμένο

Διαβάστε περισσότερα

--------------------------------------

-------------------------------------- ------------------------------------- Project Brief Ανάπτυξη ηλεκτρονικής εκπαιδευτικής εφαρμογής -------------------------------------- 1 Στόχοι / Overview 1. Περιγράψτε με λίγα λόγια το έργο. Ποιοι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Άρτεμις Τσίτσικα Επίκ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Παν/μιου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) Β Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

17.Α.ΜΕΓΑΛΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 1 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ

17.Α.ΜΕΓΑΛΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 1 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Μια φορά η δασκάλα του Τοτού του είπε να γράψει 3 προτάσεις. Όταν πήγε σπίτι του ρωτάει τη μαμά του που έκανε δουλειές: - Μαμά πες μου μια πρόταση. - Άσε με τώρα, δεν μπορώ. Ο Τοτός τη γράφει. Μετά πηγαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Α (αρχάριο) Τρίτη διδακτική πρόταση Μικρές Αγγελίες Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Κεντρική Βιβλιοθήκη Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Δευτέρα 16 Ιουνίου, 11:00-1:00, το πρωί Πνευστά και κρουστά. Αντίθετοι κόσμοι κοινές μελωδίες Με τη συνοδεία

Διαβάστε περισσότερα

«Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;»

«Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;» «Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;» Οπου (Α) ο καλούµενος - χρήστης της υπ' αριθ. 698... (µέλος της Χ.Α.) Οπου (Β) ο καλών Ηµεροµηνία: 20/09/2013 Εναρξη: 22:12':00''

Διαβάστε περισσότερα

Τελειώσαμε με τις εισηγήσεις, σύμφωνα με το πρόγραμμα ακολουθεί το κλείσιμο των εργασιών του Συνεδρίου από τον Πρόεδρο της Εθνικής Διεπαγγελματικής

Τελειώσαμε με τις εισηγήσεις, σύμφωνα με το πρόγραμμα ακολουθεί το κλείσιμο των εργασιών του Συνεδρίου από τον Πρόεδρο της Εθνικής Διεπαγγελματικής Τελειώσαμε με τις εισηγήσεις, σύμφωνα με το πρόγραμμα ακολουθεί το κλείσιμο των εργασιών του Συνεδρίου από τον Πρόεδρο της Εθνικής Διεπαγγελματικής Οργάνωσης Αμπέλου και Οίνου, τον κύριο Μπουτάρη. Παρακαλώ

Διαβάστε περισσότερα

ζωγραφική, οδηγίες χρήσεως

ζωγραφική, οδηγίες χρήσεως «Οδηγίες χρήσεως» και διαχείρισης της εικαστικής δημιουργίας είναι το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου και απευθύνεται στους ανθρώπους των εικαστικών τεχνών, αλλά κυρίως σε νέους καλλιτέχνες που θέλουν να

Διαβάστε περισσότερα